7.6.24

Tocyn Unffordd i Lawenydd ac Annibyniaeth

Mwy o newyddion o gangen Bro Ffestiniog o'r ymgyrch dros annibyniaeth i Gymru

Roedd caffi Antur Stiniog yn llawn i’r ymylon eto ar nos Wener y 5ed o Ebrill, wrth i griw Yes Cymru Bro Ffestiniog gyflwyno’r olaf -am y tro- o’u nosweithiau o adloniant, diwylliant, a chwyldro. 

Hon oedd yr wythfed noson yng Nghyfres Caban; Gwyneth Glyn a Twm Morys oedd yn canu a diddanu’r gynulleidfa efo straeon difyr i gyflwyno pob cân, er enghraifft Tocyn Unffordd i Lawenydd a gyfansoddwyd am eu bod yn teimlo’r angen am gân hapus fel gwrthbwynt i’r caneuon gwerin trist a lleddf yn eu nosweithiau. 

Cafodd eu cân Jini dderbyniad arbennig; deuawd di-gyfeiliant yn seiliedig ar lythyr Hedd Wyn o’r ffosydd i’w gariad ym Mhantllwyd, Jini Owen. Hyfryd iawn. Yn rhoi sgwrs y tro hwn oedd yr awdur o ochrau Machynlleth, Mike Parker, yn cyflwyno syniadau difyr iawn am ffiniau ac annibyniaeth, ac yn darllen pytiau o’i lyfr diweddaraf ‘All The Wide Border’. Diolch i bawb am eu cefnogaeth eto. 

Bydd y gyfres yn ail-ddechrau ym mis Medi; gadewch i’r gweithgor lleol wybod pwy yr hoffech chi weld yn canu a sgwrsio nesaf!

Ar y 13eg o Ebrill ymunodd y gangen leol ag ymgyrch genedlaethol Yes Cymru i dynnu sylw at yr anhegwch fod yr holl incwm o diroedd y goron yng Nghymru yn mynd yn syth i drysorlys Llundain ac i deulu’r brenin, gan gynnwys incwm o gynhyrchu trydan dŵr a gwynt; pibelli dŵr a cheblau dosbarthu trydan; rhent pori, pysgota; trwyddedau i gloddio am lechi; ac yn y blaen. Mae hyn wedi ei ddatganoli i’r Alban, a senedd a phobol yr Alban sy’n cael dewis sut i fuddsoddi a gwario’r arian hwnnw! Mae cannoedd o aceri o dir y goron yn lleol; ni, pobl Cymru ddylia fod yn berchen ar y rhain, neu o leiaf yn cael elwa o’u hincwm.


Cynhaliwyd cyfarfod blynyddol cyflym ac wedyn cwis hwyliog dan ofal Idris Morris Jones yn y Pengwern ar nos Iau y 9fed o Fai. 

 Mae’r faner a gawsom gan ymgyrch annibyniaeth Llydaw yn noson Caban Chwefror, bellach wedi ei throsglwyddo i’r Cyngor Tref i’w hychwanegu at eu casgliad rhagorol o faneri. 

Bu'r ‘Gwenn ha Du’ yn cyhwfan dros Sgwâr Diffwys am gyfnod o Ddydd Gŵyl Erwan ar y 19eg o Fai.
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol ar dudalen flaen rhifyn Mai 2024


28.5.24

Stolpia- Mwy o Hen Ffilmiau

Colofn Reolaidd Steffan ab Owain, o rifyn Ebrill 2024

Gan fod un neu ddau ohonoch wedi cael blas ar fy strytyn diwethaf yn sôn am rai o’r hen ffilmiau yn cynnwys clipiau o’n bro, yn ogystal â’i phobl ar ambell un. 

Gwnaed ffilm gyda’r teitl The Phantom Light yn 1935 gyda Michael Powell yn ei chyfarwyddo, a Binnie Hale, Gordon Harker, Donald Calthrop, Milton Rosmer ac Ian Hunter  yn actio ynddi. Thema’r ffilm yw criw o ddrwgweithredwyr yn ceisio dychryn ceidwad newydd rhyw oleudy dychmygol ym Mhen Llŷn er mwyn iddynt gael rhwydd hynt i achosi llongddrylliad a’i hysbeilio. Yn rhan gyntaf y ffilm y mae’r gŵr sydd wedi ei benodi yn geidwad y goleudy yn cyrraedd gorsaf Tan-y-bwlch, ac yna yn cael pas mewn car i ben ei siwrnai. 

