Llyfrau Lleol

Rhan o golofn Y Silff Lyfrau, o rifyn Medi 2026 

Adolygiad o Y Gwir yn Erbyn y Byd

Roedd darllen dyddiadur Ceri fel ailymweld â fi fy hun yn fy arddegau ar adegau. Gwir fy mod i erioed wedi symud i’r de, gorfod ymdopi â sefyllfa deuluol heriol na gwneud prosiect am Iolo Morganwg, ond roeddwn i yn cadw dyddiadur a hwnnw yn edrych a swnio yn union fel un prif gymeriad y nofel hynod hon i blant yn eu harddegau. 

Mae’r cynhesrwydd a’r agosatrwydd y mae Llio Maddocks yn llwyddo i’w gyfleu drwy ddyddiadur Ceri yn plethu yn gampus â hanes Iolo Morganwg. Pendilia’r nofel rhwng dyddiadur Ceri, sydd newydd symud o’r gogledd i fro mebyd ei mam ym Mro Morgannwg, a dyddiadur dychmygol un o’i chyndeidiau oedd hefyd yn un o gyfoedion Iolo Morganwg. Gan fod prosiect hanes ei dosbarth yn ei hysgol newydd yn gofyn am ganolbwyntio ar Iolo Morganwg, mae Ceri yn penderfynu mai dyddiadur Owain Sion, yn trafod hynt a helynt y gŵr wnaeth ffurfio Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, fyddai ei phrosiect hi.

Dyma strwythur ffres a chlyfar i nofel hanesyddol, ac mae’r plethu rhwng y ddau ddyddiadur yn llifo yn naturiol ac yn llwyddo i gynnal diddordeb o’r dechrau i’r diwedd. Er bod dwy stori yn cyd-redeg ac y byddai hynny wedi gallu mynd yn ddryslyd, mae adnabyddiaeth yr awdur o’i chymeriadau yn y ddau gyfnod yn atal hynny rhag digwydd. Dwi’n amau y byddai plant a phobol ifanc yn eu harddegau yn mwynhau hwyl a hud dychymyg gwyllt Iolo Morganwg, ac yn gallu uniaethu â theimladau a phrofiadau Ceri. Roedd y llyfr hefyd yn apelio ata i, fel oedolyn, ac er bod gen i syniad go lew o hanes Iolo roedd cryn dipyn o’r ffeithiau amdano yn newydd i mi. Teimlais fod lefel yr elfennau hanesyddol yn uchel a manwl, ond eto yn ddigon addas i bobol ifanc ei fwynhau heb deimlo eu bod nhw yn darllen llyfr hanes.
Mewn rhannau, mae stori Ceri a’i chyfeillion – a’i gelynion – newydd yn mynd i lefydd teimladwy a chaled wrth i broblemau bydoedd blêr yr oedolion dreiddio lawr i’r genhedlaeth nesaf. Mae’r rhannau hyn yn cael eu gwrthbwyso gan ddiniweidrwydd ein storïwr bron bob tro, ac fel mae’r Ceri ifanc yn gwibio o un peth i’r llall yn ei dyddiadur dydy sylw’r darllenydd byth ar y drwg yn rhy hir chwaith. 

Un o elfennau cynhesaf y llyfr, yn ogystal â chyfeillgarwch Ceri â’i ffrindiau newydd, yw’r berthynas rhwng y ferch a’i thaid. Iolo Morganwg yw’r llinyn sydd yn tynnu nhw yn agosach, a’i hanes sydd yn cryfhau gwerthfawrogiad Ceri o’i chynefin newydd.

Llwyddodd Y Gwir yn Erbyn y Byd i hoelio fy sylw o’r dechrau i’r diwedd drwy’r ddau linyn storïol cryf a’i storïwr annwyl. Mae’r llyfr yn drysor i unrhyw berson ifanc sydd yn mwynhau hanes ac unrhyw un sydd gan ddychymyg mor fywiog ag Iolo Morganwg.

