Cais i Ddod yn Dref Ddiwylliant

Mae tref Blaenau Ffestiniog wedi cyflwyno cais i gael ei dynodi'n Dref Ddiwylliant gyntaf Gwledydd Prydain. O dan gynlluniau a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd Gwladol y DU dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, Lisa Nandy, bydd y dref fuddugol yn cael £3m a’r ddwy dref sy'n dod yn ail yn cael £250,000, i'w ddefnyddio i hyrwyddo diwylliant lleol. 

Cyflwynwyd y cais gan Gyngor Tref Ffestiniog ac fe'i lluniwyd ar y cyd efo’r rhwydwaith menter gymunedol - Cwmni Bro Ffestiniog. Bydd yn cael ei gefnogi gan Gyngor Gwynedd, Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, Opra Cymru, Ysgol y Moelwyn a Chymdeithas Hanes y Blaenau. 

Gweledigaeth – ‘Llechi Byw’ yw dathlu adfywiad drwy greadigrwydd. Bydd yn anrhydeddu hanes diwydiannol y dref wrth arddangos ei harloeswyr cyfoes – ffilmwyr fel Dyl Goch, artistiaid fel David Nash, Howard Bowcott, Gareth Parry a Lleucu Gwenllian, cerddorion fel Gai Toms a Chôr Meibion y Brythoniaid, ynghyd â beirdd sydd wedi’u gwreiddio yn yr hunaniaeth Gymreig. Mae hon yn gymuned sy’n ‘dawnsio yn y glaw’, yn canu ei hanes ac yn awyddus i ysgrifennu ei dyfodol ei hun - yn Gymraeg ac yn ieithoedd y byd! 

Bydd panel arbenigol dan arweiniad y cynhyrchydd teledu Phil Redmond yn gwerthuso'r cyfan ac yn dewis rhestr fer o drefi a fydd yn derbyn £60,000 yr un i'w cefnogi i ddatblygu cais llawn. 

Mae’r cerddor Gai Toms yn dweud: 

“Mae Blaenau Ffestiniog yn dref wedi’i hadeiladu ar lechi, calon a chân. Unwaith roedd yn cael ei gweld fel prifddinas y diwydiant llechi – y dref ‘a roddodd do ar y byd’. Mae bellach yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO Tirlun Llechi Gogledd Orllewin Cymru. Heddiw, mae ei thirwedd ddramatig a’i chymuned Gymraeg agos yn tanio egni creadigol unigryw sy’n cael ei gydnabod ledled Cymru”.

Mae Rory Francis, Cadeirydd Cyngor Tref Ffestiniog, yn egluro: 

“Bwriad y cynllun yw rhoi cyfle i bawb rannu eu balchder o’r fan lle maen nhw’n byw, ac mae gan Flaenau Ffestiniog stori anhygoel i’w hadrodd. Dim ond y cam cyntaf ydy hwn, ond os byddwn yn llwyddiannus, rydym yn gobeithio y gall hyn wneud gwahaniaeth gwirioneddol - i dre’r Blaenau ac i Fro Ffestiniog gyfan”. 

Am ragor o wybodaeth am hyn cysylltwch â Rory Francis ar 07539 322678 neu Cynghoryddroryfrancis@cyngortrefffestiniog.cymru
 - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2026

  

Camu i’r Adwy dros Natur!

Fel rhan o ymgyrch Ddiwrnod y Ddaear, aeth disgyblion Blwyddyn 3 Ysgol Maenofferen ati’n frwd i wneud gwahaniaeth, gan gasglu 17 bag o sbwriel mewn dim ond awr. Eu cenhadaeth oedd glanhau y Parc, man sy’n adnabyddus am sbwriel, ond roedd y plant yn barod iawn am yr her. Mewn gwirionedd, roedden nhw’n mwynhau gymaint nes ei bod hi bron yn amhosib eu cael yn ôl i’r ysgol! Da iawn, Blwyddyn 3, roeddech chi’n wych!

Ond doedd y hwyl ddim yn stopio fan hyn. Roedd wythnos olaf mis Ebrill yn Wythnos Genedlaethol Garddio, ac unwaith eto dangosodd y disgyblion faint maen nhw’n mwynhau bod allan yn yr awyr agored ac yn gweithio gyda natur.