Ewch ar y we os hoffech ei gweld i gyd. Cyn i mi droi at y ffilm nesaf, tybed os gall rhai o’r darllenwyr ddweud wrthym beth oedd enw’r bwthyn bach sydd yn y llun hwn. Gyda llaw, safai ychydig  y tu allan i’n plwyf,  ond dymchwelwyd ef sawl blwyddyn yn ôl, bellach.



Ceir Gwyllt Chwarel y Graig Ddu
Rhyddhawyd ffilm Railway Curiosities o eiddo Pathe News yn y flwyddyn 1935 hefyd, ac ynddi cawn weld gweithwyr Chwarel y Graig Ddu gynt yn dod i lawr Inclên Glan Gors (sef yr un isaf o’r tair inclên) a phob un ar ei gar gwyllt ar wahân i’r rhai sydd wedi cyrraedd y gwaelod. 

Fel amryw ohonoch sy’n cymryd diddordeb yn hanes ein chwareli fe wyddoch yn bur dda bod sawl llun a chlipiau ar hen ffilmiau yn dangos y ceir gwyllt o’r cyfnod pan oeddynt yn eu bri. Credaf bod y ffilm hon, fodd bynnag, yn un o’r rhai gorau o’r oll ohonynt, serch bod y sylwebydd yn dweud mai ym Mhorthmadog y maent. Gyda llaw, y mae rhyw bwt ohoni yn cogio bod y dynion yn cael damwain gyda’u ceir tra ar eu ffordd i lawr! Ychydig o hwyl, ynte? Cewch ei gweld am ddim ar y we o dan y teitl uchod ac ar BBC Cymru Fyw.

Un clip o’r ffilm yn dangos y dynion wedi cyrraedd y gwaelod

O.N.   Yn rhifyn Mawrth bu amryfusedd gyda disgrifiad y Trwnc yn Chwarel Oakeley, y ‘Trwnc Mawr’, neu Trwnc K oedd ei enw,wrth gwrs. (Cywirwyd ar y fersiwn ddigidol)

27.5.24

Sêr Rhyngwladol Stiniog

Ar noson hynod wlyb a gwyntog yng nghanol mis Mawrth ar Barc Stebonheath, Llanelli, roedd angen rhywbeth sbesial, rhyw fath o sbarc i danio gêm rhwng dau hen elyn, Cymru C a charfan lled-broffesiynol Lloegr. Pwy gamodd i’r nod i ddarparu y foment arbennig honno? Wel, hogyn o ‘Stiniog siŵr iawn!

A hithau’n nesáu at ddiwedd yr hanner cyntaf, cafodd dîm Cymru gic-rydd ar gornel y cwrt cosbi, ychydig dros 20 llath o’r gôl, doedd dim ond un chwaraewr am ei chymryd hi...a do’n wir, mi blannodd Sion Bradley y bêl yn gelfydd i gornel y rhwyd, gan rhoi dim siawns i golwr yr hen elyn.


Hon oedd y gôl a seliodd fuddugoliaeth i’r Cymry dros yr hen elyn o’r ochr arall i Glawdd Offa ac yn dilyn y gêm, gyda’r wahanol weisg yn rhoi ei sgoriau i bob chwaraewr. Dyma’r hyn a ddywedwyd am Sion yn un ohonynt:  Sion Bradley – 9/10: Seren y sioe. Mae sawl person bellach yn siarad am faint y mae haeddu symud i mewn i bêl-droed proffesiynol ac fe lewyrchodd ar sawl achlysur efo’i rediadau yn yr hanner cyntaf. Roedd hi ei cic rydd yn berl! Roedd angen eiliad o athrylith i dorri’r clo ac mi wnaeth Bradley hynny’n sicr efo’i gôl.

Bu rhwystredigaeth mawr i Sion wrth i Gymru golli yn erbyn Lloegr ar gae Altrincham y llynedd, wrth iddo orfod bodloni ar le ar y fainc. Camwch ymlaen flwyddyn ac efe yw’r enw ar wefusau pawb, galwodd un wefan Sion yn ‘arwr newydd Cymru’ ac mae’n amlwg y bydd y gem hon yn aros yn y cof am beth amser.

