Hanes Major y Ci

Pennod o gyfres Steffan ab Owain, STOLPIA, o rifyn Ebrill 2026

I’r rhai ohonoch sydd a chof o’r 1950au a chynt, yn ddiau, mi gofiwch fel y byddai llawer o gŵn yn cael rhyddid i grwydro’r mannau fel ag y mynnent– yn union fel defaid Stiniog! Cofiaf fel y byddai rhai yn ei sgrialu ar ôl rhyw gath ac eraill yn rhedeg ar ôl ambell un ar gefn beic. Chwilio am asgwrn neu damaid o gig fyddai rhai, neu sylw ac ychydig o fwythau. Roedd rhai ohonynt yn gallach na’r rhelyw, megis Toby, ci fy modryb Kit, a fyddai yn dal y bws wrth y Tap a mynd arni hi i fyny at siop y cigydd yn Stryd yr Eglwys ac ar ôl cael asgwrn ganddo, yn cerdded adref yn fodlon ei fyd. 

Un arall, a chyn fy amser i a phawb arall bellach, oedd Major, ci yr Abbey Arms yn y Llan.

Un o swyddogaethau Major oedd arwain ymwelwyr i lawr at Raeadr Cynfal ar adegau o dywydd teg. Cawn ei hanes mewn llythyr Saesneg a ymddangosodd yn Y Rhedegydd, 14 Medi 1910, ac a ysgrifennwyd gan T.M Hardie, Infirmary Office, Birmingham. Ynddo, dywed fel yr holodd Mr Jones, perchennog y dafarn am y llwybr i lawr at y rhaeadr, a dyma hwnnw yn ei gyfeirio at y llidiart ger buarth y fferm i lawr y stryd. Yna, dyma fo yn ychwanegu “mi aiff y ci a chi yno”, ac ar ôl iddo ddweud gair yn Gymraeg wrth Major, sef ci du a chot gyrliog, llygaid tlws a gwyneb deallus, dechreuodd hwnnw gyfarth fel bod pob ci yn y cylch wedi ymgynnull yno…

Beth bynnag, arweiniwyd y criw i lawr at yr afon, sef rhyw filltir o’r pentref gan y ci hoffus a rhyfeddwyd at ei fedr ar hyd y llwybr. Er bod amryw o lidiardau ar y daith gallai Major eu hagor nhw i gyd ar wahân i un oedd efo sbring a braidd allan o’i gyrraedd.

Yr Abbey Arms yn ei fri a Major y ci yn eistedd y tu allan i’r drws

Pan glywyd sŵn y rhaeadr diflannodd yr arweinydd am ysbaid fel ei fod yn cael ymdrochi ychydig mewn dŵr gerllaw, ac yna, wedi dychwelyd aethpwyd a ni i lawr llwybr serth at raeadr sydd a chwymp o ryw 40 troedfedd. Yno, cafwyd golygfa wych oddi ar bont a godwyd uwchlaw’r ceunant. Ar un ochr yr oedd y llifeiriant yn arllwys tros y creigiau a’r dŵr yn chwistrellu yn yr awyr oddi amgylch. Ar yr ochr arall ceid dŵr yr afon yn ystumio hyd ymylon cul y creigiau. Roedd yr olygfa yn syfrdanol a ninnau yn dal ein gafael yn dynn ar y bont.

Y bont uwchlaw’r rhaeadr

Wrth droi ein camau yn ôl gwelwyd nad oedd Major yn mynd ar yr un llwybr. Yn hytrach, troediodd ar lwybr arall am ychydig, ac yna, aros gyferbyn â cholofn o graig a enwir 'Pulpud Huw Llwyd' lle byddai dewin yn y dyddiau gynt yn ymarfer eu swynion gyda’r nos. Ychydig wedyn aethpwyd a ni i fyny at ‘Llam yr Afr’, sef craig naturiol ar ffurf pont uwchlaw yr afon. Anelodd Major i lawr at yr afon wedyn, ond gan ein bod ni’n fodlon ar y lle yr oeddem, arhoswyd yno nes y deallwyd ein bod yn gadael rhan o’r daith o’i drefniant. 

