Stolpia- Ychydig o Ddaeareg Lleol

Y mae ein bro yn llawn rhyfeddodau daearegol, o’r Migneint, y Manod Mawr a’r Bach draw i’r Moelwynion. Yn y dyddiau a fu byddai amryw o’r hen chwarelwyr â chryn wybodaeth am y gwahanol fathau o Lygadau a Gwythiennau a geid yn haenau’r llechgreigiau. 

Tybed faint o’r to presennol sydd wedi clywed am y termau chwarelyddol canlynol- 

Llygad Newydd, Llygad Coch, Llygad Cefn, Llygad Thomas Edwards, Hen Lygad. 

Enwau ar haenau o lechfaen yw ‘Llygad’ yn y cyswllt hwn. Dyma rai o’r  gwythiennau yn yr Hen Lygad-

Ithfaen Glas, Y Wythïen Wen a’r Teulu, Gwythïen y Crych Du, y Wythïen Gam, Y Wythïen Fawr.

A cheir y canlynol yn y Llygad Coch- 

Ithfaen Uchaf, Tew y Tair Wythïen, Wythïen Derfyn, Y Ddifyr, Y Tolc Dwbl, Y Las Isaf, ayyb. 

Eto yn y Llygad Cefn-

Y Wythïen Fflat, Hollt Goeden, Wythïen Llyffant, Wythïen Asgwrn, Wythïen Glapiog, ayyb.

Bu amryw o ddaearegwyr amatur yn ein hardal pan oedd y chwareli yn eu hanterth, ond magwyd tri ohonynt a ddaeth yn bur amlwg yn eu dydd, sef Griffith John Williams, awdur Hanes Plwyf Ffestiniog (1882), William Vaughan, ac Owen Rowland Jones. 

Penodwyd y tri ohonynt yn Arolygwyr y Mwynfeydd. Yn ddiau, G.J Williams oedd yr enwocaf ohonynt. Bu’n gweithio yn chwarel Holland ac Oakeley am ysbaid, ond gwelodd rhai ei allu a chafodd gyfle i astudio yn y Coleg Normal. Yn dilyn ei gyfnod yno cafodd swydd athro yn Ysgol Glanypwll a thrachefn fel Prifathro yr Ysgol Uwchraddol. Aeth i astudio daeareg yn Llundain wedyn a derbyniwyd ef fel Fellow of the Geological Society yn 1884, ac yna yn 1895 penodwyd i swydd fel Arolygydd y Mwynfeydd gyda Dr Le Neve Foster.  Cyhoeddodd bapur ar ddaeareg yr ardal, sef Manod and the Moelwyns yn 1891.

GJ Williams a graptolit Dubach y Bont

Rhai blynyddoedd  yn ôl bellach, bum ar amryw o deithiau daearegol efo’r diweddar gyfaill Merfyn Williams, Croesor (cyn bennaeth Plas Tan-y-bwlch) a dysgais gryn dipyn am ddaeareg yr ardal yn ei gwmni ef gan ei fod yn gallu gwneud y pwnc yn ddiddorol. Mae gennyf gof ohono yn dangos y creigiau pyroclastig ger Llyn Bywydd a’r bomiau folcanig ger Llynnoedd Cerrig y Myllt yng nghesail y Cnicht i ni.  

Bum yn chwilio am ffosiliau  yn ein bro a thu hwnt ar ôl bod yn Bwlch y Batel, ger Croesor, a chanfod rhai tebyg i gregyn cocos. Cefais hyd i ambell graptolit ger Llyn Dubach y Bont ar y Migneint, hefyd. 

Llyn Conglog a'r 'bom folcanig'

Credaf bod yr enghreifftiau gorau o fomiau folcanig y wlad yn ein bro. Ceir un enfawr yn mesur tua 6 troedfedd o hyd,  ac yn pwyso rhyw 3 tunnell go dda ger Llyn Conglog. Tynnwyd fy sylw ati hi ar ôl i Gwilym Arthur Roberts, y naturiaethwr o Rydysarn ddod ar ei thraws beth amser yn ôl. Diolch Gwil am y lluniau.
- - - - - - - - 

Pennod o gyfres Steffan ab Owain. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 

Cadeiriau'r Ysgwrn

Yr haf hwn, mae'r Ysgwrn wedi croesawu cadair genedlaethol arall a grëwyd gan y saer a’r ffoadur o Wlad Belg - Eugene Van Fleteren yno. Dyfarnwyd y gadair i’r bardd a’r gweinidog John Thomas Job yn Eisteddfod Genedlaethol Castell-nedd 1918, a chaiff ei harddangos ym mharlwr Yr Ysgwrn tan yr hydref. Am y tro cyntaf erioed, bydd hi’n eistedd ochr yn ochr â Chadair Ddu enwog Hedd Wyn.

