21.7.17

Rhifyn Gorffennaf allan rwan!



Mae’n braf cael dod ‘nôl i gyfrannu at rifynnau haf Llafar Bro eto, ond a hithau’n gyfnod anodd i’r byd newyddiaduraeth, efo llai a llai o bobl yn darllen papurau, a diwedd ein ‘Papur Cenedlaethol’ Y Cymro yn hoelen arall yn arch y wasg Gymraeg, mae’n wych cael cynnig llwyth o erthyglau, newyddion, a lluniau diddorol ar eich cyfer.


Gobeithio’n wir y gwelwn Y Cymro eto yn y dyfodol, a dymunwn bob lwc i’r criw bach sy’n ymgyrchu i’w atgyfodi, ond mae eich papur bro yma o hyd, diolch i gefnogaeth selog pobl ‘Stiniog a’r cylch.









 Lluniau o'r noson blygu.











Rhifyn Medi fydd y nesaf, a’r dyddiad cau ar ddiwrnod olaf Awst. Mi fydd blas mynyddig ar rai o’r erthyglau ac eitemau bryd hynny, ac os hoffech chi gyfrannu pwt o hanes neu ddarn am yr hyn mae mynyddoedd a bryniau Bro Ffestiniog yn ei olygu i chi, byddwn yn eu croesawu.

Tan hynny, gobeithio y cewch chi haf cofiadwy.

Pôl.





19.7.17

Rhod y Rhigymwr -cofio


Yn ystod y flwyddyn 2017, byddwn yn cofio am eni sawl emynydd, llenor a bardd. Mae ambell ymdrech wedi ei gwneud eisoes i gofio’r Pêr Ganiedydd o Bantycelyn - a anwyd dri chan mlynedd union yn ôl. Yn nhyb llawer, gellid bod wedi gwneud llawer mwy, o gofio’r bri a roddwyd ar Dylan Thomas ar adeg canrif ei eni yn 2014 a’r nofelydd plant, Roald Dahl, ganrif ers ei eni yntau’r llynedd.

Ganrif a hanner yn ôl, ar yr 2il o Fai, 1867, ganwyd y bardd Eliseus Williams ym Mhorthmadog. Fe’i hadweinid yn well wrth ei enw barddol ‘Eifion Wyn’, a does dim dwywaith mai ef oedd un o feirdd telynegol mwyaf Cymru. Mae nifer o’i delynegion i’r misoedd yn rhan o’n cynhysgaeth fel cenedl, fel y gellir dweud am sawl cerdd arall o’i eiddo. Dyna ‘Ora Pro Nobis’ a ‘Cwm Pennant’. Mae’r cwestiwn yng nghwpled clo’r gerdd honno ar gof sawl un ohonom:

Pam, Arglwydd, y gwnaethost Gwm Pennant mor dlws
a bywyd hen fugail mor fyr?


Cofiwn hefyd am ei englyn enwog ‘Blodau’r Grug’ – a ddaeth i’r brig ym Mhrifwyl Caernarfon ym 1906:

Tlws eu tw, liaws tawel, - gemau teg
Gwmwd haul ac awel;
Crog glychau’r creigle uchel,
Fflur y main, ffiolau’r mêl.


Ar y 13eg o Ragfyr, 1867 y ganwyd Humphrey Jones, yng Nghwm Croesor. Treuliodd y rhan helaethaf o’i oes yma yn nhre’r Blaenau. Dysgodd elfennau barddoniaeth yn ifanc gan Glaslyn (1831-1909), a chyn ei fod yn ugain oed, cafodd ei urddo yng Ngorsedd y Beirdd. Enillodd dros drigain o gadeiriau eisteddfodol a daeth yn arweinydd eisteddfodau hynod boblogaidd. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o farddoniaeth, sef, ‘Telynau’r Wawr’ a ‘Bro fy Mebyd a Chaniadau eraill’. Bu farw ar yr 22ain o Ionawr, 1947. Fe gofiwn amdano’n y fro hon wrth ei enw barddol – ‘Bryfdir’.

Mynyddoedd Stiniog -llun Paul W

Ym Mhrifwyl Pwllheli ym 1925, anfonodd bryddest i gystadleuaeth y goron. ‘Bro fy Mebyd’ oedd y testun, a chipiwyd y wobr gan Wil Ifan – a ddaeth wedi hynny’n Archdderwydd (1947-50). Canodd Bryfdir i’r ‘... Cwm lle y’m ganed i...’

Tariaf yng nghysgod y Moelwyn a’r Foel,
Tra’r Arddu a’r Cnicht megis dwy anferth hoel
Ym mhared yr ardal, i grogi’r las nen
Groesawa y wawr mewn sidanwisg mor wen!


Cynhwysa ei ail gyfrol, a gyhoeddwyd ym 1929 amrywiaeth o ganiadau, adroddiadau a’r bryddest a grybwyllwyd.  Canodd i leoedd yn yr ardal fel ‘Bwlch Gorddinen’ a ‘Hen Ysgol Llwynygell’. Ceir ganddo hefyd nifer o englynion sicr eu crefft:

Blodau’r Eithin
Y Foel unig felynant, - tres eurog
Tros arw glawdd ddodant;
A’u mawredd pawb ymyrant,
Gyda gwên eu gwaedu gânt.


Y Pren Criafol
Egwan ei fraich, gwyn ei frig - dan olud
Yn nhalaith y goedwig;
I’r adar, bwrdd caredig
Dan wawr gwaed yn awyr gwig.


Yn ogystal â chofio am eni gwŷr llên, cofiwn hefyd am farw sawl un. Ganrif yn ôl, roedd y Rhyfel Mawr yn ei fri. Mae Vivian Parry Williams yn olrhain hanes ac effeithiadau’r cyfnod yn ei ysgrifau gafaelgar misol ar ddalennau Llafar Bro. Dichon y caf innau gyfle i sôn am Hedd Wyn ac eraill cyn diwedd y flwyddyn.

IM
---------------------------------------


Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y we.

7.7.17

Clwb Ffermwyr Ifanc PRYSUR ac Eden

Mae CFfI Prysor ac Eden wedi cael blwyddyn ryfeddol o brysur a llwyddianus. Yn anffodus, daeth yr adroddiad yn rhy hwyr i'w gynnwys yn rhifyn Gorffennaf, felly dyma'i atgynhyrchu yn fan hyn.


Cynhaliwyd Pwyllgor Blynyddol Clwb Ffermwyr Ifanc Prysor ac Eden yn yr Y.M yn Nhrawsfynydd ar Nos Fawrth 20fed Mehefin. Dyma rannu adroddiad yr Ysgrifennydd, Casha Edwards efo darllenwyr Llafar Bro.

Braf yw gweld fod y Prysor ac Eden yn dal i fynd yn gryf gyda 43 o aelodau wedi ymaelodi y flwyddyn yma (Medi 2016) a 7 yn ymaelodi am y tro cyntaf! 

Tim Tynnu Rhaff Prysor ac Eden yn cynrychioli Meirionnydd yn Llanelwedd, Gorffennaf 2016, gyda'r hyfforddwyr Dewi (chwith) a Derwyn(dde)
Cawsom rali lwyddianus iawn yn fferm Ty’n Celyn, Dinas Mawddwy (Mai 16eg 2016) gyda Gerwyn ac Elis yn cael 1af yn y gystadleuaeth gwisgo aelod hyn i fyny wrth wisgo Gwion fel Madonna. Cawsant gyfle i gynrychioli'r Sir yn y Sioe Frenhinol. 1af hefyd i Gwion a Robat yn y treialon cwn defaid dall oedd hefyd yn rhoi y cyfle iddynt fynd lawr i gae y sioe, a chael cyntaf yno hefyd, da iawn nhw! Daeth chwaneg o lwyddiant i’r ddau yma yn y barnu stoc. 2il i Robat yn y barnu moch a 1af i Gwion yn barnu defaid Llyn. Roedd y clwb i gyd yn llawn bywyd ar ol buddugoliaeth y tim tynnu rhaff iau yn y rali a bu ymarfer brwd cyn y sioe frenhinol. Yn anffodus doedd dim llwyddiant  yno ond roedd pawb wedi mwynhau y cyfle ac yn ddiolchgar  iawn i Dewi a Derwyn am ein hyfforddi a'n gweithio'n galed!

Yn mis Medi fe wnaethom ffarwelio gyda'n ysgrifennydd Lynne Edwards a oedd wedi bod yn ysgrifennydd ers 2011. Roedd hi wedi bod yn gweithio yn galed i gadw pob dim mewn trefn. Mae yn gadael sgidiau mawr i mi ei llenwi ond dwi’n siwr roith hi help llaw i mi os dwi’n styc! 

Llongyfarchiadau i Sarah ein arweinydd ar ddod yn Nain am y trydydd tro.  Croeso i Llio Alaw.
Mae Glesni Non ein cadeirydd wedi bod yn llwyddianus iawn eto ym myd y moto beics. Dwi’n siwr i chi ei gweld ar y teledu yn rhaglen ‘Heno’ S4C ai hanes yn dod yn fuddugol yn category Merched ym Mhencampwriaeth Enduro Prydain ac ennill gwobr Personoliaeth y Flwyddyn gan y Welsh Motorcycle Fedaration. Dal ati Gles, mae'r clwb yn falch iawn o dy lwyddiant.

Bu cystadlu brwd yn Eisteddfod Ysgafn Dinas Mawddwy.  Pawb yn mwynhau'r noson yn fawr, yn enwedig criw y sgets adeiladu a ddaeth yn 1af. Hefyd yn hapus iawn y noson honno oedd Glain Williams am gael 1af gyda'i stand up a'r criw meim a ddaeth yn 2il.

Parti Adrodd Prysor ac Eden a ddaeth yn 2il yn eisteddfod Cymru 2016
Cawsom Eisteddfod Sir brysur a llwyddianus gyda Tomos Heddwyn yn 1af ar y canu emyn a'r unawd, a chyfle i gynrychioli Meirionnydd yn Abertawe. Cafodd 3ydd yn y gystadleuaeth canu emyn.  Llwyddiant hefyd i’r parti llefaru gan eu bod nhw wedi cael 1af yn y sir ac 2il yn Nghymru. Diolch i Delyth am ein hyfforddi a rhoi fyny gyda ni yn yr ymarferion! Diolch hefyd i Esyllt ac Iwan am eu cymorth ac amynedd yn yr ymarferion canu. Cafodd Glain Williams 1af yn y cwis drwy Gymru, gwych iawn. Ac roedd llawer o glwb Prysor ac Eden yn aelodau o’r cor Sir a oedd yn fuddugol eto eleni.

Mae Prysor ac Eden yn mwynhau chwaraeon yn ogystal ac eisteddfota. Cafodd y bechgyn 1af yn y peldroed yn Nhywyn a’r tim pel rwyd dan 18 yn cael 1af a’r tim dan 31 yn cael 2il. Da iawn hogia!
Mae llawer o lwyddianau hefyd wedi bod yn y barnu stoc eleni gyda Guto Huws yn cael 2il yn barnu wyn cigydd o dan 16 a Gwion Williams yn cael 2il yn beirniadu wyn cigydd. Daeth Gwion i’r brig  yn beirniadu wyn tew drwy gael 1af a hefyd fe gafodd 2il yn beirniadu gwartheg tew o dan 21.
2il hefyd i Gethin Jones  yn beirniadu gwartheg tew dan 16.  Cafodd Gwion  fynd ymlaen i feirniadu stoc yn y Ffair Aeaf ac fe ddaeth i’r brig eto yn cael 1af ac 2il. Gwych iawn Gwion!
Roedd hi yn fraint fel clwb i cael y gwahoddiad i berfformio yn yr ocsiwn addewidion a chael cyfle i fod yn rhan o ymgyrch gwerth chweil ‘prynu brics’. Roedd yn noson lwyddianus iawn a phawb wedi mwynhau.

