17.7.18

Gwyl Car Gwyllt 2018


Ar ôl hen edrych ymlaen, a phob tocyn wedi gwerthu ers chwe wythnos, daeth y 14eg o Orffennaf.

Dechreuodd y canu yn gynnar yn y pnawn, a bu'r ddau lwyfan -un y tu mewn i Glwb Rygbi Bro Ffestiniog, a'r llall mewn marquee ar y cae- yn brysur wedyn tan hanner nos, efo amrywiaeth gwych o grwpiau ac artistiaid amrywiol iawn.

Un o'r pethau oedd yn codi 'nghalon i oedd gweld pobol o bob oed yno yn mwynhau; polisi ardderchog gan yr ŵyl o ganiatáu mynediad am ddim i blant tan 9 o'r gloch. Ond yn bwysicach na hynny efallai, hyfryd oedd gweld pobl wedi dod i fwynhau gŵyl yn Stiniog o ardaloedd eraill: Port, Caernarfon, Llŷn, Môn, Dyffryn Conwy...


Oherwydd gweithgareddau lansio Gŵyl Lechi Bro Ffestiniog yn Sgwâr Diffwys, roeddwn wedi methu'r awr a hanner gynta', ond yn benderfynol o gyrraedd mewn da bryd i weld I Fight Lions. Dewis rhyfedd o enw e'lla, ond maen nhw'n grŵp bach da efo offerynwyr talentog a geiriau arbennig i'w caneuon.

Roedden nhw'n haeddu slot hwyrach er mwyn cael gwrandawiad gwell, ond roedd eu set byr yn plesio'r rhai oedd wedi troi i mewn i'r marquee. Eu cân gryfaf oedd 'Calon Dan Glo' (cân yr wythnos ar Radio Cymru 'nôl yn Ebrill), a ddisgrifwyd gan eu canwr fel cân "am siarad efo hen bobol am Brexit"! Clincar o gân ydi hi hefyd. Dwi'n edrych ymlaen i'w gweld eto.

Yn y clwb, denodd yr hogia lleol, Gwibdaith Hen Frân griw da i wrando a chyd-ganu eu caneuon cyfarwydd. Dyma grŵp sy'n nabod eu cynulleidfa ac yn llwyddo i'w plesio bob tro.

Efo'r haul tanbaid yn cadw'r rhan fwyaf y tu allan, roedd grŵp nesa'r babell fawr, Adwaith, yn haeddu gwell torf hefyd, ond wrth i'r diwrnod fynd yn ei flaen, roedd mwy a mwy yn cyrraedd ac yn ychwanegu at awyrgylch y diwrnod.

Yn ôl y disgwyl, cododd Anweledig y to ar ddiwedd y noson, a môr o sombreros amryliw -ar bennau ac yn nwylo'r dorf- yn symud i fyny ac i lawr efo pob cân.

Roedd Graffiti Cymraeg, Karamo, a Hunaniaeth, yn sefyll allan fel caneuon i blesio'r dorf, ond heb unrhyw amheuaeth, eu hanthem -ac efallai eu teyrnged i'w milltir sgwâr- Dawns y Glaw lwyddod i greu'r cynnwrf mwyaf a'r canu mwya' angerddol gan bawb oedd yno! Gwych!

Roedd llawer uchafbwynt arall yn ystod y dydd hefyd: set dynn a phroffesiynol Estella, fel tasa nhw erioed wedi rhoi'r gorau i gigio. Gorfadd yn yr haul efo diod oer a ffrindiau bore oes, yn chwerthin efo'r plant a rhyfeddu at y gwenoliaid duon yn sgrechian uwchben.

Ac roedd gweld llond y clwb yn morio canu'r clasuron gwladgarol Tân yn Llŷn, a Safwn yn y Bwlch, efo'r canwr gwerin Gwilym Bowen Rhys, yn wirioneddol wefreiddiol (ac yn gymysgedd od iawn i granc canol oed fel fi, o lawenydd pur a dod o fewn trwch blewyn i grïo fel babi... henaint ni ddaw ei hunan, de!)


Diolch o galon i'r pwyllgor trefnu am eu llafur cariad yn atgyfodi'r ŵyl, ac i'r stiwardiaid gwirfoddol a'r clwb rygbi am eu cyfraniad i ddiwrnod cofiadwy iawn.

Yn ôl yr ymateb yno ganol nos, a'r sylwadau cefnogol wedyn ar y cyfryngau cymdeithasol, nid dim ond y fi gafodd ddiwrnod i'w gofio. Dyma obeithio y cawn fwynhau'r Car Gwyllt bob blwyddyn!

