9.9.19

Annibyniaeth!

Roedd llawer o bobol Bro Ffestiniog yn y drydedd rali annibyniaeth ym Merthyr Tudful ar ddydd Sadwrn cyntaf Medi; mae rhywbeth cyffrous ar droed gyfeillion! Dyma addasiad o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn haf 2019.

Llongyfarchiadau i gynghorwyr blaengar Cyngor Tref Ffestiniog ar eu datganiad yng nghyfarfod Mehefin 2019 yn cefnogi annibyniaeth i Gymru. Roedd yr is-gadeirydd Erwyn Jones wedi cynnig fel hyn:
“Yn sgîl y rali diweddar yn ein prif-ddinas, gyda miloedd yn gorymdeithio dros annibyniaeth i’n gwlad, a’r orymdaith sydd wedi ei threfnu yng Nghaernarfon yng Ngorffennaf; Galwaf ar Gyngor Tref Ffestiniog i gefnogi’r ymgyrch a’r nôd dros Annibyniaeth i Gymru!”
Fe gefnogwyd yn unfrydol! Ffestiniog oedd y trydydd cyngor tref i ddatgan cefnogaeth -ar ôl Machynlleth a Phorthmadog-  mewn rhes hir o drefi, cymunedau a sir Gwynedd a wnaeth hynny wedyn. Mae’n gwneud rhywun yn falch o fyw yma tydi.

Mae posib bod y cyngor lleol wedi bod yn gefnogol i hunanlywodraeth yn y gorffennol hefyd: Fedrwn ni gymryd yn ganiataol fod Cyngor Dinesig Ffestiniog yn gefnogol ym 1950? Fe welwch yn y llun yma* o Rali Senedd i Gymru ym 1950, fod baner ar draws Stryd Fawr y Blaenau, o adeilad y cyngor yn dweud:

“SENEDD I GYMRU O FEWN 5 MLYNEDD”.

* Ymddangosodd y llun yn y gyfrol ‘Bro a Bywyd Gwynfor Evans’ (Gol. Peter H Griffiths) Cyhoeddiadau Barddas 2008.

Mi gymrodd dipyn mwy na 5 mlynedd i gael rhyw fesur o ddatganoli, ond mae’r galw am reoli ein tynged ein hunain yn cryfhau yn arw rwan. Os ydych yn cofio amgylchiadau rali 1950, neu wedi clywed yr hanes gan eich teulu, gyrrwch air!

Roedd dros wyth mil o bobol yn cefnogi’r alwad am annibyniaeth i Gymru mewn rali genedlaethol arall yng Nghaernarfon yng Ngorffennaf, a 5200 yn y diweddaraf ym Merthyr.

Bu criw bach o wirfoddolwyr yn dosbarthu taflenni yn y Blaenau, Llan a Thrawsfynydd dros yr haf. Os na chawsoch chi daflen, galwch i Siop Antur Stiniog i nôl copi, neu ewch i dudalen Gweplyfr/Facebook ‘Yes Cymru Bro Ffestiniog’.

Dyma luniau rhai o bobol Bro Stiniog fu yn y rali gyntaf yng Nghaerdydd ym mis Mai.

Ymlaen!

4.9.19

Trafod Tictacs -Jess Kavanagh

Colofn achlysurol yn holi rhai o sêr a hoelion wyth chwaraeon Bro Stiniog. Y tro yma, mi fuon ni’n holi Jess Kavanagh, asgellwr tîm rygbi merched Cymru. (Ers i'r gwreiddiol ymddangos yn Llafar Bro, mae Jess wedi cael swydd newydd efo Undeb Rygbi Cymru yn hybu rygbi merched yn y gogledd. Pob lwc eleni Jess.)