Cadi Dafydd
[Y Gwir yn Erbyn y Byd. Llio Maddocks. Gwasg Carreg Gwalch £8.99]

- - - - 

Gwen ac Arianrhod 2 -Cantre’r Gwaelod

Yn dilyn ei llwyddiant yn ennill categori uwchradd Gwobrau Tir Na N-Og eleni efo’i nofel graffig Gwen ac Arianrhod, llongyfarchiadau mawr i’r dylunydd a’r awdur lleol, Lleucu Gwenllian ar gyhoeddi’r ail lyfr yn y gyfres, yn dilyn taith Gwen ac Arianrhod i gantre’r Gwaelod!

Wrth gynllunio a darlunio’r gyfrol hon dywedodd Lleucu: ‘Dwi'n gobeithio bydd y darllenwyr yn gallu gweld eu hunain yn y llyfr, ac yn cael rhyw fath o ddihangfa i'r byd hud a lledrith – dyna oedd fy hoff beth i am ddarllen pan oeddwn i'n fach!’

Creda Lleucu bod llais pobl ifanc yn bwysig yn y byd llenyddol, a’i chyngor i eraill ynglŷn â dechrau ysgrifennu fyddai: 

‘Dydi adrodd stori ddim yn gorfod bod yn un peth penodol, nac yn rhywbeth sy'n dilyn strwythur caeth – mae gan straeon llafar, comics, ffilmiau a straeon sydd wedi eu hadrodd yn gyfan gwbl drwy ddarlunia’r potensial i fod yr un mor bwerus a nofelau mawr, trwm; felly pa bynnag gyfrwng sy'n caniatáu i chi fynegi eich hunain, ewch amdani!’

Wrth adolygu yng nghylchgrawn Barn, dyma ddywed Llio Eurgain: 

“Cefais y pleser o adolygu’r gyntaf a’r un ganmoliaeth sydd gennyf i’r ail... Unwaith eto dwi’n edmygu dawn yr artist yn creu nofel graffig gyflawn sy’n llawn darluniau ardderchog... Yn sicr fe’m gadawyd i â’r awydd i ddeifio yn ôl i ganol y tonnau i ddarganfod be ddigwyddith nesaf, felly ni fedraf ddisgwyl i gael darllen y drydedd stori!"

[Gwen ac Arianrhod 2 -Cantre’r Gwaelod. Lleucu Gwenllian. Gwasg Carreg Gwalch £9.99]

Llongyfarchiadau enfawr i’r ddwy; mae’n ymddangos fod y gynulleidfa’n cytuno efo’r canmol, gan fod Cyngor Llyfrau Cymru wedi gosod Y Gwir yn Erbyn y Byd a Gwen ac Arianrhod 2 -Cantre’r Gwaelod ymysg gwerthwyr gorau llyfrau pobl ifanc yn Gymraeg ar gyfer mis Gorffennaf. 
Edrychwn ymlaen yn arw i weld mwy yn y dyfodol. 

Yn y cyfamser, gallwch wrando ar Lleucu’n sgwrsio am y broses o greu ei nofelau graffig ar bodlediad Sgribls trwy eich gwasanaeth ffrydio arferol, neu ar wefan Y Pod.
- - - - - 

Dolenni i erthyglau eraill: 

Llwyddiant Llio 

Gwobr Tir Na nOg Lleucu

 

Haf o flodau, gloÿnnod byw a choed bach!

Colofn Y Dref Werdd

Daeth yr haf â digon o liw a bywyd i erddi cymunedol a mannau gwyrdd Y Dref Werdd. O ddolydd yn llawn blodau gwyllt a gloÿnnod byw, i dros 2,100 o goed bach yn tyfu yn ein meithrinfa, mae wedi bod yn braf gweld ffrwyth y gwaith sydd wedi mynd i’r safleoedd dros y misoedd diwethaf.

