Holi Prif Weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru

Sgŵp ardderchog i Llafar Bro, wrth i Dei Mur holi Noel Mooney ar gyfer ein rhifyn Chwefror 2026

Mae eleni yn flwyddyn fawr i Gymdeithas Bêl-droed Cymru, sydd yn dathlu 150 o flynyddoedd. Gobeithio hefyd y gwelan nhw ail yr Gwpan y Byd yn olynol, wrth i dîm y dynion frwydro am le yn y bencampwriaeth ddiwedd mis Mawrth. 

Prif Weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru ers pum mlynedd yw'r Gwyddel Noel Mooney, ac mae wedi rhoi yn hael o'i amser i gael ei gyfweld ar gyfer y papur bro. Daeth i ymweld â Chlwb Pêl-droed Ieuenctid Blaenau Ffestiniog yn 2024, ac yma mae'n ateb cwestiynau am fuddsoddiad yng nghyfleusterau'r fro, y gêm ddomestig yng Nghymru, y timau cenedlaethol a'i weledigaeth ef ar gyfer y Gymdeithas, a'r Gymraeg.

Rydych chi wedi bod yn Brif Weithredwr ar Gymdeithas Bêl-droed Cymru (FAW) ers 2021, gan ddathlu pum mlynedd yn y swydd eleni. Yw'r gwaith yr hyn oeddech chi yn ei ddisgwyl ac a yw'r rôl dal yn eich cyffroi?

Mae cael arwain pêl-droed Cymru ers 2021 wedi bod yn un o anrhydeddau (a chyfrifoldeb) mawr fy mywyd. Unwaith cyrhaeddais, roeddwn i yn gwybod y gallen ni lwyddo i wneud pethau mawr. Er bod nifer fawr o bethau i'w trwsio a digon o heriau, roeddwn i wir yn credu y gallen ni ail-beiriannu'r FAW a phêl-droed Cymru i fod yn well, cryfach a chyflymach. Rydyn ni wedi cyflwyno ein strategaeth bum mlynedd, 'Ein Cymru', yn llwyddiannus ac rydyn ni nawr yn symud at gam arall yn y datblygiad - rhywbeth dw i hyd yn oed yn fwy cyffrous i'w arwain. Fedar fy nghyffro na'r teimladau cadarnhaol sydd gen i tuag at bêl-droed Cymru, a beth sydd am ddigwydd yn y bennod nesaf, ddim â bod yn fwy.

 

Rŵan bod yr FAW wedi buddsoddi yng nghaeau’r ysgol, ydyn nhw yn bwriadu helpu’r timau ieuenctid i sicrhau les hirdymor am gae gwair?

Ydyn. Mae hyn yn hanfodol i’r gymuned. Mae’n rhaid i hyn ddigwydd ac mae’r FAW yn benderfynol o sicrhau bod gan bob plentyn yn Ffestiniog fynediad at gyfleusterau pêl-droed da, fe wnaethon ni fuddsoddi lot o arian yn y cae artiffisial newydd yn Ysgol y Moelwyn ond rydyn ni wir eisiau les hirdymor am gae gwair fel ei fod yn gallu cael ei ddatblygu yn iawn. Y tro diwethaf yr oeddwn i yma, roedd yn llawn dŵr ac yn amhosib chwarae yno, mae hyn yn siom fawr i’r gymuned a dw i yn synnu nad yw’r cyngor sir wedi sicrhau hyn eto. Mae e mor siomedig i’r gymuned ac rydyn ni yn galw ar y Cyngor i ymgysylltu gyda ni cyn gynted â phosib ar hyn.

Yw’r FAW yn bwriadu buddsoddi mwy o amser ac arian yn Ffestiniog?

Roedden ni yn falch iawn o fuddsoddi swm chwe ffigwr yn 2025, a nesaf rydyn ni eisiau cefnogi’r clwb a chefnogi’r datblygiad cymunedol gwych sydd yn digwydd yn hen eglwys y Llan gyda chefnogaeth bobol arbennig megis y teulu Morris, Mae Ffestiniog yn lwcus o gael pobol sydd efo diddordeb a bydd yr FAW yn cefnogi cymuned Ffestiniog i fod yn well, hapusach ac iachach dros y blynyddoedd nesaf.

Mae’r FAW wedi bod yn eiriolwyr cryf dros flaenoriaethu’r Gymraeg. Pa mor bwysig yw hyn i weledigaeth yr FAW ar gyfer y dyfodol ac ydych chi dal i drafod gydag UEFA ynglŷn ag ail-frandio’r tîm fel ‘Cymru’?