Rho ychydig o dy hanes yn y byd rygbi hyd yma.
Nesi ddechra‘r siwrna ym Mlaenau Ffestiniog, Clwb Rygbi Bro Ffestiniog!
Yna ymlaen i chwarae i glwb rygbi Dolgellau gan bod tîm y merched yn y Blaenau wedi tynnu allan o’r gynghrair.  Ar ôl  blwyddyn yn fanno cefais dreialon i’r Scarlets a chael fy ngweld gan dîm Cymru dan ugain a’u cynrychioli ddwy waith. Yn anffodus cefais annaf eithaf drwg i’m mhen-glin felly allan o rygbi am flwyddyn a hanner ar ôl dwy lawdriniaeth.

Pan oedd hi yn amser dod yn ôl, oedd rhaid newid clwb unwaith eto! Clwb Rygbi Caernarfon y tro hwn!  Cael fy ngweld gan y Scarlets eto a dechreuais chwarae rygbi saith bob ochor. Cefais wahoddiad i dîm saith bob ochor Cymru yn 2015 a dyma lle dechreuodd yr holl drafeilio lawr yr A470!!  Ac ambell drip dramor: Rwsia, Dubai, Yr Iseldiroedd...


Yn 2016 cefais fy nghap cyntaf yn erbyn yr Eidal yn ystod y Chwe Gwlad. Dwi wedi cystadlu mewn Cwpan y Byd yn 2017 ac hefyd wedi bod yn rhan o 4 cystadleuaeth Chwe Gwlad. Fues i yn y tîm merched cyntaf Cymru i gystadlu ar y “World Series Circuit” ym Mharis yn 2018. Ac hefyd dwi wedi bod yn rhan o garfan cyntaf merched RGC yn 2017 ac yn edrych ymlaen i barhau i fod yn rhan ohono ac i ddatblygu gêm y merched yn y gogledd.

Be ydi’r cynlluniau at y tymor nesa, a sut mae mynd ati i baratoi?
Dydi ymarfer i fi byth yn stopio! Byddaf yn mynychu’r gym ddwywaith neu dair yr wythnos i neud sesiwn codi pwysau ac yn cadw i fyny hefo ffitrwydd yn wythnosol.  Dwi wedi dechrau ymarfer “pre-season” hefo RGC a bydd y gemau yn cael eu chwarae drwy mis Awst. Yna mi fyddai yn symud yn ôl i chwarae hefo clwb (heb arwyddo i neb eto. Mae dau opsiwn genai ac angen penderfynu).
Diwedd mis Medi byddwn yn mynd yn ôl i ymarfer efo Cymru i baratoi am gemau rhyngwladol yr hydref.

Wyt ti’n dal yn awyddus i gystadlu yn y gêm saith-bob-ochor hefyd? Be sydd ar y gweill?
Dwi’n awyddus iawn i chwarae dros fy ngwlad bob amser sydd yn bosib.
Cefais fy newis i chwarae saith bob ochor ym mis Ebrill: Yr Iseldiroedd oedd y gystadleuaeth cyntaf ac yn anffodus colli yn y gemau cyn derfynnol yn erbyn tîm o Awstralia.

Yn anffodus roedd rhaid i mi rhoi stop ar ymarfer a chwarae oherwydd roedd trio gwneud popeth (gweithio 37 awr yr wythnos; ymarfer yng Nghaerdydd ddwywaith yr wythnos ac adref x3, a chael amser efo teulu a ffrindia) yn ormod i mi. Roedd gwneud y penderfyniad yn un anodd iawn. Mae cael chwarae dros fy ngwlad yn meddwl y byd i mi, ond er lles fy hun mae cymryd amser i ffwrdd yn gwneud lles weithia.

Mae proffil rygbi merched wedi codi’n aruthrol yn y flwyddyn neu ddwy ddwytha, pa mor bwysig ydi cael sylw gan y cyfryngau a chefnogaeth dda gan gefnogwyr yn ystod gemau?
Mae’n grêt bod gêm y merched yn cael bach fwy o sylw. Mae’r merched i gyd yn gweithio’n galed iawn i gyrraedd y safon uchaf posib. Ac hefyd yn gweithio llawn amser/rhan amser neu yn astudio yn y coleg.

