18.9.17

Stolpia -ymdrochi

Parhau â chyfres Steffan ab Owain, ar hynt a helynt hogiau’r Rhiw yn y 50au. 

Ceisiais gofio y dydd o’r blaen am rai o’r pethau a fyddem ni hogiau direidus y Rhiw a’r cyffiniau yn ei wneud yn ystod hafau braf y 50au. Wel, roedd ymdrochi, neu nofio yn yr afonydd a’r llynnoedd yn un o’r pethau a fyddai yn ein diddannu ar ddyddiau poeth yr haf, on’d oedd? Cofier, nid oedd pwll nofio yn y Blaenau y pryd hynny, ac felly pyllau yr afonydd neu’r llynnoedd oedd y mannau ymdrochi gennym.

Pa fodd bynnag, gan fod dŵr yr afon fach a ddeuai o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley yn rhy oer i roi bawd eich troed ynddo heb sôn am ‘drochi ynddo cedwid ohono. Yn ogystal, rhybuddid ni i beidio a meddwl nofio yn y rhan o Afon Barlwyd a lifai drwy ardal y Rhiw a Glan-y-pwll gan ei bod yn fudr ac afiach, ac felly, anelwn am leoedd eraill mwy dymunol.

Un o’r llynnoedd hynny oedd Llyn Bach Nyth y Gigfran, a gallwch feddwl erbyn i ni gerdded i fyny y Llwybr Cam a llwybrau Chwarel Holland a chyrraedd y llyn yn chwys domen roedd cael mynd i’r dŵr yn beth braf iawn.

Pyllau eraill a fyddem yn ymdrochi ynddynt oedd ‘Llyn bach hogiau’ a fyddai y tu uchaf i ‘Lwnc y ddaear’, sef y y twll lle diflannai Afon Barlwyd iddo yn y mynydd ac a wnaed gan fwynwyr y chwarel i droi’r dŵr rhag mynd i’r gwaith tanddaearol yn Chwarel Llechwedd.


Llyn Mawr Barlwyd a Moel Penamnen

Roedd gan y merched lyn bach ychydig yn uwch i fyny i gyfeiriad Llynnoedd Barlwyd hefyd, sef ‘llyn bach merched’. Byddai’n rhaid codi argae fach o gerrig, mwsog a migwyn, ar draws yr afon i greu pwll nofio. Byddai hynny yn digwydd pob haf gan y byddai llifogydd tymhorau’r hydref, gaeaf a’r gwanwyn wedi ei chwalu yn ddios. Mae gennyf gof o fynd i fyny yno un tro gyda’r hogiau a’r diweddar Alun Jones (Alun Llechwedd) yn ceisio dysgu ni i nofio ynddo, er nad oedd y pwll fawr dyfnach na ryw lathen go lew. Cofiaf hefyd ein bod yn un rhes ar ymyl y lan a phob un ohonom yn ein tryncs nofio yn barod am wers.

Dyma’r cyntaf yn cerdded i mewn i’r dŵr, sef Dei Clack, os cofiaf yn iawn. Yna, dyma Alun yn ei gael i sefyll yn y rhan ddyfnaf, a’i osod uwchben y dŵr mewn ystum nofio gan afael am ei ganol. Yna, gofynnodd iddo ddechrau ar symudiadau’r corff er mwyn iddo nofio, a dyna ei ollwng yn y dŵr a dweud –“nofia rŵan” -ond diflannu o dan wyneb y dŵr a wnaeth Dei druan, ond buan iawn y daeth i fyny yn tagu a phoeri ar ôl cael cegiad iawn o afon Barlwyd. Penderfynu gadael y wers nofio tan rhyw dro arall a wnaeth y gweddill ohonom wedyn.