Daeth disgyblion Blwyddyn 6 yn arbenigwyr coed go iawn wrth gymryd rhan yn ein prosiect adfywio coed aethnen, gan weithio gyda Dr Jenny Wong o Brifysgol Bangor. Yn ôl ym mis Mawrth, fe wnaethom ni gymryd toriadau gwreiddiau o ddwy goeden ar dir yr ysgol. Ar ôl ychydig wythnosau o dyfu’n ofalus, roedd y toriadau’n barod, ac aeth y disgyblion ati i’w plannu mewn potiau. Buon nhw’n gweithio’n wych fel tîm a byddan nhw’n parhau i ofalu am y coed ifanc tan gwyliau’r haf. Wedyn, bydd y coed yn symud i feithrinfa goed cymunedol Y Dref Werdd cyn cael eu plannu ym mis Hydref. Coedwigwyr y dyfodol!

Yn y cyfamser, mae disgyblion Blwyddyn 3 hefyd wedi bod yn dysgu am fwyd - o ble mae’n dod a pha mor bell mae’n teithio. A’r rhan orau? Maen nhw wedi bod yn tyfu eu salad eu hunain! Bydd eu cynnyrch cartref yn barod mewn pryd ar gyfer picnic arbennig yng Ngardd Bywyd Gwyllt Tanygrisiau yn fuan. Rydym yn edrych ymlaen yn fawr at eu gweld yn mwynhau ffrwyth (a llysiau!) eu llafur.

Bob gwanwyn, mae Mai Di Dor yn ymddangos eto - gwahoddiad i gadw’r peiriant torri gwair yn y sied, a gadael i’r glaswellt dyfu. Mae’n syniad syml, ac yn un da. Gall glaswellt hirach ddarparu bwyd cynnar i beillwyr, lloches i bryfed, ac ychydig o “anhrefn” i dorri ar drefn ein gerddi taclus. Ond beth sy’n digwydd pan ddaw mis Mehefin?

Os daw’r peiriant torri gwair allan eto ar unwaith a thorri popeth i lawr mewn un tro, efallai ein bod yn dadwneud llawer o’r daioni. Mae’r holl dyfiant newydd - a’r bywyd sy’n dibynnu arno - yn diflannu cyn gynted ag y daeth.

Fel y rhan fwyaf o bethau ym myd natur, nid yw mor syml â dweud ie neu na. Ni fydd pob lawnt yn troi’n ddôl flodau gwyllt, ac ni fydd gadael i’r glaswellt dyfu am fis yn datrys popeth. Ond efallai y bydd yn ein helpu i sylwi mwy; beth sy’n tyfu, beth sy’n ymweld, a pha rannau o’r ardd sy’n teimlo fwyaf byw.

Efallai nad Mai Di Dor yw’r stori gyfan, ond yr hyn sy’n digwydd wedyn. Yn lle dychwelyd yn syth at yr un drefn, gallwn feddwl am dorri’r glaswellt yn fwy bwriadol. Gadael rhai rhannau’n hirach, torri eraill yn fyrrach, a chreu cymysgedd o gynefinoedd. Glaswellt hir a blodau i bryfed, a mannau agored i adar fel mwyalchen a bronfraith chwilota.

Yn ein Gardd Bywyd Gwyllt gymunedol leol, er enghraifft, fe wnaethom dorri’r ardal gyfan yn dda ddiwedd mis Mawrth, ac yn ddiweddar rydym wedi torri llwybrau bwriadol drwy’r ddôl a’r berllan. Byddwn yn cadw’r llwybrau hyn yn fyr drwy’r haf, gan adael y gweddill i dyfu. Beth am alw heibio i’w mwynhau a gweld pa fywyd gwyllt allwch chi ei weld?

Mae lawntiau mor gyfarwydd fel nad ydym yn aml yn eu cwestiynu, ond nid oes rhaid iddynt fod yn bopeth. Gall hyd yn oed newidiadau bach - cornel yn cael ei gadael i dyfu, rhai planhigion brodorol, torri’n llai aml - wneud gwahaniaeth.