Cefais gyfle i gael sgwrs fechan efo Sion ychydig ddyddiau wedi’r gêm ac fe ddywedodd i mi: 

“Y gôl yna mwy na thebyg ydi un o uchafbwyntiau fy ngyrfa. Dos na ddim teimlad gwell yn y byd na rhoi’r crys coch yna mlaen, yn enwedig pan da ni’n cyflawni yr hyn da ni wedi neud! Neshi neud fy nheimladau’n glir, a dwi wedi rhoi dipyn o stic i Mark (y rheolwr) am beidio dod a fi mlaen flwyddyn dwytha! Dwi’n meddwl fod hwnna wedi neud fi chwara lot gwell flwyddyn yma..? Oni isho trio profi pwynt, mod i’n ddigon da i chwarae rhan yn y tîm yma, a dwi’n falch mod i wedi neud hynny tro ma”

Heb fodloni ar un seren bêl-droed ryngwladol, mae gan yr ardal bellach DDAU i’w clodfori. Efallai i chi gofio y mis diwethaf i ni sôn am gampau Mared Griffiths, Trawsfynydd yn derbyn galwad y rheolwr dros dro, Jon Grey i ymarfer a charfan llawn Merched Cymru cyn ei gêm yn erbyn Gweriniaeth Iwerddon? Wel, yn dilyn penodiad Rhian Wilkinson, mae Mared bellach wedi mynd un cam ymhellach a derbyn galwad i’r garfan llawn!

I ddyfynnu geiriau y bardd Llion Jones, ‘da yw byw ym myd y bêl’ a da hefyd yw gweld dau yn rhoi ‘Stiniog ar y map chwaraeon.
Rhydian Morgan

- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2024


Rhod y Rhigymwr -Llyn Trawsfynydd

Rhan o golofn reolaidd Iwan Morgan a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2024

Diolch i Keith O’Brien am ymateb i’m sylwadau am Lowri William, Pandy’r Ddwyryd yn rhifyn Mawrth ac am anfon llun i nodi ei leoliad. Diddorol hefyd oedd cael darllen ei ysgrif ‘Hanes Llyn Trawsfynydd’ ddaeth yn fuddugol yn Eisteddfod Llawrplwy a Phenstryd yn 2005. 

Dyma’r cofnod a welir yno:

“Pandy’r Ddwyryd - bwthyn croglofft oedd hwn gyda’r bondo’n union uwchben y drws, a chydag un ffenestr fach i’r chwith o’r drws. Roedd corn simnai ar dalcen chwith yr adeilad efo estyniad ‘lean-to’ yn gysylltiol iddo. Ym mhlwyf Maentwrog, ger y prif argae safai Pandy’r Ddwyryd ...”

A dyma bennill o gerdd a gyfansoddwyd gan Rolant Wyn, oedd yn ewyrth i Hedd Wyn, a hynny pan foddwyd y Gors Goch ymron i ganrif yn ôl:

Llyn Trawsfynydd

O bont Trawsfynydd estyn
I Bandy'r Ddwyryd bell,
A boddir hyll fawnogydd
Na haeddant dynged well:
Rhyw Fôr Canoldir newydd
A fydd ei donnog ru,
Yn cyrraedd Gellilydan
Fel atsain megnyl lu.

Ar Nos Fawrth, 26 Mawrth fe ges i’r fraint o annerch Cymdeithas Cymry Lerpwl a chael croeso twymgalon gan yr aelodau. Testun y sgwrs oedd ‘Gair a Chainc’ a’r bwriad oedd sôn am yr hyn enynnodd ddiddordeb oes ynof mewn cerdd dafod a cherdd dant. Ces gyfle hefyd i gyflwyno recordiadau amrywiol - nifer ohonyn nhw o’r rhai y bum yn llunio cerddi a gosodiadau ar eu cyfer dros y blynyddoedd.

Evan Rees (Dyfed)
Pan oeddwn i’n fachgen 7 oed, cofiaf ŵr lleol yn dod i ymarfer ei gyfalaw ar aelwyd fy nghartref yng Nghorris, a Mam yn canu’r piano iddo. Yn Eisteddfod Genedlaethol Glyn Ebwy ym 1958, daeth Hugh Morris o Gorris ac Idwal Vaughan o Abercegir, Bro Ddyfi yn fuddugol ar y Ddeuawd Cerdd Dant Agored. Un o’r ddau ddarn a osodwyd oedd Detholiad o Awdl ‘IESU O NASARETH’ [Dyfed] ddaeth yn fuddugol yn Eisteddfod Ffair y Byd, Chicago [1893].

Yn Lerpwl, fe ges i gyfle i sôn am yr hyn a glywais yn blentyn, ac am y dylanwad gafodd ar fy meddwl ifanc. Ces wedyn chwarae recordiad o Hugh Morris yn cyflwyno’r detholiad ar y gainc ‘Eifionydd’, a gymrwyd oddi ar y tâp sain ‘Canu’r Pensiynwr’ a wnaed ym 1979.

