18.4.19

Cwmni Bro Ffestiniog

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019

Mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ddatblygiad hollol arloesol yng Nghymru; sef rhwydwaith o fentrau a busnesau cymdeithasol sydd wedi dod at ei gilydd i gydweithio dan faner un Cwmni Bro.  Mae'n gweithredu yng nghymunedau Blaenau Ffestiniog, Trawsfynydd a Phenrhyndeudraeth a’r pentrefi cyfagos sydd, rhyngddynt, gyda phoblogaeth o tua 8,000.

Fel y gwyddoch Blaenau oedd yr ail dref fwyaf yng ngogledd Cymru yn 1900 gyda phoblogaeth o tua 13,000 ond wrth i’r diwydiant llechi edwino, gostyngodd y boblogaeth i lai na hanner hynny. Erbyn heddiw mae Bro Ffestiniog yn un o’r ardaloedd tlotaf yn economaidd ym Mhrydain. Er y dad-ddiwydiannu mae’r etifeddiaeth ddiwylliannol yn goroesi i raddau helaeth ac yn gynsail i’r model cyfannol o ddatblygu cymunedol a arloesir yn yr ardal heddiw. 

Amcanion y Cwmni yw hybu cydweithrediad rhwng y mentrau, meithrin mentrau cymdeithasol newydd a hefyd gweithio gyda busnesau preifat bach sydd wedi’u hangori yn y gymuned. Hyn i gyd er mwyn datblygiad amgylcheddol, economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yr ardal.

Yn ôl pob tebyg mae mwy o fentrau cymdeithasol y pen yn yr ardal nag yn unrhyw le arall yng Nghymru. Yn ystod 2018 daeth mentrau'r ardal at ei gilydd dan faner Cwmni Bro. Rhestrir isod y mentrau sy’n ymwneud â rhwydwaith Cwmni Bro Ffestiniog:
Antur Stiniog, Y Dref Werdd, Tan y Maen , Barnardos, Cyfeillion Croesor, CellB/Gwallgofiaid, Cwmni Opra Cymru, Deudraeth Cyf, GISDA, Seren a Gwesty Seren, Pengwern Cymunedol, Trawsnewid, Menter Llanfrothen, Ynni Cymunedol Twrog, Ysgol Y Moelwyn/y Ganolfan Hamdden.

Mae gweithgareddau amrywiol y mentrau hyn yn cynnwys rhedeg gwestai, siopau, bwytai, canolfan twristiaeth, canolfan hamdden, canolfan celf a chrefft, beicio mynydd, manwerthu, garddwriaeth, darparu rhandiroedd, gwaith addysgol a diwylliannol, opra, gwaith amgylcheddol, cynhyrchu trydan, hybu arbed ynni, lleihau gwastraff bwyd, ailgylchu, glanhau afonydd, gwaith gydag oedolion gydag anghenion ychwanegol, gwaith gydag ieuenctid yn cynnwys ynglŷn â digartrefedd a dysgu sgiliau amgylcheddol a chyfryngol. 

Rhyngddynt mae aelodau Cwmni Bro yn cyflogi tua 150 o bobl. Dengys dadansoddiad diweddar o effeithiau economaidd y mentrau bod canran uchel o’u hincwm yn dod o fasnachu. Ymhellach, dangoswyd bod yr incwm, i raddau helaeth, yn aros a chylchdroi o fewn yr ardal. Am bob punt a dderbynnir fel grantiau neu fenthyciadau mae 98 ceiniog yn cael eu gwario’n lleol, yn bennaf ar gyflogau. Mae £1.5 miliwn o bunnau yn cylchdroi yn lleol oherwydd gweithgaredd y mentrau yma.
Mae bron hanner y gwariant ar nwyddau a gwasanaethau yn lleol ac felly’n ailgylchu arian yn yr ardal.

Ym mis Awst 2018 cychwynnwyd menter newydd, BROcast Ffestiniog, sef cychwyn ar ddarlledu cymunedol digidol, gyda’r bwriad o hyrwyddo cyfathrebu  rhwng mentrau cymunedol yr ardal a’r gymuned ac oddi mewn i’r gymuned.

(Gweler BROcast Ffestiniog-YOUTube a facebook.com/BROcastFfestiniog ).

Credir bydd y model integredig a chyfannol o ddatblygu cymunedol ac economaidd y mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ei arloesi yn cynnig patrwm y gellir ei efelychu gan gymunedau eraill.



Y nod ydi bydd ein llwyddiant yn gosod sialens i lywodraeth yng Nghymru i ddatblygu polisïau a chefnogaeth briodol er mwyn hyrwyddo’r model hwn o ddatblygiad cymunedol yn ehangach ledled y wlad.
www.cwmnibro.cymru

CYSWLLT
Cwmni Bro Ffestiniog, Fyny Grisiau, 5 Stryd Fawr, Blaenau Ffestiniog, Gwynedd. LL41 3ES
CwmniBro@CwmniBro.Cymru


9.4.19

'Ym Maen Tyfiawg uwch Melenryd'

Mae Coed Cadw (Woodland Trust) yn ailagor cwestiwn sillafiad un o’i choedlannau mwyaf eiconig yn Eryri. Yn 2015 fe lwyddodd Coed Cadw i brynu safle Llennyrch ar ôl ymgyrch godi arian lwyddiannus. Mae’r tir yn ffinio gyda Choed Felinrhyd, sydd wedi bod yng ngofal y mudiad ers yr 1980au. Mae’r safle yn cynnwys hen ffermdy sydd o ddiddordeb hanesyddol mawr, a allai berthyn i’r unfed ganrif ar bymtheg, ac mae’r mudiad yn awyddus i ymchwilio a dehongli hanes y ffermdy a’r tir.

Oherwydd hyn, mae Coed Cadw’n awyddus i recriwtio Ymchwilydd Treftadaeth gwirfoddol i wneud ymchwil a darganfod mwy am hanes y safle hudol hwn. A chan y bydd cryn dipyn o’r dogfennau yn y Gymraeg, mae’r mudiad yn awyddus i gael hyd i rywun sy’n siarad Cymraeg i wneud hyn.

Dywed Kylie Jones Mattock, Rheolwraig Ystâd Coed Cadw ar gyfer Cymru:
“Mae gan Goed Felinrhyd hanes anhygoel. Hi yw'r unig goedwig o eiddo Coed Cadw sy’n cael ei henwi yn y Mabinogi! Yn y bedwaredd gainc mae Pryderi, Arglwydd y Deheubarth yn cael ei ladd gan y dewin Gwydion, ar ôl brwydr fawr sy’n digwydd yn y ‘Felen Rhyd ger Maen Twrog’. Mae’n amlwg fod hwn yn gyfeiriad at y goedwig hon. Rydan ni’n credu fod y gair ‘felen’ ‘yn cyfeirio at y mwsogl sy’n dal i dyfu ar y cerrig lle mae’r hen ffordd yn croesi Afon Prysor.”
Pan brynodd Coed Cadw'r goedwig hon, Coed Felinrhyd, gydag “i”, oedd yr enw ar y gweithredoedd, er nad oes cofnod fod yna felin wedi bod ar safle erioed. Yn 2001 fe wnaeth y mudiad ystyried newid y sillafiad i “Felenrhyd”, fel sydd yn y Mabinogi. Ond ar y pryd yr oedd Cyngor Cymuned Talsarnau, yn erbyn gwneud hyn. Heddiw, fodd bynnag, mae’r elusen yn barod i ailystyried.

Fe fydden ni wrth ein bodd i fynd yn ôl i’r sillafiad sydd yn y Mabinogi”, meddai Kylie, “ond dim ond os ydan ni’n hyderus fod pobl leol o blaid gwneud hyn.

Llun- Paul W

Felly, mae Coed Cadw yn awyddus i ddarganfod beth yw barn bobl leol am hyn, ac mae’r mudiad wedi gwahodd pobl leol sydd â barn ar y pwnc, y naill ffordd neu’r llall, i gysylltu â kyliejonesmattock@woodlandtrust.org.uk neu i ffonio 0343 770 5785.

Fe fyddai Kylie yn awyddus hefyd i glywed oddi wrth bobl leol sydd â straeon doniol neu ddiddorol am y ddwy goedlan. Fe fyddai hynny’n cynnig cyfle i’r gwirfoddolwr wneud rhagor o waith ymchwil am y straeon fyddai’n dod i law. Mae manylion am y cyfle gwirfoddoli fel Ymchwilydd Treftadaeth yn y ddwy goedlan yn woodlandtrust.org.uk/volunteering
-----------------------------------------

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Chwefror 2019 (heb y llun). Isod, mae ymateb gan Geraint V. Jones, o rifyn Mawrth:

Y Felen Ryd

Mae’r Felen Ryd yn cael ei henwi ddwywaith ym mhedwaredd cainc y Mabinogi ac ni ddylai fod unrhyw amheuaeth ynglŷn â’r sillafiad na’r lleoliad.

Mae’r stori am Gwydion a byddin Gwynedd yn erlid Pryderi a’i wŷr yn ôl tua’r de yn gyfarwydd i amryw, siŵr o fod, ac mae rhai o’r lleoedd sy’n cael eu henwi yn y chwedl yn bodoli hyd heddiw, megis Coed Alun (ardal Caernarfon), Nant Call (Nantcyll ger Pant Glas), Dôl Penmaen, y Traeth Mawr (sef aber yr Afon Glaslyn), Y Felen Ryd (lle lladdwyd Pryderi gan Gwydion) a Maen Tyfiawg (lle y cafodd Pryderi ei gladdu).

Er bod yr enw gwreiddiol Maen Tyfiawg (Maentwrog, bellach) yn awgrymu lle coediog, rhaid pwysleisio nad oes unrhyw gyfeiriad o gwbl yn y chwedl at ‘Goed Felinrhyd’. Na ‘Choed y Felen Ryd’ chwaith, o ran hynny!

Yn ôl y stori, ar ôl gadael Dôl Benmaen fu dim ymladd rhwng y ddwy fyddin wedyn nes cyrraedd Y Felen Ryd. Yn fan’no, fe ddechreuodd y milwyr saethu at ei gilydd unwaith eto. Felly, er mwyn arbed mwy o dywallt gwaed, cytunodd Pryderi i wynebu Gwydion mewn brwydr bersonol. A Gwydion -y ‘dewin’- a orfu wrth gwrs!

Sut bynnag, yn ei herthygl roedd Kylie Jones Mattock yn awgrymu bod Y Felen Ryd wedi ei lleoli ar yr Afon Prysor. Sail ei dadl oedd bod yno ‘hen ffermdy ... a allai berthyn i’r unfed ganrif ar bymtheg’. Er nad oedd yn ei enwi, Y Felen Ryd Fach oedd ganddi dan sylw, mae’n siŵr. Roedd hi hefyd yn awgrymu mai’r mwsog ar y cerrig yn fan’no oedd yn egluro lliw y rhyd. Ond dydi lleoli brwydr Gwydion a Phryderi yng ngheunant cul a choediog yr Afon Prysor ddim yn gwneud llawer o synnwyr, mae gen i ofn. Ac onid pont yn hytrach na rhyd sydd yn fan’no beth bynnag?

Does fawr o amheuaeth nad ar y rhyd ar yr Afon Ddwyryd y cafodd Pryderi ei ladd, a hynny rywle gyferbyn â thŷ o’r enw Felenryd Fawr, ar fin y ffordd rhwng Maentwrog a Chilfor. Yno, ar y Traeth Bach, roedd digon o dir gwastad i’r ddwy fyddin fod wedi ymgynnull i wylio Gwydion a Phryderi yn ymladd.

Does dim angen llawer o ddychymyg chwaith i egluro’r enw, o gofio mor dywodlyd hyd heddiw ydi’r Traeth Bach yn fan’no. Y tywod ar wely’r Ddwyryd, yn hytrach na’r mwsogl ar gerrig yr Afon Prysor, sy’n egluro enw’r Felen Ryd.



5.4.19

Stolpia- pêl-droed a llyffaint

Parhau â chyfres Steffan ab Owain, am 'Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au'

Er bod tipio rwbel tros Domen Fawr Chwarel Oakeley yn digwydd yn ddyddiol yn ystod oriau gwaith yn yr 1950au, nid oedd hynny yn ein hatal ni rhag chwarae yn ei godre, yn enwedig yn ystod  gwyliau’r ysgol. 

