‘Gefaist di ddigon?’

Blodeuwedd oedd yn gofyn, ar ôl bwydo Gronw Pebr; ond fel y gwyddwn roedd o eisiau mwy! A gellid dweud hynny hefyd am gynulleidfa noson olaf Cyfres Caban YesCymru Bro Ffestiniog, ddiwedd mis Mawrth. 

Arwel Gruffydd, yr actor, canwr, a chyfarwyddwr theatr o Danygrisiau oedd yno i’n diddanu, ac roedd pawb, heb os, eisiau mwy wrth i’r noson ddirwyn i ben! Wrth ei gyflwyno, dywedodd Delyth nad ydi Arwel wir angen cyflwyniad yn lleol gan ein bod i gyd yn falch iawn o’i lwyddiannau, a llawer wedi dilyn ei yrfa, o eisteddfodau lleol, i ymddangos ar y sgrîn tra oedd dal yn y brifysgol, yn y ddrama Deryn efo John Ogwen, a thrwy ei gyfnod yn gyfarwyddwr theatr, ac yn ôl i ddisgleirio fel actor erbyn hyn.

Roedd yn braf croesawu Ffion Dafis eto, ar ôl ei chyfraniad cofiadwy hi i'r gyfres flwyddyn union yn ôl, er iddi chwerthin bod llai yno bryd hynny nag oedd wedi troi allan i weld Arwel! Hi oedd yn holi y tro hwn, yn ei ffordd gelfydd ei hun, yn gwybod yn union sut i osod cwestiwn er mwyn cael y gorau o’r atebion.

Dechreuodd Arwel trwy ganu’r gân draddodiadol hyfryd ‘Trafaeliais y byd’ yn ddi-gyfeiliant, a chael y gwrandawiad astud sy’n nodweddiadol o gynulleidfa Cyfres Caban. Roedd wedi clywed hon gynta’ meddai, gan Merêd, un arall o Danygrisiau.

Roedd cysylltiad lleol arall yn yr ail gân, sef ‘Adra’ gan Gwyneth Glyn, ac wrth gyflwyno, dywedodd Arwel mae un o ddramau Gwyneth -Maes Terfyn- oedd y gyntaf iddo ei chyfarwyddo. Ymunodd Gai Toms ar y gitâr i gyfeilio’r glasur yma, a’r gynulleidfa’n ymuno yn y gytgan.

Holodd Ffion sut beth oedd dychwelyd i berffomio yn ei filltir sgwâr? Ateb Arwel oedd ei fod ‘ychydig bach yn ddychrynllyd, ond yn fraint mewn gwirionedd’. Roedd yn ddiolchgar am y gwahoddiad, gan fod hynny wedi tanio brwdfrydedd ynddo i ail-afael yn y canu. Roedd yn gwbl normal, pan oedd Arwel yn blentyn, fod pawb yn canu neu’n adrodd, ac roedd ei fagwraeth gariadus a chefnogol yn sbardun iddo berfformio. 

Bryd hynny, meddai, roedd cyfoeth o dalent yn lleol, a phobl eithriadol yn hyfforddi ym meysydd canu, llefaru, a cherdd dant. Roedd yn ddiolchgar hefyd meddai, am angerdd a chefnogaeth athrawon Adran Gymraeg Ysgol y Moelwyn.

Mi gawsom fonolog deimladwy iawn gan Arwel yn ystod hanner gynta’r noson: darn o ddrama Saunders Lewis, Blodeuwedd: yr olygfa rhwng Blodeuwedd a Gronw Pebr ar ôl rhannu eu pryd bwyd cyntaf. Mi awgrymodd Ffion ar ddiwedd y darn y gallech fod wedi clywed y gwynt yn gyfeiliant! Yr hyn oeddwn i’n glywed yn fy mhen oedd cerddoriaeth Wagner, fel oedd gan y gynulleidfa yn eu clustffonau yn ystod y cynhyrchiad gwych o Blodeuwedd ddaeth Arwel i Domen y Mur yn haf 2013 pan yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru.