Trwy gael cefnogaeth gan y cefnogwyr, dyma sydd yn helpu symud y gêm ymlaen.  Trwy godi ymwybyddiaeth y gêm, mae fwy o ferched ifanc yn cymryd rhan yn y gêm sydd yn golygu fwy o gystadleuthau ac hefyd yn golygu safon gwell. Gan obeithio mewn bach o flynyddoedd bydd gêm y merched yn Nghymru hefyd yn gallu bod yn broffesiynol. Bydd hyn yn gwella perfformiad y gêm oherwydd bydd fwy o amser cyswllt i ymarfer fel sgwad ac hefyd amser ymadfer sydd hefyd yn bwysig iawn. Ar hyn o bryd fy amser ymadfer i ydi teithio fyny ac i lawr yr A470!

O ran y gêm gymunedol, a dyfodol clybiau lleol fel Bro Ffestiniog, pa mor bwysig ydi datblygu rygbi ym mhob oedran ymysg merched? Sut mae dy waith di fel swyddog datblygu yn plethu i mewn i hyn? 


Fedrai ddim pwysleisio pa mor bwysig i’r clybiau ydi hyn. Ia i gêm y merched, ond hefyd i’r bechgyn. Mae swyddog datblygu rygbi yn cael ei gyflogi gan URC i’r clwb ac hefyd ysgolion y fro. Mae hyn yn gyfle gwych i ddisgyblion gael blas o chwarae’r gêm. Mae wedi gwneud gwahaniaeth o fewn y flwyddyn, ac mae’r gwaith mae o yn ei wneud yn arbennig. Hefyd mae Cerys & Leigh yn neud lot o waith cymunedol hefo’r merched (Gwylliaid Meirionydd) mae’r merched wedi cael nifer o brofiadau oherwydd y ddwy yma. Mae angen fwy o bobl i wirfoddoli er mwyn i ddisgyblion y fro cael profiadau.


O ran rygbi, dwi’n cyd-weithio hefo URC ac yn mynychu digwyddiadau o amgylch gogledd Cymru ac ambell un yn y de. Dwi’n trio neud gwahaniaeth, a rhoi cyfleoedd gwahanol i blant a phobl ifanc.

Mae’r sesiynau hyfforddi merched yn yr oedrannau iau a ieuenctid i’w weld yn ffynnu yn lleol, wyt ti’n meddwl bod digon o dalent a diddordeb yma i gynnal tîm merched eto yn y dyfodol?
Mae’n grêt i weld y merched yn cael y siawns i ymarfer rygbi mor ifanc. A dwi’n gobeithio fydden nhw dal i gario ymlaen am flynyddoedd i ddod...

Dyna ydi un o fy mreuddwydion, cael gorffan fy ngyrfa rygbi yma yn Bro Ffestiniog. Nesi ddechrau yma 14 o flynyddoedd yn ôl. Felly daliwch ati ferched gan obeithio nai’i neud hi i mewn i’r garfan mewn ychydyg o flynyddoedd!!

Pwy yn y byd rygbi –yn chwaraewyr neu’n hyfforddwyr- ydi dy arwyr di?
Mae’r cwestiwn yma’n codi’n aml, does dim un person sydd yn sefyll allan i mi. Ond mae nifer o unigolion sydd wedi helpu fi gyrraedd lle ydwi heddiw. Teulu a ffrindia; hyfforddwyr a chwaraewr gwahanol yn ystod y blynyddoedd. Felly mae’n anodd dewis un person.

Oes gen’ ti uchelgais i hyfforddi ar y lefal uchaf yn y dyfodol?
Hyfforddi... Dwi heb feddwl mor bell ymlaen a hyn! Dwi dal i fwynhau chwarae felly gobeithio cael gwneud am rai blynyddoedd i ddod.
Dwi’n hyfforddi o ddydd i ddydd hefo gwaith ac hefyd yn gwirfoddoli hefo clusters yr URC. Cymryd rhan yw’r nod a chael hwyl felly mae’n hollol wahanol i hyfforddi ar lefel uchel.