Ar adegau, byddai meini go nobl yn treiglo i lawr y domen gyfan ar ôl tipio, ac os yr oeddem yn chwarae pêl-droed yn ei gwaelod, byddai’n rhaid cadw llygad barcud ar beth a fyddai’n digwydd uwchlaw er mwyn ei gwadnu hi os deuai carreg go fawr i’n cwfwr.  Byddai cae pêl-droed swyddogol yng ngodre’r domen ar un adeg, a gwn fod fy nhaid wedi bod yn chwarae yno ar droad y ganrif. 

Ceir cyfeiriad at un gêm yn y Rhiw yn y Cambrian News am fis Mai 1890 rhwng Blaenau Ffestiniog Athletics a Railway Rangers.  Tȋm Blaenau enillodd o 5 gôl i 2.  Beth bynnag, ni fedraf fod yn siŵr mai yn y rhan hon oedd y cae ychwaith.  Y mae hi’n rhyfedd gofio heddiw am rai o’r lleoedd y byddem ni’r hogiau yn diddanu ein gilydd yn y 50au, ac os nad oeddem ar waelod tomen, roeddem ar ei phen, a’r adeg honno nid oedd peryglon yn croesi ein meddyliau o gwbl.

Llun o gasgliad yr awdur
Cofiaf hefyd fel y byddai rhan go dda o’r tir yng ngodre’r domen yn wlyb iawn, ac yn y gwanwyn a diwedd haf byddai llawer o lyffaint yno.  Byddai’r plant lleiaf yn dal penbyliaid yno, ond yn gadael llonydd i’r llyffaint rhag ofn iddynt weld i du mewn eu ceg a throi eu dannedd yn bren.  Oedd, roedd hon yn hen goel gennym.  Tybed pwy sydd yn cofio hyn? 

Un tro, pan yr oeddem yn crwydro rhwng y meini mawr mewn lle gwlyb yng ngodre’r domen, gwelsom lyffant mawr iawn, tebyg i’r march-lyffant Americanaidd (American bullfrog).  Tybed faint o hogiau’r Rhiw a Glanypwll sy’n ei gofio? Byddai'r diweddar Ali, brawd Len Roberts (Groesffordd), yn cofio ei weld fel finnau, ac yn meddwl yn aml iawn beth a ddaeth ohono.  Yn sicr, ni welwyd un tebyg iddo yno byth wedyn.

Atgoffwyd fi yn ddiweddar gan Brei (Breio), Glandŵr, am y cathod annof, sef cathod dof wedi mynd yn wyllt.  Byddent yn llechu ymhlith y meini yng ngodre’r domen yn y 50au, ac fel y byddem yn cogio mynd i’w hela gyda’n picelli (sbiars), fel petaent yn llewod neu deigrod yn y gwyllt.  Sbiars coed wedi eu cael yn y domen wastraff yn y Felin Goed oeddynt fel rheol, ac wedi eu naddu’n big efo’n cyllyll poced.  Ond, cyn ichi ddweud y cnafon creulon yn gwneud y ffasiwn beth, ni dderbyniodd yr un ohonynt niwed gan eu bod yn gallu cuddio dan feini mawr a byddent allan o’n  cyrraedd.  Diolch i’r drefn.  Nid oes cof gennyf ba liw oedd y cathod nag o ble yr oeddynt wedi dod i wneud eu cartref yng ngwaelod y Domen Fawr.
------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019.


1.4.19

Taith Lobsgows y Llan

Adroddiad gan John Griffiths am Daith
Lobsgóws flynyddol Cymdeithas Edward Llwyd, y tro hwn yn Llan 'Stiniog. 

Fe ddaeth dros ddeugain aelod ynghyd ar y 5ed o Ionawr am daith fach o gwmpas Llan Ffestiniog gyda Vivian Parry Williams a Steffan ab Owain wrth y llyw. Yr oedd y tywydd o'n plaid diolch i'r drefn: dim mymryn o wynt a dim diferyn o law. Cawsom hanesion Gwesty'r Pengwern - gan gynnwys ysbrydion...a hanes sawl cymeriad sy'n gorwedd yn y Llan.

Ymlaen wedyn at Westy'r Seren -Bryn Llywelyn- lleoliad safle'r Brodyr Llwyd yn yr oes a fu, a ble bu un o gartrefi'r Arglwydd Niwbwrch dros ganrif yn ôl, yna'n gartref plant a chartref henoed hynod maes o law. Aethom at fedd yr Arglwydd Niwbwrch, llecyn braf ar fryn ar gyrion y pentref, a chyd ganu 'O Fryniau Caersalem', yr emyn a ganwyd ar ochr y bedd yn 1916; bedd, gyda llaw, a naddwyd o'r graig.


Ymestynnodd Vivian wahoddiad i ni ddychmygu'r ing a'r teimlad fuasai’n bodoli ymysg brodorion Llan Ffestiniog wrth iddynt fod yn dyst i'r angladd odidog hon a'u hogiau hwythau yn gorwedd yn y mwd yn Ffrainc.

Priodol iawn oedd cofio am Gwyn Thomas, cyn aelod o'r Gymdeithas a orweddai ym mynwent Llan, cyn troi unwaith eto tua thre. Lobsgóws wedyn yn Y Pengwern; gwesty cymunedol sydd wedi codi fel ffenics o'r lludw.

Chwarae teg i'r trigolion lleol am feddiannu eu dyfodol eu hunain, a dymunwn bob llwyddiant iddynt yn y blynyddoedd i ddod; yr oedd y lobsgóws wedi plesio hefyd. Diolch yn wir i Vivian a Steff am yr holl waith ymchwil, a'n tywys ni o gwmpas Llan 'Stiniog."
--------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019

Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd


28.3.19

Antur Stiniog: Llawer mwy ‘na llwybrau beics

Ychydig o hanes a gobeithion yr Antur at y dyfodol, wedi'i addasu erthygl yn rhifyn Chwefror 2019.

Mae Antur Stiniog wedi hen sefydlu ei hun yn ardal Blaenau Ffestiniog ers dros ddegawd bellach a priodol fyddai atgoffa’n hunain a’r ardal ychydig o’n hanes, rhai o’n cynlluniau a gwahodd syniadau i gyd-weithio wrth edrych ymlaen yn hyderus i’r dyfodol.

Llun Adrian Bradley

Sefydlwyd Antur Stiniog fel menter gymdeithasol yn 2007. Fe’i sefydlwyd i feithrin uchelgais, ysbrydoli a chreu cyfleoedd i bobl leol fentro a llwyddo yn yr ardal. Gweithgareddau Awyr Agored oedd y sbardun gwreiddiol. Ar noson Goleuo ‘Stiniog  yn ôl yn 2007 fe dderbyniodd y fenter 2000 o addunedau o gefnogaeth gan drigolion y Fro oedd yn rhannu’r un weledigaeth:
“Datblygu potensial y Sector Awyr Agored yn ardal Ffestiniog mewn ffordd gynaliadwy ac arloesol er budd y trigolion a’r economi leol”.
Ers hynny mae’r Antur wedi tyfu o fod yn llwyr ddibynnol ar grantiau oedd yn cytundebu gweithiwr hunan cyflogedig rhan amser, ac un Swyddog Datblygu rhan amser drwy gynllun Cymunedau’n Gyntaf Bowydd a Rhiw.

Erbyn heddiw mae 11 aelod o’r gymuned leol (Cyfarwyddwyr Gwirfoddol) yn llywio a goruchwylio’r gwaith, ac rydym yn cyflogi oddeutu 20 o drigolion efo trosiant yn agos at £400,000 yn flynyddol (2017) gyda 90% o’r incwm yma yn cael ei gynhyrchu o ganlyniad i weithgareddau economaidd ym Mlaenau Ffestiniog. Yn ôl adroddiad  a wnaed ar y cyd gyda rhwydwaith Cwmni Bro Ffestiniog mae’r Antur yn llwyddo i gyfrannu 33% o’n trosiant i’r economi leol.

Yn ystod y 10 mlynedd diwethaf mae’r fenter wedi cyflawni nifer o amcanion oedd yn unol â’i weledigaeth wreiddiol. Ymhlith ein llwyddiannau mae agor llwybrau beicio mynydd ar lethrau'r Cribau ger Ceudyllau Llechwedd, ac yn dilyn cau Canolfan Ymwelwyr Y Parc Cenedlaethol yng nghanol y stryd fawr, bu i ni brynu a sicrhau perchnogaeth gymunedol o’r unedau gwag ac agor siop a chaffi yn gwerthu nwyddau a chrefftau lleol, offer awyr agored, yn ogystal â chynnig gwasanaeth canolfan wybodaeth i ymwelwyr a thrigolion lleol.

Y nod wrth symud ymlaen ydi cryfhau a datblygu'r cynnig yn ymestyn o ddatblygiadau pellach o ran llwybrau beicio mynydd, datblygu'r elfen hyfforddiant awyr agored, prentisiaethau i bobl leol a chyd- weithio efo chymdeithasau megis y Gymdeithas Hanes leol. Rydym am gefnogi a chryfhau rhwydweithiau lleol drwy Gwmni Cymunedol Bro Ffestiniog a chydweithio pan fo cyfle gyda rhwydwaith o fusnesau preifat y Fro sydd wedi gwreiddio yn, ac yn gweithredu er mwyn ein cymuned.

Mae 2019 yn argoeli i fod yn flwyddyn gyffrous. Yn ystod mis Mawrth cychwynwyd y gwaith o adeiladau llwybrau beicio newydd fydd yn addas i ddechreuwyr a rhai sydd am fentro i hyfforddi, ynghyd a datblygiadau pellach yn y ganolfan feicio. Bydd y datblygiadau yn tanlinellu ein statws fel un o ganolfannau beicio lawr allt gorau’r wlad.

Rydym hefyd yn awyddus i gydweithio ac ail edrych ar botensial datblygu llwybr beicio a cherdded Llyn Tanygrisiau a datblygu'r hen reilffordd rhwng y Blaenau a Thrawsfynydd er lles y gymuned.

Y Cribau a chaffi'r ganolfan feicio. Llun- Paul W
Rydym am greu cyfleoedd a mentrau o’r newydd drwy gefnogi a chryfhau rhwydweithiau lleol drwy Gwmni Cymunedol Bro Ffestiniog a chydweithio pan’ fo cyfle efo asiantaethau a busnesau preifat y Fro sydd yn gweithredu ac wedi gwreiddio yn ein cymuned.

Yn ddiweddar mae’r Antur wedi derbyn trosglwyddiad eiddo gan Gwmni Cymunedol Adwy ac felly mae gwerth yr asedau y mae Antur ‘Stiniog wedi llwyddo trosglwyddo i berchnogaeth gymunedol oddeutu £1.4m. Rydym wedi cynhyrfu efo potensial i ddefnydd cymunedol o’r adeiladau yma ac yn awyddus i rannu syniadau ar ddatblygu'r eiddo er lles yr ardal. Sut y cawn ni eu gwarchod yn llwyddiannus ar gyfer y dyfodol tra ar yr un pryd cael y gwerth cymdeithasol gorau o’u defnyddio heddiw? Rydym am wrando ac ymateb i ddeheuad a gofynion ein cymuned.

Bellach mae’r sector cyhoeddus yn crebachu, buddsoddiad cyfalaf preifat allanol yn cilio a bydd datblygu diwydiant trwm a’r cryfder economaidd cymharol a ddaeth i’r Blaenau a’r fro yn ei sgil yn anodd yw ail-greu i’r dyfodol. Mae’n holl bwysig felly ein bod ni yn unigolion, yn fentrau a busnesau'r dref yn gweithredu ar y cyd. Beth am gefnogi ein gilydd wrth feithrin ysbryd o fentergarwch cymunedol a datblygu cynlluniau o fudd economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol?
Mae’n ddyletswydd arnom i sicrhau dyfodol ffyniannus i’n hieuenctid a’n bro.

Bellach mae sawl galwad o gyfeiriadau gwahanol am strategaeth datblygu economaidd ystyrlon ar gyfer gogledd orllewin Cymru. Bu ffocws y drefn sydd ohoni ar ddenu cwmnïau cyfalaf mawr i’r rhanbarth ond erbyn hyn mae cydnabyddiaeth yn tyfu fod angen cynllun newydd i sicrhau ffyniant ein cymunedau a datblygu ymateb lleol i’r heriau. Mae methiannau datblygu economaidd y gorffennol wedi gadael ein cymuned ymysg y tlotaf yn economaidd yn Ewrop a hynny er bod yr ardal wedi, ac yn dal i greu cyfoeth anferthol ym meysydd megis ynni a thwristiaeth.