‘Fleur-de-lis’ oedd bardd cadeiriol Eisteddfod Genedlaethol Penbedw ym 1917. ‘Yr Arwr’ oedd testun yr awdl a gwyddom mai’r llanc ifanc 30 oed o Drawsfynydd - Ellis Humphrey Evans [Hedd Wyn] oedd hwnnw. Fe’i lladdwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ar 31 Gorffennaf 1917 - rai wythnosau cyn cyhoeddi ar lwyfan y Brifwyl mai fo oedd y Prifardd. Mae’r hanes yn gyfarwydd iawn i ni.

Awdl yn y mowld rhamantaidd oedd un Hedd Wyn. Nododd beirniaid y gystadleuaeth ei bod ‘o ran iaith a mydr a chynghanedd, yr orau’n y gystadleuaeth’ a’n bod ‘yng nghwmni gŵr o ddychymyg a menter’. Cyflawnwyd cryn gamp gan y bardd di-goleg o’r Traws. Pery hyn i ni ddychmygu beth fyddai ei hanes petai wedi cael byw.

‘Eu Nêr a Folant’ osodwyd yn destun yr awdl ym 1918 - blwyddyn ola’r Rhyfel Mawr. Dyma destun ‘a lithrodd yn ôl i’r hen, hen rigolau’ yn ôl yr Prifardd a’r ysgolhaig, Alan Llwyd. Awdl ddiwinyddol a thraethodol a ddisgwyliwyd felly. ‘Enaf’ oedd ffug-enw’r bardd a gadeiriwyd - sef, John Thomas Job – a anwyd yn Llandybie, Sir Gaerfyrddin. Roedd eisoes wedi ennill y gadair genedlaethol ddwywaith - yng Nghasnewydd (1897) a Llanelli (1903) a’r goron yn Lerpwl (1900). Cafwyd ynddi ‘ddisgrifiadau o Gymru’r Emynau: yr addoliad, yr Ysgol Sul a’r gymanfa ganu’.

Mae un llinell o awdl J.T Job yn un a ddefnyddiwyd laweroedd o weithiau i ddisgrifio’r emynyddes o Ddolwar Fach ym Mwynder Maldwyn - Ann Thomas (Griffiths). Hyd nes i mi fwrw golwg ar yr awdl yn ddiweddar, wyddwn i ddim mai yno yr ymddangosodd y llinell fawr honno – un a ddefnyddiais sawl tro fy hun wrth gyfeirio at Ann:

‘Hithau a enwaf weithian:
Y danbaid, fendigaid Ann ...’

[Gyda llaw, ‘Enaf’ oedd enw cyntaf mab J.T Job – Enaf Morrice Job 1918-94 a briododd Gwenhwyfar Ellis Wiliams 1923-2018 oedd yn gyfyrdres i fy nhad. Dyma rieni’r Parchedig Dafydd M. Job fu’n weinidog Eglwys Efengylaidd Bangor - Capel y Ffynnon - am dros 40 mlynedd]                                        IM
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

    
 

Y Gymdeithas Hanes- Diwedd Tymor

Nos Fercher, Mai 20fed cynhaliwyd cyfarfod olaf y tymor yn Ysgol Maenofferen, a daeth Cadi Dafydd atom i drafod pwnc na fu erioed cyn hyn yn destun sylw yn y Gymdeithas sef Hunanladdiadau a Salwch Meddwl ym Mro Ffestiniog rhwng 1875-1913. 