Rydyn ni yn credu yn gryf mewn hyrwyddo’r Gymraeg fel iaith fyw, ac wrth gwrs yng ngogledd-orllewin Cymru, y Gymraeg yw iaith gyntaf nifer ac mae hi yn rhan hanfodol o hunaniaeth. Mae’r Gymraeg a’i thwf yn rhan greiddiol o syniadaeth yr FAW, a bydd hynny o hyd yn wir. Rydyn ni yn gyfforddus yn defnyddio Cymru ac rydyn ni yn gyfforddus yn defnyddio Wales, naill ai/neu, nid dim ond un. Rydyn ni eisiau i bobol fwynhau’r iaith - dydyn ni ddim eisiau i’r heddlu iaith fod yn llym. Chwarae gyda’r iaith, cael hwyl â hi a gobeithio ei defnyddio hi - dw i yn trio fy ngorau, ond dw i yn bell o fod yn rhugl. Ond dw i wrth fy modd yn trio geiriau a gramadeg newydd bob dydd, mae hi yn iaith hyfryd. Mae’r newid ffurfiol i Cymru yn UEFA neu FIFA yn gysylltiedig â’r genedl ei hun yn newid ei henw (yn y Cenhedloedd Unedig), sydd reit gymhleth! Fodd bynnag, gadewch i ni gyd-drafod ac efallai y gallwn ni gael datrysiad da i’r dyfodol.

Fel rhywun efo profiad o weithio gyda phêl-droed Iwerddon a Chymru, pa heriau unigryw sydd yn wynebu'r FAW, a sut ydych chi yn bwriadu mynd i'r afael â nhw?

Mae yna sawl un:  1. Yng ngêm y dynion, am resymau hanesyddol, mae ein dinasoedd mwyaf yn chwarae mewn gwlad arall, gyda chanlyniadau cymysg, ond cadarnhaol ar y cyfan, i bêl-droed Cymru. Yn sgil hyn, mae'r diwydiant/mynychwyr yn gryf, ac rydyn ni yn datblygu gwell safon o chwaraewr cenedlaethol, ond mae e bendant yn hindro'r gêm ddomestig rhag cyrraedd ei llawn botensial o ran perfformiad ac elw. 

2. Roedd seilwaith pêl-droed Cymru angen gweledigaeth ac adnoddau. Roedd e'n wael. Rydyn ni wedi dechrau adeiladau stadia a chaeau ledled Cymru sydd yn caniatáu i bobol fwynhau pêl-droed dan amodau da. Mae hyn wedi bod yn her fawr, ond rydyn ni yn gwneud cynnydd enfawr. 

3. Mae’r tymor chwarae traddodiadol (Awst i Mai) wedi ei sefydlu yma, a ledled y Deyrnas Unedig, ond, yn bersonol, dw i yn hoffi model Iwerddon (Chwefror i Tachwedd) sydd yn rhoi mwy o brofiad i chwaraewyr a gweddill y staff. 

4. Mae yna ddiffyg hyder ledled Cymru mewn sawl peth, ac mae’r FAW yn trio gwneud ein rhan i newid hynny. Fe wnawn ni ddefnyddio pêl-droed i yrru Cymru fwy lwyddiannus, hyderus, modern a chynhwysol.

Beth yw eich barn bresennol am y tîm cenedlaethol a pha welliannau hoffech chi eu gweld?

O ran Tîm Cenedlaethol y Menywod, roedd cyrraedd EWRO UEFA 25 (pencampwriaeth fawr gyntaf ein menywod) yn wych. Mae Rhian Wilkinson wedi bod yn arbennig - roedd curo Gweriniaeth Iwerddon mewn dau gymal er mwyn cymhwyso ar gyfer yr Ewros yn llwyddiant eithriadol gan Rhian a’r grŵp. O ran tîm y dynion, daethon ni â Craig Bellamy mewn ac mae e wedi bod yn ffantastig - roedd y fuddugoliaeth 7-1 yna yn erbyn Gogledd Macedonia yn wefreiddiol. Fe wnaeth y tîm guro Twrci i gael dyrchafiad o gynghrair B i gynghrair A Cynghrair y Cenhedloedd UEFA lle byddwn ni'n wynebu timau gorau Ewrop yn yr hydref. Rydyn ni yn credu ein bod ni wedi ein paratoi yn dda i ennill y ddwy play-off ym mis Mawrth a chael lle yng Nghwpan y Byd - yr ail yn olynol ar ôl methu am 58 mlynedd! Rydyn ni yn gweithio nawr ar strategaeth Perfformiad Uchel deng mlynedd fydd yn amlinellu’r gwelliannau sydd eu hangen mewn meysydd megis adnabod talent, data a dadansoddi, a hyfforddi er mwyn sicrhau llwyddiant hirdymor cynaliadwy.