Teg gofyn y cwestiwn; Lle mae’r holl gyfoeth yma’n mynd?

Rydym wedi hen arfer dechrau wrth ein traed yma, ac mae nifer yn edrych eto tuag at y fro i rannu gwersi ac am ysbrydoliaeth ym maes datblygu mentrau cymunedol. Rydym eisoes mewn trafodaethau efo cymunedau Nantlle ac Ogwen i ddysgu oddiwrth ein gilydd a rhannu syniadau ac ymarfer da.

Yng nghanol yr holl lymder, mae arwyddion calonogol wrth i rwydwaith Cwmni Bro Ffestiniog rhyddhau astudiaeth yn ddiweddar yn nodi bod mentrau a busnesau cymunedol y Fro bellach yn cyflogi dros 150 o drigolion lleol ac yn cyfrannu dros £1.5miliwn i’r economi leol. Credwn fod modd adeiladau ar y llwyddiant yma efo cyd-weithio a chefnogaeth briodol gan yr Awdurdod Lleol a’r Llywodraeth.

Wrth weithio efo’n gilydd mae atebion gwahanol yn bosib ac mae angen i ni gyd-weithio a rhoi mynegiant i hyn.
Mae’r atebion gennym ni bobl Bro Ffestiniog.
Rhaid chwalu’r ffiniau anweledig sy’n ein rhwystro ni rhag ymddiried yn llawn yn ein gilydd.

Dim ond un cynhwysyn ym mara brith Bro Ffestiniog ydi menter Antur Stiniog. Heddiw yn fwy nag erioed, mae’r cyfrifoldeb am ein dyfodol yn ein dwylo ni ac mae yma gyfle i gyd-greu dyfodol gwell. Credwn yn gryf mai dim ond drwy gyd-weithio a rhannu’r un weledigaeth, partneriaethau a chefnogi ein gilydd mi fyddwn i’n llwyddo.

Os am wybod fwy am ein gwaith, rhannu syniadau  yna dewch draw Siop am banad, ffoniwch 01766 832 214 neu e-bost elin@anturstiniog.com



24.3.19

Trafod Tictacs -Ceri Roberts

Colofn newydd yn holi rhai o sêr a hoelion wyth chwaraeon Bro Stiniog, gan gychwyn efo Ceri Roberts, rheolwr/hyfforddwr tîm pêl-droed Amaturiaid y Blaenau.

Llongyfarchiadau mawr ar eich llwyddiant hyd yn hyn y tymor yma. Er gwaetha’r enw, does ‘na ddim byd yn amaturaidd am drefniadau ac agwedd y tîm ar hyn o bryd: Be ydi’r gyfrinach?
Yn gynta’ diolch o galon i chi, Llafar Bro, am eich cefnogaeth ffyddlon ers y diwrnod cyntaf un. Dim cyfrinach rîli! Trefn, cysondeb a thrio gwneud pob dim mor broffesiynol ac sy’n bosib dwi’n credu sydd wedi bod yn allweddol. Ychwanegu gwaith caled at y 3 peth yna, a dwi’n credu gall llwyddiant ddilyn yn naturiol.

Ceri. Llun- Alwyn Jones
Pan ti ddim yn hyfforddi a chwarae, be ti’n wneud o ddydd i ddydd? Rho ychydig o dy hanes peldroedio hyd yma hefyd.
Er bod yna rhan o bob dydd yn mynd tuag at ddatblygu’r clwb mewn un ffordd neu’r llall, athro Addysg Gorfforol a Diffoddwr Tân rhan amser, yma ym Mlaenau ydw i’n gwneud am fywoliaeth o ddydd i ddydd. O ran yr ochr pêl-droed, rwyf yn dod o deulu pêl-droedio (Bolton Cafe), a dwi wedi llwyddo i ennill sawl tlws efo’r Amaturiaid fel chwaraewr yn y gorffennol, yn cynnwys curo’r ‘dwbwl’ ddwywaith. Mae cyn glybiau eraill yn cynnwys Wolverhampton Wanderers, Porthmadog, Llanrwst a’r Bermo.



Be ydi’r uchafbwyntiau’r tymor hyd yma; oes yna gêm neu gôl neu ddigwyddiad yn sefyll allan?
Mae hi’n anodd dewis un uchafbwynt neu ddigwyddiad - ond yr un sydd yn sefyll allan yw’r fuddugoliaeth oddi-cartref i dîm Mochdre Sports, nôl ym mis Awst. Roedd y sgôr yn 3-2 i Fochdre gyda munudau yn weddill, ond llwyddodd yr ‘ogia i ddod oddi ar y cae gyda’r tri phwynt. Dwi’n credu bod y fuddugoliaeth honno wedi rhoi hyder i gredu bod hi’n bosib curo unrhyw dîm y tymor hwn.

Ar ôl treulio llawer o’r tymor ar frig adran 2 Cynghrair Undebol y gogledd, sut mae cadw traed pawb ar y ddaear wrth baratoi at weddill y tymor?
Gêm ar y tro!! Dyna’r neges ers y gêm gyntaf un tymor yma! Trin pob gêm fel ffeinal, a chwarae teg i’r hogia’ maen nhw wedi gwneud hynny.

Roedd y record cartra’ wedi bod yn ddi-guro ers Ebrill y llynedd cyn colli adra yn erbyn Bae Cinmel ganol Ionawr, sut oedd yr ysbryd yn y ‘stafall newid wedyn?
Wrth gwrs roedd yr hogia’n siomedig, ond beth sydd yn dda tymor yma ydi pob tro rydym wedi colli gêm yn y gynghrair rydym wedi llwyddo i ymateb yn y ffordd gywir, a choelio yn ein gallu ein hunain pob tro.

Wythnos wedyn –mewn gêm gwpan yn erbyn Llangefni, arweinwyr adran 1-  roedd perfformiad y Blaenau yn arbennig.  Er colli (ar ôl amser ychwanegol a chiciau o’r smotyn),  oeddech chi’n rhannu barn y cefnogwyr  nad oes angen ofni neb yn adran 1 os caiff yr Amaturiaid ddyrchafiad tymor nesa’?
O safbwynt personol, roedd y teimlad o fynd a Llangefni’r holl ffordd i giciau o’r smotyn yn deimlad o falchder enfawr. Canlyniad a pherfformiad sy’n profi pa mor bell rydym wedi dod mewn cyfnod byr. Gallwn nawr 'mond datblygu’n bellach, sydd yn profi fod nad oes angen ofni unrhyw wrthwynebwyr, boed yn y gynghrair yma neu’n uwch!

Mae’r cae yn edrych yn ardderchog ar hyn o bryd, a Cae Clyd ymysg lleoliadau pêl-droed mwyaf trawiadol Cymru efo’r Moelwynion a Manod Bach yn gefndir, pa gaeau eraill ydych chi wrth eich boddau’n ymweld â nhw?
Does dim ond un dyn i ddiolch am safon y cae - a Bynsan ydi hwnnw! Mae’r oriau o lafur, ym mhob tywydd ar fwy neu lai budget o geiniogau yn anhygoel!! Mae o’n un o fil - ac fel clwb byddwn am byth mewn dyled iddo am ei holl lafur a’i garedigrwydd. O safbwynt personol, roeddwn wrth fy modd yn chwarae ar Y Traeth, yn enwedig pan roedd hi’n gêm rhwng yr Amaturiaid a Porthmadog.

Cae Clyd. Llun- Paul W
Mae wedi bod yn bleser gwylio’r gemau ar Gae Clyd, a’r dorf wedi cynyddu wrthi’r tîm fynd o nerth i nerth. Mae Blaenau’n denu mwy o gefnogwyr na phawb arall yn yr adran (a’r rhan fwya’ o’r timau yn adran 1 o ran hynny!) Sut beth ydi cael cefnogaeth dda, a faint o hwb ydi o i berfformiad yr hogia?
Mae’n deimlad braf iawn gweld pobl ‘Stiniog yn disgyn yn ôl mewn cariad gyda phêl-droed lleol. Mae hi wedi bod yn amser hir iawn ers i ni weld cefnogaeth o’r fath yma ym Mlaenau, ac nid yn unig yn ystod gemau cartref ond y nifer sydd yn teithio i gemau oddi-cartref hefyd. Y cefnogwyr yn aml sydd yn rhoi’r hwb sydd ei angen arnom i guro gêm, felly rydym yn werthfawrogol iawn o’ch cefnogaeth!

Dwi’n cofio dilyn tîm llwyddianus y Blaenau yn yr 80au, ond ychydig iawn o’r chwaraewyr oedd yn lleol. Mae gwylio criw o hogia lleol, Cymraeg,  yn brafiach o lawer. Pa mor bwysig ydi datblygu pêl-droed ar bob lefal yn y gymuned?
Mae datblygu a chodi safon pêl-droed yma yn y Blaenau yn holl bwysig i ddyfodol y clwb. Bellach mae yna gyfle i blant o’r oedran 6 oed i fyny at oedolion (ar wahân i grŵp oedran dan 14)  i chwarae a hyfforddi’n wythnosol yma. Rydym yn cael ein adnabod fel ardal sydd yn cynhyrchu pêl-droedwyr o’r safon uchaf yma yn ‘Stiniog, ond y nod nawr yw cadw’r talentau hyn  i gynhyrchiol ein clwb ni, yn hytrach nag arwyddo i glybiau ein cymdogion.

Dwi’n siwr bod timau eraill yn gwylio llond dwrn o chwaraewyr yr Amaturiaid ar hyn o bryd, ac mae’n amhosib gweld bai ar chwaraewyr talentog sydd isio mynd ymlaen i chwarae ar y lefal ucha’ posib,  ond sut mae cadw’r sêr ar y llyfrau?
Mynd yn ôl i’r cwestiwn diwethaf, mae cadw talent leol yn flaenoriaeth bellach. Y gobaith yw cael ddyrchafiad i Adran 1 tymor nesa, felly drwy chwarae ar safon uwch y gobaith yw bod y temtasiwn i chwaraewyr symud i glybiau yn lleihau, ond petai yna gyfle i un ohonynt chwarae ar safon uwch ac i ddatblygu eu gêm, ni fuaswn yn gwrthod y cyfle yna i unrhyw un ohonynt.

Pwy yn y byd pêl-droed –yn chwaraewyr neu’n hyfforddwyr- ydi dy arwyr di?
Alex Ferguson, Gwilym ‘Penial’ (Taid!)  a Ronaldo (Brasil!)

Mae ambell beth fel gwerthu Tocyn Tymor a chael cwmniau lleol a chefnogwyr i noddi chwaraewyr wedi llwyddo i godi pres yn tymhorau diweddar; oes yna gynlluniau eraill ar y gweill? Sut fedr bobl gyfrannu?
Rydym yn werthfawrogol iawn i’r holl bobl, cwmnïau a chefnogwyr sydd wedi cyfrannu hyd yma. Mae rhedeg clwb pêl-droed yn fusnes drud iawn, sydd efallai yn newyddion i rai. Un o flaenoriaethau'r clwb rwan i’r dyfodol agos yw datblygu cyfleusterau Cae Clyd, er mwyn sicrhau ein bod yn cyrraedd y safonau sydd angen i chwarae yn nhrydedd adran pêl-droed Cymru, erbyn diwedd tymor nesa’.  Felly, y cyfraniad orau gallwn ei ofyn amdano gan y cefnogwyr a’r cwmnïau lleol yw i plîs parhau i gefnogi ni a choelio yn ein prosiect yma ym Mlaenau, sef i ddatblygu’r clwb a’i symud ymlaen.

Diolch yn fawr a phob lwc am weddill y tymor. “Rhowch hél iddyn nhw!”
PW
--------------------------

Ymddangosodd fersiwn fyrrach o'r uchod yn rhifyn Chwefror 2012.



20.3.19

Adeiladau iechyd: adeiladau cymunedol?

O’r Pwyllgor Amddiffyn
Fydd neb yn synnu, bellach, bod Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr wedi rhoi’r hen ganolfan iechyd ar werth, yn ogystal â’r cyn clinig ffisiotherapi ar Ffordd Tywyn, y naill ar bris o £80,000 a’r llall am £60,000, a hynny er gwaethaf gwadu eu bwriad fwy nag unwaith yn y gorffennol.