Testun sensitif a phoenus i nifer ond trafododd Cadi'r testun yn gampus ac yn ysgolheigaidd ac roedd cynulleidfa dda wedi ymgasglu i wrando arni. Mae Cadi yn adnabyddus i nifer fawr yn y dref gan iddi gael ei magu yng Nghwm Teigl, mynychu Ysgol Bro Cynfal yn Llan cyn dringo Ysgol y Moelwyn ac yna ymlaen i’r Coleg. 

Ar ôl treulio tair blynedd ym Mhrifysgol Aberystwyth yn astudio BA mewn Llenyddiaeth a Hanes Cymru, a derbyn gradd anrhydedd dosbarth cyntaf, aeth ymlaen i gwblhau MA mewn Hanes Cymru yno.

Fel rhan o’r MA bu’n gweithio ar ei hoff bwnc sef hanes, oedd yn caniatáu iddi dreulio cyfnod ar brofiad gwaith ym myd hanes a threftadaeth. Treuliodd bythefnos yn Archifdy Meirionnydd, yn Nolgellau, a thridiau gyda Pharc Cenedlaethol Eryri yn catalogio a threfnu casgliad Yr Ysgwrn. 

Roedd y sgwrs heno yn deillio o’i thraethawd MA: Salwch Meddwl a Hunanladdiad yn ardal Chwarelyddol y Gogledd, 1875-1913. Mae Cadi hefyd yn adnabyddus fel gohebydd cyffredinol gyda’r cylchgrawn Cymraeg Golwg ac yn cyfrannu erthyglau yn wythnosol i’r cylchgrawn cenedlaethol hwnnw [ac yn un o dîm golygyddol Llafar Bro -gol].  Heno cyhoeddodd ei bod wedi derbyn gwaith ychwanegol gyda Chwmni Bro Ffestiniog ar y cynllun Llechi Byw fydd, gobeithio yn denu gwobr i’r dref dan gynllun Tref Ddiwylliannol y llywodraeth. 

Cawsom beth o ffrwyth ei hymchwil ac enghreifftiau o achosion a hefyd y driniaeth y byddai unigolion yn ei ddisgwyl a’i dderbyn. Dechreuodd gyda hanes trist William Jones, Melin Pengwern, Cwm Teigl a fu farw yn 1896 wedi cyfnod o iselder ysbryd. Ni ddefnyddiwyd y gair hunanladdiad mewn adroddiadau papur newydd hyd tua 1911. Aeth ymlaen i nodi nifer yr achosion a sut oedd y rhain yn cael eu hadlewyrchu yn ôl oedran a gwaith.  Soniodd am waith arloesol Pamela Michael yn lleol yn y maes hwn a’i llyfr dylanwadol Care of the Mentally Ill in North Wales 1800-1920. Mae’r llyfr wedi cynhyrchu portread, wedi'i ysgrifennu'n ofalus ac yn glir, o ofal a thriniaeth ar gyfer salwch meddwl sy'n gyfraniad pwysig i'r llenyddiaeth gynyddol yn y maes. 

Soniodd Cadi am y modd yr oedd y marwolaethau yn cael eu trin yn y wasg gan ddefnyddio tri achos o foddi yn Llyn Ffridd y Bwlch fel enghraifft.

Rhoddodd wybodaeth i esbonio pam fyddai hyn yn digwydd fel canlyniad i salwch meddwl, iselder a thlodi. Soniwyd am gyfraniad yr Ysbyty Meddwl yn Ninbych i’r maes lle'r oedd modd cael triniaeth ar gyfer salwch meddwl … triniaeth oedd yn cyd-fynd efo’r wybodaeth oedd ar gael bryd hynny. Roedd hwn yn sefydliad, ar goel llafar gwlad, oedd yn gyfystyr a seilam a bedlam. Caewyd y drysau yno yn 1995 ar ôl canrif a hanner o feindio pobl oedd yn byw efo salwch meddwl am dros ganrif a hanner.

Noson i’w chofio felly a chafwyd ymateb diddorol gan y gynulleidfa ac atgoffwyd y gynulleidfa fod cymorth i’w gael yn Gymraeg ar ben ffôn gan y Samariaid os bydd rhywun angen help: 0808 164 0123.