Llyr, Heledd, a Guto yn derbyn tarian yn Siarad Cyhoeddus y Sir
Braf oedd gweld llawer o aelodau Prysor ac Eden yn cystadlu yn y siarad cyhoeddus eleni. Ymarfer a pharatoi efo Delyth a Mair yn talu ar ei  ganfed a nifer o lwyddianau eto. 1af i’r tim dan 14 a chyfle i fynd  i Lanelwedd i gynrychioli'r sir yng Nghymru. Hefyd 2il a 3ydd yn y gystadleuaeth dan 16 gyda Llyr Ellis yn mynd drwadd fel siaradwr. Roedd hi hefyd yn braf iawn cael 2 dim dan 21 eleni gyda tim yn dod i’r brig a hefyd y tim arall yn cael 2il. Yn y gystadleuaeth newydd seiat sillafu fe allwn i ddweud bod ganddom sillafwyr pen i gamp yn Prysor ac Eden gyda Gerwyn Williams yn cael 1af o dan 16 a Caryl Jones yn cael 1af o dan 31. Da iawn i bawb wnaeth gystadlu! Llongyfarchiadu i Llyr am gael y siaradwr gorau yn Llanelwedd a llongyfarchiadau i Gerwyn am gael trydydd yn y sillafu.   Mae Cystadleuaeth Aelod Iau y flwyddyn hefyd yn cael ei chynnal ar noson y Siarad Cyhoeddus.  Eleni yn dilyn cyfweliad a chyflwyniad ‘power point’ cefais y fraint o dderbyn y teitl a chael yr anrhydedd o gynrychioli Meirionnydd  yn Mhort Talbot yng nghystadleuaeth Aelod Iau Cymru.

Gerwyn, Glain ac Elan yn derbyn tarian yn y siarad cyhoeddus yn Nolgellau.
Bu nifer o aelodau yn cynrychioli Meirionnydd yn Sir Fon ar gae y Sioe yng nghystadlaethau Gwaith Maes.  

Rydym ni fel clwb yn hoff iawn o gael rhoi yn ol i’r gymuned gan ein bod yn cael llawer o gefnogaeth gan fobl yr ardal. Yn ystod yr haf roedd y clwb yn hapus iawn o gael y newyddion fod Sioe Gwn Trawsfynydd wedi ail ddechrau. Roedd y clwb yn barod iawn i gefnogi ar y diwrnod a helpu drwy baratoi a gwerthu lluniaeth ar gyfer y cystadleuwyr ar gwylwyr. Cyfle i ambell un o’r aelodau gael cymerud rhan yn y  cystadlu. Cawsom gyfle i gefnogi a gwerthu lluniaeth yn cabaret Gwyl y Lleuad Borffor.  Rydym wedi bod yn gwneud cwrs ‘It’s a Knockout’ yn Sioe Amaethyddol Trawsfynydd er mwyn cael rhoi blas o beth rydym yn ei wneud fel clwb a hefyd mae yn ffordd o ddod ar plant ifanc at ei gilydd. Rydym  wrth ein bodd yn cefnogi ein dwy eisteddfod leol. Gwneud meim a sgetsus yn Eisteddfod Llawrplwy ac chanu wythawd yn Eisteddfod Stesion.

Rydym hefyd yn plygu rhifyn Gorffennaf Llafar Bro bob blwyddyn yn y Blaenau, ac yn cynnal Gwasanaeth Dechrau’r  Flwyddyn yng Nghapel Moreia Traws bob Ionawr.

Casha yn derbyn y teitl aelod Iau y Flwyddyn  Ffermwyr Ifanc Meirionnydd yn Nolgellau.
Mae'r flwyddyn wedi mynd yn sydyn iawn ac rydym wedi cael llawer iawn o hwyl gyda tripiau i Ffarm Odro Rhiwlas, Glasfryn ac i Rydymain i rannu noson gyda chlwb Dolgellau ac ambell aelod yn cynorthwyo gyda stiwardio yn Rali GB. Rydym hefyd wedi cael llawer o ymwelwyr i’r clwb: Drive Safe, Gwenno yn siarad am ei thaith i Patagonia, Ffion Trefnydd y sir, Warden o’r Parc, a gemau gan Mari a Rhys Gors a Mair a Delyth yn gwneud noson siarad cyhoeddus.

Mae y flwyddyn yn gorffen wrth gwrs gyda'r Rali. Cynhaliwyd Rali Meirionnydd 2017 ar Fferm Dolfach Llanuwchlyn. Roedd yn Rali lwyddianus iawn ir clwb.  Ennillwyd nifer o wobrau a chwpanau.

Cwpan goffa Eilyr Wyn Parry am y Barnu Stoc dan 21ain
Tlws Cefn Uchaf – Adnabod Nodau Clustiau o dan 31ain i Robat Sion Jones
Cwpan Hedd a Sian i Gethin a Guto am greu bwrdd picnic a lle ar gyfer cadair olwyn.
Cwpan Ieuenctid I’r Clwb efo Marciau uchel o dan 21ain
Cwpan Rhys a Mair – I’r Clwb efo Marciau uchaf dan 16eg.
1af am ataliwr drws cystadleuaeth Sir – Teleri Hughes
2il am ataliwr drws cystadleuaeth Sir – Ffion Pugh
2il coginio dan 21ain Pryd o fwyd 2 gwrs iach ar gyfer 2 athletwr – Swyn Prysor ac Elain Rhys
2il Arddangosfa Ffederasiwn – Teleri, Swyn, Esyllt, Elain, Ffion.
1af Tynnu’r Gelyn Iau.
3ydd Adnabod darnau o Beiriannau – Dafydd Edwards
Roedd clwb Prysor ac Eden yn y 5ed safle allan o 8 clwb gyda chyfanswm o 84 marc.

Blwyddyn brysur a llwyddianus i Prysor ac Eden a phawb wedi mwynhau bob eiliad ohoni. Buasem ni fel clwb yn hoffi diolch i Ffion Williams am ei gwaith trefnu a'i chymorth bob amser. Diolch i bawb sydd yn ein cefnogi a’n helpu drwy y flwyddyn.
Pob lwc i bawb yn y Sioe eleni!










4.7.17

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'Cymry bach yn gwaedu...'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd adroddiadau wythnosol yn Y Rhedegydd dan bennawd ‘Y Rhyfel’, oedd yn dilyn hanesion brwydrau’r rhyfel mewn rhannau eraill o’r byd. Llenwid tudalen gyfan yn rheolaidd hefyd gan adroddiadau am golledigion a chlwyfedigion o ddalgylch y papur, ynghyd â llythyrau a darnau o farddoniaeth i gofio am rai a gollwyd o’r fro. ‘Ein Milwyr’ oedd testun y colofnau hynny, ac un milwr o’r ardal a enwid yn rhifyn 5 Mai 1917 oedd y Preifat John Jones, Dolau Las, Tanygrisiau, a fu farw dramor yn dilyn salwch. Cafwyd tipyn o hanes John, fel llawer o’r milwyr eraill o dro i dro. Roedd yn briod, a nifer o blant ganddo. Cyn ymuno â’r fyddin, roedd yn athro ysgol Sul yng nghapel Carmel, Tanygrisiau, ac yn uchel ei barch yno. Gadawn i’r gohebydd gwblhau’r adroddiad.
‘Cyfeiriai yn barhaus yn ei lythyrau adref at y gobaith y caffai ddychwelyd i wlad ei enedigaeth ac i’w aelwyd. Wrth anfon anrheg fechan i’w briod y Nadolig dywedai ei brofiad mewn dau bennill o’i eiddo, a dyma’r pennill olaf.

Nid i aros mi obeithiaf
Na, rwy’n dod yn ôl;
Ar fy aelwyd eto cwrddaf
 chwi eto’n ôl;
Cofiwch blant, eich cymeriadau,
Cedwch hwy yn bur,
Gwyddoch am fy holl deimladau
Sydd yn llawn o gur.


Mewn Roll of Honour arall o golledigion dalgylch Y Rhedegydd, a gyhoeddwyd yn rhifyn 5 Mai o’r papur, gwelir fod enwau 76 o golledigion y rhyfel o’r fro arni. Ac yr oedd nifer fawr o enwau i’w hychwanegu at y rhestr drist honno cyn diwedd y Rhyfel Mawr.
Eto, ar y dyddiad hwnnw, dywedodd y papur fod y tywydd sych yr wythnos honno wedi rhoi cyfle gwerthfawr i’r ‘ffermwyr a thai ddalwyr (householders) yn gyffredinol i roddi yr had yn y ddaear, yr hwn yn ol pob tebyg y byddwn mewn mawr  angen am dano yn y dyfodol agos'.    

Yn rhifyn 1 Mai 1917 o'r Herald Cymraeg, cwynion a godwyd mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig oedd yn dwyn y sylw. Cwyno am brisiau cig yn yr ardal oedd y cynghorwyr, a phenderfynwyd anfon cŵyn swyddogol i'r perwyl hwnnw at Reolwr y Bwyd yn y Senedd. Roeddynt yn methu deall sut yr oedd swyddogion y fyddin yn gallu prynu cig am 9½c y pwys tra byddai trigolion 'Stiniog yn gorfod talu swllt a chwech y pwys amdano. Gorffenwyd yr adroddiad megis 'Y mae rhywun yn manteisio yn rhywle.'

Cynhaliwyd  Gŵyl Lafur y chwarelwyr ar y dydd Llun cyntaf o Fai, a chafwyd gorymdaith drwy'r dref. Fel arwydd o gefnogaeth i'r gweithwyr, penderfynodd masnachwyr y Blaenau gau'r siopau am un 'or gloch y prynhawn hwnnw. Tua'r un adeg, cafwyd gwybodaeth am ferched yn trin y tir yn Llan Ffestiniog, ac yn cael canmoliaeth am eu gwaith da. Ond roedd gohebydd yr adroddiad yn ddi-flewyn-ar-dafod yn ei feirniadaeth o'r drefn. Meddai: 'Y mae angen llawer rhagor yma trwy fod amaethyddiaeth yn y cylch bron wedi ei gwaedu yn wyn trwy waith yr awdurdodau milwrol yn galw'r gweithwyr i ffwrdd.'

‘R’oedd adroddiad Y Rhedegydd ar 12 Mai 1917 o’r Ŵyl Lafur a gynhaliwyd yn y Blaenau ar y Llungwyn yn agoriad llygaid i’r darllenwyr, yn sicr. Yn dilyn llithoedd canmoliadwy am uchel-swyddogion y lluoedd arfog, ac am wleidyddion yn gyffredinol, o ddechrau’r rhyfel, yr oedd yr adroddiad hwn yn drawiadol. Wedi blynyddoedd o ddarllen eitemau unllygeidiog rhai gohebwyr am ran ambell arweinydd yn ymwneud â’r rhyfel, yr oedd darllen hanes yr areithio radicalaidd ar lwyfan yr ŵyl lafur honno fel chwa o awyr iach. Yn amlwg, nid oedd mwyach orfodaeth ar siaradwyr cyhoeddus gadw at ganllawiau na sensoriaeth unrhyw swyddfa ryfel. Roedd gwirioneddau’n cael eu dweud yn ddi-flewyn-ar-dafod gan y siaradwyr dewr o radicaliaid y diwrnod hwnnw.