Yn y cyfamser, dechreuodd ein harweinydd gyfarth yn iawn, ac o ganlyniad, aethom i lawr ato er mwyn ei dawelu. Trodd wedyn a’n harwain i fyny’r boncen at y rhaeadr uchaf lle ceid yr afon yn llamu dros yr ymyl yn dair rhan enfawr i bantle tywyll a chreigiau cysgodol. Roedd eisteddfainc ar y boncen a man hwylus i gael seibiant, ac yno y mwynhawyd ein brechdanau gyda Major yn cael ei gyfran haeddiannol ohonynt.

O/N. – A ydyw Pont Llam yr Afr yn dal yno, neu a ydyw wedi dymchwel i’r ceunant islaw?
 

 

Gwanwyn Cwmni Bro

Newyddion Cwmni Bro

Bydd gwanwyn prysur ar y gweill yma yn Cwmni Bro. Mae gennym weithwyr newydd yn ymuno â'r tîm, un yn canolbwyntio ar hanes a threftadaeth, a datblygu cymunedol. Bydd yn archwilio'r ffordd orau i ddal a rhannu'n hanes cyfoethog yma ym Mro Ffestiniog. Hefyd, bydd gweithiwr newydd yn edrych ar dyfu bwyd, gan bwysleisio pwysigrwydd cymunedoli ein cynnyrch a chyflenwad bwyd cyn gymaint â phosib a lleihau'r angen i fwyd deithio cyn cyrraedd ein byrddau.

Mae Kiki ac Erin yn brysur yn gweithio ar gynllun gwresogi Tanygrisiau. Maen nhw'n datblygu cynllun gwresogi ardal gan ddefnyddio arbenigedd y ddau sefydliad mawr sy'n gymdogion i'r pentref, defnyddio pibellau gwresogi ardal Rehau ac yn edrych i ddefnyddio gwres gweddilliol o Lyn Ystradau gyda help cwmni Engie. Ond yn gyntaf, maen nhw'n peilota beth fydd angen ar dai yn yr ardal drwy greu cynllun yng Nghambrian Terrace. Mae'r holl beth yn wirioneddol wych!

Bu Nina yn cynnal gweithgareddau hwyl ac addysgiadol yn ystod Gwanwyn Gwyrddni gyda theithiau ecoleg, cyfleoedd i arddio, dysgu am ffermio, a gorffen gyda thwrnament codi sbwriel. Ie, darllenoch chi'n iawn, y twrnament mwyaf “rybish” yn y byd, lle  oedd timau'n cystadlu i godi'r nifer fwyaf o fagiau ac ennill gwobr o £100!

Y sbwriel a gasglwyd gan griw y Clwb Rygbi. Llun Nina Gwyrddni

 

A beth well i feddwl amdano yn ystod cawodydd Ebrill ond y gwyl fwyaf glawiog hwyliog Ffestiniog fydd yn cael ei gynnal ym mis Medi 19-20fed eleni. 

Os ydych chi yn awyddus i fod yn rhan o'r datblygu cymunedol a cynlluniau cyffrous yn Stiniog cysylltwch cwmnibro@cwmnibro.cymru   am fwy o manylion 

- - - - - - - -

Addasiad o ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2026 

 

O'r Gerddi i’r Gymuned

Stori Lwyddiant Tair Blynedd Y Dref Werdd

Wrth i brosiect tair blynedd ddod i ben, mae’n gyfle i ni edrych yn ôl ar gyfnod arbennig iawn o weithgarwch a chydweithio cymunedol yn yr ardal.

Dros y tair blynedd diwethaf, mae nifer o fentrau lleol wedi tyfu a ffynnu drwy’r prosiect ‘Camau Cynaliadwy Bro Ffestiniog’, wedi’i ariannu gan Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol. 

