Un o Gapeli'r A470

Roedd Capel Peniel (MC), Ffestiniog (gradd II Cadw) yn rhan o’m magwraeth.

Yn ôl Coflein (cronfa ddata ar-lein Cofnod Henebion Cymru) codwyd yr adeilad gwreiddiol yn 1839; ychwanegwyd y galeri yn 1859; ac fe’i helaethwyd i’w ffurf bresennol yn 1879 gan y pensaer Richard Owen, Lerpwl (brodor o’r Ffôr). 

Dyluniodd Owen dros 250 o gapeli Cymraeg yng Nghymru a Lloegr a thros 10,000 o dai teras yn Lerpwl (gan gynnwys y ‘Welsh Streets’ yn Everton, wedi’u henwi ar ôl amryw o llefydd yng Nghymru). Bu farw yn 1891 ac, yn ôl Y Cymro, ymhlith y rhai a oedd yn bresennol yn ei angladd roedd ei fab-yng-nghyfraith, y Dr. W. Vaughan Roberts o Flaenau Ffestiniog.

Rwy’n cofio sôn am ddathlu canmlwyddiant Peniel yn 1939. A phan glywais yn 1998 fod gan Cefyn Burgess arddangosfa o’r capeli ar hyd priffordd yr A470 edrychais ymlaen at ei gweld, gan obeithio byddai un o gapeli Llan yno. Mewn neges ebost ddiweddar dywedodd Cefyn fod yr arddangosfa yn gofnod o deithiau wythnosol rhwng Penmaenmawr a Phenarth, gan roi sylw i ddefnyddiau crai’r adeiladau, eu lliwiau a hanes y twf diwydiannol ac amaethyddol sy’n cael ei ddehongli yn eu steil pensaernïol.

Gan ein bod yn byw yn Yr Wyddgrug, Canolfan Grefftau Rhuthun oedd y man mwyaf cyfleus imi gael cyfle i weld yr arddangosfa. Nid casgliad o ddarluniau confensiyol oedd ynddi ond rhai ar ffurf montage papur, gan gynnwys Peniel. 

Siom imi oedd gweld cylch bach coch ar ei ffram i ddynodi ei fod wedi’i werthu. Ond cytunodd Cefyn i lunio un arall imi. Dyna sydd gennym yn ein cartref, a chyhoeddir y ffotograff ohono yn Llafar Bro gyda’i ganiatâd. Byddai’n dda cael gwybod pwy brynodd yr un oedd yn yr arddangosfa. Efallai bod y person hwnnw yn derbyn Llafar Bro?

Stiwdio 1, Canolfan Grefftau Rhuthun yw cyfeiriad gwaith Cefyn Burgess.

Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug 

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2025

 

Wedi Cael Digon!

Darn barn gan DR

Faint ohonoch chi sydd wedi cael llond bol yn gyrru cerbyd o’r Manod i’r Blaenau ac yn ôl yn ddiweddar? Mae’r sefyllfa yn echrydus ac yn beryglus a deud y lleia. Mae degau ar ddegau o geir a fania wedi parcio ar hyd y ffordd fawr sydd yn gwneud y daith yn hynod ddiflas. Ond mae’r sefyllfa wedi gwella ychydig yn y Manod – hanner ffordd rhwng y Wynnes a’r eglwys yn ddiweddar - am fod y Cyngor Tref wedi llwyddo i gael yr Adran Ffyrdd i osod llinellau dwbl melyn i wneud lle i gerbydau basio eu gilydd yn ddiogel. Ond dal i barcio mae ceir ar y safle sydd yn creu trafferth i’r gyrrwyr sydd yn mynd a dwad o’r dref. Mae’n hen bryd i roi ychydig o hawl i’r heddlu i rybuddio y rheini sydd yn mynnu parcio ar linellau dwbl melyn heb reswm ddigonol, a’u rhybuddio os cael ei dal eto, yn cael eu cosbi. Mae gyrrwyr lleol a diarth sydd yn teithio i gyfeiriad y dref ddim wedi sylweddoli fod yna le ddiogel i dynnu mewn er mwyn i geir gael pasio. Felly mae angen rhyw fath o arwyddion mawr ddigon plaen yw gosod, a hefyd DIM PARCIO mewn llythrennau coch ar y ffordd.

CWESTIWN! Be yn union mae llinellau dwbl melyn yn olygu i chi bobl?