Rydw i’n parhau i geisio cynnal fy ffitrwydd, ac wrth gerdded i fyny at Argae Maentwrog ar fore Gwener y Groglith, daeth geiriau awdl Dyfed yn fyw i’r cof. Ar ôl dros drigain-a phump o flynyddoedd, mae sain cynganeddion cryf yr awdl a’r modd y cyflwynwyd nhw mor glir gan y datgeinydd ynof o hyd.

Ni chynhaliwyd Cymun Bore’r Groglith ym Methel eleni, ond ar fore o wanwyn mwyn, y blagur yn dechrau modrwyo’r llwyni o amgylch y ffordd a’r adar bach yn trydar yn afieithus tra’n paratoi at fagu teulu, teimlais fy mod innau mewn cymundeb â natur. Daeth digwyddiadau’r Groglith i’r meddwl. Cofio’r clogyn ysgarlad, y goron ddrain, y gwatwar a’r poeri a’r croeshoelio yn Golgotha:

O lys i lys dacw’r annwyl Iesu
Yn troi ei wyneb yn sŵn taranu,
Duon drueiniaid yn ei drywanu,
A gwerin ogylch yn ysgyrnygu;
Daliodd gan ymdawelu – ymhob llys,
A’i ewyllys yn rhwymo’i allu.

Tua’r bryn, yn wyn ei wedd,
Arweinia’r dorf ddi-rinwedd
Y dengar ŵr, dan ei groes
Erwinol, tra’n hwyr einioes
Yn ymgrynhoi am gâr nef,
A’i ddydd yn ddu o ddioddef.

Dacw fy Mhrynwr ar dŵr blinderau
O dan yr hoelion, a’i dyner hawliau
Dan draed ynfydion, geirwon gyhyrau,
Gwŷr a delorent uwch gwae’r doluriau.
Tawel iawn oedd telynau – angylion,
A sŵn yr hoelion yn synnu’r heuliau.

Pwyllir paganiaid pella’r pegynau,
I’r rhai a neidiant, dofir eu nwydau,
Er lles, newidir eu holl syniadau,
A’u parch i’w gilydd mewn purach golau;
Dwyn y groes yn eu grasau - digymar
A leinw ddaear yr eilun dduwiau.

Ac yn eu bedd cyn bo hir
Duwiau gloddest a gleddir.
Duw-ddyn ga’i anrhydeddu – yn Frenin
Cyfriniol pob gallu;
Cynnwys a thestun canu – y miloedd
Trwy hanes oesoedd fu teyrnas Iesu.

I dy ras, Geidwad Iesu, - drwy y niwl
Dyro nerth i gredu,
A rho fodd i ryfeddu, - prydferthion
A gwerth y goron a geir o’th garu.
A chlodfawr uwchlaw adfyd,
Mi ganaf mwy! – Gwyn fy myd!


Senedd Stiniog- Cartrefi, Iechyd, a Mwy

Yn y Cyfarfod Arferol a gynhaliwyd ar Nos Lun, yr 11eg  o Fawrth, cytunodd y Cyngor yn unfrydol i gefnogi fy nghynnig ein bod yn ‘datgan cefnogaeth i alwad Cymdeithas yr Iaith am Ddeddf Eiddo’. 


Sefyllfa anodd iawn sy’n bod ar hyn o bryd i’r bobol ifanc hynny sydd am gael tai yn lleol. Digwydd bod, mae’n gynnig amserol iawn hefyd gan fod Cymdeithas yr Iaith yn cynnal rali Deddf Eiddo yn y dref ar y 4ydd o Fai. Mae hi’n faes hynod o gymhleth a phitw iawn yw’r grym sydd gan Gynghorau Tref i ddylanwadu ar unrhyw benderfyniadau cynllunio yn y pen draw. Adrannau Cynllunio’r Cynghorau Sir fydd wastad yn cael y gair olaf. 

Pam trafferthu i ddatgan cefnogaeth o gwbwl ta, medda chi? Teimlaf bod sawl rheswm dros hyn. Os daw rhywun i holi beth ydi safbwynt y Cyngor ar ddatblygu tai, yna bydd yno, fel polisi, ar ddu a gwyn, mae’r hawl i gartref yn lleol a chynlluniau ar gyfer anghenion lleol, fydd yn cael blaenoriaeth pan yn ystyried a thrafod unrhyw ddatblygiadau. Bydd yr etholaeth yn dallt, bydd datblygwyr tai yn dallt a bydd y Cyngor Sir yn dallt. O hyn ymlaen bydd y Cyngor Tref yn gallu gwrthwynebu neu fynegi cefnogaeth i ddatblygiadau, a hynny cyn belled â bod amodau, fel anghenion lleol, ddim yn cael eu tynnu oddi ar y ceisiadau gwreiddiol nes ymlaen. Yn anffodus, dwi’m yn meddwl y gwneith fawr o wahaniaeth yn y diwedd, ond dyma yw maint ein dylanwad. 