Paul Williams


7.7.18

Stolpia -Tri chan mlynedd yn ôl

(MWY NEU LAI!)
Pennod o gyfres Steffan ab Owain

Tybed a ydych wedi meddwl am funud faint o newid sydd wedi bod ar ein byd, ein gwlad a’n hardal ers tri chan mlynedd yn ôl ... mwy neu lai.  Wel, beth am inni deithio’n ôl i’r gorffennol am ysbaid er mwyn gweld sut le a beth a oedd yma y pryd hynny.  Yn gyntaf, ac union* dri chan mlynedd yn ôl roedd rhyfel yn rhyngnu ymlaen yn Sbaen.  Gallwch fentro fod rhyfel yn rhywle, oni allwch?  Yn 1703, cafodd y bobl gyffredin newyddion da pan ddilewyd y dreth a fyddai am gofnodi eu henwau yn y cofrestri plwyf.  Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach dyfeisiwyd peiriant ager i bwmpio dŵr gan Thomas Newcomen.  Yn 1706 daeth y newyddiadur hwyrol cyntaf allan yn Llundain, sef ‘The Evening Post’.  Yn y flwyddyn 1708 cododd gwrthryfel Jacobiaidd yn yr Alban ac yn 1709 asiwyd y Ddeddf Hawlfraint gyntaf drwy’r senedd .... Gwaetha’r modd!!


Oddeutu dechrau’r ddeunawfed ganrif dim ond rhyw 80,000 o dai oedd yng Nghymru, ac amcangyfrifir fod tua 400,000 o boblogaeth yma.  Wel, am braf, ynte?  Digon araf deg oedd bywyd pob dydd yn yr amseroedd hyn ... dim tensiynau ... dim ‘stress’ ... wel, yn sicr, dim cymaint ag y sydd heddiw.  Wrecsam oedd tref fwyaf Cymru ac Aberhonddu oedd yr un gyfoethocaf yn ôl y son.

Hyd at ddechrau’r cyfnod hwn, tir agored oedd bron ymhob man yng Nghymru – roedd yr hawl i dramwyo – ‘right to roam’ – yn bodoli yr adeg honno, bid sicr, a gallai anifail, pe bae eisiau a neb yn ei wylio, gerdded o ben mynydd uchel i lawr i lan y môr heb fawr o drafferth gan mai ychydig iawn o gloddiau a oedd wedi eu codi yma pryd hynny.

A throi ein golygon yn nes adref rwan.  Poblogaeth plwyf Ffestiniog oddeutu tri chanmlynedd yn ôl oedd tua 460, ac yn y flwyddyn 1700 ganwyd deuddeg (12) o blant yma a bu farw deuddeg o bobl.  Ni phriododd neb yn ein plwyf yn ystod y flwyddyn 1704 na’r blynyddoedd 1709 a 1710 chwaith.  Cofier, nid oedd siop o fath yma tan agorwyd siop ‘Meirion House’ tua 1726.  Efallai mai i Siop Penmorfa yr ai ambell un cyn hyn, a thaith beryglus oedd honno hyd yn oed ar yr adegau gorau.  Prif gynhaliaeth y trigolion oedd cig eu da byw ac ychydig o geirch, ac mewn degawdau diweddarach ceid ychydig o haidd a thatws, efallai.

Erbyn y flwyddyn 1780 ceid tua 54 o ffermydd a thyddynnod yn ein plwyf ac un neu ddau o fythynnod, megis Bwth y Cleiriach a’r Ysgol Newydd, efallai.  Talai lle fel Plas Dolymoch rent neu dreth o tua £30 y flwyddyn, Bron y Manod £9 a Llwyn y Gell £3.  Cofier, nid oedd pawb yn dlawd, ac os edrychwn ar rai o ewyllysiau pobl y plwyf gwelwn nad oeddyn ar glemio, fel y dywedir.  Er enhraifft, yn 1729 gadawodd Robert Cadwaladr, Cwm Bywydd gymaint o £40 yn ei ewyllys i’w ferch Catherine, £15 i’w ferch Elen a £5 i’w ferch Margaret, a’r gweddill i’w wraig, a chredwch chi fi roedd hyn yn dipyn o arian yn y 18fed ganrif.  Wel, dyna ni wedi cael cipolwg bach sydyn ar fywyd tri chan mlynedd yn ôl.

Tybed faint ohonoch chi a fyddai’n fodlon newid lle efo pobl yr oes honno?