Diolch Jess. Mae Llafar Bro yn falch iawn o dy lwyddiant. Pob lwc yn y dyfodol.   PW
------------------------------------


Ymddangosodd fersiwn fyrrach o'r uchod yn rhifyn Gorffennaf 2019.
Cofiwch am y cyfweliadau eraill yn y gyfres. Cliciwch ar ddolen Trafod Tictacs.
(Rhaid dewis 'view web version' os yn darllen ar ffôn)


23.8.19

Cymdeithas byd chwarel

Erthygl arall o'r archif; y tro hwn o rifyn Gorffennaf 1979. (Lluniwyd o ysgrif Ifor Jones, ‘Hunangofiant Creigiwr’, Y Caban, 1958)

Nodwedd arbennig bywyd chwarel flynyddoedd yn ôl oedd agosatrwydd y gymdeithas; brawdgarwch a orlifodd i fywyd y dref gan achosi cychwyn torreth o fân gymdeithasau oriau hamdden.  Ffrwyth brawdgarwch y chwareli, ochr yn ochr ag angen am seibiant a lluniaeth ganol dydd yn y gwaith, oedd y tai bwyta; ac un o’r achlysuron mwyaf diddorol oedd dewis y swyddogion i redeg y caban yn rheolaidd. 


Roedd hi’n arferiad ar un tro i enwi chwe pherson, gan bleidleisio i’w tynnu i lawr i ddau.  Yna dewisid yr un.  Y swyddogion o fewn y tai bwyta oedd y llywydd, yr ysgrifennydd, trysorydd, amserydd a phlismon.  Diddorol yw nodi yma fod yr arferiad o godi ‘plismon’ i gadw trefn a disgyblaeth yn dal i fynd, oherwydd dyma deitl y swyddog yng Nghôr y Moelwyn sy’n gyfrifol am osod y côr ar lwyfan.

Gwaith yr ‘amserydd’ yn y ty bwyta fyddai rhoi tair cnoc ar y bwrdd gyda morthwyl wedi ei wneud o ddarn o goes rhaw i rybuddio am amser smocio.

Gwaith cyntaf y ‘llywydd’ ar ôl “agor y tŷ” fyddai gofyn i’r ysgrifennydd a oedd rhywbeth i’w gyhoeddi.  Byddai hefyd yn croesawu dieithriaid, rhai yn symud o un rhan o’r chwarel i’r llall, gan geisio ei orau i’w gwneud yn gartrefol – ond hefyd yn eu hatgoffa i dalu am eu te cyn ymadael.

Ei gyfrifoldeb nesaf oedd gofyn a oedd gan rhywun rywbeth “ar ei feddwl” ac weithiau byddai dadleuon gwych neu hwyl diniwed, ond miniog.  Roedd ambell ddadl yn parhau am bythefnos neu dair wythnos.

Bob Nadolig byddai eisteddfod yn y tai bwyta – rhain hefyd yn parhau am dair wythnos.  Byddai dwy brif gystadleuaeth – unrhyw alaw dan 40 oed; a thros 40 oed.  Byddai pawb yn cael ei fyddaru gan guriadau potiau jam ar y byrddau – tipyn o swn o gofio bod tua 80 o ddynion yn ambell gaban.

Byddai llawer o driciau direidus yn cael eu chwarae o dro i dro.

Roedd y rhai a arferai weithio tan ddaear, tua mil o droedfeddi dan yr wyneb, yn gorfod cerdded sbel i fyny ac i lawr grisiau rhwng agor a chaban.

Wedi cyrraedd yr agor rhaid oedd cael “pum munud llygad” – cyfle i’r llygaid ddod i arfer â’r tywyllwch wedi golau dydd.