Cawsom fwy o holi a sgwrsio difyr yn ail hanner y noson, a chloi efo dwy gân a blesiodd y gynulleidfa, sef Anfonaf Angel er cof am ei dad, ac Eryr Pengwern yn ysgogi’r dorf i godi ar eu traed i gymeradwyo.
Hefin dalodd y diolchiadau, yn falch fod y noson wedi codi ei galon ar ôl siom pêl-droed Cymru y noson gynt, ac awgrymu yr hoffai weld mwy o gydweithio cerddorol rhwng Arwel a Gai! 

Mae Ffion erbyn hyn yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Bara Caws, ac efo’i chynhyrchiad cynta’ mae hi’n dod a’r cwmni yn ôl i Stiniog ar ôl bwlch hir. Gwyliwch am fanylion ‘Ar Geinioga’ yn Cell ar y 4ydd Mehefin. 

Gawsoch chi ddigon? Os hoffech weld parhad i’r gyfres o adloniant, diwylliant, chwyldro- Gweler isod. Ymlaen! 
PW

- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2026

 

DIWEDDARIAD: 

Ar ôl pedwar gaeaf o drefnu nosweithiau, mae gweithgor YesCymru Bro Ffestiniog wedi penderfynu cymryd hoe, felly fydd yna ddim Cyfres Caban dros aeaf 2026-27.

Gwyliwch am ddyddiad Cyfarfod Blynyddol cangen Bro Ffestiniog YesCymru, yr ymgyrch dros annibyniaeth i Gymru. Efallai fel rhan o ddigwyddiad fyddwn yn gynnal ar benwythnos Gŵyl y Glaw. Mi fyddwn yn trafod dyfodol hir-dymor Cyfres Caban, ymysg pethau eraill. 

Bu 18 noson hyd yma, efo cyfraniadau arbennig gan Dafydd Iwan, Bethan Gwanas, Tecwyn Ifan, Angharad Tomos, Gwilym Bowen Rhys, Myrddin ap Dafydd, a llawer mwy! 

Dolen i erthyglau CYFRES CABAN 

Cyfrin-bethau Allt y Ceffylau

Pennod o gyfres STOLPIA, gan Steffan ab Owain

Yn ddiweddar, derbyniais nifer o luniau diddorol o hen strwythurau a godwyd ar lethr Allt y Ceffylau, Cwm Orthin oddi wrth Ray G. Jones (Ray Gwyn), Manod. Y mae’r ddau ohonom wedi bod yn pendroni braidd  beth ar y ddaear oedd eu diben. Bum yn meddwl tybed ai lloches bugeiliaid oeddynt yn y dyddiau gynt pan oedd ffermydd Cwm Orthin yn eu bri?

Gan fod Llyn Conglog ychydig uwchlaw yr hen adeiladau hyn, tybed ai lle ymochel i weithwyr a gododd yr argae oedd y rhain? 

 

Ond wedyn, oni byddai wedi bod yn llawer haws codi lle priodol yn nes at eu gwaith. 

 

Ysgwn i os mai corlannau cynefino oeddynt, sef corlan fach gyfyng a lle i roi defaid dieithr am ysbaid fel iddynt arfer a’u cynefin newydd, neu ai lle ar gyfer cynefino defaid a oedd wedi colli eu hŵyn ac iddynt dderbyn ŵyn amddifaid fel rai eu hunain oeddynt ?

Fel y dywedais, efallai mai lloches ar gyfer  bugeiliaid oeddynt.  

Gwn am un enghraifft o gaban bugail a geid nid ymhell oddi wrth Inclên Uchaf Rhiwbach. Defnyddid hwn gan fugeiliaid fferm Cwm Bowydd, sef Ellis Jones a Thomas Jones (Twm Cakes). Dyma lun ohonynt yn cneifio gyda Lewis Thomas, Cwm Bowydd ar y dde a Chaban y Bugail islaw.