------------
*Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2002.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde
(Os yn darllen ar ffôn, rhaid dewis 'web view'.)

[LLUN- Lleucu]


3.7.18

Ffermydd Bro Ffestiniog -5

Plwyf Trawsfynydd -gan Les Darbyshire

Dyma’r plwyf mwyaf yn yr hen Sir Feirionnydd. Mae’n naw milltir o hyd, yn wyth milltir o led  gydag arwynebedd o 25,000 o aceri. Mae’r pentre ei hun yn wyth gant o droedfeddi yn uwch na’r môr. Hen enw’r plwyf oedd Llanednowain, ac ʼroedd Ednowain yn bennaeth ar un o Bymtheg Llwyth Gwynedd yn ystod teyrnasiad Gruffydd ap Cynan.
              
Diddorol a phwysig yw’r ddau lyfryn gan Merched y Wawr, Trawsfynydd sef “Hanes Bro Trawsfynydd” a gyhoeddwyd yn 1973 a 2012. Ceir llawer o hanesion  a ffeithiau diddorol yn dangos ymchwil trylwyr.

Er mai bachgen o ʼStiniog ydwyf, mae gennyf gariad at Traws. ʼRoedd fy Nain ar ochor fy Mam yn dod o’r pentre, a chysylltiad â ffarm Glan Llafar, a theulu Madog House. Cefais amser difyr yn gweithio yn yr hen gamp milwrol ym Mronaber a dod i adnabod cymeriadau’r fro. Mae cof gennyf o rai a oedd yn gweithio yn y ‘camp’, sef Ellis Jones (saer) a oedd yn ‘general foreman’ yno,  Moss Gwynfryn (saer), Ned Morris, Dick Meredith a’i frawd Oliver,  Harold Rees, Dick O’Neill (plymar), Dafis, Ifan Barbwr (saer maen), Jack Menyn (saer maen) ac Ifans (plastrwr). Bum yn gweithio i Gwmni John Laing  ar y gwaith o godi argae ochr Ffridd Bryn Coch i’r llyn. Wedyn ymunais fel swyddog ar Gyngor Deudraeth ac ʼroedd Traws yn rhan o fy nhiriogaeth, ac un o’m dyletswyddau oedd cysylltu’r pentre gyda dŵr o Lyn Cain, a hefyd goruchwilio adeiladu y stâd dai.

Pleser hefyd oedd adnabod rhai o blant y pentre a oedd gyda mi yn y Central ac Ysgol Sir Ffestiniog - Dei Powel, John Iscoed, Caradog, Dennis a Gwyn PC, a’r genod -  Ann, Megan, Doris a Doreen a thrwy hyn oll yn rhoddi i mi affinedd â Traws.

Mae rhif ffermydd a thyddyndod y cylch bron yn amhosib i’w rhestru heddiw, gan fod cymaint wedi eu dymchwel neu wedi eu boddi dan ddŵr y llyn. Cuddiwyd eraill  gan y Comiswn Coedwigaeth - heb sôn  am y ffermydd a gollwyd trwy i’r tir gael ei gymryd drosodd gan yr Adran Filwrol Brydeinig.

Edrych tua'r Rhinogydd o ochrau'r Feidiol. Llun- Paul W

ʼRwyf yn diolch i’r cyfeillion sydd wedi rhoi cymorth i gasglu enwau y ffermydd, ond yn wybyddus iawn bod rhai enwau heb eu cynnwys a hefyd bod rhai tyddynnod wedi eu henwi yn anghywir. Buaswn yn falch am unrhyw wybodaeth i gywiro hyn.

Yn ei e-bost ataf, mae Ieuan Tomos o Jerusalem, Llawrplwyf, sydd hefyd yn ysgrifennydd Cangen Meirionnydd o Gymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd, yn datgan fel hyn:
“Dyma restr o dai a ffermydd oedd yn ymddangos yng Nghyfrifiad 1911, ond bellach yn wag neu yn furddunod. Hefyd yng Nghwm Greigddu, ond ym mhlwy Llanbedr ʼroedd Grugle, Dolwen a Greigddu Isaf (Greigddu Ganol oedd y tŷ sydd yn cael ei alw yn Greigddu Isaf ʼrwan). ʼRoedd Hafod Gau ym mhlwyf Llanenddwyn.”
Mae Ieuan wedi rhestru dros ugain o enwau, ond rhaid i mi gyfaddef nad wyf yn gwybod lle’r oedd pob un ohonynt! Dyma’r rhestr:
Hafoty Bach, Tai Cynhaeaf, Alltwyd, Tŵr Maen, Llwyn Derw, Islaw’r Coed, Brynrwy,   Tynddôl, Tŷ’r Plwy, Eden View, Greigddu Uchaf, Penrhos, Hafod Gynfal, Foty Graig Wïon, Wern Bach, Gwndwn, Bryn Hir, Cae Cyrach, Penmaen, Penybont, Plas Tyddyn Gwladus a  Ffactory.
Mae pont dros Afon Prysor yn Traws i bob pwrpas yn cysylltu â phum ffordd. Y mae’n cysylltu â’r pentref ac yn ymylu â’r A487 sydd â mynediad i Ffestiniog a Dolgellau. Ddim yn bell o’r bont mae ffordd heibio Fron Oleu yn arwain i Bryn Goleu, Yr Ysgwrn a Bodyfuddau - a hon oedd yr hen ffordd i Gwm Prysor.