Sut ydych chi yn bwriadu adeiladu ar lwyddiant y blynyddoedd diwethaf, gan gynnwys cymhwyso ar gyfer pencampwriaethau mawr?

Fe wnaeth cymhwyso ar gyfer y Gwpan y Byd ddiwethaf arwain at gynnydd mawr mewn adnoddau y gallon ni eu buddsoddi mewn pêl-droed lawr gwlad ledled Cymru. Pêl-droed yw’r gamp sydd yn denu’r mwyaf o ddiddordeb a chwaraewyr yn y wlad, ac mae’r FAW yn gweithio yn galed iawn mewn cymunedau ledled Cymru i sicrhau bod pawb yn gallu mwynhau’r gêm brydferth ym mha bynnag ffordd maen nhw yn ddymuno.

Beth yw eich prif flaenoriaethau i bêl-droed Cymru am y bum mlynedd nesaf a sut ydych chi yn bwriadu eu cyrraedd?

Perfformiad Uchel (llwyddiant cenedlaethol hirdymor), tyfu’r gêm ar lawr gwlad, rhoi’r cyfle gorau i’r gêm ddomestig elit lwyddo, troi’r FAW yn sefydliad effeithiol wedi ei yrru gan ddata, troi ni yn sefydliad chwaraeon world-class a defnyddio pêl-droed fel arf i wella Cymru. Dyna dw i am ganolbwyntio arno, a dyna’r meysydd y byddwn ni yn gweithio yn ddiflino arnyn nhw er mwyn cyrraedd ein potensial. Eleni byddwn yn 150 oed! Byddwn yn lansio strategaeth deng mlynedd fydd yn amlinellu ein cynlluniau mawr i sicrhau bod pêl-droed Cymru yn cyrraedd ei llawn botensial.

Mae’r Cymru Premier yn datblygu yn neis i weld, ond mae’n debyg bod cael Merthyr yn gwrthod y cytundeb mawr i ymuno wedi bod yn siom fawr. Pam ydych chi yn meddwl eu bod nhw wedi gwrthod y cytundeb a beth ellir ei wneud i ddenu timau fel Merthyr yn y dyfodol?

Roedd pobol yn dweud wrtha i yn aml ein bod ni angen Merthyr Town yn ôl yn y Cymru Premier - fydden nhw yn gallu bygwth ennill y gynghrair a chynrychioli Cymru mewn cystadlaethau UEFA fel Cynghrair y Pencampwyr (Champions League). Doedd yr FAW erioed wedi eu gwadd nhw yn ôl i Bêl-droed Cynghrair Cymreig. Roeddwn i yn hapus ein bod ni wedi gwneud ac wedi rhoi ein cynnig gorau ymlaen. Wnaethon ni ddim lobio o gwbl - dim ond rhoi cynnig deniadol iawn iddyn nhw chwarae yn y system Gymreig. Fe wnaeth eu haelodau ddewis sticio efo'r drefn bresennol, a fedra i ddweud yn bendant nad ydw i wedi meddwl am y peth ers iddyn nhw wneud y penderfyniad. Fy rôl yw gwella pêl-droed Cymru, ond nid i orfodi unrhyw un i wneud rhywbeth nad ydyn nhw eisiau ei wneud. Nes bod eu haelodau eisiau cynrychioli Cymru mewn pêl-droed Ewropeaidd, eu bod nhw eisiau chwarae yn ein gêm ddomestig, yna dyw hynny ddim yn fater i’r FAW. Mae gen i nifer o ffrindiau ym Merthyr Town, a byddwn ni yn eu cefnogi nhw ym mhopeth maen nhw yn wneud! Maen nhw yn gwneud mor dda, rydyn ni falch iawn drostyn nhw.

Pa bartneriaethau neu gynlluniau cydweithio mae’r FAW yn eu harchwilio ar gyfer gwella sylw a datblygiad y Cymru Premier?

Byddwn ni yn cyhoeddi cytundeb ddarlledu a phartneriaid newydd ar gyfer y gêm ddomestig dros y misoedd nesaf. Bydd Adran y Cymru Premier yn mynd o 12 i 16 tîm tymor nesaf, sydd yn gyffrous iawn. Rydyn ni yn gweld torfeydd enfawr - yn enwedig yng ngogledd Cymru - ac rydyn ni yn edrych ymlaen yn arw at weld y gêm ddomestig yn tyfu yn sydyn yn y blynyddoedd nesaf.

Allai Abertawe/Wrecsam/Caerdydd fyth gymhwyso ar wahân i Ewrop a pheidio cael eu lympio â thimau Lloegr?