Ymysg y siaradwyr, roedd y Parch. D.F.Roberts yn datgan sylwadau miniog a dadleuol, wrth ddweud, ‘…Yr oedd dyfodol y byd yn nwylo’r werin, rhaid i wahaniaethau milwrol ddarfod’ meddai. Ac wedi i’r werin-bobl eilun addoli David Lloyd George ers cyhyd, yr oedd y Parchedig Roberts yn dweud ei ddweud o ddifri amdano. ‘Yr oedd perygl i’r Prif Weinidog feddwl mai set o beli golff oedd egwyddorion, ac fod angen set wahanol i’r bendefigaeth. Yr oedd perygl i Filitariaeth gloi gwerin am ganrif arall…

Wedi gwrando ar sylwadau rhyfelgar rhai fel y Parch. John Williams, Brynsiencyn ac eraill yn pregethu am yr angen  i fynd i ryfel, ac ar i fechgyn lleol aberthu eu bywydau dros Brydain a’i brenin, roedd geiriau’r  Parch.Roberts i’w croesawu. Un arall fu’n areithio yn yr Ŵyl Lafur honno oedd y Cynghorydd Rhys J.Davies, o Fanceinion, a oedd yn amlwg yn radical o’r iawn ryw. Dywedodd yntau eiriau teimladwy iawn, a fyddent yn groes i egwyddorion llawer o gefnogwyr Lloyd George a’r frenhiniaeth. Meddai:

Gwasga i galon y cyfarfod mai yr un oedd calon mam yr Almaenwr a’r Cymro. Nid oedd gan werin y gwledydd ddadl i’w phenderfynu, a’i ffordd i ddelio a rhyfeloedd yw rhoddi brenhinoedd ac Arglwyddi yn y First Line Trenches, a byddai darfod am ryfel ar unwaith. Ond nid felly yr oedd pethau. Cymry bach oeddynt yno yn gwaedu i farwolaeth, a’r bendefigaeth yn eu gwthio i hyny, a Chymro yn ben ar y Llywodraeth. Ofnai nad oedd y Cymro yn cynrychioli enaid Cymru…
---------------------------------------------

O.N.  Tybed a oes gan rai o ddarllenwyr Llafar Bro lun neu ddau a fyddent yn barod i’w rhannu â mi, i’w cynnwys yn fy nghyfrol arfaethedig ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr’. Mae’r gyfrol yn trafod hanes cyfnod rhyfel 1914-18 yn nalgych y papur hwn, a hoffwn gael lluniau perthnasol o ddigwyddiadau’r cyfnod yn yr ardal o ‘Stiniog/Trawsfynydd/Maentwrog. Cydnabyddir yn ddiolchgar pob llun a ddefnyddir yn y gyfrol. Os ydych yn barod i fenthyg llun i’w gopïo, a fyddech mor garedig â chysylltu â fi os gwelwch yn dda, drwy ffonio 831814, neu ebostio vivian.williams[AT]btinternet.com.  Gyda llawer o ddiolch o flaen llaw.   -Vivian.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

1.7.17

Bwrw Golwg -'nôl i Minnesota

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, darn gan Pegi Lloyd Williams.
 
'O Faentwrog i Minnesota'. Dyna’r pennawd i erthygl  W. Arvon Roberts  yn rhifyn Mawrth, pryd mae’n cyfeirio at Nicholas Jones (1812-1899) a ymfudodd o Dŷ’r Ynys, Cwm Cynfal i Merica yn 1841. Yn eu tro aeth pedwar o blant Tŷ’r Ynys i’r Unol Daleithiau - un ferch a thri mab.

Tŷ'r Ynys, Cwm Cynfal. Cartref Evan Jones a Jane Edward ar ôl eu priodas yn 1804. Tynwyd y llun tua 1904, ac mae'n debyg mai teulu Bryn 'Rodyn sydd yn y llun.

Ganwyd Gwen yn 1818 a phriodi John P. Thomas yn 1844 ac ymfudo i Merica yn fuan wedyn.

Bu iddynt symud i wahanol ardaloedd, a bu farw yn Arena, Iowa yn 1875 yn 57 oed. Yn eu tro bu i dri o’r bechgyn adael, a’r cyntaf oedd Nicholas Jones (1812-1899) a’i wraig Margaret Ellis yn 1841,  a chawn ei hanes yn gryno gan Arvon Roberts.

Dilynodd ei frawd Evan E. Jones (1830-1896) a’i wraig Elinor yn 1852 gan sefydlu’n Judson am gyfnod.

Yr olaf i benderfynu gadael Cymru fach oedd Richard N. Jones (1831-1918) yn 1882. Cyfeirir ato fel ‘Richard N. Jones Minnesota’.


Bu i mi dreulio cyfnod hir i geisio dod o hyd i unrhyw wybodaeth am y pedwar, ac wedi sôn wrth lawer rhag ofn y down i wybod mwy. Roedd ffeil reit drwchus ar gael cyn i mi benderfynu mai ‘digon oedd digon’.   Ychydig feddyliais y cawn hanesion cryno a chywir byth, ond derbyniais alwad ffôn gan ysgrifennydd Cymdeithas Teuluoedd Gwynedd un bora Sadwrn yn egluro ei fod wedi cael cais o Merica gan y ‘Family History Emigrants from Gwynedd to the U.S.A. 1795/1931’ i ddweud ei fod wedi derbyn cais am wybodaeth, os yn bosibl, am hanes  teulu Tŷ’r Ynys.

Yn dilyn, daeth llythyr gan un o’r teuluoedd, ac ychydig wedi hynny, derbyniais lythyrau gan deuluoedd y tri brawd. Yn anffodus, gan fod Gwen wedi marw yn eithaf ifanc, mai dyna hwyrach y rheswm na ddaeth dim gair gan ei theulu, a doedd neb o ddisgynyddion y brodyr yn gwybod dim am y teulu yma.

Yn dilyn hyn oll, fe gefais y pleser mwya’ i estyn croeso i aelodau teuluoedd hogiau Tŷ’r Ynys
o dro i dro, a mynd â nhw draw at yr hen gartra -  yn wir, cafwyd caniatâd i gael picnic unwaith tu mewn i’r hen adfeilion.  Yn naturiol, rhaid fu talu ymweliad â bedd Evan a Jane Jones, Tŷ’r Ynys - sydd yn y rhan o gladdfa teulu Dolmoch, gan mai yno roedd gwreiddiau Jane.

Rhaid sôn am un ymweliad tipyn yn wahanol hwyrach - derbyn neges i ddweud y byddai un o fechgyn ‘rhen deulu’ yn dod draw yma am ryw awr neu ddwy.  Fe gyrhaeddodd mewn tacsi, a rhoi ar ddeall ei fod wedi cyrraedd Llundain y noson cynt a  gwneud trefniant i gael tacsi i’w hebrwng yma - ac felly y bu.  Roedd yn awyddus i lenwi bylchau yn hanes ei gyndeidiau, ac ymhen dim, roedd y tacsi ar ei ffordd i Bortmeirion at y bora i fynd a fo’n ôl i Heathrow, cyn ei throi hi am wythnos o golffio yn Iwerddon.  Ia!  Erbyn heddiw, tybed ai mynd i un o Glybiau Golff Donald Trump fyddai o?   Roedd gan George ei Fanc ei hun, ac yn cyflogi rhai cannoedd o staff.
Pegi Lloyd-Williams    
-------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

28.6.17

Cynefin a Chymuned yn Yr Ysgwrn

Erthygl gan Gwydion ap Wynn -Rheolwr Prosiect y Dref Werdd

Ar ôl llwyddiant Cynefin a Chymuned i Blant llynedd, mae’r Dref Werdd wedi mynd ati’n ôl i drefnu mwy o sesiynau ar gyfer plant Bro Ffestiniog yn 2017. Wrth aros gyda’r egwyddorion o ddysgu am gynefin, amgylchedd a hanes, fe aeth y criw i’r Ysgwrn i ddechrau’r cwrs newydd.

Fel y gwyddoch, mae datblygiadau sylweddol wedi bod ar y safle’n ddiweddar, dan oruchwyliaeth Sian Griffiths, o’r Parc Cenedlaethol, i fod yn barod erbyn y canmlwyddiant.

Aeth y criw i Drawsfynydd i blannu ffrwythau yng ngardd y Prifardd enwog ac i ddysgu am yr holl ddatblygiadau sydd wedi digwydd yno. Fe blannwyd coed afalau, cyrens duon, cyrens cochion a bylbiau cennin Pedr. Mae Cynefin a Chymuned yn awyddus i ddysgu’r bobl iau sut i blannu pethau ac wedyn am y cyfrifoldeb sydd ganddynt fel unigolion i warchod y planhigion ynghŷd â’r byd naturiol o’u cwmpas.

Mae’r Ysgwrn yn adlewyrchu sut y bu’r Cymry’n byw ar ddechrau’r ugeinfed ganrif ac yn galluogi i ymwelwyr gamu’n ôl mewn amser i edrych ar hanes llenyddiaeth, ac ar agweddau cymdeithasol ac amaethyddol. Wrth ymweld â hen gartref Hedd Wyn, cafodd yr ieuenctid ddysgu am fywyd eu cyndeidiau a deall beth maent wedi ei etifeddu fel Cymry Cymraeg.


Mae criw Cynefin a Chymuned yn ceisio am Wobr John Muir eleni, sefydliad sydd yn awyddus i’r genhedlaeth nesaf ymfalchïo mewn diwylliant lleol, a darganfod profiadau newydd. Mae’r criw ifanc nawr am fynychu sesiynau fydd yn rhoi iddyn nhw amrywiaeth o brofiadau gwahanol gan gynnwys sesiwn chwilota am fwyd, gwyllt-grefft, mynydda a llawer mwy.

Fe hoffai’r Dref Werdd ddiolch i bawb fynychodd ar y diwrnod ac edrychwn ymlaen i weld y safle’n ôl yn ei ogoniant.
-----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017.


25.6.17

Dau o Llan yn Siapan

Hanes Erin Maddocks ac Elfed Evans, a ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017.

Penderfynais i a fy ngŵr Rich symyd i Japan am 6 mis i fyw a gweithio mewn pentref sgïo yno. Ar ôl misoedd o safio a thrip i'r llysgenhadaeth yn Llundain i gael ein Visas, gadawsom ein fflat  i ddechrau ar ein taith i Niseko, pentref bychan yng ngogledd Japan.

Dyma’r ail dro i ni fynd ar daith tebyg. Yn ôl yn 2013, treuliodd y ddau ohonom 8 mis yn byw yn Banff yng Nghanada, ac roeddem ni’n awyddus i gael byw yng nghanol yr eira unwaith eto. Penderfynom y byddai'n ddiddorol gweithio ar dymor sgïo arall, ond mewn gwlad wahanol, a dyna sut y daethom i fyw yn Japan.  Ro’n i wrth fy modd yn Banff, ond dwi'n ddiolchgar iawn bod Niseko ddim cweit mor oer; dim ond -15  yw’r tymheredd isaf yn hytrach na -40.



Mae ein bywyd o ddydd i ddydd yma yn ddigon syml; allan i eirafyrddio yn y boreau, powlen o ramen (cawl nwdls cynnes) i ginio, cyn mynd i weithio yn un o'r gwestai lleol gyda'r nos a phicio am beint neu ddau ar y ffordd adra. Mae Niseko yn le hyfryd tu hwnt a gallaf weld golygfa ffantastig o'r llosgfynydd Yotei drwy ffenest ein tŷ. Mae'r lle i gyd o dan lwyth o eira ar y funud ond mae’r gwanwyn ar ei ffordd, a bydd blodau pinc y coed ceirios yn dechrau blaguro.

Tra mae’r gwesty’n dawel, rwy’n ceisio defnyddio'r amser i ddysgu ychydig o frawddegau Siapaneaidd; mae'r merched lleol sy'n gweithio gyda mi yn athrawon gwych. Mae hi'n fyd bach iawn, gan fy mod wedi dod ar draws cwpwl o Gymry yma, yn bennaf Elfed Evans o Ffestiniog, neu Elvis Kebabs fel mae pawb yn ei adnabod yma. Mae'n braf gallu mynd draw i'w weld bob hyn a hyn am sgwrs a kebab!

Mi fyddwn ni'n gweithio yma tan ddiwedd y tymor, cyn symyd ymlaen i weld cymaint o weddill y wlad ag sy'n bosib, ac rwy’n edrych ymlaen at gael blas o ardaloedd eraill Japan. Cefais gyfle i ymweld â Tokyo ym mis Chwefror ac er ei fod yn le mor brysur, dwi erioed wedi teimlo mor saff mewn dinas mor fawr. Mae’r bobl yma yn hynod gyfeillgar a chroesawgar, ac yn barod i helpu unrhyw deithiwr bach sydd yn edrych braidd ar goll!
----------------------


Mae Elfed yn fab i Huw a Bethan Evans, Garreg Lwyd, Llan Ffestiniog ac wedi bod yn gweithredu busnes gwerthu  gwahanol fwydydd cyflym o’i fan teithiol mewn gwahanol rannau o Siapan ers sawl blwyddyn bellach.