Cyn belled ag y mae’r ganolfan iechyd yn y cwestiwn, yna efallai y bydd rhai ohonoch yn cofio erthygl yn rhifyn Tachwedd 2013 yn adrodd:
Y cynllun fydd datblygu adeilad yr ysbyty ac adeilad y Ganolfan Iechyd, gan gynnwys darn y feddygfa. Un gwasanaeth o dan ddau do. Does yna ddim bwriad yn y byd i’w werthu’.















Lluniau GVJ




Ond dŵr o dan y bont ydi peth felly erbyn hyn, wrth gwrs. Pwysicach rŵan ydi dyfodol y clinig ar Ffordd Tywyn, o gofio bod hwn hefyd, fel yr Ysbyty gynt, yn Adeilad Coffa a gafodd ei adeiladu ‘i gadw mewn cof a pharch bob bachgen o’n bro a gollodd ei fywyd yn Rhyfel 1939-45’.
Mae’n ymddangos mai £60,000 ydi gwerth y ‘cof a’r parch’ hwnnw erbyn heddiw, gyfeillion.
         
Bydd yn ddiddorol gweld a fydd y Lleng Brydeinig a’r Ffiwsilwyr Cymreig yn datgan mwy o ddiddordeb y tro yma nag a wnaethon nhw ynglŷn â dyfodol yr Ysbyty Coffa gynt. Siawns bod ‘Cofio’r Hogiau’ yn golygu llawer mwy na saliwtio a gosod torch o’r pabi coch unwaith y flwyddyn?

Ond dyma gwestiwn i bawb ohonom feddwl yn ei gylch:
O ystyried mai pobol Stiniog a gasglodd yr arian i godi’r adeilad yn y lle cyntaf, yna onid y peth lleiaf y dylai’r Betsi, neu’r llywodraeth Lafur yng Nghaerdydd ei wneud rŵan ydi’r cyflwyno’r adeilad yn ôl i’r gymuned, yn rhad ac am ddim, at ddefnydd y gymdeithas? Byddai’n ddelfrydol fel amgueddfa neu Ystafell Gyfarfod.
Os ydych yn cytuno, yna lleisiwch eich barn cyn iddi fynd yn rhy hwyr. Waeth heb â chodi pais pan fydd hi’n rhy hwyr.
GVJ

-----------------------


Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Chwefror 2019. Erbyn hyn, mae'r Pwyllgor Amddiffyn a Chyngor Tref Ffestiniog wedi bod wrthi'n trafod dyfodol yr adeilad efo'r bwrdd iechyd ac wedi llythyru efo cymdeithasau a grwpiau lleol. Meddai llythyr gan y cyngor tref:

"Mae pryder mawr yn y gymuned bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn bwriadu gwerthu’r hen glinig ffisiotherapi ar Heol Towyn. Adeiladwyd yr adeilad hwn er cof am y 54 o ddynion ifanc o'r ardal a gollodd eu bywydau yn yr Ail Ryfel Byd trwy gasglu arian gan drigolion lleol, y mwyafrif ohonynt yn chwarelwyr ar gyflogau isel iawn.

Mae'r Pwyllgor Amddiffyn a'r Cyngor Tref bellach wedi ysgrifennu at Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ynghylch dyfodol yr adeilad ac wedi cael gwybod bod y Bwrdd Iechyd yn barod i roi tri mis i ni ddod i fyny gyda defnydd arall ar gyfer yr adeilad er budd y gymuned. Yna byddent yn trafod y syniad gan y gymuned ac yn penderfynu a fyddant yn rhoi chwe mis arall i ni baratoi cynllun ar gyfer dyfodol yr adeilad.

Mae'r Cyngor Tref, mewn cydweithrediad â'r Pwyllgor Amddiffyn, yn awyddus i gwrdd â chymdeithasau a grwpiau lleol i drafod dyfodol yr adeilad ac i geisio cael syniadau ar gyfer defnydd arall o’r adeilad."
------------------------------------

Cafwyd ambell i ymateb diddorol wrth i Llafar Bro holi ar y stryd, er enghraifft:

     * Dwi ddim yn ymddiried o gwbwl yn y bwrdd iechyd i gadw eu gair, o ystyried hanes yr Ysbyty;

     * Mae angen gofal cyn cymryd cyfrifoldeb o'r adeilad gan fod nifer o adeiladau eraill yn brwydro am arian a defnydd yn y dref, fel y Ganolfan Gymdeithasol;

     * Byswn i'n licio gweld amgueddfa fach yno;

     * Bysa fo'n well gwerthu'r lle er mwyn prynu a datblygu hen siop Lewis neu Neuadd y Farchnad...

Be ydych chi'n feddwl? Gyrrwch air!


16.3.19

RALI a RHEW- blwyddyn gyffrous Brei

DIWEDD DA I'R TYMOR RALÏO
Derbyniodd Brian Roberts, (Brei Bach), Blaenau Ffestiniog, dlws ‘Gyrrwr y Flwyddyn’ wedi tymor llwyddiannus yn cystadlu yn y ‘Classic VW Cup’, y llynedd.  Aeth Brei draw i Westy’r Hilton yn Watford ar Ragfyr y 3ydd i dderbyn y gwpan ar y Noson Wobrwyo, diwedd tymor.

Dechrau digon cymysglyd a gafodd wrth iddo fethu’r ras gyntaf ac felly wastad yn trio dal i fyny.  Er hyn, llwyddodd i wneud argraff yn gyson. Gorffennodd yn 10fed yn Brands Hatch ar ôl gorfod cychwyn yng nghefn y grid.  Methodd rhagbrofion weithiau am resymau technegol gyda’r car, ond dal i lwyddo i gael ei enwi fel ‘Gyrrwr Gorau’r Dydd’.

Y gallu i gael canlyniadau da, wrth orffen yn gyson yn y chwech uchaf, a alluogodd Brei i guro’r gwpan.  Y gobaith am y gorffennol iddo yw cystadlu eto yn y gystadleuaeth hon a hefyd ym Mhencampwriaeth Cymru.  Gobeithia’i hefyd rasio mewn un neu ddau o rasus ‘endurance’ o 3 neu 6 awr fel rhan o dîm. 

Mae’r car ym Mryste ar hyn o bryd yn cael ei drwsio yn dilyn damwain yn Caldwell Park ond disgwylir iddo fod yn barod erbyn y tymor newydd.  Cofiwch brynu Llafar Bro i gael y canlyniadau!
 
Cyn hynny, mae amser cyffrous iawn o flaen Brei wedi iddo dderbyn gwahoddiad i fynd i Norwy i gystadlu fel gyrrwr bobsled tîm Prydain yn y 2019 IBSF Para Bobsleigh World Cup

BREI'N EI BOBSLED
Llwyddod Brei ymuno â thîm para-bobsled Prydain ym mhencampwriaeth Cwpan y Byd eleni, cystadlu mewn dwy ras.  Er nad oedd erioed wedi eistedd mewn bobsled o’r blaen, mae’n llwyddo i wneud argraff ar y llwyfan fwyaf.

Rydym oll yn yr ardal yn ymwybodol fod Brei wedi colli defnydd ei goesau ers blynyddoedd bellach yn dilyn damwain beic modur dychrynllyd ond gan ei fod rŵan yn rasio ceir, mae ei gorff wedi hen arfer gyda’r straen mae bobsled yn ei greu ar y corff.

Brei a'r Ddraig Goch ar ei helmed. (Hawlfraint llun IBSF)
Ar gwrs Olympaidd Lillehammer yn Norwy oedd ei ras gyntaf ble gorffennodd yn safle 14 ar y Sadwrn a 13 ar y Sul. Mae’r cystadlu’n parhau am ddau ddiwrnod gyda dau dro arni pob dydd.  Cyfuniad yr amseroedd sy’n penderfynu eich safle ar ddiwedd y dydd. 

Nid aeth popeth fel y gobeithiwyd chwaith gan fod ei helmed wedi bod yn stemio’i fyny wrth rasio.  “Roedd hyn yn niwsans”, meddai, “mae’r corneli’n cyrraedd mewn fflach ac mae angen llygaid barcud arnoch”.  Doedd hyn heb ddigwydd iddo ynghynt ond roedd hi’n oerach yma na ble buon yn ymarfer yn flaenorol. Er hyn, gorffennodd yn 15fed ar ôl y rhediad cyntaf.  Ni chafwyd gymaint o drafferth gyda’r stemio ar yr ail rediad a llwyddodd i orffen yn 11eg.  Roedd cyfuniad ei amseroedd yn golygu ei fod wedi gorffen yn 13eg allan o 22, ymdrech dda iawn ar ei ddiwrnod cyntaf.

Roeddwn yn amau bysa’r sled yn gallu mynd ynghynt felly bu’m yn gweithio’n galed yn sandio’r llafnau at y dydd Sul yn dilyn namau a gafwyd arnynt ar rew caled y Sadwrn”.

Gwnaeth hyn wahaniaeth pendant wrth iddo fod y 7fed cyflymaf ar rediad cyntaf y Sul.  Yn anffodus bu ei helmed yn stemio’i fyny eto erbyn corneli gwaelod ei ail rediad a gorffennodd yn 14eg.  Cyfuniad yr amseroedd yn ei osod yn y 12fed safle.  Ymdrech dda iawn wir ac roedd Brei wedi ei blesio gyda hyn.

Ymlaen wedyn i’r ras nesaf yn Oberhof yn yr Almaen.  Cwrs anodd iawn meddai Brei ac roedd y gyrwyr eraill i gyd wedi cystadlu arno o’r blaen. 

Siomedig iawn oedd y cyntaf ond llwyddais i orffen yn 11eg ar yr ail”.  Cyfuniad amseroedd yn ei roi yn yr 15fed safle.  “Dwi’n hapus iawn efo’n natblygiad hyd yma”, meddai, “roedd y cwrs yn un anodd a llwyddodd i ddal allan ambell ddreifar mwy profiadol na mi.  Dwi ‘di dysgu lot fawr yma”.

Daeth tymor cyntaf pencampwriaeth Cwpan y Byd i ben yn St. Moritz-Celerina yn y Swistir ganol Chwefror. Bu perfformiad cadarn arall ganddo wrth iddo orffen yn 12fed wedi rhediad y Sadwrn a 13eg ar y Sul.


Nid yw’r tîm yn cael ei  ariannu felly mae’n rhaid i Brei dalu costau ei hun.  Llwyddodd i dderbyn ychydig o gymorth noddedig tuag at St. Moritz ond mae’r costau yn aruthrol ac yn anffodus nid oedd yn bosib cystadlu yn Lake Placid yn yr Unol Daleithiau

Y gobaith rwan ydi parhau i gynilo fel y gallai rasio eto'r tymor nesa.

Dymunai'r Llafar bob llwyddiant iddo. Cofiwch fynd i'w dudalen gweplyfr/facebook i gael yr hanes i gyd a sut gallwch wneud cyfraniad. 

----------------------------------------

Addaswyd yr uchod o erthyglau a ymddangosodd yn rhifynnau Ionawr, Chwefror, a Mawrth 2019. 


11.3.19

Atgofion Pant Llwyd

Pennod olaf cyfres Laura Davies.

Cefais dipyn o hanes diddorol gan Laura Jones, Harlech (nee Edwards, un o dyaid o blant y diweddar Tryphena a William Edwards, Mur Lwyd). Nith i Esther ac a dreuliodd ei phlentndod ym Mhant Llwyd.

Sonia am Jini Owen (cariad Hedd Wyn) a arferai fyw tua rhif 8 neu 9 – dynas dlws iawn a dwy foch goch ganddi – ac fel y byddai yn ei chofleidio, “sut wyt ti Lora Bach,” gyda’i dwy law ar ei bochau.

Pant Llwyd. Llun- Paul W
Tua rhif 10 oedd cartef ei Modryb Gwen, a aeth i Lundain i fyw ar ôl colli ei phlentyn, Gwendoline. Dwynai ar gof fel roeddent fel plant ofn wrth glywed swn cenfaint (gyr) o ferlod mynydd llwydion yn rhedeg i lawr Allt Bwlch ‘Wfa. Symudwyd y merlod o’r mynydd i borfeydd y dyffrynoedd yn yr hydref.

Ar ochr ffordd Cae Swch clywodd y Sipsiwn yn canu fin nos wrth y tân. Cofia fynd i Ysgol Llan a chofia ei athrawon: Mrs Capten Roberts, Miss Huws a Miss Lisi Jos, ac un o’i cyd-ddisgyblion – Beti Wyn, Siop Isa’. Soniai am y grât, ym mhen pella’r Capel Bach, ac fel y gofalai Miss Naomi Jos fod yna danllwyth o dân bob amser i gadw ni’r plant yn gynnas mewn rhwy gyfarfodydd.