I mi mae’r ateb yn syml – DIM PARCIO ffwl stop! Enghraifft arall o hyn yw'r safle ger yr archfarchnad ar ben Stryd yr Eglwys. Er bod digon o le i barcio ym maes parcio'r siop, mynnu mae ambell i yrrwr i barcio hanner ar y pafin ac hanner ar y ffordd, sydd yn gwneud hi yn beryglus i gerddwyr. Diogi yw hyn a dim byd arall. Angen gair bach gan yr heddlu i atgoffa gyrrwyr bod llinell dwbl melyn yn bodoli ar y ffordd.

Safle arall sydd yn hynod beryglus yw y safle bysiau ger y mynediad i stad Penygwndwn dros y ffordd i Disgwylfa. Mae'r rhan fwyaf o yrrwyr sydd yn mynd i gyfeiriad y dref ddim yn gweld os oes cerbydau yn dod i'w cwfwr. Mae hyn wedi digwydd i mi yn bersonol sawl gwaith wrth ddod yn ôl o’r dref i gyfeiriad Manod, yn dod wyneb i wyneb â gyrrwr sydd ddim wedi arafu, ac yn creu dipyn o ddrwg deimlad a gweiddi a rhegi. Mae’r ateb yn syml – gosod llinell ddwbl melyn o ddiwedd safle’r bysiau hyd at ddau gerbyd o hyd ar y ffordd. Felly os gwelwch yn dda, Gyngor Tref, a fedrwch chi ddatrys y broblem. Lle arall sydd yn creu trafferth yw'r Stryd Fawr o Garej Cambrian i’r groesffordd wrth yr hen Co-op. Tydi Stryd Fawr y Blaenau ddim yn ddigon llydan i dri car! Wrth i’r blynyddoedd fynd yn eu blaen gwaethygu wneith y broblem.

CWESTIWN arall! Am ba mor hir geith perchennog cerbyd barcio ar y ffordd fawr? Enghraifft o hyn sydd wedi dod yn amlwg yn ddiweddar yw y safle sydd wedi cael sylw yn gynharach. Mi roedd y cerbyd yma wedi ei barcio am wythnosau lawer nes bod mwsog wedi tyfu odano. Mi roedd rhaid symud y cerbyd er mwyn llnau y mwsog. Erbyn hyn mae’r cerbyd yn ôl yn yr un lle. Yn wir, mae angen tynnu sylw y sefyllfa i’r Cyngor Sir a’r Heddlu i drin y mater. 

Hefyd!! Oes na rhywun heblaw fi yn bersonol wedi sylweddoli does dim arwydd o gwbl ar y ffordd fawr o waelod y Creimeia i ben draw Congl y Wal yn atgoffa gyrrwyr bod 30 milltir yr awr yn bodoli. Mae llawer o yrrwyr yn bendant yn mynd yn gynt na 30 m.y.a. Hefyd does dim arwyddion o gwbl ar y ffordd i arafu mewn llefydd peryglus, e.e. Ffourcrosses, tro Tabernacl, tro Peniel, Tanygraig, Bethania, Manod, Stryd yr Eglwys a’r Stryd Fawr. Yn wir mae’n wyrth nad oes damweinia wedi digwydd, a gobeithio yn wir fydd dim damwain yn y dyfodol.
-------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2021.

Mae'r panel golygyddion yn gwybod pwy ydi DR ond gofynodd inni beidio rhoi'r enw'n llawn efo'r erthygl.

Ydych chi'n cytuno efo barn DR? Gadewch i ni wybod!

[Llun- Paul W]

Trafod Tictacs -Jess Kavanagh

Colofn achlysurol yn holi rhai o sêr a hoelion wyth chwaraeon Bro Stiniog. Y tro yma, mi fuon ni’n holi Jess Kavanagh, asgellwr tîm rygbi merched Cymru. (Ers i'r gwreiddiol ymddangos yn Llafar Bro, mae Jess wedi cael swydd newydd efo Undeb Rygbi Cymru yn hybu rygbi merched yn y gogledd. Pob lwc eleni Jess.)


Rho ychydig o dy hanes yn y byd rygbi hyd yma.
Nesi ddechra‘r siwrna ym Mlaenau Ffestiniog, Clwb Rygbi Bro Ffestiniog!
Yna ymlaen i chwarae i glwb rygbi Dolgellau gan bod tîm y merched yn y Blaenau wedi tynnu allan o’r gynghrair.  Ar ôl  blwyddyn yn fanno cefais dreialon i’r Scarlets a chael fy ngweld gan dîm Cymru dan ugain a’u cynrychioli ddwy waith. Yn anffodus cefais annaf eithaf drwg i’m mhen-glin felly allan o rygbi am flwyddyn a hanner ar ôl dwy lawdriniaeth.

