Troedio'n Ol - Taliesyn o Eifion

Mwy o farddoniaeth gan fardd y gadair ddu wreiddiol, Taliesyn o Eifion, i gyd-fynd a cholofn rhifyn Gorffennaf y diweddar John Norman.

llun -Y Lolfa

Cwpled trist o’i gerdd at Eben Fardd ar golli dwy ferch

 Cledd a min oedd claddu merch

 Cledd deufin, claddu dwyferch.               

Ac englyn yn cydnabod iddo yntau hefyd gael colled tebyg.

 E welais innau las wyneb – merch  im

    Ym mraich oer marwoldeb,

 A’r rudd lwyd, oeraidd wleb – wedi gwywo,

 Lle gwelais yno yr holl glysineb.

Dywedir iddo lunio hon ger fynwent Llanymstwmdwy

 Yn Eifion y bu f’hynafiaid, - yno

    Hunant, hen anwyliaid;

 Wylo’r wyf, dy adael raid – fro lonydd,

 Ond tir Eifionydd yw cartre f’enaid.

Ac fe ganodd hon er cof am ei gyfaill Robert ap Gwilym Ddu o’r un plwyf.

 O, fy nhad annwyl fu’n denu – a’i gan

    Ei genedl i’w garu,

 Rhyw fodd gwnai pawb ryfeddu

 At beraidd dant y Bardd Ddu.

Ac fel hyn canodd o dan adfeilion Castell Dinas Bran.

 Englyn a thelyn a thant’ – a’r gwleddoedd

    Arglwyddawl ddarfuant;

 Lle bu bonedd Gwynedd gynt

 Adar nos a deyrnasant.

Englyn yn cyfleu pwysau pechod sydd yma

 Trwy’m buchedd y trwm bechais - gwaed yr Oen

    Gyda’i rinwedd geblais;

 Uchlaw oll, ag uchel lais,

 Iesu eilwaith groeshoeliais.

Arwydd tu allan i siop esgidiau:

 Ha! Y troed noeth, tyrd yn nes –hwde

    Esgidiau rhad cynnes!

 Rhag oer hin, eira a gwres

 Nychlyd cei dirion achles.

A dyma gwpled i’r alarch:

 Hwyliwr hardd, eiliw yr od,

 A gwsg ar fron ei gysgod.

Troedio'n ol- Llew Glyn

Mae John Norman yn cynnal cyfres ddifyr a phersonol o erthyglau ar hanes Trawsfynydd, bob mis yn selog yn Llafar Bro.

Dyma ddarn o'i golofn yn rhifyn Mawrth 2013 sydd yn y siopau erbyn hyn.

Mis diwethaf ysgrifenais am Ysgol Traws. Meddyliais wedyn am addysg ag ysgolion yn gyffredinol. Yr ydym pob un yn cofio’n ddwys am un athro, o leiaf, a’i effaith yn ddwfn arnom. Un felly oedd Llew Glyn Davies.

Llew Glyn oedd athro dosbarth y sgolarship ac ef a gymerodd holl waith ei gyd-athrawon a’u sgleinio fel bo’r gofyn. Dyn ifanc golygus oedd a’i lygaid yn byrlymu gyda chyfrinachau bywyd a’i wyneb a gwen siriol ar ddechreu pob dydd. Athro oedd yn cael ei addoli gan y plant wrth eu harwain trwy lwybrau troellog addysg. Byddem yn dotio at ei allu i ‘sgwennu ar y bwrdd du gyda llaw dde neu chwith a gwyliem ei ddawn i daflu darn bach o sialc yn unionsyth gyda unrhyw law hefyd.

Ysgol Bro Hedd Wyn- hawlfraint y llun Alan Fryer, trwydded 'creative commons', o wefan Geograph

Er ein bod mewn hen ddesgiau cyfyng ac yn gweithio ar lechen glas ac ychydig o adnoddau ni theimlem unrhyw anfantais ac roedd amser gyda Llew Glyn yn  hudolus.  Gyda’i lais ystwyth aeth a ni i fyd chwedloniaeth ac hanes gan drosi’r neges i’n bywyd dyddiol. Aeth a ni allan i fyd natur a chredaf bod  lluniau ar gael yn y Traws am ddiwrnod arbennig ar y Grisiau Rhufeinig yn hel llus.