Wrth son am y merlod, rwyf yn cofio Mam yn adrodd fel y byddai’n forwyn yn Nhyddyn Gwyn Mawr efo’i modryb, Sera Williams, tua 1915 yn dod a merlod o’r mynydd – Y Migneint – i lawr i Felen Rhyd Fawr i bori ac i’w gwerthu i fynyd i byllau glo y De.

Byddai’n gorfod rhedeg o flaen y merlod i gau y llidiardau. Roedd wedi llwyr flino ac yn gorfod cerdded adref i Dyddyn Gwyn Mawr wedyn.

Diolch o galon i Sali Ellis, Pant Llwyd, Esther Owen, Califfornia, a Lora Jones Harlech am ragor o hanes diddorol am Bant Llwyd.
---------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 1998 (heb y llun).

7.3.19

Ffermydd Llyn Trawsfynydd

Adroddiad gan y diweddar Jennie Druce am y ffermydd a'r tiroedd a foddwyd i greu Llyn Trawsfynydd:

Dolgam
Roedd y Dolgam gwreiddiol i’r dde o bont y pentref, hyd nes i’r gronfa ddŵr gael ei gwneud. Eiddo'r Goetre, Ganllwyd oedd y fferm a thenantiaid oedd fy rhieni a fy nhaid, sef Richard Jones, cyn hynny.
Trigai fy rhieni, Thomas ac Ellen Jones, fy mrawd John a minnau, fy hanner chwaer Janet a’i brawd Harri yno - roedd Nel a Megan fy nwy chwaer arall wedi priodi. Cadwai fy rhieni dair buwch, dau fochyn, hanner cant o ieir a deg hwyaden. Byddai gan fy nhad injan ddyrnu, un pinc, a byddai’n mynd allan i’r ffermydd i ddyrnu fel byddai ffermwyr ers talwm.

Cof plentyn sydd gennyf o Morris y Muriau yn dod i Ddolgam a gweld yr injan ddyrnu yn barod i fynd allan. Aeth ati pan oedd fy nhad ar fin ei thanio i weld y stêm yn dod ohoni, ond pan daniodd fy nhad yr injan, dychrynodd a rhedeg adref gan sgrechian (mudan oedd Morris). Ychydig wedyn daeth ei dad, sef Emwnt Evans, acw i ddwrdio fy nhad.
Cofiaf hefyd gerdded ar hyd lan Afon Prysor gyda fy mrodyr Harri a John i chwilio am yr hwyaid a cherdded cyn belled â Bryn Hir, croesi’r bont i’r tŷ a chael paned o de a chacen a llond fy mhoced o siwgr clap i ddod adref. Cariodd Harri fi ar ei ysgwyddau bob cam adref. Roedd Jennie a’i brawd Trebor yn byw gyda’u rhieni yn Bryn Hir. Byddai Janet, Harri a Trebor yn ffrindiau, symudodd y teulu i Benmorfa pan aeth y ffarm dan y dŵr.

Llyn Traws, o'r ffridd uwchben Coed y Rhygen. Llun- Paul W
Dolwen
Roedd Dolwen i’r de o’r llyn cyn ei foddi, (lle mae’r maes parcio a’r dam yn awr). Yma roedd Richard Jones a’i wraig a’i merch Mair yn byw. Symudodd y teulu i Lanrwst. Roedd Mair yr un oed â mi.

Brynysguboriau
Disgynyddion o’r un teulu sydd yma o hyd yn ffermio. Mae’r fferm bresennol yn llai na’r gwreiddiol.
                                                   
Caeadda
Lleihawyd y fferm yma hefyd ond disgynyddion o’r un teulu sydd yma.

Ty’n Twll
John Davies a’i deulu oedd yn byw yma, ond aethant i Coed Cau Du i ffermio ac mae disgynyddion iddo yn cario'r traddodiad ymlaen.

Gwndwn
Symudodd Dafydd Davies, ei wraig a’u mab Dic i fyw at eu merch Jennie i Tŷ’n  Llyn.

Y Goppa
John Jones, ei wraig a Gwyneth, eu merch gartrefai yma. Priododd Gwyneth gyda Maldwyn Davies a ganwyd iddynt bump o blant. Mae'r teulu yn dilyn y traddodiad teuluol hyd heddiw.

Pandy’r Ddwyryd
Dau frawd a dwy chwaer oedd yn ffarmio yma. Mae rhai yn dweud y byddai dau gi wedi eu rhwymo i’r fuddai amser corddi ac yn ei throi i gorddi’r menyn. Cof sydd gennyf o weld dim ond y to yn y golwg wrth i’r dŵr grynhoi o gwmpas yr adeilad.

"Lle gynt bu corlan a phladur..." Llun- Paul W

Brynrwy
I Faentwrog aeth y teulu yma – gŵr,  gwraig, dau fab a dwy ferch.

Ty’n Ddôl
Robert Jones, ei wraig a’u mab Ted drigai yma. Symudodd y teulu i Tŷ Nant. Wedi colli ei wraig aeth y ddau i fyw i Gwylan neu Tŷ Gwyn.

Gyfynys
Symudodd y teulu yma i Lan Ffestiniog.

Islaw’r Coed
Daeth y teulu yma i Pen’rallt i fyw.

Hendre Mur a Llwyn Derw

Nid oes cof gennyf beth ddigwyddodd i’r ddau.                                                                                                              

Diddorol ydyw atgofion y diweddar Mrs Jennie Druce yn enwi’r trigolion a orfu adael eu cartrefi o achos y Llyn. Diolchwn i Mrs Margaret Jones, Ffridd Bryn Coch am ganiatâd i ddefnyddio’r nodiadau. -LD
-----------------------------------------    

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y lluniau) yn rhifyn Ionawr 2019, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.


3.3.19

Cysylltiadau Dalgylch ‘Llafar Bro’ ac America

Rhan o gyfres W. Arvon Roberts, o rifyn Ionawr 2019.

Apêl y Tabernacl
Y Tabernacl (MC), Blaenau Ffestiniog, oedd un o’r capeli mwyaf oedd yn perthyn i Henaduriaeth Gorllewin Meirionnydd, ac ynddo y cyfarfu'r gynulleidfa fwyaf a’r eglwys luosocaf rhwng blynyddoedd 1870 ac 1890. Agorwyd y capel a ffurfiwyd yr achos Chwefror 14, 1864. Yr oedd yn mesur 63 troedfedd wrth 51 troedfedd oddi mewn. Cynlluniwyd gan Ellis Williams, Porthmadog. Costiodd y tir, y capel a’r tai, dros £3,700. Ychwanegwyd oriel yn 1869 yn costio £550. Codwyd tŷ ar gyfer y gweinidog yn 1894 ac ail-adeiladwyd y capel yn 1902 ar draul o £1,200. Cafodd y capel ei ddymchwel cyn 1987 ond y mae'r tŷ capel a’r ysgoldy oedd y tu ôl i’r adeilad yn aros fel tŷ annedd.

Llun o dudalen FB Blaenau Ffestiniog, diolch i Evans Ycart


Yn ‘Y Drych’ -papur mwyaf llwyddiannus Cymry America- yn 1916, daeth yna apêl gan John Morris Edwards (1876-1963), 1114 Park Avenue, Utica, ac R. Morris Williams (1884-1950), Wall Street, Utica, yn gofyn am gyfraniadau ariannol ymysg dynion a merched oedd a chysylltiad â Ffestiniog, oedd erbyn hynny wedi gosod eu gwreiddiau yn y Taleithiau, tuag at glirio dyled drom oedd yn llethu Capel Tabernacl yn y flwyddyn honno.

Brodor o Faenofferen oedd J.M. Edwards, yn fab i Morris R. a Mary Edwards. Chwarelwr oedd ei dad, ac yntau hefyd, cyn iddo ymfudo i’r America yn 1907. Ar ôl hynny gwasanaethodd fel clerc stoc mewn banc, yn borthor yng Nghapel Cymraeg Moriah, Utica, ac yna yn argraffydd. Yr oedd yn briod ac Annie (1876-1940), merch i Thomas a Laura Edwards, Dolawel, Ffestiniog. Graddiodd Annie yn athrawes yng Ngholeg Bangor cyn priodi. Yr oeddynt yn rieni i Nesta M. Powell (1908-2002).

Un o Ffestiniog oedd R. Morris Williams hefyd. Bu yn un o olygyddion ‘Y Drych’ o 1912 i 1918. Cyn hynny bu’n ohebydd i’r ‘Scranton Republic’ ar ôl iddo ymfudo i Scranton, Pennsylfania, o Danygrisiau yn 1908. Gadawodd ‘Y Drych’ i ffurfio cwmni argraffu ei hun yn Utica, Efrog Newydd. Yr oedd yn briod a Sarah J. (g.1883) ac yn dad i John P. William (g.1913).

Yr oedd dirwasgiad masnachol y cyfnod wedi dal y Taberncal pan oedd baich trwm o ddyled arni, ac er gwneuthur ymdrechion rhagorol i’w glirio yn 1913, aed i gyfyngder mawr. Felly, yn y sefyllfa, anfonwyd cais am gymorth at David Davies (1818-1890), aelod seneddol Llandinam, ac ymatebodd gydag addewid odidog o £1,000 os casglai'r capel fil arall atynt o fewn tair blynedd.

Ond daeth y Rhyfel Mawr a’i ofynion a’i wasgfeuon, a galwyd y gwŷr ifanc i’r gad, fel mai gorchwyl anodd ydoedd codi £1,000 er yr holl ymdrechion.  Yr oedd yn y Taleithiau lu o garedigion y Tabernacl a’i gweinidog, y Parch. R.R. Morris (1852-1935) a mawr disgwyliwyd y byddai ymateb brwd ganddynt i’w cynorthwyo.

Bu Richard Robert Morris yn weinidog gyda’r Methodistiaid yn Seilo, Caernarfon (1881-93) a Tabernacl, Ffestiniog (1893-1924). Yr oedd yn briod â Catherine Morris ers 1882, ganwyd iddynt bedwar o blant. Daeth i amlygrwydd fel bardd ac emynydd, ei emyn mwyaf poblogaidd oedd ‘Ysbryd byw y deffroadau’. Bu farw ym Metws Garmon, Awst 24, 1935. (Ymysg y 74 o eitemau amrywiol sydd ar gadw yn Archifdy Prifysgol Bangor, y mae ei lyfr casglu at glirio'r ddyled yn y Tabernacl).

Am bob doler a gyfrannwyd tuag at yr apel yr oedd addewid David Davies, Llandinam, yn golygu y byddai yn chwyddo cymaint ddwywaith. Er enghraifft, pe byddai'r Cymry yn America yn anfon $100 o’r America buasai $100 yn dod o Landinam. Meddai dau ohebydd ‘Y Drych’ o Ffestiniog:

Blant Ffestiniog mae yr achos yn deilwng. Mae’r amser yn brin. Nid oes ond rhyw fis neu ddau hyd nes y bydd tymor yr addewid i ben. Rhaid gweithredu ar unwaith.

-----------------------------------
I'w barhau...



27.2.19

Defaid Rybelwr Bach

Erthygl o'r archif gan Emrys Evans

Diddorol a difyr iawn oedd ysgrif diweddar (yn rhifyn 63) o gylchgrawn Llafar Gwlad, yn yr hon y mae’n son am y ‘defaid’ – sef y math a geir ar ddwylo.
Ar ei diwedd y mae’n gwahodd ymateb ‘os oes un o’r meddyginiaethau'  y mae yn son amdanynt yng nghorff ei hygrif ‘wedi gweithio i chi'.

Ymhlith y gwahanol ffyrdd a oedd o gael gwared a’r ‘defaid’, y mae un ynglŷn â phren ysgawen. Meddai:
‘Ffordd arall oedd torri brigyn o’r ysgawen a chrafu nod arno am bob dafad. Yna rhaid oedd rhwbio’r defaid â’r pren a’i losgi neu ei gladdu a byddai hynny’n cael gwared a’r defaid.’
Daeth darllen yr ysgrif yma a digwyddiad yn fy hanes i fy hun yn fyw iawn i’m cof. Y tridegau cynnar ydoedd hi, a minnau yn rybelwr bach ar Bonc Dŵr Oer yn Chwarel y Graig Ddu yn Ffestiniog. Dyna fyddai prentis o chwarelwr yn cael ei alw – a chyda llaw, mae ‘rybelwr bach’ yn derm neu ymadrodd sydd wedi peidio a bod ac wedi darfod amdano erbyn hyn.