Byddai’n braf cael clywed oddi wrth y darllenwyr  os ydynt ag esboniad gwahanol i’r rhai a nodir yn fy strytyn.

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

Blaenau ar y Sgrîn Fawr

Bydd ffilm hir yn yr iaith Gymraeg, gan S4C o’r enw Effi o Blaenau yn cael ei ryddhau mewn sinemâu ledled Cymru yr haf hwn.

Wedi ei gyd-ariannu gan Lywodraeth Cymru drwy law Cymru Greadigol, bu premiere byd y ffilm ar ddechrau mis Mawrth yng Ngŵyl Ffilm Glasgow, a bydd premiere Croeso’n Ôl yn caei ei gynnal ym Mlaenau ychydig cyn rhyddhau’r ffilm.

Bydd Effi o Blaenau yn cael ei ryddhau mewn sinemâu ledled Cymru ar Fehefin 19, cyn cael ei ddarlledu ar S4C, Clic ac iPlayer cyn diwedd y flwyddyn.

Mae’r ffilm yn addasiad o gynhyrchiad llwyfan hynod lwyddiannus Gary Owen, Iphigenia in Splott – ond, wedi ei adleoli i dirwedd mynyddog, agored Parc Cenedlaethol Eryri. Caiff ei gyfarwyddo gan Marc Evans (Mr Burton) a’i gynhyrchu gan Branwen Cennard (Tarian) yn ei ffilm hir gyntaf. 

 

Dilyna'r ffilm Effi, gyda pherfformiad caboledig yn y rôl deitl gan Leisa Gwenllian yr actores ifanc, sy’n prysur gwneud enw i hi ei hun. Yn brwydro yn erbyn y diweithdra wythnosol, clybio a’r pen mawr, mae'n cyfarfod milwr wedi ei anafu o’r enw Lee mewn clwb nos yn Llandudno ac mae o’n cilagor drws i rywbeth gwell. Am foment, caiff Effi gipolwg ar fywyd y gwnaeth hi erioed ddychmygu, ond mae’r realiti yn llawer anoddach.

Yn niwrnod rhagolwg Canolfan Ffilm Cymru, cafodd y ffilm adolygiadau positif, gydag aelodau o’r gynulleidfa yn ei ddisgrifio fel ‘atmosfferig’, ‘ffantastig’ ac ‘wedi ei seilio yn ei gymuned’ – fe wnaeth rhywun arall ganmol ei ‘stori rymus a chymeriadau realistig’

Dywedodd Pennaeth Ffilm a Drama S4C, Gwenllian Gravelle: “Mae S4C yn falch o gefnogi Effi o Blaenau ac yn werthfawrogol i’r tîm cynhyrchu ac i Cymru Greadigol am helpu ddod a’r ffilm i’r sgrin fawr yng Nghymru a thu hwnt. Mae’r ffilm yn brofiad sinematig sy’n hanu o fan penodol, ond yn atseinio’n emosiynol ymhobman. Wedi ei siapio gan dirlun cryf a manylion bywyd bob dydd, mae’r ffilm yma’n trawsffurfio y cyfarwydd i rywbeth dirdynnol ac epig”

Fe ychwanegodd MetFilm Distribution: “Rydym yn ymfalchïo i fod ar flaen y gad wrth gynorthwyo i ryddhau Effi o Blaenau ar draws Prydain. Mae’r tîm wedi creu addasiad hynod sinematig a ffyddlon i’r cynhyrchiad llwyfan gwreiddiol o waith Gary Owen, wedi ei angori gan berfformiad electrig gan Leisa Gwenllian. Gallwn ni ddim aros i gynulleidfaoedd ymhobman gwrdd ac Effi!”