Y mae gennyf gof ohonom yn ’drochi yn Llyn Mawr Barlwyd rhyw ddwywaith neu dair a phan oedd dŵr y llyn yn isel. Ymhen pellaf y llyn lle byddai caban y ’sgotwyr ar un adeg y byddem yn nofio a lle llifa’r afon fach o’r hen lyn i’r llyn mawr. Nid oedd yn ddwfn iawn yn y fan honno a gellid sglefrio i lawr y mwd ar ein traed neu ar ein penolau i’r dŵr, ond os oedd y pysgotwyr yn y rhan honno byddai’n rhaid inni ei gwadnu hi oddi yno. Weithiau eid i lawr y ffos a’r cafnau wedyn i gyfeiriad Llyn Fflags a ‘drochi yn ‘llyn dŵr cynnes’ am ychydig ac fel yr awgryma ei enw roedd mynd iddo fel mynd i’r twb ar nos Wener. Dyddiau difyr, yn wir.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

14.9.17

Rhifyn Medi allan rwan!

Ar ôl y bwlch ym mis Awst eto, mae rhifyn Medi bellach wedi cyrraedd y dosbarthwyr a'r siopau, yn llawn dop o erthyglau, newyddion, lluniau a mwy.


MAB Y MYNYDD YDWYF INNAU
Yn rhifyn Medi 2015 roeddwn i’n deud y drefn ar ôl i stori ddwy-a-dima*, a hollol anghywir fod yn y newyddion, yn adrodd nad oedd y Moelwyn Mawr yn fynydd! Lol botas maip, a newyddiaduraeth ddiog gan bobol oedd ddim yn deall eu testun.

Eleni, ddwy flynedd yn ddiweddarach, dwi’n falch o gael cyflwyno cyfres o erthyglau am fynyddoedd, gan awduron sy’n gwybod yn union am be maen nhw’n son. Pobol sy’n nabod eu cynefin ac yn gweld gwerth yn ein tirwedd garw, ei hanes a’i chwedlau, a’i bywyd gwyllt.

Heb i ni sylwi bron, mae’r mynyddoedd yn effeithio ar fywyd ym Mro Ffestiniog bob dydd, yn bennaf ar ffurf y tywydd rydan ni’n gael yma! Wrth gwrs, mae tref y Blaenau yn lle mae hi oherwydd y llechi gwerthfawr yn nghrombil yn mynyddoedd: ‘Fe welwch freichled o dref ar asgwrn y graig’ meddai Gwyn Thomas. Dwi’n teimlo weithiau y byddai’n well o lawer pe bai’r datblygwyr cynnar wedi adeiladu’r dref ymhellach i lawr y dyffryn i gyfeiriad Maentwrog, neu’r ochor draw i’r Crimea, ond er mor wael oedd tywydd yr haf eleni, mi ges i gnwd dda iawn o ffrwyth mwya’ blasus y byd, o’r ffriddoedd a’r llethrau eto. Chewch chi ddim hel llus ar lan y môr!

Mae lleoliad ein bro, ymhell o’r canolfannau gweinyddol yng Nghaernarfon a Dolgellau, wedi arwain at anhegwch ac anghysondebau mewn gwasanaethau cyhoeddus a gofal iechyd ac ati, ond ar yr un pryd mae wedi cyfrannu at ein dycnwch a’n hannibyniaeth. Mae nifer o’r mentrau lleol yn cydweithio bellach dan ambarel Cwmni Bro Ffestiniog: pobl yr ardal yn cydweithio er lles eu cymuned unwaith eto, yn hytrach nag eistedd adra’n cwyno a disgwyl i rywun arall wneud o ar ein rhan!

Bu adrodd ar y newyddion ddiwedd Awst bod gormod o bobl yn ymweld â’r Wyddfa –efo lluniau yn dangos copa uchaf Cymru yn ferw o gannoedd o bobl yn plethu ymysg eu gilydd a chiwio mewn rhesi hir ar hyd y llwybrau, a tydi mynd i le felly’n apelio dim arna’ i. Mae ein mynyddoedd ni ym Mro Stiniog fel byd gwahanol, diolch i’r drefn. Efallai y gwelwch lond dwrn o gerddwyr eraill wrth dreulio ychydig oriau yn y Moelwynion neu’r Rhinogydd, ond gallwch fynd trwy’r dydd heb weld enaid byw ar gopaon eraill fel Moel Penamnen, Yr Allt Fawr, neu’r Ysgafell Wen.