Mae’n dueddol o dreulio tymor yn y gwahanol rannau yma o Siapan a digwydd bod mai yn Niseko y mae wedi treulio’r tymor diwethaf yma.


22.6.17

Stolpia -Difyrwch Hen Ddyddiadur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain, y tro hwn o rifyn Ebrill 1991.

Dyddiadur Hen Frodor o’r Llan:


1845
Ionawr 1:      Neb yn pregethu yn Saron.
Ionawr 2-4:      Eira mawr.  Lluwch mawr, y lluwch mwyaf a welais yn fy oes.
Mai 2:          Claddu John Leias, llosgodd yn y Gloddfa Ganol.

1857
Rhagfyr 17:    Claddu geneth fach Andro Elisabeth o’r Ffynnon Ddŵr.

1860
Hydref 22:    Yn Saron, bedyddio geneth fach Kiti, Tŷ Llyn y Morwynion.

1867
Mawrth 8:    Marw Robert Jones, Tynyfedwen.
Mawrth 9:    Marw ei wraig, eto.
Rhagfyr 19:     Agor Capel Utica ar ôl ei ail-fildio.


Dyddiadur Gwraig o Danygrisiau:

1867
Medi 22:    Agorwyd Capel newydd yn Cwmorthin.  Llawenydd yw gweld fod yr Efengyl yn ennill tir yn ddistaw yn ein gwlad.  Gwthia i gilfachau pellaf yr hen fynyddoedd yma.

1868
Mehefin 25:    Cynhaliwyd Cymanfa Gerddorol Drws Ardudwy yng Nghastell Harlech.  Yr oedd yno 16 o gorau cymysg.  Y cyfarfod cyntaf yn dechrau am ddeg yn y bore, a chanwyd yr emyn ‘Mae’n llond y nefoedd, llond y byd.’

1870
Mai 30:    Bu Miss Rees, ‘Cranogwen’, yn areithio yn Nhanygrisiau.  Y testun oedd, ‘Yr ieuenctid a diwylliant eu meddwl’.

Dyddiadur Hen Weithiwr o Danygrisiau (Cyfieithiad):

1879
Ionawr 25:    Prynu siwt newydd o ddillad gwerth £3.12s.0.
Mawrth 29:    Cyngerdd yn y Neuadd gan Barti Llywelyn, Dolwyddelan
Mai 26:    John Edno Roberts yn rhoi darlith ar Raeadr Niagra cyn ei ymadawiad i’r America.
Mehefin 10:    Gofyn i Mr Downing am fenthyg sied y Rheilffordd i gynnal yr Eisteddfod.
Tachwedd 15:    Gosod carreg sylfaen y Capel Saesneg.  Yn bresennol yno roedd J. Roberts A.S., J.E. Geaves, a Dunlop.

Dyddiaduron Ioan Brothen:

Dechrau gweithio yn Rhosydd Mai 22, 1888 hyd Gorffennaf 1982.
Tywydd poeth o tua 20fed o Fawrth 1893 hyd ddiwedd Mehefin.
Pla o lindys hyd goed 1893 a 1894.
Medi 11, 1897 – ar ben yr Wyddfa.

Dyddiadur hen chwarelwr

Allan o un o ddyddiaduron diddorol Daniel Williams, Dolwyddelan y daw y rhai nesaf:

1903
Ionawr 8:    Gwrthodwyd trwyddedu y dafarn - Glan y Gors heddiw.
Ionawr 26:    Clywed bod saith o blant wedi marw o’r frech goch yn ‘Stiniog dydd Sadwrn diwethaf a phump heddiw.
Chwefror 21:    Prynu gwasgod felfared gref am 2/11 a thebot am 6 a dimai
Gorffennaf 31:    John, mab Ann Jones, wedi dyfod adref am dro o Batagonia
Medi 9:    Llifogydd mawr wedi gwneud llanast ymhobman.  Helynt rhwnt I.. a’i wraig.  Mae am fyned i Merica a gadael yr hen globan.
Medi 21:    Johnny bach wedi cael hogyn am y tro cyntaf.
Medi 30:     Bod yn Lerpwl a gweled cerbydau yn rhedeg gydag electric.  Ceffylau a’u tynnai pan oeddwn yno o’r blaen.
Hydref 7:    Cerrig mawr wedi llithro i’r heol o glogwyn Bwlchygwynt
-----------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 1991, yna yn llyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’, ac yn fwyaf diweddar yn rhifyn Ebrill 2017 yn rhan o'r gyfres Trem yn Ôl.

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

15.6.17

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -Brwydr Gaza

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Daeth y newyddion drwg drwy'r wasg o golledion mawr ymysg milwyr o 'Stiniog, yn ystod brwydr Gaza, yn y Dwyrain Canol ar yr 20fed o Ebrill 1916. Enwir y saith milwr a laddwyd yn adroddiad y North Wales Chronicle:
Sarjiant Richard Davies, Bron Barlwyd;
Is-Gorporal J.E.Lloyd, watchmaker, Stryd Fawr;
Preifat R.Ellis, Bryn Twrog, Glanypwll;
Preifat H.O.Parry, Bryn Awel, Tanygrisiau;
Preifat John Thomas, 120 Ffordd Manod;
Preifat David Ellis, 96 Stryd Fawr; a
Preifat Bob Powell, Dwyryd House. 
Yn ychwanegol i'r uchod, yr oedd 19 arall o'r fro hon wedi eu clwyfo, ac mae'n debygol mai dyma'r nifer uchaf o golledion a ddaeth gerbron milwyr o'r dref hon mewn un frwydr yn unrhyw ran o'r Rhyfel Mawr.

Yr oedd y newyddion drwg o golledion ar y ffrynt yn cyrraedd tudalennau'r wasg yn wythnosol, ac yn wir, yn cynyddu fel yr elai'r rhyfel ymlaen. Un o'r milwyr lleol a gollodd ei fywyd ar ddechrau mis Mai oedd Hugh Granville Williams, a gwympodd yn Ffrainc ar yr 8fed o Ebrill. Lluniodd y bardd Bryfdir gerdd er cof amdano:


Ymrestru wnaeth heb gyfrif
Y gwaith yn ormod tasg,
A chafodd fedd mewn dalar oer
Dan wenau loer y Pasg;
Ei gyfoed yn Ffestiniog
A ganant lawer cainc
O glod i'r bachgen, gwrol fryd
Sydd heddiw'n fud yn Ffrainc.


Trist iawn oedd darllen hanes rhieni milwr o’r ardal yn derbyn llythyrau gan eu mab, rhai dyddiau wedi iddynt dderbyn y newyddion drwg ei fod wedi ei ladd yn y brwydro. Mae geiriau’r Preifat Bob Powell, Dwyryd House yn y llythyrau Saesneg i’w fam a’i dad yn ddirdynnol. Ac yntau wedi ceisio cysuro’i rieni ei fod yn hollol saff, ac yn ffyddiog y byddai’n goroesi’r rhyfel, roedd y newyddion drwg o’i golli wedi cyrraedd o flaen y llythyrau hynny.

"Rhaid oedd imi gadw’r llythyr, i aros i’r mail fynd" meddai, gan gyfeirio at Jack Griffith, Ffordd Cwmbowydd, ei bartner cwsg, chwedl yntau. Cyfeiriodd hefyd at "Meirion, Library, yn y dug-out nesaf ataf. Mae’n hynod boblogaidd, ac yn ddoniol, a gelwir ef ‘Yr Hen Berson'."

Gyda’i ffydd yn ei Dduw yn dal yn gadarn, roedd yn hyderus iawn gyda’i eiriau dilynol:
"Mae newyddion da am y rhyfel wedi dod yn ddiweddar, ac yn rhoi ysbrydoliaeth inni wrth glywed hynny. Fedrai ddim disgrifio’r teimlad pa mor falch oeddwn o ddeall eich bod yn hyderus y caf fy achub. Ni fum yn amau hynny erioed, ac wedi rhoddi fy hun i ofal Duw ers tro, a byddaf yn gweddïo’n aml  Gorchuddia ‘mhen di-amddiffyn/ Gyda chysgod Dy adain."

Dyddiad y llythyr hwnnw oedd yr 2ail o Fawrth, 1917. Ymhen pythefnos, roedd wedi anfon llythyr arall, ei olaf i’w deulu, dyddiedig 16 o Fawrth. Roedd cynnwys hwnnw hefyd yn llawn gobaith a hyder am gael dod trwy’r brwydro’n saff. Cynhwysir isod y rhan olaf o lythyr Bob Powell i’w rieni yn y Blaenau.

"Nid oes angen ichi boeni fy mod mewn unrhyw beryg’, oherwydd ein bod ugeiniau o filltiroedd o unrhyw frwydro. Mae’r Almaenwyr a’r Twrcïaid yn encilio. Mae hyn yn arwydd da fod diwedd y rhyfel yn agos."

Ychydig wyddai Bob ar y pryd mai diwedd ei fywyd ef oedd yn nesáu, ac nid diwedd y rhyfel. Ac wedi diolch am roddion a dderbyniwyd ganddo, a chofion at ei nain ac eraill, gorffennodd ei lythyr megis "Hoping you are keeping well and happy same as myself, Tons of love, Bob."

Bu farw y Preifat Bob Powell, Dwyryd House o anafiadau a dderbyniodd ar faes y gad yn Gaza, ar 28 Mawrth 1917.
------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pabi gan Lleucu Gwenllian


13.6.17

Stolpia -Dŵr Llyn Manod

Rhan o ysgrif reolaidd Steffan ab Owain

Difyr oedd darllen adroddiad am gael Bwrdd Iechyd Lleol i’r ardal ym mhapur newydd Y Dydd (Mehefin 16, 1876) a’r gohebydd o’r un farn â llawer un arall mai dŵr Llyn Manod oedd y gorau yng nghymdogaeth Ffestiniog.

Llun gyda diolch o wefan Cymdeithas Enweiriawl y Cambrian

Dywed hefyd fod angen Bwrdd o’r fath cyn y gellid symud sawr afiach y tomennau (sbwriel), cabanau moch ac ysgarthion ffosydd heintus. Ychwanega y bydd hi’n ofynnol i’r aelod a benodwyd yn Demlwr Da, yn Rhyddfrydwr trwyadl ac yn meddu ar ddigon o annibyniaeth meddwl ac amgylchiadau i wneud ei ddyletswydd heb ofni gwg, yn ogystal a bod yn Gymro da o ran ei allu i siarad y ddwy iaith, yn ŵr cymwys i ymresymu ac i wrando ar reswm ar unrhyw fater.

Tybed pwy all ddweud wrthym  pwy a gafodd y swydd?
-----------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

11.6.17

O'r Pwyllgor Amddiffyn

Bydd y Ganolfan newydd yn agor gyda hyn, meddan nhw, a hynny flwyddyn a mwy ers i Ysbyty Tywyn weld agor ward 16-gwely ac adran pelydr-X newydd sbon.

Ond peidiwch â phoeni! 

Yn ôl  swyddogion y Betsi, ac ambell un arall yn lleol, mae pethau gwych ychwanegol yn ein haros ninnau hefyd – sef llu o ystafelloedd ymgynghori a fydd yn wag ac yn segur am y rhan helaethaf o bob wythnos, a rhes o swyddfeydd ar y llawr cyntaf yn hawlio’r olygfa wych dros Gwmbowydd; golygfa a fwriadwyd gan y cynllunydd gwreiddiol, Clough Williams Ellis, ar gyfer cleifion yn gwella o’u hanafiadau a’u salwch.

Ydi, mae’r blaenoriaethau wedi newid llawer ers i’r Betsi ddod i rym!