Fe wnaethon ni weithio yn agos gyda’r clybiau y llynedd a gwneud datblygiad mawr gydag UEFA a’u tebyg ar hyn ond yn y pendraw, mae’r Gynghrair Bêl-droed Saesneg yn amgylchedd eithaf naval-gazing a dyw rhoi mantais i un clwb (neu clybiau Cymru yn yr achos yma) o ddiddordeb iddyn nhw ac felly rydyn ni wedi anghofio am y syniad. Fodd bynnag, ddylen ni gydnabod bod y rhain yn glybiau Cymreig, ac rydyn ni yn credu y dylen nhw gynrychioli Cymru mewn Cystadlaethau Ewropeaidd.

Pa bethau mae’r FAW yn eu gwneud i ddatblygu chwaraewyr ifanc Cymru a gwella safonau hyfforddi?

Rydyn ni wedi cyflwyno amrywiaeth eang o raglenni datblygu - fel ein academïau rhanbarthol - sydd yn sicrhau ein bod ni yn gweld y talent ddomestig orau. Rydyn ni hefyd wedi categoreiddio ein academïau domestig, ac maen nhw wedi datblygu chwaraewyr i’n timau cenedlaethol ieuengaf a’r clybiau yn barod. Fe wnaeth Fifa gydnabod y llwybr Merched (ac ein academïau) am eu safon uchel ac yn 2025, fe wnaethon nhw ddewis dathlu'r FAW am ei rhaglen academïau. Mae’r FAW yn enwog am ein rhaglen addysg hyfforddi world-class, ac mae hon yn mynd o nerth i nerth.

Sut ydych chi yn meddwl y gall pêl-droed Cymru gystadlu yn well gyda chenhedloedd Ewropeaidd o ran datblygu chwaraewyr ac adnabod talent?

Byddai cael Academi Categori 1 EPPP yn Wrecsam, Dinas Abertawe a Dinas Caerdydd yn gwneud gwahaniaeth mawr iddyn nhw ac i ni. Mae’n debyg mai dyma ein blaenoriaeth bennaf yn y blynyddoedd nesaf - perswadio nhw i fynd amdani. Byddai o werth anferth iddyn nhw ac i Gymru.

Mae’r FAW yn dathlu 150 mlynedd ers ei sefydlu eleni. Oni bai am gystadlu yng Nghwpan y Byd - fyddai yn wych - pa gynlluniau / syrpreisys sydd gennych chi i gefnogwyr Cymru?

Mae gennym ni raglen enfawr o ddathliadau ar gyfer y 150 mlwyddiant, gan ddechrau gyda chyfarfod Cyngor FAW yn yr Wynnstay ar Chwefror 2ail - union 150 o flynyddoedd ers ein cyfarfod cyntaf! Byddwch yn gweld lot o gwmpas Dydd Gŵyl Dewi ac yna nifer o ddigwyddiadau cyffrous ledled Cymru yr ydw i yn gobeithio y gallwch chi fod yn rhan ohonyn nhw.

Beth all ardal Ffestiniog ei wneud i hyrwyddo’r FAW?

Dylai’r gymuned gefnogi datblygiad yr eglwys yn Llan, a’r clwb pêl-droed oherwydd fe wnawn ni eich cefnogi chi i greu dyfodol llawer mwy disglair i’ch cymuned. Fe wnes i gwympo mewn cariad â Ffestiniog y tro cyntaf y gwnes i ymweld, ac mae gennym ni dîm gwych sydd yn barod i ddarparu pob math o gefnogaeth unwaith mae cymuned yn ein cefnogi ni.
DM
Diolch yn fawr iawn i Noel Mooney ar ran Llafar Bro
 

Stolpia- Teithio Byd a Ffrwydro

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Dwywaith o Amgylch y Byd
Dyna yw teitl cyfrol W.O.Thomas, a gyhoeddwyd yn 1882 yn Utica, U.D.A, ond pwy oedd y gŵr hwn? Dyma ychydig o’i hanes cyffrous. 

Ganwyd William Owen Thomas ym Maentwrog yn y flwyddyn 1845. Yna, pan oedd yn dair blwydd oed symudodd ei rieni i fyw i Flaenau Ffestiniog. Credaf mai yn un o dai Tre’r Ddôl a safai yng ngodre Inclên Holland gynt oedd ei gartref wedyn. Y mae’r tai wedi eu claddu o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley ers blynyddoedd, bellach. 