- -

Wedi ei ffilmio yn gyfan gwbl yng Nghymru, yn bennaf yn Llangollen, Bethesda a Blaenau Ffestiniog, mae Tanau’r Lloer o waith y cwmni lleol, Opra Cymru yn creu hanes, wrth iddo dorri tir newydd gan fod y cynhyrchiad cyntaf i fod yn ‘simulcast’ (sef y term technolegol am raglen sy’n cael ei ddarlledu ar ddwy sianel yr un pryd) rhwng S4C a Channel 4. Wedi ei ysbrydoli’n fras gan un o’r nofelau sy’n aml yn cael ei weld fel un o oreuon yr iaith Gymraeg, Un Nos Ola Leuad o waith Caradog Pritchard, cyfunir sgôr Gareth Glyn, wedi ei berfformio gan Gerddorfa Opera Cenedlaethol Cymru a libreto Patrick Young ac Iwan Teifion Davies.

Golygfa yng Nghwmorthin

Mewn un erthygl, fe ysgrifennodd James Ellis, sy’n arbenigo mewn ysgrifennu ar gerddoriaeth glasurol, opera a chynyrchiadau theatr, “mae opera ar ffilm yn beth prin. Bu’r oes aur yn y 1980au, gyda La Traviata, Parsifal a Carmen yn cael fersiynau sinema wedi eu creu". Aeth ymlaen i ofyn os oedd yn parhau i weithio o’i gymharu a’i 400 mlynedd ar lwyfan ac oedd ffilm opera drwy gyfrwng y Gymraeg mewn du a gwyn yn anodd i’w werthu?

Yn dilyn y premiere byd yng Ngŵyl Ffilm Caeredin, a dangosiadau mewn sawl sinema ar draws Cymru llynedd, cafodd ei ddarlledu ar S4C a Channel 4 ar Ddydd Gŵyl Dewi ac mae’n deg dweud fod yna ateb wedi ei gael i’r cwestiwn a ofynnwyd yn yr erthygl a soniwyd am uchod, sef Ydi – mae’n gweithio ar ffilm o’i gymharu ac ar lwyfan a Na – bu hi ddim yn anodd i’w gwerthu. Mae’r ffilm yn wreiddiol ac yn ffres.

Roedd hi’n hynod braf i weld Tanau’r Lloer yn derbyn sylw yn rhai o bapurau newydd mwyaf Prydain ar benwythnos Gŵyl Ddewi, gyda’r Observer yn canmol faint o ffiniau sy’n cael eu gwthio gyda’r ffilm yma sy’n troedio sawl genre, y Telegraph yn ei alw’n ‘gloriously odd & wonderfully cinematic’ a’r Sunday Times yn sôn am y dynfa freuddwydiol a dirdynnol sy’n cael ei brofi o’r funud gyntaf.

I fynd nôl at erthygl James Ellis, mi soniodd o am neges y ffilm, sef un o obaith; mai efallai nid creadigrwydd artistig ac hunanfynegiant fydd yr ateb i bopeth, ond y gall ei ddefnyddio fel modd i gymedroli dioddefaint. Dywedodd ei fod yn aml wedi annog a chyflwyno pobl i opera, ac y gallai gweld Tanau’r Lloer ar y sgrin fawr arwain at ddod a mwy o bobl i mewn i fyd yr opera, drwy lygad nofel eiconig. 

Fel rhywun sydd wedi gweithio a theithio gyda Opra Cymru yn y gorffennol, hawdd fyddai hi i mi drio gwerthu’r ffilm hon i chi. Felly, dwi am adael i eiriau’r arbenigwr yn ei faes, sef awdur yr erthygl uchod wneud y gwaith yn ei le: ‘Take the plunge & go savour Tanau’r Lloer’ 

Bydd y ffilm ar gael i chi wylio ar iPlayer a Clic tan ddiwedd yr Haf ac mae’n werth gwylio!

Rhydian

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

> Cwmorthin yn Hollywood?