Mae Gerddi Maes y Plas, dan arweiniad Wil, yn cynnig cyfle i dyfu bwyd yn lleol ac i bobl ddysgu mwy am arddio cynaliadwy.  

Roedd gweithdy Beics Blaenau yn helpu pobl i deithio mewn ffordd fwy gwyrdd, gan feithrin sgiliau ymarferol a hyder. 

Drwy’r rhaglen Addysg Natur Ysgolion, bu Meg Elin yn gweithio gyda phlant a phobl ifanc i’w cysylltu â byd natur, gan feithrin ymwybyddiaeth a gofal am yr amgylchedd.

Yn ogystal, datblygodd gofod gwneud Ffiws a’r Llyfrgell o Bethau, dan arweiniad Charlotte, yn adnodd gwerthfawr i’r gymuned – gan annog rhannu, creu ac ail-ddefnyddio. 

Mae’r Meithrinfa Goed Gymunedol, a arweiniwyd gan Megan, yn cyfrannu at gynyddu nifer y coed lleol ac at godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd bioamrywiaeth.

Ni fyddai’r gwaith yma wedi bod yn bosibl heb ymroddiad a gwaith caled y cydlynwyr, sydd wedi rhoi egni, amser a gweledigaeth i bob elfen o’r prosiect. Mae diolch arbennig hefyd yn ddyledus i’r llu o wirfoddolwyr lleol sydd wedi cyfrannu mewn sawl ffordd – boed drwy roi help llaw yn yr ardd, trwsio beiciau, gweithio gyda phlant neu gefnogi digwyddiadau. Mae eu cyfraniad wedi bod yn allweddol i lwyddiant y prosiect.

Er bod y cyfnod ariannu yn dod i ben, mae sawl elfen o’r gwaith yn mynd i barhau. Bydd Gerddi Maes y Plas yn parhau o dan Cwmni Bro gyda chefnogaeth GwyrddNi, gyda’r nod o ddatblygu i fod yn Gwmni Buddiant Cymunedol annibynnol. Mae’r Feithrinfa Goed wedi sicrhau chwe mis ychwanegol o gyllid, cyn i Megan symud ymlaen i’r brifysgol i astudio Cadwraeth a Rheoli Tir.  Bydd y Llyfrgell o Bethau yn symud i Siop Eifion Stores ac i’r Aelwyd, ac fe fydd offer y gofod gwneud yn cael cartref newydd yn Gisda, gan sicrhau bod yr adnoddau’n parhau i fod ar gael i’r gymuned.

Mae’r hyn sydd wedi’i gyflawni dros y tair blynedd yn enghraifft wych o’r hyn sy’n gallu digwydd pan mae cymuned yn cydweithio. Trwy gamau bach, ymarferol, mae wedi bod yn bosibl creu newid cadarnhaol – nid yn unig o safbwynt yr amgylchedd, ond hefyd o ran cryfhau cysylltiadau cymunedol a meithrin sgiliau a hyder ymhlith pobl leol.

Wrth edrych tua’r dyfodol, mae’n amlwg bod yr egni a’r ymrwymiad sydd wedi’u meithrin drwy’r prosiect hwn yn mynd i barhau i gael effaith. Mae’r gwaith wedi gosod sylfeini cryf ar gyfer datblygiadau pellach ac ysbrydoli mentrau newydd.  Mae’n stori gadarnhaol iawn o’r hyn all ddigwydd pan fo pobl leol yn cydweithio gyda gweledigaeth ar y cyd.

- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2026

 

Gwanwyn Prysur Antur Stiniog

Mae’r gwanwyn bellach yma, ac er bod y tywydd wedi bod yn gymysg iawn dros yr wythnosau diwethaf, mae hi’n braf gweld arwyddion o ddyddiau gwell i ddod yma yn Antur Stiniog.

Mae gwaith yn parhau ar adeiladau Bolton ac Ephraim, gyda chynnydd da yn cael ei wneud er gwaethaf yr heriau. 