Faint o gyn chwarelwyr ymhlith ein darllenwyr sy’n barod i anfon atgofion o hwyl a naws y tai bwyta, neu am y dadleuon a’r eisteddfodau gynt?  Ewch ati i chwilio’r cof ac anfonwch atom.



18.8.19

Y Deryn Nos a’i Deithiau


"A’i fel hyn ‘roedd hi?" Dyna mae 'T.W' yn holi yn yr erthygl hon o rifyn Ebrill 1988.

Dafydd Roberts yw’r awdur, COF CENEDL III yw’r gyfrol, a’r testun yw golwg arall ar fywyd ardaloedd y chwareli.  “Gwerthoedd y capel oedd gwerthoedd y gymdeithas” yw un olwg ar yr ardaloedd hyn.  Cymdeithas grefyddol, ddiwylliedig, magwrfa beirdd, pregethwyr, a llenorion oedd yn awchus am addysg.  Crud radicaliaeth gyda phynciau mawr y dydd yn destun dadl a thrafodaeth yn y caban ganol dydd.  Ardaloedd y dosbarthiadau nos a’r W.E.A, gyda dosbarth Tanygrisiau ymysg y cynharaf.  Bywyd yn troi o gwmpas y capel a’i bethau ac o gofio yr adeiladwyd 27 ohonynt rhwng Talwaenydd a Cwmorthin yn unig, rhaid derbyn fod dylanwad crefydd yn drwm ar y fro. 

Nid yw’r awdur yn gwadu hynny am foment.  Ceisio y mae ail-gloriannu beth yn union a ddigwyddodd yn y gorffennol.  Ac o gofio bod nifer o dafarnau yn y Blaenau – 52 meddai rhywun wrthyf fi – yna mi roedd y rheini mor niferus a’r capeli.  Â’r awdur ymlaen i gyfaddef fod darpariaeth helaeth ag eang gan y capeli ar gyfer eu haelodau.  Fel enghraifft yn Soar, Penygroes yn 1912 cafwyd dadl ar ddameg y mab afradlon a’r mab hynaf yn cario’r dydd gyda 49 pleidlais a dim ond 12 i’r Mab Afradlon.  Yn wir mi roedd yna gyfarfodydd o bob math.


Ond erbyn 1920 daeth newid gyda sefydlu neuaddau YMCA yn y Blaenau a Llan a llawer llan arall.  Cafodd y Neapolitan Opera Company groeso arbennig yma ar waethaf traddodiad y Gymanfa Ganu ac ymhen ychydig o flynyddoedd daeth y ffilmiau a’r sinemau.  Ond bernir mai’r Rhyfel Byd Cyntaf, pan gollodd anghydffurfiaeth rhai o’i gwerthoedd mwyaf hanfodol oedd un achos pam y collodd y capel ei ddylanwad.  Bu cryn wrthgilio wedi’r rhyfel honno.  Erbyn 1922 cwynai gohebydd Y Genedl fod gan y chwarelwyr ifanc fwy o ddiddordeb mewn pêl-droed, paffio, betio a darllen llyfrau diwerth na mewn gwir ddiwylliant.  Erbyn 1925 cwynai Silyn Roberts bod y bwci yn medru byw yn fras yn y Blaenau. 

Bu ymdrechion i droi’r llif yn ôl drwy dduo colofnau betio’r papurau yn y llyfrgell.  Roedd meddwi’n broblem hefyd.  Cyfeiria’r awdur at cyn lleiad o son am y dafarn mewn nofelau sy’n portreadu bywyd yr ardaloedd y chwareli a soniai am y ‘deryn nos’.  Oedd na rai yn y Blaenau tybed?  Ym Methesda (Arfon) byddant yn cario parseli o’r stesion ond gyda’r nos byddai ganddynt waith arall.  Roedd y cotiau llaes a wisgant yn ddelfrydol i guddio poteli a jygiau a gariant o ddrysau cefn tafarnau i dai ddigon parchus. 