Tymor llwyddiannus arall. Bydd y tymor newydd yn dechrau Hydref 22ain ond ceir gwybodaeth lawn am ddarlithoedd y Gymdeithas yn rhifyn Medi, Llafar Bro. Bydd croeso i bawb wrth gwrs … mae’r gynulleidfa yn cynyddu a gwnewch chithau hefyd yn siŵr eich bod yn rhan o’r twf diddordeb sydd yma yn y dref.

Diolchodd y Cadeirydd i Gareth a Gwennan Jones am drefnu rhaglen ddifyr dros y tymor ac ymatebodd y gynulleidfa gyda bonllef o gymeradwyaeth! A haeddiannol iawn hefyd.
Tecwyn Vaughan Jones    

- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 

Rhannu ei Doniau Cerddorol

Mewn seremoni arbennig ym mis Mai, cyhoeddwyd mai Lowri Francis Jones ydy enillydd Ysgoloriaeth Patagonia eleni. 

Wedi ei ariannu gan Gyngor Tref Ffestiniog, mae’r Ysgoloriaeth yn rhoi cyfle i berson ifanc, rhwng 16 a 30 mlwydd oed o Fro Ffestiniog ymweld â thref Rawson yn Nhalaith Chubut, Patagonia yn yr Ariannin, sy’n efeilldref i Ffestiniog. 

Bwriad yr Ysgoloriaeth ydy cryfhau’r berthynas rhwng Stiniog a thref Rawson. Aeth nifer o bobl o Ffestiniog i Batagonia ar long y Mimosa ym 1865 i ymsefydlu yno, gan greu cymuned o siaradwyr Cymraeg sydd, wrth gwrs, yn dal i fodoli heddiw. 

Yn y seremoni, nododd Cadeirydd Panel y Beirniaid, Tecwyn Vaughan Jones, mai dyma’r degfed tro i Gyngor Tref Ffestiniog ddyfarnu’r Ysgoloriaeth a’i bod hi bellach yn werth £2,000 ... sy’n swm anrhydeddus iawn. Llongyfarchodd y Cadeirydd y Cyngor Tref am eu gweledigaeth a’u buddsoddiad yn nyfodol y berthynas hon rhwng y ddwy dref.

Dywedodd bod ysgoloriaeth unigryw fel hon ymysg cynghorau cymuned a thref Cymru yn rhywbeth ardderchog i’w arddel. Roedd tri pherson ifanc teilwng wedi ymgeisio eleni – sy’n hynod galonogol.

Eglurodd Cadeirydd y Panel iddo yntau a’i gyd-feirniaid, Ceinwen Humphreys, Anwen Jones a Nans Rowlands, wneud penderfyniad ar sail y ceisiadau ysgrifenedig yn unig, heb wybod enwau’r ymgeiswyr. Nododd fod cais yr ymgeisydd buddugol, Lowri Francis Jones, yn ‘grynodeb da a grymus mewn iaith goeth, ac mae’n gosod ei bwriad yn eglur ac yn dangos sut y bydd ei bwriad yn cael ei wireddu’. 

Mae’r ymgeisydd yn sôn ei bod yn athrawes Gymraeg a buasai diwylliant a iaith y Cymry ym Mhatagonia yn bwysig iawn i’w chynlluniau petai’n ennill. Mae hefyd yn gobeithio y byddai ei phrofiad yn ymestyn ei gallu i ddysgu ei disgyblion am Batagonia. Sonia bod cerddoriaeth a’r iaith Gymraeg wedi bod yn rhan annatod o’i bywyd bob dydd. Mae hi wedi canu a pherfformio mewn eisteddfodau a chyngherddau ynghyd â pherfformio eitemau o gerdd dant a chaneuon gwerin. 

Ymhyfryda Lowri ei bod yn ddisgynnydd i’r Telynor Dall o Feirion – David Francis, Llys y Delyn, Rhiwbryfdir a agorodd ddrws ei gaban i nifer o  egin-ddatgeiniad cerdd dant i drafod y gelfyddyd, i ganu ac i ddysgu gosod gair ar gainc yn nechrau’r ganrif ddiwethaf. Mae Lowri yn canu’r piano hefyd. Mae eisoes wedi cael cyfle i sôn am hanes y Cymry ym Mhatagonia gyda’i disgyblion ysgol.  Fel un sydd hefyd yn ffarmwraig, dangosa ddiddordeb mawr mewn canfod pa fath o amaethyddiaeth sy’n nodweddu’r cymunedau gwledig o gwmpas Rawson.