Dwy o ferched y mynydd o Stiniog ar eu ffordd i ben y Rhinog Fawr ganol yr haf

Ceiriog sy’ bia’r bennawd ar ben y llith yma, o’i gerdd ‘Nant y mynydd’ ac mae’r bennill yn mynd ymlaen i ddisgrifio fy nheimladau i’n union:
‘...mae nghalon yn y mynydd efo’r grug a’r adar mân.’ 
Dim pawb sy’n gwirioni ‘run fath, dwi’n gwybod, ond p’run a ydych chi’n gerddwr brwd, neu’n edmygu’r mynyddoedd o bell am eu tirlun dramatig; neu â dim awydd mentro i’r ucheldir o gwbl, dwi’n mawr obeithio y byddwch yn mwynhau’r blas mynyddig sydd yn rhifyn Medi.

Diolch felly i’r awduron gwadd am gytuno i sgwennu am eu profiadau, ac i’r artist lleol Lleucu Gwenllian am greu logo effeithiol o’r Moelwynion (uchod) i gyd-fynd â’r gyfres.

Diolch hefyd i selogion Llafar Bro am eu gwaith gwirfoddol a’u cefnogaeth ffyddlon unwaith eto.
A dyna ni fy nhro i fel golygydd ar ben tan yr haf nesa’. Hwyl am y tro, a daliwch i gredu.




Yn y cyfamser, cofiwch am y cyfarfod blynyddol.
Rydym yn ei gynnal yn Y Pengwern eleni (21ain Medi, 7y.h). 
Arbrawf ydi cynnal y cyfarfod mewn lleoliad sy’n fwy canolog i ddalgylch y papur, i weld fedrwn ni ddenu wynebau newydd i ddweud eu dweud am ein papur bro. Dewch draw i rannu syniadau a thrafod datblygiadau, neu dim ond i ddangos cefnogaeth os hoffwch. Edrychwn ymlaen i’ch gweld. -Paul

* Hir Oes i'r Moelwyn Mawr


Celf -Lleucu Gwenllian
Lluniau -Paul W

12.9.17

Dewch i’r Ysgwrn!

Wedi misoedd o waith caled, ac ambell i snag, mae drws yr Ysgwrn wedi agor unwaith eto, a’r  ymwelwyr yn tyrru.

Ers Mehefin y 6ed mae cannoedd o blant a phobl o bobl oed wedi heidio i ymweld â chartef bardd y Gadair Ddu a chael blas ar y safle a’r datblygiadu newydd.

Mae’r Ysgwrn bellach yn ganolfan ddiwyllianol wledig ar gyfer ymwelwyr o bob math. Gyda pharcio ar gael i geir a bysus, a wifi cyhoeddus, mae’r adeiladau’n hygyrch i bawb a chroesewir teuluoedd. Yn ogystal ag ymweld â’r cartref hanesyddol, cewch fwynhau paned yn y Beudy Llwyd, a threulio orig yn pori yn yr arddangosfa, neu gerdded y llwybrau.

Yn ystod mis Mehefin cafodd 9 ysgol leol gyfle arbennig i glywed hanes Hedd Wyn gan y dyn ei hun mewn cyfres o berfformiadau gan gwmni Mewn Cymeriad. Roedd yr actor Sion Emyr, (Sion yn Rownd a Rownd), yn chwarae rhan Hedd Wyn mewn sioe un dyn a gyfer ysgolion cynradd, a chafodd ysgolion Bro Hedd Wyn, Manod, Edmwnd Prys a Bro Cynfal, ymysg eraill, amser wrth eu bodd. 


Roedd nifer o’r ysgolion yma wedi rhoi help llaw i griw’r Ysgwrn dros y misoedd diwethaf, drwy wneud gwaith celf, plannu coed ac ati, felly braf oedd cael cynnig cyfle iddynt fod ymysg y cyntaf i ymweld.


Mae hon yn flwyddyn bwysig iawn wrth gwrs oherwydd y canmlwyddiant, ac er fod llu o bethau wedi eu trefnu ar hyd a lled Cymu a thu hwnt, rydym yn awyddus hefyd i gynnal digwyddiadau i gofio yn lleol.