Pan oedd hi yn amser dod yn ôl, oedd rhaid newid clwb unwaith eto! Clwb Rygbi Caernarfon y tro hwn!  Cael fy ngweld gan y Scarlets eto a dechreuais chwarae rygbi saith bob ochor. Cefais wahoddiad i dîm saith bob ochor Cymru yn 2015 a dyma lle dechreuodd yr holl drafeilio lawr yr A470!!  Ac ambell drip dramor: Rwsia, Dubai, Yr Iseldiroedd...


Yn 2016 cefais fy nghap cyntaf yn erbyn yr Eidal yn ystod y Chwe Gwlad. Dwi wedi cystadlu mewn Cwpan y Byd yn 2017 ac hefyd wedi bod yn rhan o 4 cystadleuaeth Chwe Gwlad. Fues i yn y tîm merched cyntaf Cymru i gystadlu ar y “World Series Circuit” ym Mharis yn 2018. Ac hefyd dwi wedi bod yn rhan o garfan cyntaf merched RGC yn 2017 ac yn edrych ymlaen i barhau i fod yn rhan ohono ac i ddatblygu gêm y merched yn y gogledd.

Be ydi’r cynlluniau at y tymor nesa, a sut mae mynd ati i baratoi?
Dydi ymarfer i fi byth yn stopio! Byddaf yn mynychu’r gym ddwywaith neu dair yr wythnos i neud sesiwn codi pwysau ac yn cadw i fyny hefo ffitrwydd yn wythnosol.  Dwi wedi dechrau ymarfer “pre-season” hefo RGC a bydd y gemau yn cael eu chwarae drwy mis Awst. Yna mi fyddai yn symud yn ôl i chwarae hefo clwb (heb arwyddo i neb eto. Mae dau opsiwn genai ac angen penderfynu).
Diwedd mis Medi byddwn yn mynd yn ôl i ymarfer efo Cymru i baratoi am gemau rhyngwladol yr hydref.

Wyt ti’n dal yn awyddus i gystadlu yn y gêm saith-bob-ochor hefyd? Be sydd ar y gweill?
Dwi’n awyddus iawn i chwarae dros fy ngwlad bob amser sydd yn bosib.
Cefais fy newis i chwarae saith bob ochor ym mis Ebrill: Yr Iseldiroedd oedd y gystadleuaeth cyntaf ac yn anffodus colli yn y gemau cyn derfynnol yn erbyn tîm o Awstralia.

Yn anffodus roedd rhaid i mi rhoi stop ar ymarfer a chwarae oherwydd roedd trio gwneud popeth (gweithio 37 awr yr wythnos; ymarfer yng Nghaerdydd ddwywaith yr wythnos ac adref x3, a chael amser efo teulu a ffrindia) yn ormod i mi. Roedd gwneud y penderfyniad yn un anodd iawn. Mae cael chwarae dros fy ngwlad yn meddwl y byd i mi, ond er lles fy hun mae cymryd amser i ffwrdd yn gwneud lles weithia.

Mae proffil rygbi merched wedi codi’n aruthrol yn y flwyddyn neu ddwy ddwytha, pa mor bwysig ydi cael sylw gan y cyfryngau a chefnogaeth dda gan gefnogwyr yn ystod gemau?
Mae’n grêt bod gêm y merched yn cael bach fwy o sylw. Mae’r merched i gyd yn gweithio’n galed iawn i gyrraedd y safon uchaf posib. Ac hefyd yn gweithio llawn amser/rhan amser neu yn astudio yn y coleg.

Trwy gael cefnogaeth gan y cefnogwyr, dyma sydd yn helpu symud y gêm ymlaen.  Trwy godi ymwybyddiaeth y gêm, mae fwy o ferched ifanc yn cymryd rhan yn y gêm sydd yn golygu fwy o gystadleuthau ac hefyd yn golygu safon gwell. Gan obeithio mewn bach o flynyddoedd bydd gêm y merched yn Nghymru hefyd yn gallu bod yn broffesiynol. Bydd hyn yn gwella perfformiad y gêm oherwydd bydd fwy o amser cyswllt i ymarfer fel sgwad ac hefyd amser ymadfer sydd hefyd yn bwysig iawn. Ar hyn o bryd fy amser ymadfer i ydi teithio fyny ac i lawr yr A470!