 

Yn Nhanygrisiau, mae’r ddôl flodau gwyllt a’r berllan wedi edrych yn hyfryd dros yr haf ac wedi bod yn llawn pryfed peillio. Mae’r gribell felen wedi gwneud yn arbennig o dda eleni, ac rydym wedi gallu casglu hadau i’w gwasgaru mewn rhannau eraill o’r ardd. Daeth 14 o oedolion a phlant atom hefyd ar gyfer y Cyfrif Mawr Gloÿnnod Byw, ac roedd yn braf iawn gweld llawer mwy o loÿnnod byw nag y gwelsom y llynedd.

Bu nifer o weithgareddau eraill hefyd, gan gynnwys sesiynau gwyddoniaeth dinasyddion yn ystod Wythnos Natur Cymru, ymweliad gan grŵp o ddysgwyr Cymraeg, a diwrnodau profiad gwaith gyda disgyblion Ysgol y Moelwyn. Mae’r Prosiect Aethnen gyda Blwyddyn 6 Ysgol Maenofferen wedi parhau hefyd, ac mae dros 100 o goed ifanc bellach yn ôl yn ein meithrinfa, yn tyfu ymlaen cyn cael eu plannu yn yr hydref.

Er gwaethaf y tywydd poeth a sych, mae dros 2,100 o goed bellach yn tyfu yn ein meithrinfa. Mae hynny wedi golygu llawer iawn o ddyfrio, ond diolch i waith caled staff a gwirfoddolwyr, ychydig iawn o goed sydd wedi’u colli.

Rydym hefyd wedi bod yn gweithio gyda nifer o bartneriaid ar brosiectau cadwraeth ac ymchwil, ac ym mis Medi byddwn yn croesawu rhwydwaith ‘CommuniTree Llais y Goedwig’ i Danygrisiau i rannu hanes ein meithrinfa goed a’r hyn rydym wedi’i ddysgu ar hyd y ffordd. 

Meg 

- - - - - - - - - -

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Medi 2026

 

Blodau piws hardd, ond miliynau o hadau peryg

Mae Blaenau Ffestiniog yn enwog am y tomennydd llechi. Ond mae’r tipiau ar ddwy ochr y A470 i’r gogledd o Ffestiniog yn newid. Mae mwy a mwy o Rhododendron ponticum yn ymledu drostyn nhw. 

Wrth gwrs, gellid honni eu bod yn edrych yn wych ym mis Mai gyda’u blodau trawiadol piws. Ond yn anffodus, mae ‘na broblem! 

Mae’r Parc Cenedlaethol wedi adnabod y Rhododendron fel un o'r rhywogaethau ymledol mwyaf trafferthus yn Eryri.

Rhaid pwysleisio, nad yw’r status quo yn opsiwn. Os na wnawn ni weithredu, nân nhw ymledu ymhellach ac ymhellach, hyd nes bod yr holl ardal yn frith o Rhododendron. Ydyn ni’n wir eisiau hynny?

Mi gafodd Rhododendron ei gyflwyno i wledydd Prydain o Iberia yn y deunawfed ganrif, fel llwyn addurniadol ond hefyd i ddarparu gorchudd ar ystadau hela. Yn anffodus, mae'n ffynnu yn hinsawdd llaith gogledd Cymru ac ers dros ganrif bellach, mae o wedi bod yn ymledu allan o reolaeth. 

Mi all un planhigyn gynhyrchu hyd at filiwn o hadau bob blwyddyn.

Y broblem yw bod y planhigyn hwn yn wenwynig i fywyd gwyllt. Yn y flwyddyn 65 Cyn y Cyfnod Cyffredin, cafodd byddin Rufeinig o dan Pompey ei wenwyno fel eu bod nhw’n methu ymladd yn effeithiol, ar ôl bwyta mêl o wenyn a oedd wedi peillio planhigion Rhododendron. Heddiw mae'n lledaenu ar draws Eryri, gan ddisodli cynefinoedd brodorol sy'n cynnal cyfoeth o bryfed ac adar, fel y frân goesgoch a’r gôg, gyda chanopi trwchus na all gynnal llawer o fywyd gwyllt o gwbl.