Llun Eric Jones, Comin Wikimedia

Roedd gennyf ‘ddefaid’ ar fy nhwylo yn yr ysgol a chyn dechrau gweithio yn y chwarel, rhai ohonynt ar gefnau fy mysedd ac ar eu cymalau. Oherwydd bod rhai ohonynt ar gymalau fy mysedd, byddai’r rhain yn agor ac yn gwaedu wrth ddefnyddio’r dwylo. Digwyddai hyn yn arbennig ar dywydd oer a rhewllyd.

Y gaeaf cyntaf imi ddechrau gweithio yn y chwarel, a hwnnw’n un eithaf caled, yr oeddent yn gwaedu’n aml. Un o swyddi y rybelwr bach oedd golchi’r llif gron a ddefnyddid i lifio y darnau o lechfaen i hydau mwy hwylus ar gyfer eu trin. Bob yn hyn a hyn, oherwydd bod ei dannedd yn gwisgo, rhaid oedd ei newid am un a oedd wedi’i minio o’r newydd. Pan fyddai’r llechfaen yn galed rhaid oedd newid y llif gron yn o aml.

Wedi ei thynnu, eid a hi i’r cwt hogi, fel y’i gelwid, ac i’r hogwr i roi min newydd arni a chael un yn ei lle i’w rhoi yn y bwrdd llifio i’r gwaith fedru mynd yn ei flaen. Ond ar fôn ei fywyd yr ai yr un rybelwr bach, na neb arall chwaith o ran hynny, a llif gron i’r cwt hogi heb ei golchi’n lan. Pe byddai i rywun fentro gwneud y fath beth, fe fyddai’r llif gron yn drybowndian wrth ei sodlau cyn ei fod wedi cymryd mwy na rhyw ddau gam y tu allan i’r cwt hogi.

Y gaeaf arbennig yma, bu’n rhewi am gyfnod go hir. Rhewodd y dŵr yn y gasgen lle’r arferid golchi’r llif a doedd dim i’w wneud ond mynd at lan Llyn Dŵr Oer, torri twll yn y rhew ar ei wyneb, a golchi’r llif hefo rhyw hen recsyn yn hwnnw.

O dan y driniaeth yma, gwaedai’r defaid a oedd ar fy nwylo bron yn ddyddiol. Efallai fod bai arnaf innau na fuaswn yn gofalu am sychu fy nwylo yn ddigon sych ar ôl golchi’r llif. Prun bynnag am hynny, daeth yn ‘ddydd Gwener diwedd mis’, fel y galwem y diwrnod olaf o’r mis gweithio, a finnau fel eraill o’r rybelwyr bach ar y bonc, yn mynd o gwmpas y ‘bargeinwyr’ i ofyn am ‘glwt-diwadd-mis’. Roedd hyn yn hen arferiad ar bonciau’r gwahanol chwareli. Gan mai dysgwr oedd y rybelwr bach, ymarfer yr oedd o ar ddarnau bychain o lechfaen – darnau a oedd yn rhy fychain i’r ‘bargeinwyr’ drafferthu eu gweithio. Gair y chwarel ar ddarnau o lechfaen addas i wneud llechi ohonynt oedd ‘clytiau’ – ‘clwt’ am un.

Oherwydd mai gweithio’r clytiau bychain yma a wnai y rybelwr bach, llechi bychain y byddai yn eu cynhyrchu’n bennaf, ac ar y rheini yr oedd y prisiau isaf. Felly, wedi pedair wythnos o weithio, ni fyddai ei fil-cerrig yn uchel. Dull oedd y mynd o gwmpas y ‘bargeinwyr’ ar ddiwrnod olaf y mis gwaith fel hyn i ofyn am ‘glwt-diwadd-mis’ i roi hwb ar i fyny i fil-cerrig y rybelwr bach, fel y bo ei dâl rhywfaint yn uwch.

Yr hyn a olygid wrth ‘glwt-diwadd-mis’ oedd un digon o faint i wneud llechi yn mesur 20 modfedd wrth 10 modfedd; ‘clwt-am-gowntan’ yn iaith y chwarel. Roedd yna uwch bris ar y rhain.
Felly, yn ôl hen arfer y ponciau, a chyda fy llygaid am dipyn o elw, yr oeddwn wrth y gwaith yma yn hel clytiau-diwadd-mis pan ddois i at John Williams, ‘Yr Aber’, fel y byddia pawb yn ei alw.

Fel wrth bob bargeiniwr arall dywedais fy neges wrtho:   
Oes yna siawns am glwt-diwadd-mis, os gwelwch chi’n dda, John Williams?
Hollti oedd o ar y pryd, a thaflodd y sach a oedd dros ei lin o’r neilltu.
Ty’d hefo fi i’r cei’ meddai.

Aeth a fi at beil hir o gowntis, a chyfri ohoni bum mwrw – pymtheg llechen – a’r rheini wedi eu gwneud yn barod! Gwell o lawer na chael ‘clwt’ imi geisio’i hollti, a methu gyda rhan ohono. Yna rhoddodd fwrw arall ymhen y pump.

Fedri di gario cymaint a hyn?’ gofynnodd.
Roeddwn i’n barod i gario’r bonc petai raid.
Diolch yn fawr iawn,’ meddwn, a phlygu ymlaen a fy mhen ar fol John Williams er mwyn iddo roi’r baich deunaw llechen yma ar fy nghefn.
Ac wrth imi afael yn y baich y gwelodd John Williams y defaid gwaedlyd ar gefnau fy nwylo.
Rargian,’ meddai. ‘Ma gin ti amryw o’r hen ddefaid na ar dy ddwylo a’r rheini’n gwaedu. Wyt ti isio cael gwared a nhw?’ gofynnodd, cyn imi ei ateb: ‘Oes!’
Ty’d a tamad o bren sgawan i mi, ac mi symuda’ i nhw iti.
Ddywedodd o ddim mwy na hyn’na, a doedd gin i ddim syniad beth oedd o’n fwriadu ei wneud hefo’r pren sgawan.
Ysgawen. Llun- Paul W

Erbyn dechrau’r wythnos ddilynol roeddwn i wedi cael brigyn bychan oddi ar goeden ysgawen o rywle yng Nghoed Cwm Bowydd ac eis a fo i John Williams. Y cwbl a wnaeth o oedd cyffwrdd pob un o’r defaid ar fy nwylo a phen y pren ysgawen lle’i torrwyd yn lân a chyllell.

Dyna chdi,’ meddai, gan roi’r brigyn yma’n ôl imi. ‘Dos i ochor y Manod Bach a chladda fo yn rwla yno'. Gwnes innau fel y dywedodd wrthyf, ac yn fuan iawn diflannodd y ‘defaid’ yn llwyr. Ac welais i’r un fyth wedyn, chwaith.

Un o Abergynolwyn oedd John Williams, a meddwl mawr ganddo o’r ardal honno. Dyna oedd y tu ôl iddo gael ei alw – ‘Yr Abar’.

Wnaeth o ddim ‘crafu nod’ ar y brigyn o bren ysgawen fel mae Eirlys Gruffydd yn ei grybwyll yn ei hysgrif, dim ond cyffwrdd y defaid bob yn un a’r pen a oedd wedi’i dorri.

10.2.19

Stolpia -Yr Hen Dynnwr Lluniau

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain, y tro hwn o rifyn Ionawr 2005.

Os cofiwch, crybwyllais yn [rhifyn Rhagfyr 2004] ychydig o hanes  John Thomas, y ffotograffydd enwog  o’r Cambrian Gallery, Lerpwl, yn galw heibio ein bro i dynnu lluniau grwpiau o chwarelwyr, adeiladau pwysig a.y.y.b. Yn ffodus iawn i ni, cofnododd JT ei hanes yn yr ardal hon, a sawl ardal arall o ran hynny, mewn dyddlyfr sy’n dyddio o’r 1860au  ymlaen. Fel ei luniau, mae ei nodiadau yn rhai tra diddorol ac yn rhoi darlun gwych a gwedd wahanol inni o’i anturiaethau gyda’i gamera. Credaf eu bod yn werth eu dyfynnu yma.

Casgliad John Thomas, Llyfgrell Genedlaethol Cymru. "Gan edrych o'r Graig Ddu"
Dyma ran o’i gofnodion o’r flwyddyn 1868:

"Ar wahoddiad taer fy nghyfaill Mr. J.N. Edwards o Gynwyd (yr oedd wedi gwerthu lliaws o’m darluniau cyn hyn) aethum i Ffestiniog. Yr oedd wedi cymryd room yno i wneud fframiau a gwerthu’r darluniau a phethau eraill.Wedi cyrraedd yno, aeth yn gytundeb rhyngom i fynd trwy liaws o’r chwarelau i gymryd grŵps o’r gweithwyr yn yr awr ginio.Yr oeddwn i gael tâl am y darlun ac yntau am y ffram. Yr oeddwn i’n meddwl mai ef oedd yn cael y fantais orau, yntau yn meddwl fel arall, ond ni bu dim ymrafael.
 

Yr wyf yn cofio mynd i chwarel y Diffwys ryw foregwaith, ac wedi cael caniatâd yr awdurdodau, ac ar ôl mynd trwy’r gwaith i wahodd y gweithwyr i fan penodol, ac wedi gosod y grŵp mewn safle priodol, eis i’r offis a gofynais a welent hwy i fod yn dda ddod i eistedd yn eu plith, ac ufuddasant ar unwaith, ac yr oedd yno foneddiges, a boneddwr mewn tipyn o oed a gwallt gwyn llaes, heblaw gwŷr arferol yr offis , -a chymerwyd y grŵp; ac erbyn holi, Mr. Hugh Owen a’i briod, wedi hynny Syr Hugh Owen o Lundain oedd y dieithriaid.
 

Rhyw dro wedi hyn yr oeddwn yn yr un chwarel, yn cymryd darlun arall ganol dydd, aeth yn llongddrylliad, neu o leiaf yn gamera-ddrylliad arnaf; fel hyn y bu- wedi gosod y gweithwyr ar waelod yr inclên, ac erbyn mynd yn fy ôl i gael golwg deg arnynt, teimlwn fod y safle yr oeddwn ynddo yn rhy isel, a chan fod yn ymyl wagenni llawn o lechi, anturiais i fynd i osod y stand a’r camera ar un o’r rhai hyn er cael bod yn uwch, a phan yn mynd i’r lle tywyll, i gyrchu’r plât, clywn waedd a chwerthin,ac ar ol mynd allan gwelwn fod y camera yn deilchion ar lawr, awel o wynt ddaeth heibio heb ofyn caniatâd. Ar ôl munud o edrych arno, gwaeddais nad oedd yn fawr gwaeth, ac os byddent hwy yn yr un fan erbyn chwech o’r gloch y cymerwn hwynt wedyn, ac wedi cael gwasanaeth asiedydd, glud a hoelion, yr oeddwn yno mewn pryd a thynnwyd y grŵp.
 

Mae Mr J.N.Edwards wedi aros yn yr ardal hyd heddiw, ac wedi llwyddo o ddechreuad bychan fel y soniwyd, i fod yn un o’r masnachwyr mwyaf cyfrifol yn y lle –sy’n brawf amlwg o ddiwydrwydd a gonestrwydd wrth drin y byd. Mae hefyd wedi dwyn mab i fyny’n arlunydd, wedi rhoi pob manteision iddo yn ei anturiaeth ac y mae J.Kelt Edwards yn un o’r young artists mwyaf  addawol, ac yn cymryd diddordeb neilltuol mewn pethau Cymreig, rhwydd hynt iddo."

Fel y gŵyr rhai ohonoch, cedwid masnachdy Berlin House gan J.N.Edwards a’i deulu am flynyddoedd lawer a cheir tipyn o’i hanes ef a Kelt ei fab yn ogystal â rhai arluniau yng nghyfrol Goleuo’r Sêr (1994) gan y diweddar gyfaill Ted Breeze Jones. Gresyn na chofnodwyd nifer yr archebion a dderbyniodd oddi wrth chwarelwyr y Diffwys, ynte? Pa fodd bynnag, os cofiaf yn iawn y mae’r llun a dynnodd o’r chwarelwyr ar waelod yr inclên yng nghasgliad J.W.Jones yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Casgliad John Thomas, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. "Pont y Rhiw, 1875"
Gyda llaw, bu John Thomas yn ein bro ar sawl achlysur arall hefyd ac fel y dywedais o’r blaen tynnodd luniau o’r chwarelwyr yn teithio adref ar drên bach y Llan un tro. Yn  ogystal, tynnodd ychydig luniau o bontydd y plwyf , y ddwy reilffordd bach, capeli a gweinidogion, eglwysi ac ysgolion, tref y Blaenau a sgwâr y Llan, pobl yr ardal, a sawl peth arall.