Ers 2009, pan ddaeth y Betsi i rym, mae’r Pwyllgor Amddiffyn wedi gadael i ddarllenwyr Llafar Bro wybod, o fis i fis, am bob cam o’r frwydr yn erbyn cynlluniau’r Bwrdd Iechyd. Cawsoch glywed am ein cyfarfodydd nid yn unig efo Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ond hefyd y Cyngor Iechyd Cymunedol, Aelodau Cynulliad yng Nghaerdydd, Comisiynydd yr Henoed yng Nghymru, a sawl unigolyn arall.

Fel y medrwch ddychmygu, mae’r ohebiaeth a fu dros y blynyddoedd yn doreithiog iawn erbyn heddiw a gyda hyn bydd cyfle i bwy bynnag sy’n dymuno, bori’n ddigidol drwy’r cyfan yn archifdai a llyfrgelloedd y sir.

Yn y cyfamser, diolch eto i’r niferoedd ohonoch sydd wedi cefnogi’r ymgyrch dros y blynyddoedd ac sy’n parhau i wneud hynny hyd yn oed mor hwyr â hyn yn y dydd.
GVJ
------------------------------------

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017


3.6.17

Ffarwelio a Diolch

Wedi nifer o flynyddoedd ar y safle yng nghanol y dref, daeth diwedd ar wasanaeth Swyddfa’r Post. Yn ffodus, ni fydd y post yn diflannu’n gyfangwbl, fel y gwnaeth banciau’r ardal yn ddiweddar, oherwydd i siop Eurospar, ger y Parc gymryd y cyfrifoldeb am y gwasanaeth. Llawer o ddiolch i Gwynn Jones, y postfeistr a’i staff am eu gwasanaeth cwrtais a chymwynasgar dros y blynyddoedd.

Dechreuoedd Gwynn fel postmon 43 blynedd yn ôl, ac wedi 4 blynedd o droedio’r strydoedd, penderfynodd fynd 'tu ôl i’r cownter’ yng nghangen Swyddfa’r Post yn Llanrwst. Yn 1978, wedi chwe mis yn Llanrwst, daeth y cyfle i ddod i weithio i gangen y Blaenau, dan ofal y postfeistr ar y pryd, y diweddar Gwynfor Francis. Y clercod eraill ar y pryd oedd Wil, Llys Morfa, Megan Powell a Margaret Einion. Eraill a fu’n gweithio ar gownter y post hefyd oedd Keith Owen a Megan Jones. Yn ddiweddarach ymunodd Gillian â’r gwasanaeth, a da yw cael dweud y bydd hi yn cario ‘mlaen gyda’i dyletswyddau yn y post newydd.  22 mlynedd yn ôl, penderfynodd Gwynn a’i briod, Margaret gymryd y cyfrifoldeb o’i rhedeg. Bellach, penderfynodd y ddau ei bod yn amser ymddeol, a chael treulio mwy o amser gyda’r teulu.

Dymuna Gwynn a Margaret ddiolch i bawb am ei cefnogaeth dros y blynyddoedd. Dymunwn ninnau, fel ardalwyr ddiolch eto i’r ddau ohonoch am eich gwasanaeth gwerthfawr drosom. Dyma gyfle i ni ddweud diolch am y gwasanaeth ‘Dosbarth Cyntaf’ a dymuno ymddeoliad hapus, haeddiannol, a hir oes i’r ddau ohonoch! Ar yr un pryd, dymunwn lwyddiant i’r Swyddfa Bost ar ei safle newydd.
 

* * * * *

Ar ôl 26 mlynedd yn gwasanaethu fel fferyllydd yn siop D. Powys-Davies, fe ymddeolodd Andrew Martin. Graddiodd fel fferyllydd yng Nghaerlŷr. Roedd ei swydd gyntaf yn Banbury, cyn symud i Birmingham am bedair blynedd.  Yna treuliodd chwe mlynedd ym Mangor, cyn dod i'r Blaenau yn 1991.

Llun- Dafydd Roberts
Hoffai ddiolch i holl staff y fferyllfa am eu gwaith caled a chydwybodol dros y blynyddoedd. Diolch hefyd i staff y Feddygfa ac i Bryn Blodau am eu cydweithrediad a'u cefnogaeth. Yn bwysicach na dim, diolch o galon i holl gwsmeriaid y Blaenau a'r cylch am eu ffyddlondeb. Dymuna’n ogystal bob llwyddiant a hapusrwydd yma yn y Blaenau i Steffan John a Gwenno, rheolwyr newydd y fferyllfa.



* * * * *
Wedi blynyddoedd maith yn cadw siop ‘Cambrian Boot’ (Siop Esi gynt), mae Mrs Beryl Jones wedi penderfynu ymddeol. Fe gychwynnodd helpu allan yn y siop efo ‘Anti Esi’ pan yn 12 oed, cyn dechrau’n llawn amser yno pan adawodd yr ysgol yn 15 oed.

Llun o dudalen FB Siop Esi
Ar wahân i gyfnod o 10 mlynedd pan symudodd hi a’i gŵr i fyw i Awstralia (ble roedd ei chwaer yn byw), mae hi wedi bod ynghlwm â’r siop. Er, yn ddiddorol iawn, tra’n byw ym mhen arall y byd, be feddyliwch chi oedd gwaith Beryl? Gweithio mewn siop ‘sgidia wrth gwrs!

Pan ddychwelodd y teulu i Gymru yn 1985, penderfynodd Esi ei bod hi’n bryd ymddeol ac felly fe gymrodd Beryl drosodd.

Hoffai Beryl ddiolch yn fawr iawn i bawb sydd wedi cefnogi’r busnes dros y blynyddoedd  gan ddweud  “Mae wedi bod yn fwynhad ac yn bleser cael rhedeg busnes yn y Blaenau.” Ond y newydd da ydi y bydd y busnes yn parhau yn y teulu gyda’i merch-yng-nghyfraith, Delyth Jones Evans yn cymryd drosodd.


-----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol ar dudalen flaen rhifyn Ebrill 2017


29.5.17

O San Steffan i’r byd Serameg

Byd y cartwnydd 'Mumph'.

Ar Stad Bryn Coed oedd fy nghartref cyntaf yn Llan, ond wedi ychydig fisoedd (efallai blwyddyn neu ddwy) fe symudon ni i’r tai cyngor a gafodd eu hadeiladu ar hen safle Capel Engedi, y tri tŷ sy’n cysylltu Belle Vue a Heol yr Orsaf.

Er maint bychan y pentref, mawr oedd yr ardal. O Afon Cynfal i Lyn Sleid a Chwarel Bwlch, doedd na ddim modfedd sgwâr heb ei droedio neu’i harchwilio gan fy ffrindiau a minnau wrth i ni chwarae a hel drygau. Mae fy nghof yn llawn helyntion ac anturiaethau, un o’r prif lefydd i chwarae oedd tas wair Pyrs y Ffarmwr, er roedd hi’n llawer mwy na thas wair i ni’r plant. Yn wir, fe allai fod yn unrhyw beth boed yn babell syrcas, tŷ bwgan neu gampfa - ein dychymyg oedd yr unig rwystr! Ond lwc owt os byddai Pyrs yn eich dal chi yno! Roedd llond ceg o gerydd ganddo yn sicr o wneud i ni feddwl ddwywaith am werth mynd yn ôl yno tro nesaf. Ond yn ôl yno bydden ni’n mynd.

Pentref llawn bwrlwm oedd Llan fy mhlentyndod yn y chwedegau a’r saithdegau. Llawer o siopau, banc, dau dŷ tafarn a gorsaf heddlu. Ond i mi, roedd cyfoeth Llan yn ei chymeriadau, a thra mod i’n cofio gwneud defnydd o’r siopau, y Neuadd a chae pêl-droed Coed Brain, tydi’r atgofion ddim yn dod yn fyw heb gofio’r pobl - Sam Llefrith, Glyn Papur a Mable Post i enwi dim ond rhai. Heb sôn am Mrs Jones Siop Gig, fyddai’n gwerthu’r bacwn cartref gorau yn y byd! Dyma wir oedd byw mewn cymdeithas glós Gymraeg.

Yn Gaerdydd efo’r Western Mail oedd fy swydd lawn amser gyntaf. Erbyn hyn roeddwn i’n cynhyrchu cartŵns i’r Independent ac ambell i gyhoeddiad arall fel cartŵnydd llawrydd; ond cynnigwyd y swydd i mi gan olygydd y Western Mail ac fe welais i gyfle, i ddysgu mwy am sut oedd papur newydd dyddiol yn gweithio. Dros y pymtheg mlynedd nesaf, roedd fy nghartŵns yn ymddangos bron yn ddyddiol ar dudalennau’r Western Mail. A dyma ddechrau’r daith wnaeth agor llawer o ddrysau i mi ac rhoi cyfle i mi weithio mewn adeiladau fel Canary Wharf ac yn Millbank, sef swyddfeydd y BBC yn Llundain.

Ges i’r fraint o gyfarfod a llawer o wleidyddion enwog - os mae braint ydi’r gair? Doedd hi ddim yn ddigwyddiad anarferol i dderbyn galwad ffôn gan rhyw wleidydd yn gofyn os byddai’n bosib prynu’r cartŵn oedd wedi ymddangos yn y papur y bore hwnnw. Yn wir, cysylltodd un gwleidydd enwog ac uchel o fewn San Steffan â mi, i ofyn yr union beth. O fewn rhai dyddiau cyrhaeddodd y siec yn y post i dalu am y cartŵn gwreiddiol. Ymhen 'chydig wythnosau, fe gyrhaeddodd siec arall, am union yr un swm, gan union yr un gwleidydd, am union yr un cartŵn. Talu dwy waith? Ew, mae rhaid bod y gwleidyddion yma’n ariannol?!

Ond, er cymaint y golygai fy swydd i mi fod yno i lampŵnio ac weithiau pechu’r gwleidyddion; ‘Mae na fistar ar bob Mistar Mostyn’. A tydi byd y cartŵnydd yn ddim gwahanol! Mistar y cartŵnydd ydi’r golygydd, ac ar adegau, gofynnwyd i mi dynnu ambell i gartŵn ar bynciau nad oeddwn i bob tro yn cytuno â nhw neu efallai yn anghydweld â nhw. O ganlyniad i hyn, fe benderfynais ddod o hyd i ffordd o gyhoeddi cartŵns fy hun, heb orfod gofyn, na gwrando ar unrhyw olygydd.

Fe sefydlais Mugbys, sef cwmni sy’n cynhyrchu mygiau Saesneg ar destunnau Cymreig.  Mae ganddo ni hefyd gasgliad Cymraeg ei hiaith sy’n dwyn y teitl ‘Mygbis’. Dros y blynyddoedd, dwi wedi tyfu i werthfawrogi 'Nghymreictod. Mae cwmni Mugbys yn fy ngalluogi i gynhyrchu cartŵns a digrifluniau sydd yn dathlu ein gwlad a’i phobl yn hytrach na hybu agenda Prydeinig sydd, yn llawer rhy aml, yn tanseilio traddodiadau a diwylliant Cymraeg a Chymreig.

Ar adegau, fyddai’n ystyried yr agenda Brydeinig wrth edrych ar y cyfryngau cymdeithasol a gwylio’r newyddion ar y teledu. Yn aml, fyddai’n gweld, neu ddarllen rhywbeth sydd yn gwadu bodolaeth yr iaith, neu yn tanseilio’r ffordd Gymreig o fyw. Dyma’r amser fyddai’n meddwl yn ôl i’m dyddiau fel plentyn yn tyfu yn Llan. Y gymdeithas fyrlymus, y cymeriadau onest a gweithgar.

I arall-eirio’r hen ddywediad- ‘Mae posib tynnu’r bachgen allan o Llan ond does dim posib tynnu Llan allan o’r bachgen

[Am fwy o wybodaeth, ac i weld yr holl gynnyrch, ewch i www.mugbys.gift neu gallwch ddilyn ar Facebook a Twitter]
--------------------------------------------

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017


25.5.17

Rhod y Rhigymwr -llyfryn bach cyfrinachol

Cefais nifer o lyfrau difyr yn ddiweddar gan Beryl Williams, Bryn Brisgyll, Llan Ffestiniog. Mae Beryl ar fin mudo i Harlech, ac yn awyddus i gael gwared ag ambell lyfr. Ymysg y rhai a roddodd i mi, mae teipysgrif a gyhoeddwyd gan R. J. Williams, Fronheulog, Gellilydan – ‘Atgofion, Cymeriadau a Dywediadau Diddorol’ – a welodd olau dydd ryw ddeugain mlynedd yn ôl.