Ychwanegodd Tecwyn Vaughan Jones fod y ddau gais arall a dderbyniwyd hefyd wedi gwneud argraff ar y beirniaid a’u bod yn mawr obeithio y byddan nhw’n ystyried cystadlu am yr ysgoloriaeth eto yn y dyfodol. 

Dros y ddeng mlynedd ddiwethaf, mae naw person ifanc o Ffestiniog wedi ymweld â Rawson ar ôl ennill Ysgoloriaeth Patagonia, sef Mia Jones, Elin Roberts (ddwywaith), Lleucu Gwenllian, Mark Wyn Evans, Hanna Gwyn, Gari Wyn Jones, Terry Tuffrey, Gethin Roberts a Cadi Dafydd.

Dyma ddolen at hanes rhai o'r teithiau 

Felly, bydd Lowri yn teithio i’r Ariannin nes ymlaen eleni. Mae  Cyngor Tref Ffestiniog yn dymuno pob lwc iddi hi draw ym Mhatagonia ac yn edrych ymlaen at glywed am ei phrofiadau yno. 

Diolch hefyd i’r pedwar beirniad am eu gwaith cydwybodol yn pwyso a mesur y gwahanol geisiadau. 

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 

Gwobr Tir Na n-Og

Llongyfarchiadau mawr iawn Lleucu Gwenllian! 

Ei nofel graffig Gwen ac Arianrhod enillodd gategori uwchradd Gwobrau Tir na n-Og eleni! 

Cafwyd prynhawn braf iawn yn Seremoni Gwobrau Tir Na n-Og Cyngor Llyfrau Cymru yn Eisteddfod yr Urdd, Môn. 

Llongyfarchiadau mawr i bob awdur ar y rhestrau byrion, ond yn arbennig i Lleucu Gwenllian o’r Blaenau ddaeth i'r brig yn y categori Uwchradd efo'i nofel graffig, Gwen ac Arianrhod. 

Ac yn well byth, mi fydd dilyniant i'r gyfrol yn barod yn fuan - perffaith ar gyfer gwyliau'r haf!*

Dywedodd Lleucu: “Doeddwn i’n methu coelio fod Gwen ac Arianrhod wedi cael ei dewis i fod ar restr fer Tir na n-Og eleni, felly roedd darganfod bod y gyfrol wedi ennill yn deimlad swreal – mae ’na gymaint o awduron a darlunwyr dwi’n eu hedmygu wedi ennill y wobr, felly dwi jyst yn methu coelio’r peth! 

Roedd sgwennu a darlunio Gwen ac Arianrhod yn llafur cariad, ac yn broses wnaeth wir wthio fy ngallu fel darlunydd, felly mae’n gymaint o anrhydedd fod y llyfr yn cael y fath gydnabyddiaeth.”

Dywedodd Rhys Dilwyn Jenkins, cadeirydd y panel beirniaid: “Roedd y panel oll yn gytûn fod y stori hon yn torri tir newydd ymhlith llyfrau Cymraeg. Mae ffurf a dyluniad y stori yn greadigol ac yn trafod pynciau amrywiol mewn ffordd afaelgar. 

Mae’r stori’n plethu’r hen a’r newydd ac yn cael ei hadrodd ar ffurf darluniau, ac rydyn ni’n profi emosiynau di-ri trwyddi draw – a hynny gydag ychydig iawn o eiriau ar y tudalennau! Rhaid canmol y creadigrwydd a’r sgìl oedd eu hangen i ddod â’r stori hyfryd hon yn fyw; mae’n cyfrannu at gyfeiriad llenyddiaeth Gymraeg gyfoes ac yn creu rhywbeth modern i ddarllenwyr ei ddarllen a’i fwynhau.”

* Mae ail-argraffiad o Gwen ac Arianrhod yn y siopau rwan, ond hefyd mae'r ail lyfr yn y gyfres: Gwen ac Arianrhod, 2: Cantre'r Gwaelod allan hefyd!

- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 Ychydig eiriau... dweud cyfrolau