Yn ôl ei nodiadau am 1879, ac ar ôl sawl ymweliad  â’n bro dywed:

"Yr oedd y Llan yn bentre go fawr cyn bod ond rhyw ychydig o dai gwasgaredig yn y Blaenau, ac yma byddai’r farchnad yn cael ei chynnal a phobol y Blaenau yn dod iddi, ond erbyn hyn y mae’r ferch wedi mynd yn fwy na’r fam, a gwŷr a gwragedd y Llan yn gorfod mynd i’r Blaenau i ymofyn llawer o’u angenrheidiau…
 

Ond rhaid dychwelyd i’r Llan os ydych am fwynhau ychydig seibiant i weld natur  yn ei phrydferthwch... Nid oedd angen am arweinydd i fynd [at Bulpud Huw Llwyd] os byddech wedi galw yng ngwesty’r Pengwern Arms i geisio bwyd neu ddiod. Yr oedd yno ar y pryd fath o gi defaid wedi cael ei ddysgu i’ch tywys ar hyd y llwybr at y ceunant o’ch blaen, a dychwelai’n ôl heb i neb yngan gair wrtho. Ond os nad oeddech wedi bod yn y gwesty ni wnai yr un sylw ohonoch. Yr oedd yno gi arall, gwerth sôn amdano, yn y ffermdy o dan y fynwent, a fedrai droi olwyn, a’r olwyn honno’n troi’r fuddai gorddi yn y llaethdy. Gwelais ef wrth y gwaith, ac ni welais y fath beth cynt na chwedyn. Yr wyf yn deall fod yr awdurdodau gwladol wedi ymyrryd am eu bod yn ei ystyried yn greulonder â’r anifail."

Dau sylw bach cyn cloi. Os nad wyf yn cyfeiliorni, cedwid ci neu gŵn ar gyfer corddi ar fferm Bwlch Iocyn ar un adeg o’i hanes. Yn ail, byddai’r Abbey Arms yn cadw ci ar gyfer tywys pobl ddiarth  ogylch y lle, hefyd. Onid oes llun cerdyn post ohono yn eistedd y tu allan i’r dafarn,’dwch?

29.1.19

Atgofion Llwyncrwn

Hanes y fferm a'r gymuned gan Gretta Cartwright

Llwyncrwn oedd fy nghartref, ffermdy a adeiladwyd yn 1696 (mae’r dyddiad ar y tŷ) yng Nghwm Islyn ym mhlwyf Trawsfynydd. Magwyd fy nhad yn Llwyncrwn, mab ieuengaf Hugh a Jane Jones (genedigol o Bennant, Ysbyty Ifan), gyda Hugh, Jane Catherine, Robert a Margaret yn y teulu. Evan Williams oedd yn ffermio Llwyncrwn yn y rhan gyntaf o’r 1800au, ond daeth salwch i’r wlad ac i’r teulu, a rhaid oedd iddynt roi'r gorau i ffermio.

Fy hen daid Hugh Jones a roddodd gychwyn i’m taid yn Llwyncrwn. Deallaf mai ef adeiladodd y Cross Foxes yn y pentref. Gwerthodd dir i adeiladu Capel y Bedyddwyr, Salem (1873) ac i’r fynwent, gan gadw llain o dir ar gyfer mynwent teulu Llwyncrwn.

Yn Llwyncrwn bu fy nhad gydol ei oes. Priododd Mary Edwards o Gaecoch, Rhydymain yn 1912, a finnau yn chwaer fach i Hugh, Mari, Dafydd a Jean. Yna daeth Haf, a dychwelodd Mari o’r Blaenau wedi i John ei gŵr ymuno â’r fyddin ar ddechrau’r rhyfel, i fagu Ian a Mair yn Llwyncrwn nes y daeth John adref. Ddechrau’r rhyfel, daeth Les atom yn ‘evacuee’ o Lannau Mersey, a bu gyda ni, yn un o’r teulu am dros bum mlynedd. Gwasanaethodd John yng Ngogledd Affrica a thra yno cyfarfod y Parch Elwyn Hughes a oedd yn ‘Padre’ yno. Roedd yn fab i’r Parch Dafydd Hughes a fuodd yn weinidog ar Moriah, Traws am flynyddoedd cyn symud i’r Port at ei ferch Aledwen. Byddai yn dweud iddo gael newyddion am Traws 'via North Africa'! Mor bwysig oedd y ‘wireless’ yn y dyddiau hynny -  cael gwybod am symudiadau'r rhyfel tua’r Eidal. Rhaid oedd gofalu fod y ‘wet battery’ wedi cael ei wefru yn rheolaidd gan Peter Williams yn y pentref.
 
Roedd trefn ar wythnos fy Mam. Golchi a chadw dillad dydd Sul ar ddydd Llun, sychu a smwddio dydd Mawrth. Cyn dyfodiad y ffatri laeth yn Rhydymain roedd y diwrnod corddi yn bwysig: y faedda fawr yn cael ei throi gan yr olwyn ddŵr. Rhaid oedd pobi digon o fara am yr wythnos, a hynny yn y popty brics tu allan, tynnu’r coediach allan pan fyddai yn ddigon poeth i’r bara fynd i mewn, ac ambell dorth o fara brith. Rhaid oedd coginio ar gyfer y gweision a'r teulu, glanhau a pharatoi ar gyfer y Sul.


Fferm gymysg oedd Llwyncrwn, yn rhan o stâd Tregaian, Ynys Môn, ac yn cynnwys tir Dolbelydr ac Islyn pan oeddent ar wahân. Roedd gwartheg stôr a godro dan ofal Owen Lloyd, ceffylau gyda Dic Brynre yn eu gofal, a defaid mynydd Cymreig yn pori ar eu cynefin tua Chraig Wen. Rhaid oedd bwydo’r lloi, y moch, yr ieir a’r gwyddau heb anghofio’r cathod a’r cŵn.

Yn ystod y flwyddyn, deuai Mr Harry Kimbell o Northampton i aros yn y ‘Ship’ yn Nolgellau, a fy nhad yn mynd ag ef o gwmpas i brynu gwartheg a’u cludo mewn tryc o orsaf Dolgellau i’w gartref. Roedd y ceffyl yn hanfodol ar bob fferm cyn dyfodiad y ‘Fergie bach’. Yn y gwanwyn rhaid oedd aredig y tir yn barod at ei hadu gyda’r ffidil, y ceffyl yn tynnu’r aradr i ni edmygu'r rhesi syth cyn y llyfnu. Prysurdeb y cynhaeaf ddoi wedyn, hogi'r cyllyll, ceffyl wrth y peiriant torri gwair, a gwneud hyn yn aml yn gynnar yn y bore cyn gwres y dydd. Rhaid oedd troi'r gwair i’w gyneua yn barod i’r gweithwyr ei dyrru ar ôl cael ei rhannwch gan y peiriant a’r ceffyl. Llwytho'r car llusg, a cheffyl yn ei dynnu, a’i ddadlwytho i’r sied yn ymborth i’r anifeiliaid dros y gaeaf.

Tua diwedd Medi i Hydref byddai’r ŷd yn barod i’w dorri a’i ollwng o’r peiriant yn ysgubau, a’r gweithwyr yn eu gosod gyda’i gilydd dros y cae i sychu, a’r ceffyl eto yn eu cludo i’r ysguboriau.
Tua Gŵyl Diolchgarwch fyddai adeg codi tatws, dilyn yr aradr a’r ceffyl i gael y tatws i’r wyneb, a gobeithio cael tywydd braf i’w casglu gyda help o’r pentref. Ymborth ar hyd y gaeaf nes daw tymor y tatws newydd.

Nid ceffylau gwedd oedd yr unig rai yn Llwyncrwn. Ar y ffridd roedd rhyw ddwsin o ferlod mynydd. Mor hardd oedd eu gweld yn carlamu dros y bryniau. Hefyd ar y ffridd roedd grows, ac ar adegau gwelwyd y byddigions yn dod i’w hela.

Roedd dyddiadau pwysig eraill ar galendr y fferm. Diwrnod dyrnu, a dyddiau cneifio pan fyddai’r cymdogion o’r ffermydd cyfagos yn dod i roi help – dyna oedd y drefn, sef helpu ei gilydd, a bwyd arbennig i bawb. Roedd Mrs Roberts, Bryngoleu, yn dod i helpu Mam i wneud digon o fara ceirch am y tymor, rhai brau a rhai ar gyfer briwas a siot.

(i’w barhau)
-----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2018, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.
(Heb y llun, gan Paul W)

23.1.19

Stolpia -Eira

Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au. Cyfres Steffan ab Owain.

Tybed os cawn ni drwch o eira neu rew y gaeaf hwn, neu’r ddau, o bosibl. Cafwyd sawl gaeaf oer gyda chnwd o eira yn y 50au, er nad oedd yr un ohonynt mor ddrwg ag un 1947, wrth gwrs. Roedd gweld yr eira ar y ddaear yn rhoi  cyffro i ni’r hogiau, ond nid i’r oedolion, oherwydd gallai eira trwchus ar y ddaear achosi trafferthion ar y ffyrdd a’r rheilffyrdd, ac efallai y byddai’n smit yn chwareli’r ardal yn ei sgil. Yn ddiau, y mae amryw ohonoch yn cofio faniau’r dynion llefrith, lorïau glo, ein dynion bara, a sawl un arall yn gorfod rhoi cadwyni am olwynion eu cerbydau er mwyn cyrraedd ein tai a’n hysgolion yn ogystal a sawl lle arall trwy’r eira a’r rhew.

Llun- Paul W

Soniais o’r blaen fel y byddem ni yn taflu eira o ochr y ffordd fawr os yr oedd dynion y cyngor wedi taenu graean ar hyd y rhiwiau lle byddid yn sledio, ac wrth gwrs, os gwelai rhai o’r to hŷn ni yn gwneud ffasiwn beth, clywid bloedd - “bachwch chi o’na y diawliaid bach”!

Cofiaf un tro inni wneud rhywbeth dieflig arall gydag eira o’r ‘math iawn’, sef gwneud cesyg eira mawr a’u gosod ar draws y ffordd yn y Rhiw, fel bod pob cerbyd yn cael trafferth i fynd drwy’r rhwystr. Dro arall, bu dau neu dri ohonom yn gwneud rhesiad o beli eira, neu ‘mopins’, fel y’i gelwir gan hogiau’r oes honno, a phan ddaeth un o’r faniau llefrith heibio, taflwyd y mopins ar hyd ochr y fan lefrith, a chredwch chi fi, bu’n rhaid inni ei g’leuo hi oddi yno yn bur fuan gan fod y dyn llefrith am ein gwaed ni.

Un o’r pethau eraill sydd yn sefyll yn fy nghof yn sgîl un gaeaf o eira yw cael oerfel ar fy arennau a gorfod aros yn fy ngwely mewn poenau am ddyddiau o’i herwydd. Y rheswm  i mi gael oerfel oedd o oherwydd i Io-Io, Ken Robs a finnau, ac efallai un arall, wneud cwt o eira a rhew -neu iglŵ o fath- ar ochr wal y lein fawr a Phen Cei lle rhedai’r lein fach o Chwarel Oakeley i Gei London. Roeddem wedi gwneud lle i eistedd ynddo gyda lympiau o rew ac wedi gosod llechen a brwyn ar ei ben.Yna, daeth syniad i ben un ohonom i nôl rhywbeth i fwyta o’n cartrefi a dod a’r bwyd yn ôl i’r iglŵ bach, ac yno y bu’r  hogiau trwy’r prynhawn rhewllyd a’r canlyniad fu fferru a dioddef  yn arw.