O fewn dalennau’r deipysgrif, ceir hanesion hynod ddiddorol am ben uchaf Cwm Prysor ac ardal y Traws gan fwyaf. Ond mae yma hefyd lawer o rigymau ac englynion fel y rhain:

I’r Craswr gan Hedd Wyn

Nid anghlod yw gwneud englyn – er croeso
I’r craswr penfelyn,
Drwy y wlad, wel dyma’r dyn
I droi’r yd ar yr odyn.

Hwyrach y gŵyr rhywun pwy oedd y ‘craswr penfelyn’ oedd yn y Traws dros ganrif yn ôl. Gyrwch air!

Chwilio am Wraig  (awdur anhysbys)

Am wraig mae Wil yn chwilio - o rai blin
Tair o’r blaen fu ganddo!
Un annwyl, ffoniwch heno –
Tre Tair Iâr – rhif ‘tri-tri-o!’

Englyn ysgafn digon smala gydag enw ‘gwneud’ y dre’n addas i un oedd wedi cael tair gwraig eisoes.

Dyddiadur gan Bob Owen, Croesor

Awn iddo yn feunyddiol – i osod
Hanesion personol;
Llyfryn bach cyfrinachol
Ddaw i ni â ddoe yn ôl.

Mae’r englyn yma’n rhedeg yn hollol rwydd ac yn ddisgrifiad tan gamp o ddyddiadur.


Cwmorthin gan Ioan Brothen

Isel bant yng nghesail byd – yw y cwm
Ac oer le anhyfryd,
A chroenllom graig ddychrynllyd
Guddia haul rhagddo o hyd.

Dwn i ddim faint o ddarllenwyr ‘Llafar’ fyddai’n cytuno â’r disgrifiad cignoeth yma!

Cwmorthin -"oer le anhyfryd"?    Llun Paul W
Dynes Dew gan ‘J.R.’

Yn ei braw uwchben ei bron - a rhegi
Nes rhwygo’r bais neilon,
Lowri felltithiodd gloron
A staes ‘rôl ennill tair stôn.

Mae enw ‘J.R.’ dan nifer o englynion yn y gyfrol. Tybed a ŵyr rhywun pwy ydoedd?

Dyma flas yn unig. Bydd rhagor yn ymddangos o bryd i’w gilydd siŵr o fod.
---------------------------------------------


Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017.
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

21.5.17

Enillydd Ysgoloriaeth Patagonia 2017-18


Enillydd Ysgoloriaeth Patagonia eleni oedd Elin Roberts, Blaenau Ffestiniog. 

Mewn seremoni yn Siambr y Cyngor Tref dyfarnwyd y wobr iddi ar Ddydd Gŵyl Ddewi. Dyma’r ail flwyddyn yn olynol i’r Ysgoloriaeth hon gael ei ddyfarnu, gyda gwobr o £1500 yn mynd i unigolion wnaeth argraff ar y beirniaid. Ysgoloriaeth yw hon sy’n cael ei dyfarnu yn flynyddol i unigolion rhwng 16 a 30 ac sy’n byw neu’n hanu o ardal y Cyngor Tref.

Rhaid iddynt ddisgrifio prosiect y maent am ei gyflawni sydd yn debygol o wella’r ddealltwriaeth sy’n bodoli rhwng y dref hon a’i gefeilldref, sef Rawson, ym Mhatagonia. Mae Maia Jones, enillydd y llynedd eisoes wedi ymweld â Phatagonia ac mae Elin yn gobeithio mynd ddiwedd y flwyddyn hon ac ymweld ag Eisteddfod Patagonia.

Mae Cyngor Tref Ffestiniog i’w longyfarach ar sefydlu’r ysgoloriaeth hon ac am eu gweledigaeth mewn perthynas â’r gefeillio rhwng Blaenau Ffestiniog a Rawson.

Dim ond un cynnig am yr Ysgoloraieth ddaeth i law eleni ond roedd y tri beirniad, Ceinwen Humphreys, Anwen Jones a Tecwyn Vaughan Jones yn unfryd yn eu penderfyniad i wobrwyo Elin ac yn canmol yr ymgeisydd am ei brwdfrydedd a’i gallu amlwg i fedru cyflawni gofynion yr Ysgoloriaeth.

Addysgwyd Elin yn Ysgol Bro Cynfal ac Ysgol y Moelwyn ac mae ar hyn o bryd ar ei blwyddyn gyntaf yng Ngholeg Meirion Dwyfor yn Nolgellau. Mae’n astudio Ffrangeg, Iaith a Llenyddiaeth Saesneg, Hanes a Mathamateg. Mae hefyd yn anelu ei gallu tuag at Wobr Aur Dug Caeredin ac mae eisoes yn lysgennad i S4C ar y campws ac wedi sefydlu Cymdeithas Ddadlau o fewn y Coleg.

Y Cynghorydd Annwen Daniels yn llongyfarch Elin
Mae’n berson sy’n hoffi gwirfoddoli ac mae nifer yn y dref yn ei nabod am y gwaith gwirfoddol y mae’n ei wneud. Mae i’w gweld ym Manc Bwyd Blaena’ yn ystod gwyliau’r ysgol ac mae’n selog ar Bwyllgor Gwaith yr Ŵyl Gerdd Dant a gynhelir yn y Blaenau yn 2018, ac yn brysur gyda’r Pwyllgor Cyllid a Chyhoeddusrwydd.

Mae’n canu’r delyn a'r piano ac wedi cwblhau gradd 6 telyn a gradd 7 piano. Ei bwriad yw dilyn gradd yn y Gyfraith ac mae wedi ei derbyn yn ddiweddar i Ysgol Haf y Gyfraith UNIQ yn Rhydychen ac hefyd yn rhan o gynllun preswyl APP y Gyfraith yn Llundain.

Mae Elin yn bwriadu gweithio ar gynllun fydd yn cysylltu rhai o ysgolion y fro gydag ysgol yn Rawson a hefyd cynnal sesiynau yn yr ysgolion ar ôl dychwelyd i son am fywyd bob dydd yn y dref honno.

Gellir  ymgeisio am yr Ysgoloriaeth hon ar gyfer 2018-19, o ddechrau mis Hydref ymlaen. Bydd hysbysebion yn ymddangos gyda mwy o fanylion yn ddiweddarach, ond bydd yr ysgoloriaeth yn agored i unrhyw unigolyn rhwng 16 a 30 oed ac sy’n byw neu’n hanu o ardal Cyngor Tref Ffestiniog. Mae hon yn Ysgoloriaeth sy’n cynnig cyfle gwych i ymweld â Phatagonia, felly mentrwch!                Tecwyn Vaughan Jones
------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017.
Dilynwch hanes y gefeillio efo'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


18.5.17

Stiniog a'r Rhyfel Mawr- colledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Difyr oedd darllen hanes William Jones, Bryntryweryn, Trawsfynydd, ar ei ymweliad â gwersyll milwriol Litherland, lle roedd rhai o fechgyn y pentref yn cael eu hyfforddi cyn gadael am y ffrynt. Un o’r newydd-ddyfodiaid yno oedd y bardd adnabyddus, Hedd Wyn, ac roedd William yn awyddus iawn i’w gyfarfod. Ymhen dim, fe’i harweinwyd o amgylch y gwersyll, a chael ei anfon i Hut Hedd Wyn, a chael croeso mawr gan y bardd.

Roedd y gŵr ifanc yn amlwg wedi setlo’i mewn y dda yno. Cymaint felly, fel y cyfansoddodd englyn am Wersyll Litherland i William Jones. Cyhoeddodd Y Rhedegydd yr hanes, a’r englyn ar y 3ydd o Fawrth 1917.
Gwel wastad Hutiau’n glwstwr, a bechgyn
Bochgoch yn llawn dwndwr;
Ag o’i wedd fe ddwed pob gŵr –
Dyma aelwyd y milwr.
Yn rhifyn 6 Mawrth 1917 o'r Herald, datgelwyd i'r Captain Evan Jones, erbyn hyn, Plas Cwmorthin,
gyfrannu £5 tuag at gronfa i gael cofgolofn i golledion y rhyfel o'r cylch. Ychydig wyddai Evan Jones ar y pryd y nifer uchel o enwau dynion o'r fro fyddai'n cael ei harysgrifio ar y gofeb arfaethedig honno. Os oedd dinasyddion y fro mor barod i gynnig eu gwasanaeth er budd 'eu gwlad', nid felly yr ymateb i'r alwad am roddion ar gyfer codi cofeb i golledigion y rhyfel. Ond, rhaid oedd ystyried y sefyllfa economaidd  yn yr ardal ar y pryd, gyda chymaint o ddynion allan o waith, neu wedi ymuno â'r fyddin. Fel y dywed gohebydd y North Wales Chronicle yn ei golofn 'Y Golofn Gymreig: O'r Moelwyn i'r Betws', 23 Mawrth:
Sibrydir mae pur araf ar y cyfan y daw rhoddion i law ar gyfer cofeb dewrion Ffestiniog. Dymunol fuasai gweled mwy o fywyd yn y mater. Mae ein bechgyn wedi aberthu popeth er ein mwyn ni, a'r lleiaf peth a allwn ninnau wneud yw ceisio bwrw ein ceiniogau prin i'r drysorfa er cael cofeb deilwng ohonynt ymhob ystyr. Hyderwn y penderfyna pawb wneud ei oreu yn y dyfodol.
Cyhoeddodd Y Rhedegydd dri llythyr hirfaith a anfonwyd gan filwyr o’r ardal oedd yn gwasnaethu gyda’r fyddin ar 17 Chwefror 1917. Byddai llythyrau o’r fath yn cael eu trosglwyddo gan deuluoedd y milwyr, ac ar brydiau’n llenwi mwy nag un dudalen o’r papur. Roedd ceisio cynnwys yr holl lythyrau, lluniau ac erthyglau yn ymwneud â’r milwyr yn sicr o fod yn anodd i’r golygyddion. Oherwydd prinder papur yn gyffredinol, roedd y papurau newyddion wedi gorfod lleihau nifer y tudalennau am gyfnod yn ystod y rhyfel. Nid yn unig y cynhwysai’r Rhedegydd erthyglau wythnosol am ddatblygiadau’r brwydro, roedd hefyd  dudalen reolaidd gyda naws leol arni, dan bennawd ‘Ein Milwyr’.

Yn ychwanegol, gwelid newyddion lleol yr ardaloedd eraill oedd yn nalgylch y papur, ynghyd â nifer o eitemau eraill. Yng ngholofn ‘Ein Milwyr’, cafwyd hanes y colledigion, a’r milwyr o’r fro a anafwyd, ynghyd â lluniau y rhai a laddwyd, ac eraill oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Croesawyd milwyr oedd adref ar leave o’r fyddin, a chafwyd geiriau dwys gan y golygydd yn aml, megis rhain, yn rhifyn 24 Mawrth 1917:
‘Boed cysgod y Nefoedd dros eu bywydau gwerthfawr wedi yr elent yn ôl i’r drin ofnadwy.’
Cyhoeddodd Y Rhedegydd restr o enwau’r milwyr o’r ardal a gollodd eu bywydau yn y rhyfel, y Roll of Honour yn y Saesneg, gyda dros drigain  o enwau arni hyd at yr adeg honno. Gwelwyd rhestrau eraill gyda llawer mwy o enwau’r colledigion hynny dros y misoedd dilynol.