Beth bynnag, dechreuodd weithio yn y chwarel pan oedd yn naw oed a bu yno hyd yr oedd yn 18 mlwydd oed. Tua’r adeg honno aeth i weithio i chwarel yn Bantry Bay, Iwerddon, a dyna ddechreuad ar ei ysfa i deithio. Dychwelodd yn fuan adref, ac ar ôl gweithio yno hyd 1865, ymfudodd i America yn ddiarwybod i'w rieni; a phan laniodd yn Efrog Newydd, nid oedd ganddo yn ei boced ond deg swllt. Gweithiodd ei ffordd o Efrog Newydd i Hydeville, Vermont; ac yno cafodd waith mewn chwarel gan Rowland Walter Ionoron Glan Dwyryd a oedd yn enedigol o ‘Stiniog. Symudodd o Hydeville i weithio yn ardal Middle Granville, ac oddi yno aeth i Maryland, yna i Virginia. 

Treuliodd naw mlynedd yn y Taleithiau Deheuol, megis Georgia, Alabama, Gogledd a De Carolina, Fflorida, Tecsas a Tennessee. Yna, symudodd i Califfornia yn 1875 ac agor chwarel lechi ger El Dorado, ardal sy’n enwog am ei gweithfeydd aur. Gyda llaw, hon oedd y chwarel lechi gyntaf i’w hagor yn y dalaith hon, sef mewn lle o’r enw Chili Bar, Placerville, heddiw. 

Ffurfiodd gwmni yno, ond o fewn dim gwerthodd ei gyfranddaliadau ac aeth i deithio mwy o wledydd y byd. Ymwelodd â Hawaii,Tahiti, Ffiji, Seland Newydd, Awstralia, Affrica, y Dwyrain Canol, India, Ceylon, Hong Cong, Tsieina, a sawl gwlad yn Ewrop. Ymfudodd ei rieni i’r Unol Daleithiau yn ddiweddarach, a bu chwaer iddo yn byw yn Efrog Newydd, ac un arall yn Vermont. Credaf iddo deithio byd am ryw 15 mlynedd. 

Pan oeddwn yn rhoi sgwrs yn Nantlle yn yr 1990au cyfarfum a pherthynas iddo, sef Mrs J. Kaufer, Gogledd Carolina, U.D.A. a bu’n ddigon caredig i anfon gwybodaeth am y teulu a rhai o chwareli llechi America imi ar ôl iddi fynd gartref. Gyda llaw, y mae enw W.O. Thomas ar garreg fedd ym mynwent Eglwys Llan Ffestiniog, ond yn anffodus y mae rhan o’r beddfaen wedi chwalu. Dyma oedd arni hi pan gwelais hi ddiwethaf 

Er Cof am William O. Thomas 

y teithydd Cymreig enwog a fu farw Ebrill 6ed, 1884

yn 39 mlwydd oed ac a gladdwyd yn Smithdown Lane cemetery, Liverpool 

Codwyd y golofn hon uwch ben bedd y teulu gan ei gyfeillion yn Ffestiniog. 

Er cof am Thomas O. Thomas Eryri Terrace, Penrhyn a brawd W. O. Thomas a fu farw Ionawr 2,1901 yn 59 mlwydd oed.

Hefyd ei anwyl briod Jane Thomas a fu farw Hydref 10fed, 1915 yn 59 mlwydd oed.

Y mae hi’n resyn gweld yr unig goffâd lleol iddo yn chwalfa heddiw. Fel y gwelwch, claddwyd ef yn Lerpwl lle’r oedd chwaer iddo yn byw. – Os hoffech gael golwg ar ei lyfr ewch i’r llyfgell leol, neu ar y we. Cewch y gyfrol gyfan ar wefan Archive.

  + + + + + +

Gweithred Beryglus

Ym mis Chwefror 1879 cafwyd adroddiadau lu yn y papurau newydd am ddigwyddiad bythgofiadwy yn ardal Glan y Pwll. Dyma’r hanes yn fras a godwyd o amrywiaeth o bapurau newydd:

Ffrwydriad Deinameit mewn tŷ. Diwedd mis Ionawr brawychwyd trigolion Glandwr yn aruthrol gan i ddeinameit ffrwydro yn nhŷ David Owen. 

Yn ôl y dystiolaeth roedd D.O wedi mynd a deinameit i’w dŷ, er mwyn iddo gael ei dymeru wrth y tân, a’i wneud yn fwy nerthol, a thra roedd wrthi yn gwneud hyn, ffrwydrodd nes roedd yr awyr i’w chlywed yn rhwygo, a thwrw fel taran fawr. 

O fewn dim aeth ugeiniau o bobl draw at y tŷ a gwelsant y ffenestri wedi eu chwythu ymaith, y corn simnai wedi ei hollti, a golwg ofnadwy ar yr hen dŷ. Tri pherson oedd yn y tŷ ar y pryd, sef D. Owen a'i wraig, a lletywr, yr hwn a neidiodd drwy ffenestr. Ni niweidiwyd neb ond D. O, yr hwn a losgwyd yn bur ddrwg. Roedd y dodrefn wedi eu malurio, a’r llestri yn chwilfriw i gyd. Bu ei wraig a’r lletywr yn ffodus na niweidwyd hwy. Lladdwyd y gath druan a llygoden fawr! 