Mae cyrff amgylcheddol megis Parc Cenedlaethol Eryri, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Choed Cadw wedi gwario ffortiwn yn rheoli Rhododendron ponticum ar eu tir. Ond yma ar ein tomenni llechi, mae'n broblem wirioneddol. Oherwydd ansefydlogrwydd y llechi, nid yw’n hawdd mynd atyn nhw. Beth fedrwn ni ei wneud i reoli'r ffynhonnell enfawr o hadau yma, a allai ledaenu’r peryg yma i ardaloedd eraill? A fyddai modd i gyrff megis Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Eryri, Cyngor Gwynedd, Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru a Llechwedd gydweithio i reoli’n Rhododendron? A fyddai modd plannu coed eraill, coed brodorol fel bedw yn lle?

Wrth baratoi’r erthygl hon, nes i ysgrifennu at nifer bobl a chyrff sy’n ymwneud â’r cwestiwn. Calonogol oedd derbyn neges yn ôl oddi wrth Michael Bewick, Rheolwr Gyfarwyddwr J W Greaves & Sons Ltd, sy’ biau Llechwedd yn pwysleisio ei fod o’n deall fod hyn yn fater pwysig a’i fod o’n hapus i wneud yr hyn a fedr wneud i’w ddatrys. Ychwanegodd fod profiad yn dangos fod y broblem hon yn anos i’w datrys nag y gall ymddangos ar y dechrau. 

Mae Megan James, Swyddog Bioamrhywiaeth Parc Cenedlaethol Eryri yn dweud: 

“Credaf bydd y broblem o reoli Rhododendron ponticum yn y Parc yn cymryd sawl sefydliad ac unigolion i gyd-weithio efo'i gilydd ar les rhywogaethau brodorol Cymru.” 

Ac mae hi’n ychwanegu: 

“Credaf fod gobaith yma i weld newid a chynnydd yn y nifer o rywogaethau brodorol yn Eryri gan ffocysu ar waredu rhywogaethau ymledol fel Rhododendron ponticum.”

Mae Jennifer Heard o Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn dweud: 

“Mae Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn cydnabod bod Rhododendron ponticum yn broblem ar safleoedd ledled Gogledd Cymru... Rydym yn ymwybodol bod Parc Cenedlaethol Eryri wedi gwario tua £2.2 miliwn rhwng 2018 a 2024 ar ei reolaeth. Lle mae cyllid ar gael, dylid rheoli Rhododendron ponticum mewn modd strategol, gan ddefnyddio technegau arfer gorau fel y rhagnodir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. 
Byddem yn argymell annog rhywogaethau coed brodorol i wladychu'r llethrau. Byddai bedw, fel gwladychwr cynnar, yn sicr yn briodol i ddechrau, ond efallai hefyd griafolen, collen a draenen wen. Gellid plannu rhywogaethau eraill fel derwen mes di-goes, helyg a phinwydd yr Alban lle mae amodau'n caniatáu. Fodd bynnag, efallai y byddai'n well gadael i'r rhywogaethau arloesol ymsefydlu'n gyntaf i wella amodau er mwyn ychwanegu rhywogaethau eraill yn y dyfodol. Hefyd, gan y gallai'r tir fod yn anodd ac o bosibl yn beryglus i weithio arno, efallai y byddai gwasgaru hadau yn hytrach na phlannu'n fwyaf priodol, gan adael i adfywio digwydd yn fwy naturiol. Mae rhai coed yn ymsefydlu'n naturiol (gan gynnwys rhywogaethau conwydd anfrodorol a allai fod yn annymunol) felly mae'n werth ystyried a ellir gwasgaru hadau cyflymu'r broses hon.”

Oes gennych chi, ddarlenwyr Llafar Bro, syniadau am hyn? Ydan ni eisiau’r planhigion hyn ymledu trwy’r ardal? Ac os nad ydan ni, beth ddylen ni wneud yn eu cylch?   