O ran y gêm gymunedol, a dyfodol clybiau lleol fel Bro Ffestiniog, pa mor bwysig ydi datblygu rygbi ym mhob oedran ymysg merched? Sut mae dy waith di fel swyddog datblygu yn plethu i mewn i hyn? 


Fedrai ddim pwysleisio pa mor bwysig i’r clybiau ydi hyn. Ia i gêm y merched, ond hefyd i’r bechgyn. Mae swyddog datblygu rygbi yn cael ei gyflogi gan URC i’r clwb ac hefyd ysgolion y fro. Mae hyn yn gyfle gwych i ddisgyblion gael blas o chwarae’r gêm. Mae wedi gwneud gwahaniaeth o fewn y flwyddyn, ac mae’r gwaith mae o yn ei wneud yn arbennig. Hefyd mae Cerys & Leigh yn neud lot o waith cymunedol hefo’r merched (Gwylliaid Meirionydd) mae’r merched wedi cael nifer o brofiadau oherwydd y ddwy yma. Mae angen fwy o bobl i wirfoddoli er mwyn i ddisgyblion y fro cael profiadau.


O ran rygbi, dwi’n cyd-weithio hefo URC ac yn mynychu digwyddiadau o amgylch gogledd Cymru ac ambell un yn y de. Dwi’n trio neud gwahaniaeth, a rhoi cyfleoedd gwahanol i blant a phobl ifanc.

Mae’r sesiynau hyfforddi merched yn yr oedrannau iau a ieuenctid i’w weld yn ffynnu yn lleol, wyt ti’n meddwl bod digon o dalent a diddordeb yma i gynnal tîm merched eto yn y dyfodol?
Mae’n grêt i weld y merched yn cael y siawns i ymarfer rygbi mor ifanc. A dwi’n gobeithio fydden nhw dal i gario ymlaen am flynyddoedd i ddod...

Dyna ydi un o fy mreuddwydion, cael gorffan fy ngyrfa rygbi yma yn Bro Ffestiniog. Nesi ddechrau yma 14 o flynyddoedd yn ôl. Felly daliwch ati ferched gan obeithio nai’i neud hi i mewn i’r garfan mewn ychydyg o flynyddoedd!!

Pwy yn y byd rygbi –yn chwaraewyr neu’n hyfforddwyr- ydi dy arwyr di?
Mae’r cwestiwn yma’n codi’n aml, does dim un person sydd yn sefyll allan i mi. Ond mae nifer o unigolion sydd wedi helpu fi gyrraedd lle ydwi heddiw. Teulu a ffrindia; hyfforddwyr a chwaraewr gwahanol yn ystod y blynyddoedd. Felly mae’n anodd dewis un person.

Oes gen’ ti uchelgais i hyfforddi ar y lefal uchaf yn y dyfodol?
Hyfforddi... Dwi heb feddwl mor bell ymlaen a hyn! Dwi dal i fwynhau chwarae felly gobeithio cael gwneud am rai blynyddoedd i ddod.
Dwi’n hyfforddi o ddydd i ddydd hefo gwaith ac hefyd yn gwirfoddoli hefo clusters yr URC. Cymryd rhan yw’r nod a chael hwyl felly mae’n hollol wahanol i hyfforddi ar lefel uchel.

Diolch Jess. Mae Llafar Bro yn falch iawn o dy lwyddiant. Pob lwc yn y dyfodol.   PW
------------------------------------


Ymddangosodd fersiwn fyrrach o'r uchod yn rhifyn Gorffennaf 2019.
Cofiwch am y cyfweliadau eraill yn y gyfres. Cliciwch ar ddolen Trafod Tictacs.
(Rhaid dewis 'view web version' os yn darllen ar ffôn)

Stolpia -Y Crimea

Detholiad allan o gyfres boblogaidd Steffan ab Owain.

Ceir llawer o enwau yn ymwneud â brwydrau a rhyfeloedd yn ein hardal. Un enghraifft yw'r enw Saesneg ar Fwlch y Gorddinan, sef Crimea Pass. Credaf i'r lle hwn gael ei enw ar ôl Rhyfel y Crimea (1854-56) ond ni fedraf hyd yn hyn, gael hyd i ddim byd i ategu fod yr enw wedi ei fabwysiadu ar y bwlch.