 

Antur Stiniog -Eiddo Cymunedol a Gŵyl Dewi

Rydym wedi cael gaeaf prysur iawn yma yn Antur Stiniog, Mae Eifion Stores wedi bod digon ffodus i dderbyn grant ar gyfer adnewyddu ambell i beth yn yr adeilad yn cynnwys ffenestri newydd, lloriau newydd a system wresogi. Ond y newid gorau un yw’r cownter newydd i’r siop. Mae wedi cael ei greu gan Hefin Hamer gydag amryw o goed gwahanol o lefydd gwahanol o gwmpas Blaenau a'r wlad! Hoffwn ddiolch iddo am y gwaith gwych ac unigryw.

Mae gwaith yn parhau ar adeiladau Bolton a Ephraim i adnewyddu’r adeiladau yn gyfan. Yn dilyn archwiliadau strwythurol diweddar, mae wedi dod i’r amlwg bod rhannau o’r ffasâd presennol bellach ddim yn ddiogel, felly mae angen tynnu’r ffasâd i lawr yn ofalus cyn ei hailadeiladu.

Rydym yn deall pa mor bwysig yw’r adeiladau yma i’r gymuned, ac felly hoffem eich sicrhau bod y gwaith yn cael ei wneud gyda gofal mawr. Bydd y ffasâd yn cael ei hailgodi yn yr un arddull a golwg, gan gadw’r cymeriad a’r manylion sy’n gwneud Bolton ac Ephraim mor adnabyddus. Mae gweithwyr arbenigol lleol yn goruchwylio’r prosiect er mwyn sicrhau bod y canlyniad terfynol yn parchu hanes ac ymddangosiad yr adeiladau, tra’n eu gwneud yn ddiogel ac yn gadarn ar gyfer y dyfodol.

Byddwn yn parhau i rannu diweddariadau wrth i’r prosiect fynd rhagddo. 

Os oes unrhyw gwestiwn mae croeso i chi yrru neges atom ar eiddo@anturstiniog.com

Arwydd newydd yr Aelwyd

 

I ddathlu Gŵyl Dewi, cafwyd bore braf yng nghwmni Melda Lois yn Tŷ Coffi ar fore 28ain o Chwefror, roedd ei cherddoriaeth swynol yn hyfryd i wrando arno yng nghwmni ffrindiau yn y caffi, diolch yn fawr iddi ddod draw atom.

Sioned Davies-Williams
Swyddog Marchnata Antur Stiniog Marketing

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

Chwareli Llechi y tu allan i Brydain

Y Gymdeithas Hanes

Daeth y Dr Dafydd Gwyn atom ar 25ain Chwefror i roi darlith ar ‘Chwareli Llechi y tu allan i Brydain’. Rydym yn byw mewn ardal sydd wedi bod yn ganolog i hanes cloddio llechi’r byd ac fe gynhyrchodd chwareli llechi Cymru 40% o’r llechi hynny! Mae cysgod y chwareli wedi bod yn drwm ar hanes Stiniog a thebyg na fyddai tref yma o gwbl oni bai am y diwydiant llechi. 

Crëwyd cymunedau unigryw, uniaith Gymraeg, yn yr ardaloedd llechi yng ngogledd Cymru nas gwelwyd erioed o’r blaen ac mae’r cymunedau hyn bellach yn waddol i’r diwydiant hwn…. Mae’r trefi wedi crebachu o ran poblogaeth ond rydym yma o hyd ac wedi addasu yn gymunedau ôl-ddiwydiannol. 

Roedd ein darlithydd yn arbenigwr ar chwareli llechi a hefyd y rheilffyrdd a’r tramiau oedd wedi eu creu i hwyluso symud llechi a gwastraff, ac roedd gwastraff mawr yn y diwydiant hwn fel mae’r holl domennydd yn ei ddatgelu!

