Llygad Dieithryn

Erthygl gan Simon Chandler

Mae dechrau fy mherthynas â Blaenau Ffestiniog yn dyddio’n ôl i flwyddyn gyntaf y ganrif hon. Ddydd Llun Gŵyl y Banc, 28ain Mai 2001, a ninnau ar wyliau teuluol yn ardal Porthmadog, roedd hi’n tywallt y glaw. Er mwyn diddanu’n mab ni, a oedd yn 8 oed ar y pryd, fe benderfynodd fy ngwraig i mai ymweld â cheudyllau Llechwedd am y prynhawn fyddai orau i ni. Wel, am benderfyniad tyngedfennol! 

Ni fyddaf byth yn anghofio cael fy nghyfareddu gan y recordiadau sain a gafodd eu chwarae yn yr hen weithfeydd er budd y twristiaid: recordiadau oedd yn llawn straeon am y chwarelwyr, eu bywydau, eu diwylliant a’u hiaith. 

Gwyddwn yn syth fy mod i wedi dod o hyd i fy mhobl i.  Sais amharod oeddwn i erioed. 

Yn wir, cefais fy ysbrydoli’n syth i ysgrifennu nofel (yn Saesneg) am hynt a helynt chwarelwr ifanc o’r dref a deithiodd i Berlin yn y 1920au hwyr. Ar ôl i ni ddychwelyd i Fanceinion, rhois alwad ffôn i Lyfrgell Blaenau Ffestiniog a gofyn i ddynes glên am lyfrau ynghylch hanes y dref y gallwn eu darllen er mwyn fy addysgu fy hun, ond dywedodd hi fod y fath lyfrau i gyd yn Gymraeg. Roedd hynny’n siom aruthrol i mi oherwydd, yn anffodus, roeddwn i newydd gwrdd â dyn ar y ffordd adref o’n gwyliau ni, sef mewn gorsaf betrol ar yr A55, a oedd wedi 'egluro' wrthaf na fyddai gen i obaith mul o ddysgu’r iaith yn oedolyn. “If you haven’t learnt it as a child, you’ve got no chance, mate,” meddai. 

Er mawr gywilydd i mi, er i mi fod yn siaradwr Almaeneg ers peth amser erbyn hynny, ac er y dylwn fod wedi gwybod yn well, roeddwn i mor ffôl â chymryd y dyn hwnnw at ei air. Felly, doedd dysgu Cymraeg ddim yn opsiwn. Ar y llaw arall, roedd gan y llyfrgellydd syniad gwych: awgrymodd hi i mi gysylltu â’r hanesydd lleol, Steffan ab Owain (y mae ei golofn ddifyr, Stolpia, yn ffefryn i mi bellach). Gyda chryn dipyn o amynedd, Steffan a wnaeth fy nghyflwyno i hanes Blaenau Ffestiniog yn 2001, a Steffan sydd (22 o flynyddoedd yn ddiweddarach) wedi darparu llun o Bont y Queens (wedi’i dynnu ym 1933) ar gyfer clawr fy nofel Gymraeg gyntaf, sef “Llygad Dieithryn”, sydd wedi’i chyhoeddi gan Wasg Carreg Gwalch ar 7fed Gorffennaf. 

Ond beth ddigwyddodd yn y cyfamser? Wel, ar ôl i mi wastraffu pymtheng mlynedd, diolch i un sylw esgeulus, fe ddywedodd Cymraes Gymraeg o Ben Llŷn wrthaf yn 2016 (ym Manceinion) y byddai modd i mi ddysgu’r iaith wedi’r cwbl, hyd yn oed yn 52 oed. Ar ôl y sgwrs hollbwysig honno, es i ati i ddysgu’n eithaf buan, ac roeddwn i mor lwcus â dod o hyd i diwtor Cymraeg heb ei hail, sef Llinos Griffin o Lanfrothen. Cyn bo hir, a minnau’n benderfynol o wneud iawn am yr holl amser coll, trodd fy meddwl at ysgrifennu’r nofel roeddwn i wedi bod yn awyddus i’w hysgrifennu yn y lle cyntaf, ond yn Gymraeg. 