- - - - - -  

Erthygl (a llun) gan Rory Francis, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2026

 

Rheilffordd Rhan Amser

Prif erthygl rhifyn Medi 2026

Mae Llafar Bro wedi holi Trafnidiaeth Cymru, o dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth, am y gwasanaeth trên chwit-chwat ar Reilffordd Dyffryn Conwy, ac anfodlonrwydd a rhwystredigaeth y teithwyr am na wyddwn o un wythnos i’r nesa’ os bydd trên o gwbl, a’r shambls llwyr efo’r bysus sydd i fod i gymryd lle y trenau colledig.

Hanner ateb gawsom ni mewn gwirionedd, a doedd hwnnw ddim yn hawdd iawn i’w ddehongli. Ond y prif bethau wnaethom ni ddysgu o holi’r cwmni sy’n rhedeg trenau yng Nghymru oedd eu bod wedi canslo 340 o drenau rhwng y Blaenau a Llandudno yn ystod 2025, a 149 arall wedi methu gwneud y daith gyfan. 

Hyn yn gyfanswm o 589 trên heb redeg o gwbl, neu heb gyrraedd pen y daith y llynedd*.

Eleni, hyd at ddiwedd Gorffennaf -ac mae mwy wedi bod ers hynny cofiwch- y cyfanswm oedd 288 trên wedi’i ganslo’n llwyr, a 36 trên heb wneud y daith yn llawn!

Llun gan Foulger Rail Photos, dan drwydded CC BY-SA 2.0

Dyma be' ofynwyd i Trafnidiaeth Cymru, dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth, ar ddiwedd Gorffennaf:

•    Sawl gwaith yn ystod 2025 ac hyd yma yn ystod 2026 mae Trafnidiaeth Cymru wedi canslo gwasanaethau trên Rheilffordd Dyffryn Conwy rhwng Llandudno a Blaenau Ffestiniog?

•    Beth oedd y rheswm ym mhob achos?

•    Sawl gwaith mae Trafnidiaeth Cymru wedi canlso trenau i Flaenau Ffestiniog er mwyn symud y cerbydau i wasanaethu ardal yr oeddech yn tybio oedd yn flaenoriaeth pwysicach i gynnal gwasanaeth?

Efo ceisiadau Rhyddid Gwybodaeth rhaid i’r corff dan sylw ymateb o fewn 20 diwrnod gwaith, ac mi wnaeth Trafnidiaeth Cymru (TrC) lwyddo yn hynny, o drwch blewyn ar y 24ain o Orffennaf, ond efo fersiwn Cymraeg anghyflawn “oherwydd yr iaith dechnegol, bydd ymateb wedi'i gyfieithu'n llawn yn dilyn."   Tydi’r ateb cyflawn hwnnw dal heb ddod.

Mi welsoch gyfanswm y trenau a ganslwyd uchod, ond dyma’r manylion:

Hynny ydi canslo di-rybudd ydi’r rhai melyn. Canslo wedi ei drefnu o flaen llaw sydd mewn glas

Nid yw’n amlwg o’u hymateb nhw os ydi trên o Landudno i’r Blaenau ac yn ôl yn cyfrif fel UN cansliad yn y tabl, yntau DAU..?  Mae 6 gwasanaeth nôl-a-mlaen ar yr amserlen bob dydd (12 ‘trên’ yn eu hystadegau nhw efallai) Llun i Sadwrn, a 4 ar y Sul (8 ‘trên’). 

Os ydi hynny’n 80 ‘trên’ yr wythnos, neu 4160 y flwyddyn (heb gyfri’ gostyngiadau ‘Dolig aballu) mae 589 cansliad yn 2025 yn 14% o’r amserlen heb ei chyflawni*. Efallai fod hynny o fewn yr hyn sy’n dderbyniol i Trafnidiaeth Cymru, ond nid yw’n dderbyniol o gwbl gan eu cwsmeriaid!