Nac ar y dafarn a godwyd yno -yn dilyn gorffen y ffordd yn 1852- chwaith. O beth rwyf wedi gasglu, yr enw ar y dafarn o tua 1856 ymlaen oedd Llywelyn (neu Llewelyn) Arms, ac nid y Crimea Inn fel y tybia llawer. Yn wir, methais a gweld unrhyw gyfeiriad at yr enw Crimea mewn papurau o'r 1860au a'r 1870au.

Felly sut cafwyd yr enw hwn ar y lle? Ai enw enw byrhoedlog ar y dafarn oedd 'Crimea', a'i fod wedi newid o fewn ysbaid i Llywelyn Arms? Ac efallai bod yr enw Crimea wedi aros ar dafod y werin hyd heddiw... Awgrymodd rhywun wrthyf efallai mai nafis a weithiai ar y twnel mawr a ddechreuodd ei galw wrth yr enw hwn oherwydd yr holl ymladd a fyddai yno!

Diolch i’r cyfaill Gruff Jones, Cae Clyd am fy atgoffa o lun tafarndy’r Crimea gan Francis Wynne-Finch a dynnwyd yn 1870. Hefyd, diolch i’r Br. Collwyn Jones, Ffordd Cwmbowydd am dynnu fy sylw at y bennod ar hanes y dafarn yng nghyfnod ddiweddaraf  I. Wynne Jones, ‘Gold, Frankenstein and Manure’. Cofiais innau ar ôl ysgrifennu’n strytyn uchod amdano fy mod wedi derbyn hanesyn diddorol am y lle rai blynyddoedd yn ol gan y Br. Trefor Davies, Minffordd, ac felly, chwiliais drwyddo er mwyn gweld pa enw a ddefnyddiwyd gan yr awdur gan ei fod yn dyddio o 1868, ond wedi ei ysgrifennu’n wreiddiol oddeutu 1861. Dyma fras-gyfieithiad o’r hanesyn, rwan:

‘Mae chwareli llechi, neu slabiau, yn yr ardaloedd cyfagos, ond am rai milltiroedd ni welsom ond un tŷ, - tafarn o’r enw ‘Crimea’, ac os yw’r adroddiadau amdani hi yn wir, (er nad ydynt yn gwneud pob tro) nid yw’r lle gorau am letygarwch a chroeso. Druan ohonynt! ... beth bynnag yw eu gwendidau mae’n rhaid eu hedmygu am fyw mewn ffasiwn le, yn enwedig drwy dymor y gaeaf.’

Ie, Crimea yw’r enw a ddefnyddiwyd ganddo. Felly, mae’n dal yn ddirgelwch i mi sut yr oedd y ddau enw, sef ‘Llewelyn Arms’ a ‘Crimea’ yn cael eu defnyddio am yr un lle ar yr un adeg ... os nad oedd yr enw gwreiddiol wedi ei ddiddymu ar ôl ychydig flynyddoedd, ond yn dal mewn arfer gan y werin, fel y dywedais o’r blaen. Pwy all daflu mwy o oleuni ar y mater?
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifynnau Mai a Gorffennaf 1998.
Dilynwch gyfres Steffan efo'r ddolen STOLPIA.
---

A47Dim!

Darn o un o erthyglau tudalen flaen rhifyn Gorffennaf. Gallwch ddarllen y cyfan yn Llafar Bro.

Ydi ffordd enwocaf Cymru- yr A470- ar fin cael ei ‘symud’?  Dyma’r hyn ddywed y cyngor tref:

Mae’n bosib y caiff y prif ffyrdd ym Mlaenau Ffestiniog a Llan eu hail-ddynodi i wella diogelwch, dibynadwyedd teithiau, a'r amgylchedd yng nghanol y dref a chymunedau cyfagos.”

Mae cynghorwyr Tref Ffestiniog wedi croesawu llythyr gan Edwina Hart, Gweinidog Llywodraeth Cymru dros yr Economi, Gwyddoniaeth a Thrafnidiaeth, lle mae hi'n dweud bod ei swyddogion ar hyn o bryd yn adolygu statws y ffyrdd ac mae’n bosibl y caiff yr A470 a'r A496 eu hail-ddynodi.

"Mae Llywodraeth Cymru newydd wneud buddsoddiad sylweddol i wella canol tref y Blaenau, i greu amgylchedd cyhoeddus bywiog ac annog pobl leol ac ymwelwyr i dreulio amser ac arian yma.  

Mae'r traffig trwm trwy ganol y dref yn tanseilio’r nod o adfywio’r dref. " Y Cyng. Mandy Williams Davies.