Wrth derfynu dywed yr awdur:
“nid saint oedd chwarelwyr Gwynedd i gyd, ac nid yw yn deg nac yn gywir i haneswyr eu portreadu felly”.

Ychydig iawn o wahaniaeth oedd rhwng de a gogledd yn hyn o beth.  Mi fuasai’n ddiddorol cael gwybod os oes sail i sylwadau Dafydd Roberts am fywyd yn ardal y chwareli.  Rwyn siwr y byddai’n falch iawn os y buasech yn ei oleuo.




14.8.19

Sgotwrs Stiniog -Ceffyl Gwyn, Plu Llwyd

Pennod o gyfres Emrys Evans o'r archif:

Mi fum am dro o gwmpas y ddau Lyn Gamallt, ac yna ei chodi hi i fyny at Lyn Ceffyl Gwyn.  Dyna’i enw ar lafar, ond Llyn Bryn Du ydi’o ar y map.  Gofynnais innau pam, tybed, yr oedd o’n cael ei alw’n Llyn Ceffyl Gwyn?

Trawodd Tecwyn Fron Dirion, arnaf ychydig yn ôl a dweud iddo glywed mai y rheswm am hynny ydoedd i ryw bregethwr fod ar daith rhwng Ysbyty Ifan a Llan Ffestiniog ac yn marchogaeth ar geffyl gwyn ac iddo drwy ryw anffawd, beth bynnag a achosodd hynny, fynd i drafferthion wrth y llyn ac i’r ceffyl foddi ynddo.  Ers hynny cyfeiriwyd at y llyn ar lafar fel ‘Llyn Ceffyl Gwyn’.

Llawer o ddiolch Tecwyn.  Oes yna rywun arall a fedr roi rhywfaint mwy o fanylion ynglyn â’r digwyddiad tybed?

*********

Dro yn ôl bum yn holi am batrwm pluen, sef ‘Llwyd Corff Main’.  Gweld cyfeiriad ati hi a wneuthum
yn llyfr y diweddar Barch Griffith Parry. Ymhen ychydig derbyniais lythyr oddi wrth Eurwyn Roberts, y cawiwr plu o Ddolwyddelan, yn rhoi imi y patrwm, ac ar ben hynny yn amgau y bluen ei hun.

Dyma y mae Eurwyn yn ei ddweud yn ei lythyr am y bluen ‘Llwyd Corff Main’:
“Yr wyf wedi bod yn gwneud llawer o’r patrwm yma i gyfaill a fydd yn pysgota Llynau Mymbyr yng Nghapel Curig.  Yr wyf yn credu ei fod yn pysgota’r Afon Llugwy efo’r bluen yma hefyd.  Nid wyf yn siwr o lle daeth y patrwm, ond mae patrwm yr un fath yn y llyfrau Saesneg – ‘Blue Upright’.  Efallai fod y patrwm yma’n cael ei defnyddio ym Methesda ..”
Mi fydd hi’n rhaid imi holi rhai o ‘Hogia Bethesda’ pan ddaw cyfle gan y bu’r Parch Griffith Parry yn Weinidog yno am gyfnod yn y pumdegau. Rwy’n ddiolchgar iawn ichi am anfon ataf Eurwyn, ac hefyd yn falch o gael enghraifft o’ch gwaith yn cawio.

Dyma batrwm y bluen ‘Llwyd Corff Main’:
Bach         12
Cynffon    Fel y traed
Corff         Cwil o gynffon paun.  Dim cylchau
Traed        Llwyd-las, neu liw mwg fel y mae ambell i un yn ei ddweud am y lliw yma.
Cawio’r corff yn fain iawn, a gwneud y bluen i gyd yn ysgafn.

Crybwyllodd y Parch Griffith Parry bluen arall yn ei lyfr, sef ‘Llwyd Mawrth’.  A oes rhywun yn gwybod beth ydi patrwm honno?
--------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 1988