Pedwar brawd y teulu Smart o'r Blaenau fu'n gwasanaethu yn y Rhyfel Mawr. Ted, Arthur, Wil Norman ac Archie (taid Elwyn Willliams, Stryd Dorfil)  Diolch i Elwyn am y llun.
Fel un a fu'n recriwtio chwarelwyr i ymuno â chatrawd o fwynwyr i dwnelu dan ffosydd yr Almaenwyr, byddai'r Cadben Evan Jones yn sicr o gymeradwyo'r ffaith fod cynrychiolwyr o'r Gwasanaeth Cenedlaethol wedi bod o amgylch y fro tua'r adeg hon i ddosbarthu taflenni i annog pobl i gynnig eu gwasanaeth er budd y wladwriaeth. Meddai'r North Wales Chronicle ar 23 Mawrth
'Dywedir nad oes ond ychydig iawn yn gwrthod rhoddi eu henwau fel yn barod i wneud rhyw wasanaeth neu gilydd i'r wlad yn nydd ei chyfyngder.'
Ysgrifenodd Lifftenant-Gyrnol C.H.Darbyshire, Penmaenmawr, lythyr i'r un rhifyn o'r papur, gyda'r newyddion fod recriwtio chwarelwyr ar gyfer y Quarry Battalion yn mynd ymlaen yn dda iawn. Yr oedd yn bersonol yn hawlio'r fraint honedig o recriwtio dros ddau gant o'i gyd-chwarelwyr, a'u hanfon i Ffrainc. Ychwanegodd fod angen mwy o chwarelwyr i ymuno â'r fataliwn honno.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

16.5.17

Pwyllgor Amddiffyn Ysbyty Coffa Ffestiniog

Crynodeb defnyddiol iawn o'r frwydr hyd yma.

Mae’r gwaith ar yr adeilad newydd yn tynnu at ei derfyn, a hynny ddwy flynedd yn hwyrach nag a gafodd ei addo. Yr Agoriad Swyddogol ym mis Medi eleni, yn ôl yr addewid diweddaraf!

Mae’n amlwg i bawb, bellach, na fu gan swyddogion y Betsi unrhyw fwriad dros y blynyddoedd i wrando ar reswm nac ar ddadleuon oedd yn groes i’w cynlluniau nhw. Fel y gŵyr pawb ohonoch bellach, ffars oedd pob ‘ymgynghoriad cyhoeddus’. O’r cychwyn cyntaf, fu arweinyddiaeth y Bwrdd Iechyd ddim yn agored nac yn onest efo pobol y cylch. Yn ôl yn 2012, er enghraifft, roedd y Prif Weithredwr ar y pryd – sef y ddiweddar Mary Burrows – yn addo mai dros dro yn unig yr oedd raid cau’r Uned Mân Anafiadau, a hynny
‘am gyfnod o 4 wythnos oherwydd absenoldeb salwch staff dros dro, er mwyn cynnal diogelwch cleifion a chefnogi staff nyrsio presennol’. 
Celwydd noeth, fel y profwyd yn fuan iawn! Dywedwyd wedyn mai ‘dros dro’ hefyd yr oedd y feddygfa yn Llan yn cau.

Celwydd eto! A phan dorrwyd ar y nifer gwlâu yn yr Ysbyty Coffa o 12 i lawr i 10, gwnaed esgus nad oedd digon o staff i gynnal y gwasanaeth llawn. Esgus a chelwydd arall!

Y ffaith oedd bod y Bwrdd Iechyd, erbyn hynny, yn cael trafferth staffio’r ysbyty newydd yn Nhremadog ac mai’r ateb hawsaf, cyn belled ag yr oedden nhw yn y cwestiwn, oedd cau’r Ysbyty Coffa a symud y tîm o nyrsys a staff profiadol oedd gynnon ni yma yn Stiniog i lawr i Alltwen. Fe ellid dyfynnu llu o enghreifftiau eraill o dwyll a chelwydd y Betsi.

Does ond rhyw 7¼ mlynedd ers i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ddod i rym yn 2009 ac, yn y cyfnod cymharol fyr hwnnw, goeliwch chi fod y Pwyllgor Amddiffyn wedi gorfod llythyru efo cymaint â phump o Brif Weithredwyr gwahanol, sef Mary Burrows, Geoff Lang (dros dro), Simon Dean, David Purt a rŵan Gary Doherty, (pob un ohonynt ar gyflog o fwy na £220,000 y flwyddyn, a chynllun pensiwn yr un mor hael!) yn ogystal â phedwar Gweinidog Iechyd gwahanol – Edwina Hart, Lesley Griffiths, Mark Drakeford a rŵan Vaughan Gething.

Pa obaith, meddech chi, am sefydlogrwydd o unrhyw fath, heb sôn am weledigaeth ystyrlon? Oes ryfedd bod y Gwasanaeth Iechyd yn y fath gyflwr?      GVJ
------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill.
Dilynwch yr ymgyrch efo'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


11.5.17

Yr Ysgwrn -Paratoi i ail agor

Newyddion o gartref Hedd Wyn

Gyda blwyddyn y canmlwyddiant wedi cyrraedd, rydym yn edrych ymlaen i groesawu ffrindiau hen a newydd i’r Ysgwrn unwaith eto.

Wedi misoedd o chwysu, crafu pen a bwrw iddi mae’r gwaith mwyaf wedi ei gwblhau a’r hen dŷ bron yn barod i dderbyn y dodrefn teuluol a’r Gadair Ddu yn ôl i’w gôl. Bu’r adeiladwyr wrthi’n ddiwyd dros y misoedd diwethaf yn gwarchod gwead y tŷ, gwella’r adeiladau a chodi waliau cerrig traddodiadol.

Mae’r maes parcio newydd bellach wedi ei orffen, a phlant Ysgol Bro Hedd Wyn wedi bod wrthi’n brysur yn plannu coed i’w harddu. Cafodd yr hen ffordd i fyny at y tŷ dipyn o ofal hefyd, ac mae bellach yn addas ar gyfer pob math o gerbydau a bysiau – a fydd dim rhaid agor yr un giat hyd yn oed!

Rhai o blant Ysgol Bro Hedd Wyn yn plannu coed yn y maes parcio newydd

Ond y Beudy Llwyd sydd wedi gweld y newid mwyaf. Tra bo’r hen adeilad yn edrych fel beudy o’r tu allan o hyd, yma bellach y byddwch yn medru prynu eich tocyn i’r tŷ, treulio orig yn yr arddangosfa neu flasu paned a chacen leol tra’n edmygu’r olygfa. 

Wedi tipyn o waith twtio a chymoni, byddwn yn ail agor y drysau yn fuan iawn, gyda mawr ddiolch am yr holl gefnogaeth a chymorth rydym ni wedi ei dderbyn ar hyd y daith.

Bydd Yr Ysgwrn ar agor i ymwelwyr o ddydd Mawrth i ddydd Sul fel arfer, ond am ragor o wybodaeth, neu i archebu ymweliad grŵp ffoniwch Sian neu Jess ar 01766 770 274.

Apêl planhigion

Mi fu'r Ysgwrn yn apelio yn ddiweddar am blanhigion sbar o erddi ein cefnogwyr. Roeddem am blannu pethau fel coed cyrins duon a chochion, riwbob, gwsberis a'r wermod lwyd, ffiwsia, llygad llo mawr, ac ati.

Bu criw Y Dref Werdd acw i blannu gerddi’r Ysgwrn dros y Pasg, ac mae'r hanes yn rhifyn Mai Llafar Bro.
---------------------------------------

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill.
Dilynwch hanesion Yr Ysgwrn efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

4.5.17

Dwy stori fer

Dau ddarn o lên meicro a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2007, gan y diweddar Rhiain y Ddôl.

A WÊL Y LLYGAID
Doedd Mara ond pump oed. Arferwn adrodd chwedlau iddi am y tylwyth teg a'r cawr penfelyn, ond y tro hwn, teimlwn fel adrodd rhywbeth gwir - hanes fy mhlentyndod yng nghwm fy nechreuad - cwm o brydferthwch dihafal.

Soniais wrthi am yr afon a redai heibio'r tŷ a'r llecyn o'r golwg hwnnw lle chwaraewn dŷ bach hefo tegins fel llestri a thorchen fel torth. Gwelwn y cwbl fel darlun clir - y ffermydd, y llynnoedd a'r coed.

Penderfynais fynd â hi yno. 'Rôl taith hir a blinderus, cyrhaeddom yr union fan. Cefais ail-fyw fy mhlentyndod o'i weld drwy lygaid fy nychymyg fel yr oedd o'r blaen.

A'r gwir yw, ni welodd hi ond dŵr!


TOMI
Prin flwyddyn oedd ers pan ddaeth Mr a Mrs Prys i'r ardal - cwpwl pur fawreddog yn edrych i lawr eu trwynau ar bawb. Wedi gwirioni'n lân ar Tomi - yr hwn a fagwyd yn foethus ganddynt. Yn fuan iawn, dechreuodd Tomi ddod yn boen llosg ar Ifans y Post. Cychwynnai Tomi allan pan fyddai y mwyafrif yn hwylio am eu gwelyau, ac ar ei ffordd yn ôl gyda chariad, arferent loetran dan gantel Siop y Post yn fawr eu twrw, a'i wneud yn stondin garu.

Sgrechiai ei gân 'bop' nes deffro pawb. Dro arall, deuai ar draws ei debyg i gael cwffio a rhegi, a chyn ymadael, byddai'n sicr o basio dŵr ar y drws a'i adael i redeg yn afon ddrewllyd dros y grisiau o lechi gleision. Doedd dweud y drefn yn talu dim. Roedd Tomi yn benglogaidd, rêl bwli a iob, a Mr a Mrs Prys yn credu na thoddai menyn yn ei geg.

Ond un noson, cafodd Ifans y Post lond bol ar hyn. Cododd i ffenast y llofft hefo gwn dau faril, ond chwythodd y saeth mo'r targed. Llamodd Tomi yn ddianaf i gynhesrwydd ei gartref.
Gan wireddu'r hen ddihareb - "Fel cath i gythral!"


[Llun gan Paul W]


29.4.17

Stolpia - Dywediadau ein bro

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Ar ôl darllen y golofn ddifyr Geiriau Coll*, euthum ati hi i nodi ychydig o eiriau a dywediadau lleol sy’n gysylltiedig â bodau llên gwerin, mytholeg a hanesion llafar ein gwlad. Efallai y gall rhai o’r darllenwyr ychwanegu tipyn atynt. Beth bynnag, dyma nhw:

Andras:
Mae  rhai ysgolheigion  yn olrhain  y gair hwn yn ôl i enw un o hen dduwiau’r Celtiaid, sef Andraste. Sut bynnag, yn ôl y geiriadur, tardda’r gair o an /gras neu anras, ac enw arall am y diafol neu’r gŵr drwg ydyw. Rywdro yn ei hanes, newidwyd un llythyren ynddo ar lafar a thueddir i’w ynganu fel andros, bellach. Efallai eich bod wedi clywed rhai’n dweud - ‘Mae fel yr andros heddiw’, neu ‘Wel yr andros fawr, be’ sy’ wedi digwydd?’  ‘Y mae hwn yn andros o anodd’ a.y.y.b.

Piod gan Lleucu Gwenllian. Dilynwch hi ar Instagram:  lleucu_illustration

Bo lol:
Ychydig iawn o bobl wyf yn ei glywed yn dweud yr enw hwn heddiw. Ei ystyr, yn ôl y geiriaduron, yw bwgan, bwci bo, y gŵr drwg. Am ryw reswm, nid yw’r geiriadur yn cyfeirio ato fel rhyw fod annaearol du a thywyll chwaith er mai fel hyn y defnyddir ef yn y cyffelybiaethau canlynol.

Clywais fy mam yn dweud sawl tro - ‘Mae hi cyn ddued â’r bo lól draw am y Moelwyn na’. Byddai ambell un yn dweud hefyd ei bod ‘fel y bolol o dywyll’ am rywle tywyll dros ben.
Dyma hen rigwm amdano:

     Bo lól ,bo lól
     A thwll yn ei fol

     Digon o le i geffyl a throl.