Felly, p’un a ydych yn torri’r gwair neu beidio, efallai mai’r peth pwysig yw gweld eich gardd mewn ffordd wahanol. Nid dim ond am fis, ond dros yr haf cyfan.

Meg Thorman
Rheolwr Prosiect Amgylcheddol Y Dref Werdd
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2026

 
 

'Rybish’ o Dwrnament

Dw i wrth fy modd efo'r gwanwyn, credaf mae'r tymor yma ydi fy hoff amser o'r flwyddyn. Mae'r wyrth o natur yn deor a dod i fywyd yn ddibynadwy ac i weld yn glir, hyd yn oed ym mhob cornel o'n trefi a'n pentrefi wedi'u palmantu. Pob gardd, pob ymyl ffordd, pob lle tyfu a phob fferm.

Ond mae rhywbeth arall yn tynnu sylw o’r cennin pedr a blodau gwyllt yr adeg yma o'r flwyddyn hefyd. Sbwriel. Dros flynyddoedd mae poteli wedi'u taflu tu allan i'r dafarn, diodydd chwaraeon ger ein caeau, sbwriel cartref wedi'i chwythu ar y strydoedd. 

Pryd dwi’n ymweld â’r ysgolion i siarad am weithredu hinsawdd lleol, mae’n syndod bob tro pa mor aml y mae pobl ifanc yn siarad am sbwriel llygredd plastig. Sy'n dangos bod gobeithion a gweledigaeth pobl ifanc i’w dyfodol da yn cynnwys mannau gwyrddach, di-sbwriel, yn llawn anifeiliaid gwyllt.

Beth sydd yn taro fi ydi pa mor lwcus ydan ni i gael mannau gwyrdd a natur a bioamrywiaeth yma yn y fro a bod angen ei achub ar gyfer ein amgylchfyd. 

Felly gyda hynny dan sylw penderfynwyd cynnal y twrnament mwyaf rybish... h.y cystadleuaeth i gasglu y mwyaf o sbwriel fel diweddglo i weithgareddau GwanwynGwyrddni yma ym Mro Ffestiniog. 

Gwahoddwyd timau chwaraeon a mentrau a chymdeithasau lleol i gystadlu i gasglu'r nifer fwyaf o fagiau o sbwriel posibl, o unrhyw le yn y dref, gyda dyddiad ac amser cau o ddydd Sul 19eg Ebrill. A chyda’r cyfle i ennill £100 a roddwyd i’r digwyddiad gan Antur Stiniog, roedden ni’n barod am dwrnamaint ffab. 

Medd Paul, un o gyfarwyddwyr gwirfoddol Antur Stiniog: 

"Mae'n bleser gan Antur Stiniog gyfrannu at yr ymgyrch werthfawr yma i gasglu sbwriel yn lleol. Mae amgylchedd ein cymuned yn bwysig iawn i'r cwmni ac mae pawb sy'n bwcio diwrnod o feicio ar lethrau Cribau a Llechwedd yn medru rhoi punt neu ddwy arall os hoffent, at waith amgylcheddol yn ein bro. Mae hyn wedi cynnwys plannu coed a noddi blychau nythu gwenoliaid duon er enghraifft, ond mae'n hyfryd cael cyfrannu at y gystadleuaeth hwyliog yma i gasglu sbwriel hefyd."

Y clwb rygbi oedd yr enillwyr a nhw dderbyniodd £100 gan Antur Stiniog a gyfrannodd y wobr yn garedig.

 

Gyda’n gilydd casglwyd dros 100 o fagiau gyda’r tîm buddigol yn casglu 34 o fagiau! Mae'r cannoedd o bobl a gymrodd ran wedi rhoi rhywbeth anhygoel yn ôl i'r dref hon o’u hamser a’u hymdrech. Ac mae hefyd yn ein hatgoffa, o'r holl weithredoedd bach y daw a newid mawr. O fan hyn, gallwn ofyn am fwy o finiau wedi'u gosod yn strategol, gwneud ychydig o gasglu yn fwy rheolaidd, lansio ymgyrch i leihau baw cŵn a ... chynnal y twrnamaint eto gyda mwy o dimau, mwy o lefydd a mwy o fagiau.