Ym mis Medi cynhelir Gŵyl y Lleuad Borffor yn Nhrawsfynydd, a bu criw o bobl leol wrthi’n trefnu wythnos o weithgareddau gyrhaeddodd benllanw mewn perfformiad cymunedol awyr agored ar Fedi’r 16eg.  Hefyd ym mis Tachwedd cynhelir Gwasanaeth y Cofio, ble fydd aelodau o fudiadau pentref Trawsfynydd yn cynnal gwasanaeth undebol yng Nghapel y Fro.


Ar ddydd Llun, Gorffennaf 31, sef y dyddiad y bu faw Hedd Wyn gan mlynedd yn ôl ym mrwydr Paschendaele, Gwlad Belg, bu Myrddin ap Dafydd ac Ifor ap Glyn yn barddoni, cofio a myfyrio yn Yr Ysgwrn, a chyfle arall i weld Sion Emyr yn ei rôl fel Hedd Wyn. Heddwch ac ewyllys da oedd themau’r penwythnos a chyfle i ymwelwyr rannu negeseuon heddwch ar goeden arbennig yng ngardd Beudy Llwyd.

Mae’r Ysgwrn ar agor bob dydd o 10.30 – 4.00 ar wahan i ddydd Llun, a gallwch ganfod manylion tocynnau a phecynnau grŵp ar ein safle we newydd yrysgwrn.com, neu drwy ffonio’r Ysgwrn ar 01766 772 508.

Edrychwn ymlaen i’ch croesawu!


--------------------------------------


Hawlfraint lluniau -Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri.

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2017.


10.9.17

Pwyllgor Amddiffyn yr Ysbyty Coffa


Wrth i’r gwaith ar yr adeilad newydd ddod i ben, mae’n siŵr bod llawer ohonoch o’r farn bod y frwydr drosodd, bellach, ac nad oes gennym unrhyw ddewis ond derbyn cynlluniau’r Betsi, doed a ddêl; cynlluniau sydd wedi dangos ffafriaeth amlwg tuag at ardaloedd mwy Seisnig y sir, a hynny ar draul yr ardal hon, sy’n dal mor Gymraeg-ei-hiaith.

Sut bynnag, dyma rai FFEITHIAU i’w hystyried:

Nid yw’r adeilad newydd wedi costio’r un geiniog i’r Betsi hyd yma: Caerdydd sy’n talu’r cwbwl!
Fe gauwyd yr Ysbyty Coffa yn y gobaith o arbed arian i’r dyfodol.

Bydd nifer o stafelloedd yr adeilad newydd yn wag am y rhan helaethaf o bob wythnos. Pur wahanol, yn reit siŵr, i’r Ysbyty Coffa gynt!

Hyd yn oed mor hwyr â hyn yn y dydd, mater cymharol syml fyddai gwneud lle i’r gwasanaethau a ddygwyd oddi arnom (Fe gawsom farn pensaer profiadol ar y mater hwn.)

Mae’r LMC (sef panel meddygon gogledd Cymru), yn ogystal â’r Cyngor Iechyd Cymunedol yng Ngwynedd a Chonwy, wedi datgan cefnogaeth i’n hymgyrch ni ac wedi anfon llythyrau at y Pwyllgor Deisebau i gadarnhau hynny.

Bydd disgwyl i Gyngor Gwynedd (neu ni, yn hytrach, fel trethdalwyr!) gyfarfod costau ambell wasanaeth yn y ganolfan newydd.

Ers 2013, mae ardaloedd llai poblog Dolgellau a Tywyn yn derbyn gwasanaeth iechyd llawnach a llawer iawn gwell na’r hyn a fydd ar gael i ni, yma, ar ôl agor y ganolfan newydd. Er inni herio’r Bwrdd Iechyd droeon ar y mater hwn, maen nhw wedi methu’n lân â gwrthbrofi’r cyhuddiad.