Wrth ateb yr ail gwestiwn, Mae TrC yn rhestru 59 gwahanol reswm dros ganslo’n ddi-rybudd, gan gynnwys problemau mecanyddol ar y trenau, ond hefyd rhai rhyfedd fel rhywun yn gwrthod talu am docyn neu ‘overcrowding due to planned events e.g concerts’, ‘National grid power supply failure’ ac ati. Canslwyd 4 gwaith oherwydd eira, ac 8 arall oherwydd ‘points failure caused by snow or frost’; 8 a 14 (dau wahanol ddisgrifiad) oherwydd llystyfiant/canghennau, a 21 oherwydd gwynt.

Y prif reswm am ganslo oedd ‘Other technical failures below the solebar’ beth bynnag ydi hwnnw: 66 cansliad llawn a 9 rhannol. ‘Driver’ ddaw wedyn. Dim mwy o fanylion, dim ond ‘driver’: 35 cansliad llawn, a 2 rannol. 

Mae llifogydd wedi bod yn broblem cynyddol, a llawer yn gofyn sut ar y ddaear fod Network Rail, sy’n cynnal a chadw’r cledrau, dal heb ddatrys hyn yn barhaol? P’run bynnag, mae llifogydd yn ymddangos yn rhif tri a rhif 5 yn rhestr hir TrC sef  ‘Flooding NOT due to exceptional weather’ -34 achos; yn ogystal a ‘Severe flooding’ -27. Ar ben y cansliadau di-rybudd yna, roedden nhw wedi canslo-o-flaen-llaw 264 trên arall yn llawn neu’n rhannol oherwydd ‘severe weather’ a ‘weather’. 

Y 4ydd rheswm mwyaf cyffredin am ganslo sy’n ateb cwestiwn 3:
“Cafodd 18 eu canslo’n llawn a 6 yn rhannol oherwydd ffurfio byr o drenau (‘short formation of trains yn y fersiwn Saesneg) yn 2025. Cafodd 9 eu canslo’n llawn a 0 eu canslo’n rhannol oherwydd ffurfio byr o drenau yn 2026.”  Prinder trenau mewn geiriau eraill.

Y ffordd mae’r rhan fwyaf o’r teithwyr yn cael gwybod nad oes trên ydi trwy gyrraedd yr orsaf i ganfod nad yw’n dod… Mae rhai yn clywed mewn da bryd ar y newyddion, ac eraill yn gweld ar y cyfryngau cymdeithasol ac yn fanno down yn nes at wir resymau rhai o’r cansliadau: Mae rhywun -sy’n ymddangos fel ei fod yn gweithio ar y rheilffyrdd yn y gogledd ‘ma- yn rhoi rhybuddion ar dudalennau facebook lleol, yn datgelu mwy am y rhesymau yn aml iawn, nag ymateb swyddogol Trafnidiaeth Cymru.

Am y ‘short formation’ uchod, dywed fod gwasanaethau mewn ardaloedd eraill heb air-conditioning, ac oherwydd fod trenau Dyffryn Conwy yn gerbydau newydd sbon -efo air-con- roedd eu hangen nhw i wasanaethu teithwyr ardaloedd eraill yn ystod y gwres mawr a gafwyd yr haf hwn. Datgelodd hefyd ar o leiaf un achlysur fod prinder o yrrwyr trên yn depot Caergybi, ac felly bod gwasanaeth Dyffryn Conwy yn cael ei chanslo i symud y gyrrwr i rywle arall! Tydi TrC ddim yn cynnig sylw ar yr elfen yn y cwestiwn sy’n awgrymu eu bod yn trin Rheilffordd Dyffryn Conwy fel gwasanaeth llai pwysig nag ardaloedd eraill.

Am y ‘gwasanaeth bws’ a drefnir i gymryd lle y trenau, clywodd Llafar Bro straeon di-ri am y trefniadau yn draed moch llwyr, er enghraifft bysiau wedi gadael gorsaf y Blaenau ugain munud cyn amseroedd arferol y trên; rhai wedi aros am ddwy awr am fws i ddod adref o Fetws y Coed; a bysiau ddim yn ymddangos o gwbl mewn achosion eraill.