ʼRoedd Fron Oleu yn gysylltiedig â’r milwyr Prydeinig a ddaethai i’r ardal i ymarfer - hynny tua 1906. ‘Roedd ei chaeau yn llenwi gyda phebyll, bach a mawr. Hwyrach i’r Swyddfa Ryfel brynu ffarm Rhiw Goch ym Mronaber ac fe ddywedir i’r tiriogaeth, yn y cylch yna, fod yn un o’r rhai gorau’n y wlad i hyfforddi milwyr. Mae’r Ysgwrn yn adnabyddus i bawb oherwydd Hedd Wyn a’r Gadair Ddu a’i farwolaeth yng ngwlad Belg.  Da bod yr hen ffarm bellach yn eiddo i’r Parc Cenedlaethol ac wedi ei haddasu ar gyfer arddangosfa i’r cyhoedd.

Yn nherfyn y ffordd bresennol mae ffarm Bodyfuddau. Dyma lleʼr oedd cronfa ddŵr Traws. Mae hanes diddorol am un o feibion Bodyfuddau, sef yr offeiriad enwog - yr Esgob Humphrey Lloyd (1618-1688). Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle bu iddo raddio. Bu yn ficer yn Rhiwabon ac fe’i dyrchafwyd yn Ganon yn Esgobaeth Llanelwy. Enillodd radd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn 1673 ac fe’i cysegrwyd ef yn Esgob Bangor. Bu iddo farw yn 1688 ac mae ei enw a’r dyddiad 1687 wedi eu cerfio ar glychau’r Gadeirlan. Anodd deall heddiw sut y llwyddodd mab ffarm mewn man mor unig o ran lleoliad ac o fro lle’r oedd addysg yn brin, fynd i goleg a graddio.  Mae’n rhaid ei edmygu’n fawr.

Yn y chwedegau bum yn gysylltiedig â’r gronfa ym Modyfuddau, a phan oedd y gweithwyr yn gosod pibellau newydd, fe ddaeth person ataf a gofyn inni fod yn ofalus o ffos oedd wedi bod yn fater cyfreithiol yn yr Uchel Lys. Er holi yn ddiweddarach nid oes neb yn cofio am hyn, na pha ffermydd oedd wedi mynd â’r mater yno. Byddai’n diddorol pe buasai’r hen hanes yma’n dod i’r golwg eto.
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).


29.6.18

Miss Gwynedd yn dal sylw

Taith Shonie Williams i ffeinal ‘Miss Cymru’. Erthygl gan Rhydian Morgan.

Os cofiwch chi yn ôl i rifyn Mawrth, ar dudalen flaen Llafar Bro, ‘roedd hanes y ferch leol, Shonie Williams, oedd yn brwydro am deitl Miss Cymru. Wel, ar benwythnos olaf Ebrill, daeth yr amser ar gyfer y ffeinal fawreddog yn Theatr Glan Yr Afon, Casnewydd. Bu i 28 o ferched ifanc o bob cwr o’r wlad gamu ar y llwyfan, a hynny ar dri ymddangosiad gwahanol. Cynhaliwyd cyfweliadau i bob un ohonyn nhw hefyd efo’r panel beirniadu.

Cynhaliwyd Dawns Elusennol Miss Cymru, pryd y cyflwynwyd gwobrau mewn sawl categori. Un o’r categorïau yma oedd am y ‘Best Publicity Award’, ac mae’n bleser cael dweud mai Shonie oedd enillydd y wobr yma!


Ar y noson wedyn, daeth yr adeg i gynnal yr hyn oedd Shonie wedi gweithio mor galed ar ei gyfer:
A fyddai Shonie yn cipio teitl Miss Cymru?