Wedi ei ddarllen, bum yn meddwl tybed pa dŷ oedd hwn yng Nglandwr? 
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Y Gymdeithas Hanes- Esgob William Morgan

Cyfarfu’r Gymdeithas Ionawr 21ain pan ddaeth Eryl Owain i’n hannerch yng nghyfarfod cyntaf 2026.  Cafwyd noson ddifyr yn gwrando ar y siaradwr yn rhoi braslun o fywyd Yr Esgob William Morgan, cyfieithydd y Beibl i’r iaith Gymraeg.

Mae Eryl yn hanu o’r Bont-ddu, Meirionnydd ond wedi byw ers amser ym Mhenmachno ac wedi ymddiddori yn hanes yr ardal honno gan gynnwys dyffryn y Wybrnant gerllaw lle ganwyd William Morgan. Cysylltir y Tŷ Mawr, Wybrnant â phlentyndod Williams Morgan er mai mewn tŷ cynharach ar yr un safle y’i ganwyd.

Clawr llyfr Eryl Owain

Bywyd a gwaith William Morgan oedd testun y ddarlith a rhoddwyd sylw i’w ysgolheictod, ei flynyddoedd fel ficer ac esgob a chyfieithu'r Beibl wrth gwrs. Cafwyd storïau am ei drafferthion yn y plwyfi y bu’n offeiriad ynddynt. Bu hefyd yn noddwr beirdd, yn hyfforddwr milwyr a chael ei gyhuddo o guro ei fam yng nghyfraith! Dyna rai o hanesion am ei fywyd personol a glywsom.

Bu’r darlithydd yn olrheinio hanes Tŷ Mawr a fu’n furddun ar un adeg ond adferwyd y tŷ i’w gyflwr gwreiddiol yn y 1980au gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar gyfer dathlu pedwar canmlwyddiant cyfieithu’r Beibl yn 1588. Mae’r Wybrnant ei hun yn gwm llawn rhamant a hanes. 

 Erbyn hyn mae copi o’r Beibl gwreiddiol yn cael ei arddangos yn y Tŷ Mawr dan amglychiadau arbennig ac mae yno gasgliad o feiblau o nifer o wledydd yn yr iaith frodorol.

Mae’r tŷ ar gau dros y gaeaf gan agor eto yn y gwanwyn a gellir cael gwybodaeth yma: 

ty-mawr-wybrnant  

TVJ 

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026

 

Cerddi yn y Caban

Ar Nos Wener olaf Ionawr, a hithau’n noson oer a llwyd, daeth cynulleidfa dda eto i Dŷ Coffi Antur Stiniog ar gyfer noson ddiweddaraf Cyfres Caban YesCymru Bro Ffestiniog. Cyfres o nosweithiau hwyliog o sgwrs a chân, i godi ymwybyddiaeth am yr ymgyrch annibyniaeth i Gymru, dan faner Adloniant; Diwylliant; Chwyldro!

Wrth gyflwyno dymunodd Delyth wellhad buan i Gwenan Gibbard, oedd i fod efo ni, ond yn diolch ar yr un pryd i’r canwr talentog lleol Garry Hughes am sefyll yn y bwlch ar fyr rybudd, trwy gytuno i ganu ddau fis yn gynt na’r trefniant gwreiddiol! 

Mae Garry wedi cyrraedd rownd derfynnol Cân i Gymru ddwywaith, ac wedi bod yn ganwr i ddau grŵp lleol- Yr Oria a Jambyls, yn ogystal a bod yn ganwr-gyfansoddwr ar ei liwt ei hun. Mi ddewisodd ddetholiad o’i ganeuon yn y noson Caban sy’n adlewyrchu ei daith gerddorol hyd yma, a’i gefndir; y balchder sydd ganddo o’i filltir sgwâr, a sylwebaeth ar gyflwr y byd.

Dechreuodd ei sét gyntaf efo’i sengl Golau Stryd -cân am deulu bach, meddai... yn wynebu heriau o ddydd i ddydd fel pob teulu arall. Cân hyfryd, sy’n haeddu mwy o sylw ar y radio, a sain arbennig yn dod o’r gitâr yr oedd wedi dewis ar gyfer y noson. Braf oedd clywed ychydig o hanes a chefndir ei ganeuon ganddo, a’i hiwmor yn denu chwerthin a chydymdeimlad gan y gynulleidfa. Rhannodd ei fod ‘wedi mwynhau’r profiad ar Gân i Gymru, ond ei fod yn ddychrynllyd!’ gan ychwanegu fod canu’r gân -Gwydr Hanner Llawn- yn haws o lawer oddi wrth y camerâu!