Rydym yn ymwybodol yn yr ardal hon fod yr awdurdodau wedi diddymu’r gwasanaeth bws T19 poblogaidd oedd yn arfer rhedeg yn rheolaidd rhwng y Blaenau a Llandudno. Felly nid oes unrhyw fodd i deithwyr Bro Ffestiniog gysylltu â gweddill y rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus i’r gogledd a’r dwyrain. Dim rhyfedd pam bod cymaint ohonom yn dewis teithio mewn ceir.

Fel ôl-nodyn am y rhwydwaith, mae’n siom i nodi fod y gwasanaeth bws crand a chyflym newydd sbon gan Lywodraeth Cymru rhwng Caerfyrddin a Bangor DDIM yn stopio ym Maentwrog, sy’n gyffordd pwysig yn y rhwydwaith i’r gwasanaethau trwy Stiniog ac ymlaen! Colli cyfle go iawn.

I’n ymholiad os bu unrhyw drafodaethau i gau Rheilffordd Dyffryn Conwy yn barhaol, cafwyd hyn:
"Gall Trafnidiaeth Cymru gadarnhau nad oes unrhyw gynlluniau i gau rheilffordd Dyffryn Conwy"

Ar ôl derbyn, a phendroni dros ymateb TrC, mi yrrodd Llafar Bro neges at y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, yn Llywodraeth Cymru sef Mark Hooper, yn gofyn fedr o ddarparu datganiad ar gyfer y rhifyn hwn efo’i ymateb i'r cwynion yn lleol, a sut fedr o ddylanwadu ar TrC i wella'r gwasanaeth allweddol yma. Er i ni dderbyn cydnabyddiaeth o’r ymholiad, nid oedd ei swyddfa’n medru sicrhau ymateb tan ar ôl cyhoeddi rhifyn Medi. 

PW

* Ymddiheuriadau am gyhoeddi'r ffigyrau anghywir o 489 a 12% yn wreiddiol yn rhifyn Medi.

- - - - - -

Mae darn am ymateb Gweinidog Trafnidiaeth Cymru yn rhifyn Hydref, sydd ar gael rwan yn y siopau lleol!

 

Diweddariad Plas Tan y Bwlch

Darn a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026

Ym mis Awst eleni, [roedd] Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn cyflwyno cais Cyfnod Datblygu i Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol ar gyfer datblygiad Plas Tan y Bwlch. Adroddwyd eisoes i ddarllenwyr Llafar Bro bod cynlluniau cychwynnol yn cael eu datblygu ar gyfer y Plas, a bydd y datblygiad arfaethedig yn cynnwys sawl elfen amrywiol ond cydnaws. Y prif nod yw sefydlu defnydd a dyfodol cynaliadwy ar gyfer un o adeiladau a gerddi hanesyddol pwysicaf Eryri.

Bydd sefydlu pencadlys i Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ym Mhlas Tan y Bwlch, o fewn ffin y Parc, yn darparu un angor ar gyfer y datblgyiad, gan ddod â’r Awdurdod yn agosach at gymunedau’r ardal a rhanddeiliaid. Yn hynny o beth, bydd y Plas yn parhau i ddarparu gofod ar gyfer defnydd ar gyfer cymunedau lleol ac ymwelwyr, ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau a digwyddiadau. 

Bydd agweddau eraill o’r prosiect yn adeiladu ar esgyrn da hanes addysgiadol y Plas, drwy ddarparu mannau dysgu o fewn y prif adeiladau a thirwedd y stad ehangach, ar gyfer darganfod ac archwilio Parciau Cenedlaethol, bioamrywiaeth, treftadaeth ddiwylliannol, tirwedd, ac unigedd a darparu hyfforddiant sgiliau gwledig a thraddodiadol, gan dargedu cynulleidfaoedd allweddol yn cynnwys cymunedau, teuluoedd, darparwyr addysg, busnesau, cyrff traws-sector ac ymwelwyr.