Yn anffodus, aflwyddiannus fu ymdrechion ein seren ni i gipio’r brif wobr. Ond er y siom yma, roedd hi’n hynod galonogol derbyn y wybodaeth yma a bostiwyd ar Facebook gan ei chwaer fawr, Alex:
“Neithiwr, mi enillodd y ‘Best Publicity Award’,  a heno, mae hi wedi ei choroni yn ‘MISS GWYNEDD’.  Yn y gystadleuaeth gyfan, gorffennodd yn y 5 safle uchaf! Mae hi wedi gwneud yn anhygoel, a da ni mor browd ohoni! Mae’n deg deud mod i’n eitha emosiynol ar hyn o bryd a mor hapus drosti!”
Hwyrach i chi weld Shonie, a hefyd ei mam a’i chwaer, ar raglen ‘Heno’ yn siarad efo ‘Huw Ffash!’

Fel cydweithiwr i Shonie yng Ngwesty ‘Seren’, dwi’n siŵr y ca’ i ddatgan ar ran yr holl staff pa mor falch yr ydym ni o’i llwyddiant aruthrol. Yn wir, rydym ni fel ardal yn ymfalchïo yn ei llwyddiannau diweddar ac yn ei llongyfarch ar gyrraedd safle anrhydeddus mewn cystadleuaeth o safon mor uchel!
----------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018



25.6.18

Stolpia -bwyell

Parhau cyfres Steffan ab Owain am Hynt a Helynt hogia’r Rhiw yn y 50'au

Rwyf wedi sôn mwy nag unwaith yn Stolpia am y domen lwch lli a fyddai ar yr ochr draw i afon Barlwyd, ac i gyfeiriad Tomen Fawr Chwarel Oakeley yn ardal Glan-y-Pwll, on’do?

Wel, roedd cwmni Mr. Tudor, Trawsfynydd, a oedd yn gweithio’r felin goed gerllaw wedi codi pont bren (pompren) i’r diben o groesi tros yr afon gyda berfâu yn llawn llwch lli i’w tipio ar y tir yr ochr draw, ac wrth gwrs, bu hynny yn digwydd yn gyson am flynyddoedd nes yr oedd tomen fawr ohono yno yn y diwedd. Hwn oedd ‘anialwch’ hogia’r Rhiw a Glan-y-pwll pan yr oeddem yn chwarae cowbois ac indiaid yn nyddiau’r 50au.

Melin goed Glanypwll. Llun o gasgliad Steffan

Un tro, yn ystod diwrnod braf un haf, tra’n cerdded ar hyd ochr yr afon efo’r hogiau, deuthum ar draws pen bwyell wedi ei thaflu ar y lan, ac er ei bod ychydig yn rhydlyd, roeddwn yn meddwl yn siŵr y byddai’n gwneud tomahoc dda i ni gael chwarae efo hi. Gan nad oedd coes, neu droed arni, fel y dywed rhai, euthum i’r domen gwastraff coed a fyddai rhwng y felin a chefnau tai Glan Barlwyd i chwilio am ddefnydd coes.

Wedi dod o hyd i goedyn addas, gosodais fel coes ym mhen y fwyell,  ac wrth gwrs, roedd yn rhaid rhoi tro arni hi i weld os gallai dorri drwy’r coed a’r rhisgl o gylch y lle. Wedi canfod ei bod yn gwneud ei gwaith yn foddhaol, mi es ati hi i dreio’n llaw ar rywbeth mwy - sef rhan isaf y bont bren a groesai’r afon. Ar ôl taro y cynhalbost agosa at y felin sawl tro a gweld bod yr hen fwyell yn gwneud ei hôl arno yn bur dda, mae’n rhaid bod y sŵn y taro a’r torri wedi cyrraedd clust gweithwyr y felin, a pheth nesaf roedd Mr Iorwerth Powell, y fforman, (sef gŵr y ddiweddar, Annie Powell, Bryn Twrog) yn sefyll ar y bont yn edrych i lawr ar y fandal bach. A dyma floedd o’i enau:
“Be’ wyt ti’n feddwl wyt i’n wneud y cena’ bach yn torri’n pont ni ?!”
Dim byd ” meddwn innau yn ddiniwed - a’i sgrialu hi am adre’ nerth fy nhraed. Byddai Annie Powell yn fy atgoffa am un o’m helyntion bore oes o dro i dro, ac yn gwenu wrth adrodd y stori.
-------------------------------------

Ymdangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018.
Dilynwch Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).