Beth sydd yn dueddol o ddigwydd meddai nhw ydi bod datblygwyr tai yn dweud y pethau iawn i gyd i ddechrau, yn ticio’r bocsys, ia, tai i fobl lleol ydi rhain blah, blah. Wedyn, ar ôl cael caniatâd, a’r gwaith adeiladu wedi cychwyn, talu mwy o arian i Adran Gynllunio’r Cyngor Sir i wneud cais arall, i gael tynnu rhai amodau oddi ar y cais gwreiddiol. Wrth reswm, cael rhoi rhai o’r tai ar y farchnad rydd yw prif amcan y datblygwyr os am wneud yr elw eithaf, ac mae’r Cyngor Sir yn gwneud pres hefyd. Yn ôl y sôn, dyma sydd yn digwydd yn Llan a dyma sydd am ddigwydd ym Mhenrhyndeudraeth.  Dwn i’m faint o wir sydd yn hyn cofiwch – holwch eich Cynghorwyr Sir.

Derbyniwyd llythyr gan y Feddygfa.  Roedd y Cyngor eisoes wedi ei llythyru’r llynedd yn holi beth oedd y sefyllfa ddiweddaraf. Roedd y llythyr yn dweud bod pum meddyg yno, un llawn amser a’r pedwar arall yn rhan amser. Yn anffodus bu cyfnodau o salwch tymor hir ymysg y meddygon, ond yn ffodus, roedd meddygon locum yn gweithio yno’n rheolaidd. Soniwyd fod pawb yn cael trafferth i recriwtio meddygon ac ei bod wedi gweithio gyda’r Academi Gofal Sylfaenol yn ddiweddar yn creu fidio yn dangos harddwch yr ardal er trio denu meddygon newydd yma. Aiff y llythyr ymlaen i egluro fod y feddygfa yn Feddygfa Hyfforddi a bod nifer o staff yno yn cyflawni nifer o rolau gwahanol a bod croeso i gynghorwyr drefnu ymweliad.

Bu rhywfaint o lwyddiant gyda Chyfoeth Naturiol Cymru. Roeddynt wedi disgrifio Ceunant Cynfal a Cheunant Llennyrch fel "ger Porthmadog".  Bellach mae Ceunant Cynfal "ger Ffestiniog". Maent yn parhau gyda’r ddadl fod Ceunant Llennyrch yn nes at Port – tydi’o ddim, a dywed bod y cyfarwyddiadau’n gweithio’n well o’r A487 rhwng Port a Maentwrog. Lol botas, tydi pobol ddim yn wirion nac ydi, digon hawdd ydi egluro. “Rydym yn ceisio dewis y dref sylweddol agosaf a hefyd yn ystyried y ffordd orau i gyfeirio ymwelwyr ar y ffordd i gyrraedd y coetir neu’r warchodfa”, meddai’r llythyr ganddynt.  Wel, dyna chi ddarpar-ymwelwyr Llennyrch o ffwrdd i gyd yn chwilio am lety’n Port felly’n de?! Mae’r Cyngor Tref am ei llythyru/e-bostio eto, a da chi, gwnewch chithau hefyd. Mae rhywun yn cael hen deimlad bod ardal Stiniog yn cael cam o hyd tydi!

Mynegodd Y Cyng. Linda Jones ei phryder nad oedd amserlen newydd y bysus yn cydfynd ag amseroedd yr ysgolion a bod disgyblion weithiau’n gorfod disgwyl hyd at dri chwarter awr i gael bws adref. Cytunodd pawb nad oedd hyn yn dderbyniol a phenderfynwyd anfon llythyr i gwyno.

Bu trafodaethau eraill am waith y Cynllun Finyls ar ffenestri siopau gweigion y Stryd Fawr. Hefyd, gwaith sydd ar gychwyn ar ambell faes parcio yn yr ardal, a chafwyd y newyddion fod planhigion ar fin cyrraedd i roi dipyn o liw yn ein parciau’r gwanwyn hwn.

Safbwynt fy hun yn unig sydd yma. Mwynhewch y Pasg a Chalan Mai.
David Jones
- - - - - - - - - - -

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2024 (heb y llun, gan Paul W)