Bydd atgyweirio a gwella cyflwr yr adeilad rhestredig hefyd yn gyfle i ddangos yr hyn sy’n bosibl o ran adeilad modern, addas i’w bwrpas, eco-gyfeillgar sy’n cyd-fynd â’i leoliad o fewn adeilad rhestredig, Safle Treftadaeth y Byd a thirwedd ddynodedig. Bydd yr elfen hon yn heriol iawn, ond mae’n cynnig cyfle gwirioneddol arbennig ar gyfer cyfarch adferiad natur, datgarboneiddio a chynaliadwyedd amgylcheddol ac economaidd.

Mae elfen pellach wedi’i ychwanegu at y weledigaeth ar gyfer dyfodol Plas Tan y Bwlch yn lled ddiweddar, sef sefydlu gofod newydd ar ffurf oriel, i arddangos casgliad yr hanesydd celf, Peter Lord o gelf hanesyddol Cymreig, ynghyd â benthyciadau o gasgliadau eraill. Bydd Amgueddfa Cymru yn bartner allweddol yn yr elfen hon a bydd hefyd yn cynnwys partneriaethau gyda sefydliadau eraill sy’n gofalu am gasgliadau arwyddocaol o gelf Gymreig. Y nod fydd darparu arddangosfeydd sy’n dehongli hanes Eryri a Chymru i gynulleidfaoedd lleol, cenedlaethol a rhyngwladol.

I gefnogi’r cyfan, bydd gweithgarwch masnachol ehangach ar y safle, er mwyn cynhyrchu ffrydiau incwm amrywiol a gall rhain gynnwys darpariaeth caffi, canolfan groeso a llety. 

[Cafodd] y cais cyfnod datblygu ei gyflwyno i’r Gronfa Dreftadaeth ym mis Awst a disgwylir ymateb i’r cais hwnnw erbyn diwedd Rhagfyr. Os yn llwyddiannus, bydd hynny’n esgor ar gyfnod o ddwy flynedd i ddatblygu a mireinio cynlluniau manwl, gan arwain at gyflwyno cais cyfnod cyflawni ar ddechrau 2029. Os bydd y cais pellach hwnnw yn llwyddiannus, bydd cyfnod o 5 mlynedd i gyflawni’r prosiect ar safle’r Plas a chymunedau lleol (ardal Ffestiniog, Maentwrog, Llanfrothen, Talsarnau, Penrhyndeudraeth a Phorthmadog). 

Yn gyfochrog â’r gwaith ar y cais i’r Gronfa Dreftadaeth, mae swyddogion wedi bod yn brysur ar ffrydiau gwaith eraill yn y Plas. Derbyniwyd grant gan Cadw er mwyn llunio Cynllun Rheoli Cadwraeth gerddi rhestredig y Plas a bydd hwn yn ddogfen allweddol er mwyn gwarchod y gerddi a hysbysu penderfyniadau ar eu datblygiad yn y dyfodol. 

Bu cais i Gyngor Celfyddydau Cymru ar gyfer prosiect ‘Plas y Bobl’ hefyd yn llwyddiannus ac mae’r grant wedi ein galluogi i benodi Meleri Davies (yn wreiddiol o Gwm Prysor) yn Artist Mewn Gwasanaeth i weithio gydag Awdurdod y Parc a chymunedau lleol i sicrhau bod lleisiau lleol yn cael eu clywed yn nyfodol Plas Tan y Bwlch. Bydd rhagor o wybodaeth i ddilyn am y prosiect hwn yn yr hydref. 

Carem ddiolch i bawb sy’n dangos cefnogaeth i ddyfodol Plas Tan y Bwlch drwy fynychu digwyddiadau fel darlithoedd a sesiynau gwybodaeth i’r gymuned a thrwy barhau’r drafodaeth am ddyfodol y Plas. Mae pob llais yn cyfri ac rydym yn awyddus i’r sgwrs barhau gydol cyfnod y prosiect datblygu a thu hwnt. Os am gael sgwrs bellach, cofiwch gysylltu.

Naomi Jones, Cyfarwyddwr Rheoli Tir, Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri 
naomi.jones@eryri.llyw.cymru