 

Fel y soniwyd o’r blaen, mae’r gwaith o ailadeiladu’r ffasâd yn broses ofalus iawn, ac rydym yn falch o allu dweud bod y prosiect yn symud ymlaen yn wych. 

 

Mae’n galonogol gweld crefftwyr lleol yn rhan o’r gwaith yma, gan sicrhau bod cymeriad unigryw’r adeiladau yn cael ei warchod ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Arwydd ar safle'r gwaith.

Yn Siop Eifion Stores, mae’r gwelliannau diweddar yn cael croeso cynnes gan gwsmeriaid, ac mae’r cownter newydd yn sicr wedi dod yn ganolbwynt i’r siop. Mae’r ffenestri newydd bellach wedi’u gosod ac arwyddion newydd yn eu lle hefyd. Rydym yn ddiolchgar iawn am y gefnogaeth barhaus gan y gymuned leol, ac mae’n hyfryd gweld cymaint yn galw heibio i fwynhau’r gofod newydd.

Mae datblygiadau hefyd wedi digwydd i’r adeilad fyny yn y ganolfan feicio, gyda feranda newydd ar du blaen yr adeilad. Rydym wedi cael rhan o’r costau wedi’u talu drwy grant gan Lywodraeth Cymru. 

 Fel y gwelwch or llun mae tu blaen yr adeilad bellach wedi cael ei warchod rhag y glaw - er, wrth gwrs, prin iawn yw’r glaw yma ym Mro Ffestiniog! Bydd y feranda newydd yma ar gael i feicwyr a chwsmeriaid i lochesu rhag y tywydd, rhag ofn i ni gael ambell gawod annisgwyl.

Sioned Davies-Williams
Swyddog Marchnata Antur Stiniog 
- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2026

 

‘Gefaist di ddigon?’

Blodeuwedd oedd yn gofyn, ar ôl bwydo Gronw Pebr; ond fel y gwyddwn roedd o eisiau mwy! A gellid dweud hynny hefyd am gynulleidfa noson olaf Cyfres Caban YesCymru Bro Ffestiniog, ddiwedd mis Mawrth. 

Arwel Gruffydd, yr actor, canwr, a chyfarwyddwr theatr o Danygrisiau oedd yno i’n diddanu, ac roedd pawb, heb os, eisiau mwy wrth i’r noson ddirwyn i ben! Wrth ei gyflwyno, dywedodd Delyth nad ydi Arwel wir angen cyflwyniad yn lleol gan ein bod i gyd yn falch iawn o’i lwyddiannau, a llawer wedi dilyn ei yrfa, o eisteddfodau lleol, i ymddangos ar y sgrîn tra oedd dal yn y brifysgol, yn y ddrama Deryn efo John Ogwen, a thrwy ei gyfnod yn gyfarwyddwr theatr, ac yn ôl i ddisgleirio fel actor erbyn hyn.

Roedd yn braf croesawu Ffion Dafis eto, ar ôl ei chyfraniad cofiadwy hi i'r gyfres flwyddyn union yn ôl, er iddi chwerthin bod llai yno bryd hynny nag oedd wedi troi allan i weld Arwel! Hi oedd yn holi y tro hwn, yn ei ffordd gelfydd ei hun, yn gwybod yn union sut i osod cwestiwn er mwyn cael y gorau o’r atebion.

Dechreuodd Arwel trwy ganu’r gân draddodiadol hyfryd ‘Trafaeliais y byd’ yn ddi-gyfeiliant, a chael y gwrandawiad astud sy’n nodweddiadol o gynulleidfa Cyfres Caban. Roedd wedi clywed hon gynta’ meddai, gan Merêd, un arall o Danygrisiau.

Roedd cysylltiad lleol arall yn yr ail gân, sef ‘Adra’ gan Gwyneth Glyn, ac wrth gyflwyno, dywedodd Arwel mae un o ddramau Gwyneth -Maes Terfyn- oedd y gyntaf iddo ei chyfarwyddo. Ymunodd Gai Toms ar y gitâr i gyfeilio’r glasur yma, a’r gynulleidfa’n ymuno yn y gytgan.