Trwy ffafrio ardaloedd mwy Seisnig y glannau ar draul ardal Gymraeg-ei-hiaith fel hon, yna mae’r Betsi yn euog o hiliaeth amlwg, a maen nhw wedi methu gwrthbrofi’r cyhuddiad hwn hefyd.
Mae Prif Weithredwr y Bwrdd Iechyd ar gyflog blynyddol o £215,000 a mwy, sef o leiaf £40,000 yn fwy nag y mae Theresa May hyd yn oed yn ei dderbyn fel Prif Weinidog!

* * * *

Llongyfarchiadau a diolch i’r Cynghorydd Glyn Daniels am gyflwyno cynnig gerbron Cyngor Gwynedd  o dan “Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014” yn galw ar y Cyngor Sir i drafod o’r diwedd y dirywiad yn y gwasanaethau iechyd yn yr ardal hon ers cau’r Ysbyty Coffa yn 2013. Yn ôl a ddeallwn, derbyniodd cynnig Glyn, wedi’i eilio gan ei gyd-gynghorydd lleol Linda Wyn Jones, gefnogaeth 52 o’r cynghorwyr, efo dim ond 2 yn atal eu pleidlais.

Trueni na fyddai’r cam hwn wedi cael ei gymryd bum mlynedd yn ôl, fel ag y gwnaed yn llwyddiannus iawn gan y Cynghorydd Morgan Vaughan yn Nhywyn, i achub yr ysbyty coffa yn fan’no.


Fe gofiwch fod dwy flynedd a mwy wedi mynd heibio ers inni gyflwyno ein deiseb yn galw am adfer y gwasanaethau a ddygwyd oddi arnom, sef

Gwlâu i gleifion,
Uned Mân Anafiadau, a
Gwasanaeth Pelydr-X; 


gwasanaethau na chafodd eu bygwth o gwbwl mewn ardaloedd fel Dolgellau a Tywyn sydd â phoblogaeth lawer llai nag yma.

Mae’r ddeiseb yn dal i gael ei thrafod yn rheolaidd o fis i fis gan aelodau’r Pwyllgor Deisebau a hynny oherwydd nad ydyn nhw’n fodlon efo’r modd y mae’r Bwrdd Iechyd yn osgoi ateb dadleuon y Pwyllgor Amddiffyn.

* * * *

O fewn ychydig fe geir gweld agoriad swyddogol y Ganolfan newydd pryd y bydd swyddogion y Betsi a’u cynffonwyr yn torsythu’n hunanbwysig o flaen y camerâu a gwŷr y Wasg, ond mi fyddwn ni, bobol y fro, yn cofio mai’r hyn maen nhw wedi’i neud mewn gwirionedd ydi fandaleiddio a difrodi adeilad oedd yn gofadail i 407 o wŷr ifanc yr ardal hon a gollodd eu bywydau mewn dau ryfel byd. Yn hytrach na thorsythu fel ceiliogod balch y diwrnod hwnnw, rheitiach fyddai i’r bobol yma guddio’u pennau mewn cywilydd.

GVJ
-------------------------------

Crynodeb yw'r uchod o'r hyn ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2017.





31.8.17

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dyddiau Blin

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd rhywbeth yn broffwydol yn adroddiad gohebydd newyddion Trawsfynydd yn ei golofn ar 14 Gorffennaf 1917 yn Y Rhedegydd. Oherwydd y newyddion drwg rheolaidd am golledion difrifol ymysg milwyr o’r ardal, roedd yr ysbryd rhyfelgar, Prydeinig gynt wedi oeri cryn dipyn erbyn hyn. Roedd realiti’r sefyllfa ar y ffrynt yn dod yn fyw i bobl Trawsfynydd, fel pob ardal arall, wrth i’r newyddion trist am y colledion amlhau. Ceisiodd y gohebydd gyfleu teimladau’r trigolion, eu pryderon, a’u gobeithion am ddiwedd buan i’r rhyfel.