Gallwn ni i gyd gael ychydig mwy o obaith, a gwybod bod gennym ni’r pŵer i wneud gwahaniaeth, gan ddechrau yma wrth ein traed. Os ydych chi eisau bod yn rhan o fwy o weithredoedd newid hinsawdd gymunedol cysylltwch â Nina GwyrddNi ar FaceBook, neu anfonwch  neges at 07950 414 401. 

NB 

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2026

 

Arddangosfa Benblwydd

Diolch o galon i bawb fu yn Oriel Llyfrgell y Blaenau dros y gaeaf i weld yr arddangosfa hanes a greuwyd er mwyn dathlu hanner can mlynedd o gyhoeddi Llafar Bro. Roedd yr arddangosfa yn ddathliad hefyd o weithgaredd gwirfoddol yn ein cymuned, a’r cyd-weithio agos sydd rhwng nifer o gymdeithasau ein bro.

Diolch yn benodol i Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog a Chymdeithas Archeoleg Bro Ffestiniog am fod mor barod i rannu’r gofod yn yr oriel a gosod llawer o’u creiriau a phaneli gwybodaeth yno, i wneud arddangosfa ddifyr tu hwnt ar hanes ein hardal.

Mary a Bill o’r Gymdeithas Archeoleg, Vivian a Dafydd o’r Gymdeithas Hanes, a Paul ar ran Llafar Bro, yn croesawu Liz Saville Roberts, Mabon ap Gwynfor, a'r Cynghorydd Rory Francis ar ddiwrnod ola’r arddangosfa.

Daeth y gweithgor trefnu at ei gilydd ganol Ebrill, er mwyn datgymalu’r casgliad, a chael un cyfle olaf i groesawu pobl i’r arddangosfa. Ymysg y rhai alwodd i mewn oedd ein haelod seneddol Liz Saville Roberts, a Mabon ap Gwynfor, aelod o Senedd Cymru, ac roedd y ddau yn hael eu canmoliaeth o waith y cymdeithasau ac o’r hyn oedd i’w weld yn yr arddangosfa. Mi fedrwch fentro ein bod wedi codi ambell bwnc trafodaeth efo nhw, gan gynnwys y ffaith fod Bro Stiniog yn haeddu canolfan dreftadaeth barhaol!

Diolch i genod y llyfrgell, ac i bawb alwodd i mewn rhwng Hydref ac Ebrill. Roedd geiriau nifer ohonoch yn y llyfr sylwadau yn codi calon ac yn gwneud yr ymdrech yn werth chweil, er enghraifft: “Gwych a gwerth ei weld; Hanes Blaenau ar ei orau; Wedi dysgu llawer, fel dysgwr sydd wedi symud i Blaenau yn ddiweddar; Diddorol dros ben- llawer o atgofion yn ôl; Ardderchog a hiraethus am yn ail”; a llawer mwy!

Hoffai bwyllgorau Llafar Bro, y Gymdeithas Archeoleg, a’r Gymdeithas Hanes hefyd ddiolch am y rhoddion ariannol a roddwyd yn y blwch gan ymwelwyr i’r oriel. Rhanwyd yr arian ar y diwrnod olaf, a bydd yn mynd at gynnal gweithgareddau gwirfoddol ein milltir sgwâr eto.

Bydd paneli penblwydd Llafar Bro yn cael eu harddangos yn Yr Ysgwrn yn ystod Mehefin eleni, felly gobeithiwn y medrwch alw yn fanno i ddangos eich cefnogaeth hefyd. Ymlaen rwan am 50 mlynedd arall!

PW
- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026 

 

Dyddiau Cynnar Chwarel Maenofferen

Cynhaliwyd cyfarfod mis Mawrth Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog ar y 18fed o’r mis a rhoddwyd croeso i’r siaradwr gwadd, Dylan Jones. Un a fagwyd yn y Blaenau yw Dylan ac un o hogiau Plas Canol ar y Stryd Fawr. Roedd ei dad, Geraint yn chwarelwr yn Chwarel Maenofferen a does ryfedd fod ganddo gymaint o wybodaeth ddifyr am y chwarel honno. 