Roedd Dr Dafydd Gwyn yn aelod o Fwrdd Cwmni Rheilffordd Ffestiniog rhwng 2006 a 2016, gyda chyfrifoldeb am gyswllt â Chymdeithas Rheilffyrdd Ucheldir Cymru. Yn 2016 fe'i penodwyd yn Ymddiriedolwr Cwmni Rheilffordd Ffestiniog. 

Fe'i ganed a'i fagu'n rhannol ym Methesda, ac mae'n raddedig o Brifysgolion Caergrawnt a Choleg y Drindod, Dulyn. Mae'n byw ym Mhen-y-groes, ac yn ennill ei fywoliaeth fel archeolegydd annibynnol ac ymgynghorydd treftadaeth. Mae'n awdur sawl astudiaeth mewn archaeoleg o'r oes ddiwydiannol a'r cyfnod ôl-ganoloesol. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn hanes ac archaeoleg rheilffyrdd cyn 1840. 

Mae hefyd yn Gadeirydd Rheilffordd Llyn Tegid a bu’n un o’r arbenigwyr fu yn dadlau dros gael cydnabod ardaloedd llechi Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO ac fel rhan o’r ymgyrch cyhoeddwyd, yn 2015, lyfr arloesol Dafydd Gwyn sef Llechi Cymru: Archeoleg a Hanes (ceir fersiwn Saesneg o’r llyfr yn ogystal) gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Mae’r llyfr yn sôn am dirwedd llechi gogledd orllewin Cymru ac yn y llyfr mae modd i chi weld, darllen a deall pob cam o’r diwydiant cloddio yn well na mewn unrhyw fan arall o’r byd. Y chwareli enfawr, pyllau dwfn, ceudyllau a thomennydd anferthol; melinau prosesu; systemau trafnidiaeth yn cynnwys inclêns serth, ffyrdd, rheilffyrdd a phorthladdoedd; cymunedau wedi eu creu ar gyfer y gweithlu a thai crand y perchnogion; defnydd o’r cynnyrch terfynol o’n cwmpas ym mhob man.  

Ar y noson, cawson glywed am ei ymchwil i ardaloedd cynhyrchu llechi led led Ewrop a’r Unol Daleithiau. Soniodd am leoliadau'r chwareli hyn ac roedd cysylltiadau agos wedi bod a rhai o chwareli gogledd Cymru ac ardaloedd cloddio llechi gogledd America megis Granville ar y ffin rhwng taleithiau Efrog Newydd a Vermont. Dangosodd luniau o’r chwareli hyn a sôn am y gwahanol dechnoleg oedd gan yr ardaloedd hyn i gloddio a thrin y llechi a sut o oedd y llechi yn cael eu symud a’u gwerthu. Ac roedd y prosesau hyn yn amrywio. Roedd ei wybodaeth yn llifo ac yn diddori ac roedd yn bleser gwrando arno. Noson lwyddiannus arall i’r Gymdeithas.

-

Heno cyhoeddwyd fod 'Cymdeithas Bro Ffestiniog' wedi darfod. Bu’n weithgar yn yr ardal hyd at ddyddiau Cofid pan ddaeth y gweithgareddau i ben a methwyd a’i hatgyfodi ar ôl saib o rai blynyddoedd. Mabwysiadodd y Gymdeithas hon enw’r Gymdeithas Gymraeg a ddaeth i ben rai blynyddoedd yn ôl a chynnig darlithoedd a nosweithiau yn Saesneg. Mae wedi gadael gwaddol ariannol a phenderfynodd pwyllgor y Gymdeithas gyfrannu £200 i’r Gymdeithas Hanes … ynghyd â rhoddion i rai cymdeithasau eraill, a Llafar Bro. Mynegodd ysgrifennydd y Gymdeithas Hanes, Gareth Tudor Jones, ei ddiolch i Gymdeithas Bro Ffestiniog am eu rhodd.

TVJ.  
- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026