Siaradwr y noson oedd yr awdur -a llysgennad Stiniog yn Lloegr- Simon Chandler. Mae darllenwyr Llafar Bro yn gyfarwydd iawn efo barddoniaeth Simon, a’i erthyglau yn cyflwyno ei ddwy nofel arbennig. Mae’r ddwy, Llygad Dieithryn (2023), a Hiraeth Neifion (2025) yn cynnwys golygfeydd a chymeriadau o Stiniog a chariad yr awdur at y Blaenau yn amlwg iawn. 

Wrth gael ei holi gan Delyth, disgrifiodd Simon ei hun yn blwmp ac yn blaen fel ‘Sais anwybodus’. Ond ychwanegodd mai ‘cyflwr dros dro ydi anwybodaeth’ ac yn ei ffordd ddi-hafal ei hun, aeth yn ei flaen i brofi hynny trwy swyno’r gynulleidfa efo’i iaith gyfoethog, yn llawn idiomau ffraeth, a’i angerdd dros bopeth Cymraeg yn gwbl amlwg i bawb oedd yno.

Er iddo ddod i’r Blaenau gyntaf dros ugain mlynedd yn ôl ac i’w chwifrydedd am ein hiaith gydio ynddo, darbwyllwyd o gan ryw lembo nad oedd modd i oedolyn ddysgu Cymraeg! Ond roedd 2016 yn flwyddyn allweddol meddai, efo thri pheth yn cyfuno i’w roi yn ôl ar y llwybr cywir i’w dynged fel Cymro! Cwrdd â Chymraes mewn grŵp cymdeithasol Almaenig oedd un -ac mi oedd hi yn gadarhaol ei barn fod oedolyn yn medru dysgu’r Gymraeg! Doedd Simon ddim wir yn teimlo fel Sais, ond mi oedd yn teimlo’n Ewropeaidd, felly roedd Brexit yn drychineb wnaeth ddwyn ei hunaniaeth oddi arno dros nos bron. A’r trydydd peth oedd ymgyrch wefreiddiol tîm pêl-droed Cymru yn yr Ewros!

Gorffenodd Simon efo cyfres o englynion yr oedd wedi eu llunio ar ôl derbyn gwahoddiad y gangen i siarad: cerdd sydd meddai yn ceisio ‘dangos dwyster y cariad rwyf yn ei deimlo tuag Fro Ffestiniog a’i phobl arbennig’. Roedd yn garedig iawn hefyd wrth ddiolch am gael cyfrannu at ‘un o nosweithiau chwedlonol Cyfres Caban’. Diolch o galon Simon am bob dim. Tyrd yn ôl yn fuan!

Ymddangosodd yr englynion yng ngholofn Rhod y Rhigymwr yn yr un rhifyn, ond roedd yn drawiadol ar y noson, i nodi fod Simon, fel Garry yn y gân ‘Bŵm Town’ (dyna o le daw pennawd yr erthygl yma) yn cyfeirio at gyfraniad Caban y chwarel i adloniant, diwylliant, a thrafodaeth wleidyddol ein bro. Dyna bwrpas Cyfres Caban heddiw hefyd! 

   Y Blaenau, fy Nghariad ...

   Ar wobr ar ochr y wybren y trawais,
     llecyn triw, gardd Eden,
   hud heb ergyd na bargen,
   glaw a niwl ond ffagl y nen.

   Hen swyn, cŷn yn atseinio yn y wlad
     anweledig, tanio’r
   ffrwydrad heb frad yn y fro,
   y gair oedd am flaguro.

   Daeth mewn saib rhwng caib a’r caban, o’i griw
     gerddi’r graig, du sidan
   fu’r llif, y dref fu’r llwyfan,
   ildio’i chaer i ledu’i chân.

   Naid i lwyth o’th genedlaethau, Gai Toms,
     mwg y tân a’i chwedlau,
   enw cylch fydd byth yn cau,
   hen diroedd dy nendyrau.


(Bydd hanes noson Caban Chwefror yn rhifyn Mawrth, ac mae un noson eto i ddod yn y gyfres, ar nos Wener olaf Mawrth, pryd bydd Ffion Dafis yn holi Arwel Gruffydd)

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Stolpia -Gaeafau y Dyddiau Gynt

Tybed sut fath o dywydd a fydd ar ein cyfer ar ddechrau’r flwyddyn newydd? Beth bynnag a ddaw, ni fedrwn ni wneud dim yn ei gylch, ond gallwn gael golwg ar ambell aeaf o’r dyddiau a fu. 