Roedd yn gweld y cyfnod fel:
“Dyddiau Blin – Dyna ydyw hanes y dyddiau hyn yn yr ardal hon fel pob un arall, pawb megis a’i anadl yn ei ddwrn, yn ofni cael newydd drwg o faes y rhyfel, am ei bod yn wybyddus fod amryw o’n bechgyn anwyl yn yr ymladd ffyrnig sy’n mynd ymlaen yn Ffrainc. Gobeithiwn y goreu, ac os digwydd i’r wermod ddod i’r cwpan, gweddiwn am i Dduw roddi nerth yn y dydd blin i’w dal, ac i allu dweyd gyda Glanystwyth-
 

Mae calon Tad tu ôl i’r fraich
    Sy’n cynnal baich y byd.
Rhoddwn ein holl ymddiried ynddo ef, a’n holl ofal arno ef.”
Alun Mabon
Cyhoeddodd y papur fwy o luniau o’r bechgyn lleol a gollwyd yn y brwydro. Yn eu mysg roedd llun o Alun Mabon Jones, Dinas Road, yr hwn a laddwyd flwyddyn ynghynt, ar 12 o Orffennaf, 1916. Yn ychwanegol i’r llun, yr oedd pennill er cof an Alun, gan ei wraig a’i blant.

Roedd pedwar llun o’r milwyr colledig i’w weld yn y rhifyn hwnnw, a phob un wedi colli eu bywydau ym mrwydr Coedwig Mametz yng Ngorffennaf 1916. Cynhwyswyd lluniau eraill o filwyr lleol oedd yn gwasanaethu gyda’r fyddin dramor hefyd. Cyhoeddwyd llythyrau o gydymdeimlad gan swyddogion milwrol â theuluoedd rhai o’r milwyr a laddwyd hefyd, fel y gwelid yn rheolaidd ar dudalennau’r wasg.

Diddorol oedd darllen hanes aelodau Band of Hope Capel Bowydd yn y Blaenau yn cynnal eu picnic blynyddol ar ben Bwlch Gorddinan, neu’r ‘Crimea’ ar lafar. Cariwyd y plant ieuengaf i’r safle mewn moduron, rhywbeth digon prin y cyfnod hwnnw. Wedi mwynhau’r picnic, difyrrwyd y mynychwyr gan David Francis, y telynor dall, a chaneuon gan Dewi Mai a Miss Smith. Cafwyd adroddiadau gan y plant, ac anerchiad gan y Parchedig Enoch Jones, oedd wedi gorfod dringo i fyny i ben y bwlch, fel gweddill yr oedolion. Gorffennwyd y cyfarfod trwy ganu’r anthem genedlaethol, ond ni ddatgelir p’run ai anthem Cymru, ynteu un Prydain oedd honno.

Ar yr 21ain o Orffennaf 1917, cyhoeddodd Y Rhedegydd lythyr o Leeds gan un o ‘Stiniog a oedd yn un o’r rhai a symudodd o’r ardal i ddilyn gyrfa mewn gwaith clai yn y dref honno. Yn amlwg, yr oedd y fro fabwysiedig at ddant ambell un o’r hanner cant a mwy a ymfudodd yno ychydig wythnosau ynghynt. Meddai’r llythyrwr: ‘Sonnir gan rai mai aros yma wnaent, a chael eu teuluoedd i fyw yma…’ Felly, roedd pryderon llawer o ddinasyddion Blaenau Ffestiniog am ddyfodol y dref, yn dod yn fyw, ac ergyd arall i obeithion o weld adferiad yn yr hen ffordd o fyw wedi darfod ar frwydrau’r Rhyfel Mawr.

Yn ychwanegol i’r llythyr hwnnw, yr oedd erthygl am Gymry Swydd Durham, oedd yn trafod gweithwyr o ardal ‘Stiniog a gyflogid mewn chwarel galch yn Spennymoor. Dywedwyd eu bod yn fodlon iawn ei byd yn eu cynefin newydd. Yn ddiau, bu i sawl teulu o’r Blaenau, droi cefnau ar eu henfro, a phenderfynu ymsefydlu yn yr ardaloedd hyn o Loegr wedi’r rhyfel, er mawr golled i Gymru a’r iaith Gymraeg.
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
---------------------------------------------------

Cofiwch y bydd cyfrol Vivian Parry Williams, 'Stiniog a'r Rhyfel Mawr' ar werth cyn diwedd y flwyddyn am £10. Anrheg Nadolig gwerth chweil!