Cae Dolwael, yr hen Ysbyty, a Ffordd y Rhiw dan eira (tua 1958). Llun o gasgliad yr awdur.
Peth arall sydd wedi aros yn fy nghôf o’r cyfnod yw’r stori a glywais am lwynog mewn eira un gaeaf gan fy niweddar ewythr ‘Yncl Dic’, sef Richard Owen, Dolbryn, Glan-y-pwll. Roedd fy ewythr ar ei ffordd i’w waith yn Chwarel Oakeley yn gynnar un bore oer ac eira tros y wlad ac yn cerdded i fyny’r llwybr a arweiniai o ymyl Adwy Goch at y Bont Fawr, ac er nad oedd wedi boreuo’n iawn, roedd yr eira ar y ddaear yn goleuo’r fangre o’i gwmpas.Tra’n cymryd ei wynt ar y llwybr gwelodd lwynog tafliad carreg oddi wrtho yn cerdded yn dawel bach drwy’r eira ar y domen, ac yn anelu at y ffordd fawr islaw.

Synnwyd fy ewythr wedyn gan i’r llwynog lamu o un pen y ffordd i’r ochr arall, ac i waelod un o domennydd Llechwedd, naid go sylweddol a dweud y lleiaf, er y dylid cofio bod y ffordd yn llawer culach yr adeg honno, wrth gwrs. Methai fy ewythr a deall am dipyn, pam roedd wedi trafferthu neidio tros y ffordd yn hytrach na throedio trosti. Yr esboniad yn ei farn ef oedd bod y llwynog yn meddwl mai afon oedd y ffordd, ac nid oedd eisiau torri drwy’r eira a rhew a chael trochfa yn y dŵr oer. Tybed ai hyn oedd y rheswm?
------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018.


20.1.19

A Oes Heddwch?

Cofio Gwrthwynebwyr Cydwybodol Y Rhyfel Byd Cyntaf

Ganol Tachwedd 2018, cynhaliwyd Cynhadledd Undydd yng Nghapel Bowydd, Blaenau Ffestiniog ar y testun uchod. Drwy’r dydd cafwyd cyflwyniadau difyr ar wahanol agweddau a chyd-destunau oedd yn effeithio ar wyrthwynebwyr cydwybodol yn ystod y Rhyfel Mawr.  Roedd hon yn gynhadledd unigryw gan nad oedd y rhesymau dros wrthwynebu na thynged y rhai a fentrodd beidio a chydymffurfio, wedi cael fawr o sylw yn ystod y cofio, dros bedair blynedd canmlwyddiant y rhyfel.

Bu pwyslais y cofio yn fwy ar dynged y milwyr druain, eu teuluoedd, ond yn bennaf ar yr holl frwydrau a ddigwyddodd dros gyfnod o bedair blynedd a’r trychineb oedd yn ganlyniad i bob brwydr. Hyn i gyd yn bwylais haeddiannol wrth gwrs, ond nid oedd yn rhoi y darlun cyfan.

Trefnwyd y cofio hwn gan Liz Saville Roberts a gafodd gymorth y Cynghorydd Bedwyr Gwilym ac roedd yno amrywiaeth o siaradawyr. Cafwyd sôn am Gymdeithas y Cymod a dylanwad egwyddorion y Gymdeithas hon ar yr aelodau, soniodd Ifor ap Glyn sut mae’r Cymry wedi cofio Hedd Wyn a Dr Aled Eirug yn sôn am effaith y Ddeddf Gwasanaeth Milwrol 1916 ar wrthwynebwyr cydwybodol. Yn y prynhawn soniodd Lowri Ifor am ddeiseb heddwch Merched Cymru 1923-24 ac yn dilyn, Jane Harries o’r prosiect Cymru Dros Heddwch ar heddychiaeth yn 2018 ganrif ar ôl y Rhyfel Mawr.

Cafwyd darlith afaelgar a difyr iawn gan Vivian Parry Williams, yr unig ddarlithydd lleol, o dan y teitl ‘Dros Gymru’n Gwlad’ ar ddulliau’r wladwriaeth o ricriwtio bechgyn ifanc a beth oedd gan feirdd i ddweud o blaid ac yn erbyn y Rhyfel.


Ffurfiodd y darlithwyr a rhai eraill banel ar y diwedd i drafod cwestiynau o’r llawr a chafwyd gwybodaeth ychwanegol eto. Diwrnod gwerth chweil a darlithwyr arbennig i gyd.



Yn y lluniau (gan Tecwyn Vaughan Jones) gwelir Liz Saville Roberts AS yn agor y cyfarfod a Vivian Parry Williams yn cyflwyno.



I’r rhai sydd a diddordeb mae tri o’r darlithwyr wedi cyhoeddi llyfrau perthnasol:

Vivian Parry Williams: ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr, 2017
Dr Aled Eirug: Gwrthwynebwyr Cydwybodol y Rhyfel Mawr, 2018
Bleddyn Owen Huws: Pris Cydwybod - T H Parry-Williams a Chysgod y Rhyfel Mawr, 2018
----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018.


13.1.19

Llwyddiant Ysgubol Yr Ŵyl Gerdd Dant

Erthygl gan Iwan Morgan, Cadeirydd Pwyllgor Gwaith Gŵyl Cerdd Dant 2018.

Bu dydd Sadwrn, 10fed o Dachwedd yn ddiwrnod hanesyddol yn nhre'r Blaenau. Cynhaliwyd Gŵyl genedlaethol yma am y tro cyntaf ers 82 o flynyddoedd. Do, daeth Gŵyl Cerdd Dant Cymru atom am y tro cynta' rioed. O ystyried i nifer o arloeswyr yr hen grefft fod â chysylltiad â 'Stiniog, mae'n rhyfedd meddwl na fu yma o gwbl yn ystod 70 mlynedd ei bodolaeth!

Lleolwyd yr Ŵyl yn Ysgol y Moelwyn, a gwnaed defnydd o Neuadd Ysgol Maenofferen, y Ganolfan Hamdden a'r Ganolfan Ieuenctid yn ogystal ag adeilad Sefydliad y Merched i gynnal y rhagbrofion. Bu cystadlu brwd gydol y dydd yn yr amrywiol adrannau - cerdd dant, canu'r delyn, llefaru i gyfeiliant, dawnsio gwerin a chanu gwerin. Credir i fwy gofrestru i gystadlu eleni nag a wnaeth erioed. Yn nhyb y rhai a fynychodd, neu a fu'n dilyn y gweithgarwch ar deledu a radio, cafwyd Gŵyl hynod lwyddiannus. Soniwyd am safonau uchel y cystadlu, ond yn fwy na hynny, am y croeso twymgalon a estynnwyd gan bobol garedig a chlên Blaenau a'r fro.

Alwen ac Alwen yn cadw trefn yn yr Ŵyl.
Llun gan Alwena Morgan
Bu criw bychan wrthi'n brysur ers dros ddwy flynedd yn trefnu'r Ŵyl ac yn cynnal gweithgareddau codi arian. Fe groeswyd y targed o £40,000 a osodwyd ers tro, ac mae'n diolch fel pwyllgor gwaith yn fawr i bawb a gyfrannodd. Mae'n dyled yn fawr i Mr. Dewi Lake, Pennaeth Ysgol y Moelwyn a'i dîm brwdfrydig, gweithgar. Hebddyn nhw, fydden ni ddim wedi llwyddo i leoli Gŵyl fawr fel yma gyda'r fath lwyddiant. Bu Bethan Haf Jones yn ysgrifenyddes hynod effeithiol ac Anthony Evans yn drysorydd o'r radd flaenaf. Braint fu cael dau brofiadol fel Dwyryd Williams ac Alun Puw i arwain y tîm o stiwardiaid. Gellid enwi llawer mwy, ond rhaid ymatal.

Yn hytrach, carwn drwy gyfrwng y papur hwn ddatgan fy niolchgarwch I BAWB a gyfrannodd i lwyddiant y diwrnod. Bu i mi dderbyn ugeiniau o negeseuon testun ac e-bost yn ein llongyfarch ar ein ‘llwyddiant ysgubol', heb sôn am y cannoedd a fynegodd hynny ar lafar.

Ymdrechion y tîm cyfan a gyfrannodd at hyn - a rhan allweddol o'r tîm hwnnw oedd y rhai fu wrthi am oriau'n stiwardio wrth ddrysau, coridorau, ystafelloedd rhagbrawf ac ymgynnull ac yn cyfarwyddo'n y lleoedd parcio. Rhaid cyfeirio hefyd at Morwenna a'i thîm diflino o gynorthwy-wyr fu'n porthi'r cannoedd gydol y diwrnod hir.

Fel Cadeirydd, mae'n ddyletswydd arnaf ddiolch i BOB UN OHONOCH A GYFRANNODD YMHOB FFORDD.


Dawnswyr Talog -enillwyr y Parti Dawns Agored. Llun gan Ffion Rees, o wefan BBC Cymru Fyw*


------------------------


Dyma ychydig o’r sylwadau o dudalennau’r cyfryngau cymdeithasol. Geiriau hynod galonogol a roes ddarluniau i’r byd a’r betws o lwyddiant y diwrnod:

ELAIN WYN [cyfeilydd yn yr Ŵyl] … “Llongyfarchiadau i chi ar Ŵyl wefreiddiol.”

DYLAN CERNYW [cyfeilydd yn Yr Ŵyl] … “Llongyfarchiadau mawr ar Ŵyl arbennig!
Llond lle o dalent a chriw da o ffrindiau
.”

ANGHARAD WYN JONES [beirniad yn Adran y Delyn] … “Diolch yn fawr i chi am y croeso twymgalon. Wedi mwynhau fy hun yn arw.”

GWENAN GIBBARD [Cadeirydd Pwyllgor Gwaith Cymdeithas Cerdd Dant Cymru 2016-18] … “Llongyfarchiadau enfawr!

DELYTH VAUGHAN ROWLANDS [Swyddog Gweinyddol Cymdeithas Cerdd Dant Cymru] …
Pleser pur cydweithio hefo pawb yng nghefn llwyfan. Da chi di dangos ymroddiad a balchder mawr!

TREBOR a CARYS EVANS [Trysorydd a Swyddog Gweinyddol Cynorthwyol CCDC] … “Trefniadaeth wych a phobol glên!

KEITH EVANS [Cadeirydd Pwyllgor Gwaith Gŵyl Cerdd Dant Llandysul a’r Fro 2017] …
Sobor o falch eich bod wedi cael Gŵyl lwyddiannus dros ben. Clywed eich bod wedi cyrraedd a mynd heibio eich targed ariannol yn anrhydeddus iawn. Bydd gwên lydan ar wyneb John Eifion! Nawr te, bydd raid i bobol Sir Gâr ei gwneud hi’n ‘hatrick’ iddo!!

PETER a NIA ROWLANDS [Nia’n gadeirydd yr is-bwyllgor Cerdd Dant lleol] ...
Diolch o galon i bobol ‘Stiniog am Ŵyl fendigedig. Fe dalodd eich gwaith caled ar ei ganfed ac mae Merched y Gegin Ysgol y Moelwyn yn haeddu medal. Diolch i chi i gyd!

RHIAN JONES [aelod o’r Pwyllgor Gwaith] ... “Diwrnod arbennig! Balch o fod wedi cael bod yn rhan ohono. Mor falch hefyd o’r croeso roddodd Blaenau i Gymru.”

ELIN ANGHARAD DAVIES [aelod o’r is-banel cerdd dant lleol, hyfforddwraig ac arweinydd CÔRWST] ... “Diolch am eich holl waith ac am y croeso.

MENNA THOMAS [hyfforddwraig PARTI’R EFAIL, Pontypridd] ... “Llongyfarchiade gwresog i bawb fu’n gweithio mor galed i sicrhau llwyddiant yr Ŵyl a diolch i chi i gyd am eich croeso a’ch hynawsedd.

NANS ROWLANDS ... “Diolch Blaena a’r Pwyllgor Gwaith ymroddedig. Gallwch fod yn hynod falch o Ŵyl wefreiddiol!

BETHAN WILLIAMS ... “Blaenau – Diolch am y croeso! Pawb yn garedig iawn.

CARWEN ARLANYMOR ... “Diolch yn fawr i bawb!

IWAN MORGAN[Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith] ... “Mae nghwpan i’n llawn! Diolch o galon i bawb fu ynglŷn â’r Ŵyl ddaeth â cherdd dant yn ôl at ei wreiddiau ym mro ‘gwythïen y lechen las’. Gwir ydy deud mai ‘un dre o fil yw’r dref hon!

-----------------------------

* Lluniau GCD2018, BBC Cymru Fyw

Manylion yr enillwyr i gyd, a dolenni at glipiau fideo o'r perfformiadau, ar dudalen gweplyfr/facebook yr Ŵyl.