Y tro hwn rwyf am daflu golwg ar Ddyddiadur Daniel Williams a’i nodiadau parthed y tywydd oer a brofwyd yn nechrau’r flwyddyn 1895, yn ogystal ag ambell sylw arall. Un o Ddolwyddelan oedd Daniel yn wreiddiol a bu’n gweithio yn Chwarel Llechwedd am sawl blwyddyn a chadwai ddyddiaduron diddorol o tua 1872 hyd 1904. Gwnaed gaeaf eithaf caled y flwyddyn honno a’r enw a ddefnyddid gan fy nhaid a’i gyfoedion amdano oedd ‘Yr Heth Fawr’. Ystyr ‘heth’ yw tywydd caled o rew ac eira trwm. 

Dyfynnaf  rŵan o sylwadau Daniel Williams:

8 Ionawr 1895- Rhewi yn ffyrnig. Y llechi yn anodd i’w gweithio.
10 Ionawr- R Humphreys, Saer yn halltu yr olwyn ddŵr a’r cocos bob nos.
15 Ionawr -  Prynu tegell gan Elis o’r Nant am 4/6.
26 Ionawr  -  Diwrnod oer ac eira mawr. Smit yn y chwarelau i gyd heddiw.Trwch yr eira deg modfedd. [Ystyr  y term ‘smit’ yw  methu a gweithio oherwydd tywydd afrywiog neu cael eich trechu gan y tywydd].
29 Ionawr-  Mwy o eira heddiw yn mesur troedfedd.
30 Ionawr-  Glanhau eira yn yr Oakeley’s ond yn unlle arall.
1 Chwefror – Dim gweithio yn yr Oakeley’s.  
6 Chwefror  - Rhewi mwy o lawer heddiw ac i mewn tan y ddaear am 25 o lathenni. Pobman wedi ei gloi gan y rhew. Clywed nad oes un o chwarelau Sir Gaernarfon yn gweithio.
16 Chwefror -  Y smit yn parhau yn y chwarelau ers dros dair wythnos.
24 Chwefror-   Dechrau gweithio ar ôl smit er y 25 dydd o Ionawr. Caledi mawr yn y wlad. Dim gweithio yn Graig Ddu.

Cofier, os yr oedd y gwaith wedi ei atal yr adeg honno oherwydd tywydd drwg, ni fyddai’r  cwmni yn  talu cyflog i’r gweithwyr a byddai llawer ohonynt a’u teuluoedd yn dioddef prinder tan yr ail-ddechreuid gweithio. 

Tref y Blaenau a'r Moelwynion dan eira yn 2021- Llun Helen McAteer

COELION
Gyda llaw, ceir amryw o hen goelion parthed y tywydd ym mis Ionawr. E.e. gelwid eira yn ‘Faeth Ionawr’ gan yr hen bobl oherwydd credid ei fod yn llesol i’r ddaear yn nechrau’r flwyddyn. Un arall yw- Gwanwyn yn Ionawr argoela blwyddyn ddrwg. Hefyd -Haf yn Ionawr gaeaf ym Mai; - Os tyf porfa yn nechrau’r flwyddyn, fe dyf lai ym mis Mehefin.

Gaeafau Eraill - Dyma ambell enghraifft eto o aeafau o eira a rhew a brofwyd yn y cyffiniau tros y blynyddoedd.

Clirio'r Eira- Yn ei adroddiad am y mis hysbysodd y Peiriannydd (sef y Cyngor Tref) fod clirio yr eira oddi ar yr heolydd wedi costio dros £30 (Y Rhedegydd, 18 Ionawr 1902).

Y Rhew- Yr oedd yn anodd iawn cerdded yr heolydd bore ddydd lau oherwydd y rhew a chafodd llawer o'r gweithwyr godwm wrth fyned at eu gwaith (Y Rhedegydd, 11 Ionawr 1908).

Cafwyd tywydd o eira ym misoedd Chwefror a Mawrth 1937 a cheir adroddiadau amdano yn y papurau newydd, megis -Amryw yn methu mynd o’r Blaenau i gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy, Trawsfynydd oherwydd yr eira ar y ffyrdd. Yna, ceid y sylw hwn am yr wythnos gyntaf ym mis Mawrth- Storm o eira yn atal pobl i fynd i’r oedfaon. A’r ail wythnos- Eira yn rhwystro gwaith yn y chwareli a chwmni Crosville yn methu a mynd a’r bws i Drawsfynydd. Methwyd a chael trên  y GWR drwodd i’r Blaenau, hefyd. 

- - - - - - - -

Colofn reolaidd Steffan ab Owain. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2026