Holodd Ffion sut beth oedd dychwelyd i berffomio yn ei filltir sgwâr? Ateb Arwel oedd ei fod ‘ychydig bach yn ddychrynllyd, ond yn fraint mewn gwirionedd’. Roedd yn ddiolchgar am y gwahoddiad, gan fod hynny wedi tanio brwdfrydedd ynddo i ail-afael yn y canu. Roedd yn gwbl normal, pan oedd Arwel yn blentyn, fod pawb yn canu neu’n adrodd, ac roedd ei fagwraeth gariadus a chefnogol yn sbardun iddo berfformio. 

Bryd hynny, meddai, roedd cyfoeth o dalent yn lleol, a phobl eithriadol yn hyfforddi ym meysydd canu, llefaru, a cherdd dant. Roedd yn ddiolchgar hefyd meddai, am angerdd a chefnogaeth athrawon Adran Gymraeg Ysgol y Moelwyn.

Mi gawsom fonolog deimladwy iawn gan Arwel yn ystod hanner gynta’r noson: darn o ddrama Saunders Lewis, Blodeuwedd: yr olygfa rhwng Blodeuwedd a Gronw Pebr ar ôl rhannu eu pryd bwyd cyntaf. Mi awgrymodd Ffion ar ddiwedd y darn y gallech fod wedi clywed y gwynt yn gyfeiliant! Yr hyn oeddwn i’n glywed yn fy mhen oedd cerddoriaeth Wagner, fel oedd gan y gynulleidfa yn eu clustffonau yn ystod y cynhyrchiad gwych o Blodeuwedd ddaeth Arwel i Domen y Mur yn haf 2013 pan yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru.

Cawsom fwy o holi a sgwrsio difyr yn ail hanner y noson, a chloi efo dwy gân a blesiodd y gynulleidfa, sef Anfonaf Angel er cof am ei dad, ac Eryr Pengwern yn ysgogi’r dorf i godi ar eu traed i gymeradwyo.
Hefin dalodd y diolchiadau, yn falch fod y noson wedi codi ei galon ar ôl siom pêl-droed Cymru y noson gynt, ac awgrymu yr hoffai weld mwy o gydweithio cerddorol rhwng Arwel a Gai! 

Mae Ffion erbyn hyn yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Bara Caws, ac efo’i chynhyrchiad cynta’ mae hi’n dod a’r cwmni yn ôl i Stiniog ar ôl bwlch hir. Gwyliwch am fanylion ‘Ar Geinioga’ yn Cell ar y 4ydd Mehefin. 

Gawsoch chi ddigon? Os hoffech weld parhad i’r gyfres o adloniant, diwylliant, chwyldro- Gweler isod. Ymlaen! 
PW

- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2026

 

DIWEDDARIAD: 

Ar ôl pedwar gaeaf o drefnu nosweithiau, mae gweithgor YesCymru Bro Ffestiniog wedi penderfynu cymryd hoe, felly fydd yna ddim Cyfres Caban dros aeaf 2026-27.

Gwyliwch am ddyddiad Cyfarfod Blynyddol cangen Bro Ffestiniog YesCymru, yr ymgyrch dros annibyniaeth i Gymru. Efallai fel rhan o ddigwyddiad fyddwn yn gynnal ar benwythnos Gŵyl y Glaw. Mi fyddwn yn trafod dyfodol hir-dymor Cyfres Caban, ymysg pethau eraill. 

Bu 18 noson hyd yma, efo cyfraniadau arbennig gan Dafydd Iwan, Bethan Gwanas, Tecwyn Ifan, Angharad Tomos, Gwilym Bowen Rhys, Myrddin ap Dafydd, a llawer mwy! 

Dolen i erthyglau CYFRES CABAN