Bwgan:
Fel rheol, enw ar ysbryd drwg neu fwci bo yw, ynte? Ond ar adegau, defnyddir  y gair am rywbeth sy’n tarfu cynllun neu  amcanion rhywun. E.e. ‘Hwn ydi’r bwgan neu mi fuasai’r peth yn  gweithio’n iawn.’ Clywir  y lluosog iddo’n cael ei ddweud o dro i dro  mewn ambell gyfarfod  hefyd, h.y. pan fydd rhywun yn ‘taflu dŵr oer’ ar ryw gynllun arfaethedig oherwydd ei fod yn rhagweld rhyw broblem fawr neu gostau aruthrol yn sicr o ddeillio ohono. “O, y mae hwn yn ‘codi bwganod’ eto.” Idiom arall, er nad yn gyfarwydd iawn i mi, yw fersiwn arall o ‘rhych na gwellt’, sef gwneud synnwyr o rywbeth, megis  ‘Mi fethais i a gwneud na rhawn na bwgan o’i bregeth o’.

Coblyn:
Clywir y gair coblyn, a thro arall coblynedig, fel rhan o’n sgwrs, oni wneir? Er enghraifft, ‘Myn coblyn i’ neu efallai - ‘Beth goblyn y mae hwn yn ei wneud?’ Weithiau, dywedwn am rywun prysur ‘Ei fod wrthi hi fel y coblyn’, ac ar dywydd rhewllyd ‘Mae hi’n goblynedig o oer heddiw’. Ar adegau, clywir un yn dweud  am blant anystyriol a di-wrando: ‘Be mae’r coblynnod drwg wedi bod yn ei wneud rŵan?’ Dywediad arall gyda’r un elfen ynddo, ond yn  anaml iawn ei ddefnydd  yn ein hardal bellach, yw ‘Ar gefn ei goblyn’. Dyma a glywid gan ein teidiau a’n neiniau pan fyddai un yn anniddig neu’n ystyfnig ac yn gwrthod cyd-dynnu.

Gyda llaw, un o ystyron y gair coblyn yn wreiddiol yw ‘tylwythyn teg y mwynfeydd’,  ‘cnociwr’,  neu un o’r ‘meinars bach’ a fyddai’n cloddio yn ein mwynfeydd gynt ac yn arwain y mwynwyr at wythïen gyfoethog drwy eu dyfal gnocio. Tybed os  mai oherwydd y trwst diddiwedd a wneid ganddynt  y cyffelybir criw o blant swnllyd â nhw.

Gwrach:
Oes,y mae sawl dywediad gennym gydag enw yr hen wrach ynddo, hefyd. Er enghraifft, ceir yr ymadrodd ‘Breuddwyd gwrach’ neu ‘Breuddwyd gwrach wrth ei hewyllys’  am yr  ‘wishful thinking’ yn Saesneg, oni cheir?

Un arall sy’n weddol adnabyddus  i  amryw o’r to hŷn yw  ‘coel gwrach’. Ymadrodd llafar am  ofergoel yw hwn. e.e. ‘Rhyw goel gwrach yw credu bod sathru ar falwen ddu yn tynnu glaw, ynte?’ Rhywbeth yn debyg yw’r dywediad ‘chwedl gwrach’, sef ‘stori chwech’ fel dywed eraill. Ystyr y ddau ddywediad  yw stori heb ddim sylwedd iddi hi o gwbl. Mae gennyf gof o glywed  un o’r Blaenau un tro yn  disgrifio cegiad o ddannedd mawr blêr rhyw ddynes  fel ‘dannedd gwrach’. Dwn  i ddim os clywsoch chi am ddywediad tebyg?
------------------------------------------------

*Geiriau Coll

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2005.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl geiriau ar y dde.



25.4.17

Sgotwrs Stiniog -Y Cogyn


Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn yn edrych ymlaen at fis Mai.

Mawrth oerllyd a gwyntog
Ac Ebrill cawodog,
Ill dau a wnant rhyngddynt
Fai teg a godidog
’.

Dyna, yn ôl darogan yr hen bennill yma, sut mae hi i fod ym mis Mai, - sef, ‘teg a godidog’.  Gobeithio ei fod yn dweud y gwir, neu ei fod yn o agos ati.   Cawn weld faint o goel a fedrwn ni ei roi ar hen bennill o’r math yma.


Y COGYN

'Mae ymddangosiad y cogyn ar wyneb ein llynnoedd yn fwy na rhyw ddigwyddiad ym mlwyddyn y pysgotwr.  Mae yn achlysur arbennig ym Myd Natur, ac yng nghalendr y genweiriwr.

Fel yna, gan ychwanegu ryw ychydig ato, - ond fod J.W. Hills yn ei ddweud yn yr iaith fain - y mynegodd yr hyn a deimlai ynglŷn â’r cogyn. Yr afonydd calch yn ne Lloegr oedd mewn golwg ganddo ef,  a’r mwyaf o’r cogynnod, sef, cogyn Mai - nad ydym ni yn ei weld yn yr ardal yma.  Ond mae yr hyn a ddywedir gan J.W. Hills, rwy’n credu, yr un mor wir am ein llynnoedd mynyddig ni yn ardal ‘Stiniog, ag yw am yr afonydd araf eu rhediad sydd ar lawr gwlad yn Ne Lloegr.  Fel y mae’r cogyn Mai yn bwysig i’r genweirwyr yno, felly mae’r cogyn coch yr un mor bwysig i ninnau yma. 

Y cogyn coch yw’r un sydd i’w weld amlaf, ac sydd yn fwyaf niferus ar ein dyfroedd ni, ac mae hi’n mynd yn fis Mai arno’n dod i’r golwg.  Mae yna gogyn arall i’w weld ar ein dyfroedd, sef y cogyn brown, y gellir yn hawdd ei gamgymryd am y cogyn coch.  Nid yw mor gyffredin â’r un coch, na chwaith mor niferus, ac mae’n dod i’r golwg fel arfer ychydig o flaen y coch, sef yn rhan olaf mis Ebrill.  Fe’i gwelir yn aml ar Lyn y Morwynion.

Y ffordd i wahaniaethu rhwng y ddau fath yw edrych ar y ddwy adain fach sydd yng nghesail y ddwy adain fawr.  Prin y gellir gweld yr adain fach yn erbyn yr adain fawr yn y cogyn brown.  Ond mae dwy adain fach y cogyn coch yn oleuach eu lliw ac i’w gweld yn eithaf amlwg yn erbyn ei adain fawr.  Onid yw ymddangosiad y cogyn ‘yn achlysur arbennig .. yng nghalendr y genweiriwr?’

Hyd at fis Mai, a siarad yn gyffredinol, ychydig o bryfaid a welir o gwmpas ac ar ein llynnoedd.  Ambell i bry cerrig, dyweder, y pry bach du, Wil piser hir, - fel mae pobl Penrhyn Llŷn yn galw yr ‘Hawthorn Fly’,’ a brych y gro (efallai).  Tydi hi fawr ryfedd, felly, fod yna edrych ymlaen gan y genweirwyr at weld y cogyn yn dod i’r golwg ar wyneb y dŵr, gan ei fordwyo’n hyderus.

Ac onid yw gweld y cogyn, neu glywed gan gyd-enweiriwr fod y ‘cogyn’ allan, yn codi hyder, yn rhoi mwy o awch ar y pysgota, yn peri fod rhywun yn pysgota’n fanylach a chyda mwy o obaith?
Dim ond  y cogyn, boed yn goch neu yn frown, sy’n medru creu y teimlad yma mewn pysgotwr. 

Wedi’r disgwyl hir am ddechrau’r tymor pysgota; wedi gweld mis Mawrth, ac efallai ran dda os nad y cyfan o fis Ebrill, heb fedru mynd allan hefo’r enwair, yn llithro o’i afael heb fawr ddim i ddangos andanynt.  Yna, mis Mai yn dod, a’r cogyn yn ymddangos!!  A chyda’r ‘achlysur arbennig’ yma, daw y teimlad cynyddol fod y tymor pysgota bellach wedi dechrau o ddifrif.

Blwyddyn neu ddwy yn ôl rhoddais batrwm ‘Cogyn Dafydd Dafis Penffridd’ yn y golofn sgotwrs, a’r tymor diwethaf cawiais ef o’r newydd a’i roi ar fy mlaen-llinyn.

Wn i ddim pryd y cafodd ei bysgota ddiwethaf.  Yn sicr mae hynny flynyddoedd yn ôl erbyn hyn.  Gwnaeth ychydig o bnawniau gweddol braf ym mis Mai a gwelwyd rywfaint o’r cogyn coch ar y dŵr, a daeth ‘Cogyn Penffridd’ (fel y’i gelwid y rhan amlaf), a sawl ‘sgodyn i’r gawell.

Rhoddodd gweld un o hen ‘Blu Stiniog’ - yn arbennig felly un o batrymau plu Dafydd Dafis - yn gweithio unwaith eto wedi’r holl flynyddoedd - rhyw bleser a gwefr neilltuol i mi.

NIMFF Y COGYN COCH

Pan eis i i’m dyddiadur pysgota i edrych pa blu a oedd wedi bod yn eu dal yn ystod mis Mai dros rai o’r blynyddoedd diwethaf er mwyn cael pluen i’w chynnig yn y golofn, yr oedd un bluen yn cael ei henwi yn weddol gyson.  A honno oedd ‘Nimff y Cogyn Coch’.  Er mai y ‘Nimff Coch-Frown’ y byddaf yn galw’r bluen y rhan amlaf.  Ond wedi ei llunio a’i chawio, y mae y bluen i geisio dynwared nimff y cogyn coch, fel mae hwnnw cyn iddo godi i wyneb y dŵr a throi yn gogyn. 

Nymff coch-frown.*
 Byddaf yn eithaf hoff o chwilio hyd lannau’r llynnoedd i weld beth sydd yno; codi carreg ar ôl carreg i weld a oes rhyw nimff neu’i gilydd yn llechu oddi tanynt yn y mân gilfachau.

Wrth wneud hyn dros amser, ac ymgynghori â rhai llyfrau sydd gennyf, dois i fedru gwahaniaethu rhwng rhai ohonynt.  Er enghraifft, medru gwahaniaethu rhwng nimff pry cerrig a nimffiau y cogyn coch a brown.  Wedi penderfynu pa rai oedd y nimffiau coch a brown, mynd ati wedyn i geisio cawio pluen a fuasai,
gobeithio, yn twyllo’r pysgodyn i dybio mai nimff go iawn ydoedd, a mynd amdano.

Wedi rhywfaint o arbrofi, dyma’r patrwm a luniais yn y diwedd:

Bach –     Maint 12.  Y math a elwir yn sproat
Eda Gawio –   Coch
Cynffon –     4 neu 5 oddi ar heislen gwar-coch ceiliog
Corff –     Ychydig mwy na hanner ôl y corff wedi’i wneud o heislen gwar-coch-ceiliog, - o liw canolig.  Dwy ochr yr heislen wedi eu torri o fewn rhyw chwarter modfedd i goes yr heislen.  Gweddill y corff o wlân cochddu. Rhoi cylchau o weiar gopr am y corff.  Gellir rhoi to dros y rhan gochddu o’r corff o ran o bluen cynffon ceiliog ffesant
Traed -     Rhyw ddau dro o heislen gwar-coch-ceiliog o liw canolig

Yn gynnar ym mis Mai, pan yw’r cogyn coch yn dechrau dod i’r golwg ar y dŵr, rhoir y Nimff Coch-frown ar y blaen-llinyn, - un ai yn bluen flaen neu yn bluen ganol. 

Ers blwyddyn neu ddwy erbyn hyn mae y nimff yma wedi denu aml i bysgodyn i’r gawell, ac mae bellach yn un o’m dewis blu i ym mis Mai.  Tydi hi ddim yn llawer i edrych arni fel pluen, ond mae yn gwneud yr hyn y bwriadwyd iddi’i wneud!!
-----------------------------------------



*Llun (Gareth Jones) wedi'i sganio o lyfr 'Plu Stiniog' Emrys Evans.
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2006. Gallwch ddilyn cyfres Sgotwers Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.