Cynhaliwyd cyfarfod Cyfundeb Annibynwyr Meirionnydd yng Nghapel Carmel, Tanygrisiau yr haf hwn. Fel llywydd, mae gofyn i mi agor ein cyfarfodydd efo pwt o anerchiad.
Gwyddom am sawl un a anwyd ac a fagwyd yn y pentref a wnaeth ei farc yn genedlaethol a thu hwnt. Dau enw a ddaw’n syth i’r meddwl ydy Gwyn Thomas a Merêd. Cefais gyfle yn y golofn yma dri mis yn ôl i gyfeirio at un arall o blant Tanygrisiau – John Griffith Moelwyn Hughes [1866-1944].
Priodol felly fyddai tynnu sylw at ŵr a anwyd yn Glaneulan ddechrau Ebrill 1933. Derbyniodd ei addysg yn ysgol gynradd y pentre a symud i’r Ysgol Sir. Gadawodd yr ysgol yn 15 oed gan ddilyn ei dad i weithio yn Chwarel Maenofferen cyn penderfynu ei throi hi am y weinidogaeth ymhen pedair blynedd, a mynd i Goleg Presbyteraidd Caerfyrddin. Gwasanaethodd fel gweinidog ymroddedig gydag enwad y Bedyddwyr yng Ngogledd Penfro o 1958 hyd nes iddo ymddeol ychydig cyn ei farw yn 2006 ... cyfnod maith o bron 48 o flynyddoedd.
Sôn rydw i am Thomas Richard Jones - a adwaenwyd yn annwyl yn y parthau yma fel ‘Tomi Richard’ ... ac yn ei gymdogaeth i lawr yn ardal arfordirol gogledd Penfro fel ‘T.R.’
Yn ogystal â bod yn weinidog cymwynasgar a phregethwr huawdl, roedd yn emynydd a bardd nodedig. Roedd yn aelod ffyddlon o Orsedd y Beirdd a bu’n Llywydd Undeb y Bedyddwyr ym 1997.
Ar ei faen coffa ym Mhenfro, mae’r geiriau yma ... ‘gŵr ei gartref, ei gymdogaeth a’i genedl a gwas ffyddlon i Gapel ac i Grist’ ... ynghyd â’r cwpled yma gan ei gyfaill, y diweddar Brifardd Eirwyn George, Maenclochog:
Gŵr clên a phen awenydd,
Dros Iesu bu’n ffaglu’r Ffydd.
Fel y nodais yn ‘Rhod’ Ionawr 2026, cyhoeddodd T.R gyfrol o gerddi ym 1975 ar y cyd efo Eirwyn George – ‘O’r Moelwyn i’r Preselau’. Yn eu plith, mae’r englyn yma:
Magodd rywiog enwogion – a rhoddodd
O’i rhuddin i’w meibion,
Nid ei glaw ond ei glewion
I’n tir yw gogoniant hon.
Does dim gwobr am ddyfalu mai ‘Stiniog’ ydy’r testun. Yn yr un gyfrol, canodd i fryniau’r ardal ac i Gwm Orthin. Dyma gerddi grymus yn y mesur penrhydd.
Meddai am Gwm Orthin:
Mae rheiliau rhydlyd ar lethrau Dôlrhedyn,
Ymgordeddodd y rhaff am faril y drym.
Ni ddaw labrwr wysg ei gefn at glip yr inclên
At y Samson gewynnog i griwlio’r slediadau.
Blinodd ein llygaid ar y rwbel a’r diffeithwch,
Taflasom sgarff o briffordd am wddf y Moelwyn.
Daeth T.R. yn bur agos at gipio coron Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman ym 1970 gyda dilyniant o gerddi di-gynghanedd. Pennawd ei ddilyniant oedd ‘Rhwng Groglith a Phasg fy nghenedl’. Nododd un o’r beirniaid, Eirian Davies, fod gan y bardd ‘ffordd ddeallus o drin geiriau’, tra disgrifia beirniad arall, Gwilym R. Jones ef fel ‘ffustiwr galluog o brydydd’. Daeth yn agos ar dro arall yn ogystal â chyrraedd y brig fwy nag unwaith yng nghystadleuaeth y soned a'r delyneg.
Mae ganddo chwech o emynau yn ‘Caneuon Ffydd’ - sy’n tystio i’w ffydd a’i gred ac sy’n llawn o rin yr awen. Yn eu plith, mae’r un sy’n seiliedig ar eiriau Iesu Grist yn y ddeunawfed bennod o Efengyl Mathew:
Oherwydd lle y mae dau neu dri wedi dod ynghyd yn fy enw i, yr wyf yno yn eu canol.
Mae’r emyn hwn mor berthnasol yn yr oes ddi-fudd, ddi-feddwl bresennol lle mae criw bychan iawn o hynafiaid yn ceisio cadw drysau’n capeli’n agored.
Wrth ddyfod, Iesu, ger dy fron
diolchwn yn yr oedfa hon
am dy addewid rasol di
i fod ymhlith y ddau neu dri.
Rhanna bryder am ddirywiad y dystiolaeth Gristnogol yng Nghymru a’i ddyhead i herio’r sefyllfa ac i hau had yr adfywiad hyd ei oes:
O deued wedi’r hirlwm maith
dy wanwyn i fywhau y gwaith,
i’th Eglwys lân O anfon di
gydweithwyr at y ddau neu dri.
Mae Emyn 777, sy’n agor efo’r llinellau:
Yng nghyffro’r gwanwyn pan fo’r ias a’r hud
Yn cerdded yn gyfaredd drwy fy myd ...
yn cymhwyso’n grefftus dymhorau’r flwyddyn â thymhorau bywyd.
Emyn personol a dwfn ydy Emyn 675 - un a gyfansoddodd T.R yn ystod cyfnod gwaeledd derfynol ei dad, George Washington Jones. Yn y dyddiau dreng yma yn hanes ein byd ac yn hanes ein capeli, mae’n emyn hynod o gyfoes:
Pan daeno’r nos o’n cylch
ei chwrlid du yn fraw,
fe gilia’r arswyd wrth i ni
ymaflyd yn dy law.
Ewch ati i ddarllen emynau cyfoethog T.R. Mae coffa da amdano yn y parthau yma fel yng Ngogledd Penfro.
- - - - - - -
Rhan o gyfres Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026
.jpg)
.JPG)