Mae'n gweithio i Lywodraeth Cymru yng Nghyffordd Llandudno ac yn ymddiddori mewn hanes chwareli - yn enwedig rhai Stiniog. Mae wedi bod yn weithgar a brwd iawn i arbed dirywiad melin Chwarel Maenofferen a'i diogelu ar gyfer yr oesoedd a ddêl. Mae'n aelod selog o'r Fforwm Hanes ac wedi rhoi ambell sgwrs ar Chwarel Maenofferen. Yn rhifyn 41 o Rhamant Bro cyhoeddodd yr erthygl ddifyr Ffrwydrad Boeler Ager Chwarel Maenofferen yn 1882 -pan laddwyd 4 o weithwyr y chwarel a thrychineb i’r holl fro. 

Testun Dylan oedd Dyddiau Cynnar Chwarel Maenofferen a chafwyd ganddo druth o wybodaeth am ddechrau cloddio llechi ar y tir a berthyn i Arglwydd Newborough a sut oedd cysgod o’r chwarel wedi ei sefydlu yn ddiweddar yn y 18fed ganrif. Roedd yn enwi ffynonellau a thraethodau pwysig a hefyd roedd wedi ymchwilio i fywyd rhai o’r chwarelwyr cynnar ar ddechrau’r 19eg ganrif. 

Cyflwynodd dipyn o ganlyniadau ei ymchwil personol ac i rai nad oedd yn gyfarwydd â chyfnod cynnar y chwareli llechi roedd llawer o wybodaeth ddifyr a lluniau o wahanol ffynonellau. Mae Chwarel Maenofferen yn un o’r chwareli hanesyddol pwysicaf ym Mro Ffestiniog. Ddim hyd 1861, pan brydleswyd y tir a'r chwarel bresennol gan y perchennog Arglwydd Newborough y ffurfiwyd y Maenofferen Slate Quarry Company Cyf. Tyfodd i fod yn un o chwareli mwyaf llwyddiannus yn y fro a’r pumed cynhyrchydd mwyaf yn y rhanbarth.

Mae'r chwarel wedi'i lleoli o fewn tirwedd ddramatig o fynyddoedd garw a dyffrynnoedd serth, sy'n nodweddiadol o dirwedd Eryri. Mae Maenofferen yn adnabyddus am ei lechi glas tywyll nodweddiadol, a gafodd ei werthfawrogi'n fawr am ei wydnwch a'i rinweddau esthetig, gan ei wneud yn ddewis poblogaidd ar gyfer toi ac adeiladu. Mae'r chwarel yn cynnwys pyllau agored dwfn, siambrau tanddaearol, a thomennydd sbwriel helaeth. Mae olion seilwaith diwydiannol y chwarel, fel yr hen dai weindio, melinau prosesu, a systemau tramffyrdd, yn rhoi cipolwg ar dreftadaeth ddiwydiannol gyfoethog yr ardal. Roedd y strwythurau hyn yn hanfodol ar gyfer cludo a phrosesu llechi, ac roedd y systemau rheilffordd cul yn chwarae rhan hanfodol wrth symud y llechi i drefi a phorthladdoedd cyfagos i'w hallforio. 

Erbyn diwedd yr 20fed ganrif, daeth gweithrediadau chwareli ar raddfa fawr i ben, a gadawyd llawer o'r safle. Heddiw, mae Chwarel Maenofferen yn safle hanesyddol arwyddocaol, gyda rhai rhannau yn dal i fod yn hygyrch i ymwelwyr sydd â diddordeb mewn archwilio gweddillion diwydiant llechi Cymru, sydd wedi'i gydnabod fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO. 

Mae tirwedd y chwarel, gyda'i adfeilion dramatig a'i golygfeydd, yn cynnig atgof ingol o orffennol diwydiannol yr ardal a bywydau'r gweithwyr a oedd unwaith yn llafurio yno. Diolch i Dylan am gyflwyno’r hanes cynnar i’r hyn a dyfodd, maes o law, yn chwarel fasnachol lwyddiannus iawn.

Mae’r arlunydd Falcon Hildred wedi gwneud cyfres o frasluniau dyfrliw gwych o chwarel Maenofferen i’w gweld fan hyn ar wefan yr arlunydd [nid yw Llafar Bro yn gyfrifol am wefannau allanol].
TVJ
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2026