Cefais y fraint o gysylltu ag Ysgol Traws  a Llew Glyn eto ar ddiwedd y rhyfel. Roedd yn rhaid i mi wneud ymarfer dysgu deg wythnos cyn mynychu’r coleg ym Mangor. Byddai Cyngor Meirionnydd yn talu ffioedd dysgu a llety eu myfyrwyr lleol ar yr amod o wasanaeth o’r fath. Ar y diwrnod cyntaf pwy oedd yno i’m derbyn ond fy hen athro Llew Glyn Davies, wedi dychwelyd o’r rhyfel. Yntau yn  taro sym hirfaith ‘long division of money’ ar y bwrdd du ac yna cerdded allan o’r dosbarth gan ddweud “Chdi biau nhw rwan !” ‘Roedd yn garedig iawn ac yn ymfalchio fy mod am yrfa dysgu.

Bu Gwasanaeth Coffa fawr bu iddo yn y Bala, a chwalwyd ei lwch yn Eglwys Cerrigydrudion. Mae fy Hen Daid a Hen Nain wedi eu claddu wrth ddrws yr Eglwys hon. Pan alwaf yno wrth fynd heibio Cerrig cofiaf am ddyn ag athro fu’n ddylanwad ar gymaint o blant Meirion.

                                                                       John Norman

                                          

  

Troedio'n ol: y twll!

Dyma ddarn o erthygl John Norman, o rifyn Chwefror 2013. Mae rhai copiau o LLAFAR BRO ar gael yn y siopau o hyd, i chi gael mwynhau'r erthygl yn llawn.



Wrth deithio adref penderfynais fynd yn araf trwy bentref Traws ac fe lifodd yr atgofion yn ôl. Gwelais ddau beth sy’n siwr o dynnu gair eto. Yn gyntaf, hen bont y Llan sy’n dal ein hanes. Yn ail, Bryn y Gofeb ar y gorwel. 

Ond y tro yma yr ysgol a gymerodd fy sylw gyda’i muriau cerrig yn dal gobeithion plant heddiw ac atgofion ei chyn-ddisgyblion. Yn ein dyddiau ni nid oedd y safle’n un mor agored gan y safai Capel Ebenezer a Thŷ’r Capel o’i blaen. Heddiw, a’r Capel wedi ei ddymchwel, mae’r ysgol i’w gweld yn glir trwy fynediad llydan. Ond mae’r iardau sy’n amgylchu’r adeilad yn union fel yr oeddynt ac yn amlwg mewn cyflwr da. 

Mae’r iard gyffredin tu allan i’r brif fynedfa wedi ei marcio ar gyfer chwarae pêl rwyd. I’r dde roedd iard y bechgyn yn codi’n serth tu ôl i gefnau tai Fronwynion at doiledau’r bechgyn ar y pen pellaf ond erbyn heddiw nid yw yn greigiog fel cynt ac mae wedi ei marcio’n dwt ar gyfer gwahanol gemau. 

Yma, byddem yn chwarae ein fersiwn ni o bêl rwyd gan anelu i daflu’r bêl i ddwylo’r gôlgeidwad. Gem digon peryglus ar dir mor greigiog. Ar y ochr arall safai’r ystafell gwaith coed a iard y merched, a thu cefn i honno safai toiledai’r merched, gefn yn gefn â rhai’r bechgyn. Doedd moethusrwydd mewn tai bach ddim yn bod yn y pedwar degau!

Rhwng y ddwy iard yma, cuddiai iard fechan unigryw wedi ei hamgylchu gan waliau uchel. Dyma ‘Y Twll’, lle byddem ni’r bechgyn yn cael llonydd a chysgod i chwarae marblis, i daro concyrs a thaflu cardiau. Roedd angen sgiliau medrus bys a bawd i chwarae marblis a’r farblen y byddai pawb yn ei chwechynu oedd y ‘Tommy Twenty’ fawr, liwgar, oedd yn feistr corn bob amser ar y marblis llai. 


Byddai pob gweithgaredd yn darfod a distewi pan oedd ‘Ffeit!’ yn cychwyn, a dyna, mae’n debyg, oedd prif atyniad y Twll. Yn aml, yn ystod amser chwarae neu awr ginio clywid gwaedd ‘Ffeit! Ffeit!’ a merched a bechgyn yn tyrru at y Twll i wylio.   


Ydi, mae plant yn dangos parodrwydd yn ifanc iawn i godi dwrn a tharo’n ôl ac, yn hynny o beth, roedd y ‘Twll’ yn ein dyddiau ni yn ‘feicrocosm’ o’r byd yr ydym yn rhan ohono heddiw.