Trwy Grŵp Facebook Blaenau Ffestiniog, des i i adnabod hanesydd lleol ardderchog arall, sef Vivian Parry Williams, a gytunodd i werthu copi o’i lyfr campus, “Stiniog a’r Rhyfel Mawr”, i mi.  Roedd honno’n foment dyngedfennol arall am ddau reswm. Yn gyntaf, fe ddaeth Vivian a minnau’n gyfeillion da wedyn, ac (yn ei dro) fe wnaeth Vivian fy nghyflwyno i Iwan Morgan, sydd hefyd yn gyfaill da i mi bellach, ac sydd wedi bod mor garedig â chyhoeddi sawl cerdd gaeth o’m heiddo yn ei golofn arbennig, “Rhod y Rhigymwr”. Ac yn ail, darganfyddais fod llyfr Vivian yn cynnwys (ymysg llawer o bethau cyfareddol eraill) wybodaeth amhrisiadwy ac ysbrydoledig ynglŷn â hen waith wisgi Y Frongoch (ger y Bala) a gafodd ei addasu’n wersyll-garchar ar gyfer swyddogion o Fyddin yr Almaen ym 1915. Dyna oedd y wreichionen a gynnodd dân y nofel newydd, a oedd yn lled wahanol i’r un roeddwn i wedi bod yn bwriadu’i hysgrifennu yn 2001.

A bod yn fanwl gywir, mae yna ddau 'ddieithryn' yn y nofel: sef Friedrich, swyddog ym Myddin yr Almaen, a oedd wrthi’n nychu yng ngwersyll-garchar y Frongoch ym 1915, a’i or-orwyres, Katja, sy’n athrawes ieithoedd yn Mannheim (yr Almaen) yn 2019. Wrth iddi hi fynd trwy bapurau ei mam, mae Katja’n taro ar draws llythyr hynod (yn Gymraeg) a anfonwyd at ei hen, hen daid (sef Friedrich) gan ddyn o Flaenau Ffestiniog (o’r enw Alun). Mewn ymgais i ddatrys y pos, mae Katja’n dod i aros yn y dref adeg Eisteddfod Genedlaethol Dyffryn Conwy. Wedyn, gan ddwyn hen gyfrinachau’r ddau deulu i’r golwg, mae hi’n mynd i berygl tynnu nyth cacwn am ei phen…

Simon a Vivian yn Rali Annibyniaeth Wrecsam, Gorffennaf 2022

Yn y bôn, mae’r nofel yn cyfuno hanes a diwylliant y ddwy wlad, sef Cymru a’r Almaen, fel yr adlewyrchir ar y clawr gyda’i luniau o Gofgolofn y Fuddugoliaeth yn Berlin ac (fel y nodwyd uchod) o Bont y Queens ym Mlaenau Ffestiniog. Mae’n nofel ddirgelwch, ond mae hi hefyd yn llythyr cariad at y Gymraeg, at yr Eisteddfod Genedlaethol ac at Flaenau Ffestiniog ei hun. Gobeithio y bydd y nofel yn eich galluogi chi i weld eich iaith a’ch diwylliant trwy lygad dieithryn sy’n eu caru.

Fawr o syndod mai ym Mlaenau Ffestiniog ei hun y lansiwyd Llygad Dieithryn felly, a’r dref yn un o brif gymeriadau’r nofel: sef yn Siop Lyfrau’r Hen Bost ar nos Lun, 17eg Gorffennaf .

O ran diddordeb, mae llyfr llafar yn cael ei gyhoeddi hefyd (i gyd-fynd â’r nofel), wedi’i leisio gan neb llai na’r Prifardd, y Prif Lenor a’r darpar Archdderwydd, Mererid Hopwood! Mae’n anodd credu.  
Blaenau Ffestiniog yw fy nghartref ysbrydol i bellach, er fy mod i’n dal i fyw ym Manceinion (gwaetha’r modd), a’r dref sydd wedi rhoi croeso dihafal i mi, yn union fel y mae hi wedi croesawu sawl dieithryn arall a oedd yn fodlon gwneud yr ymdrech i ddysgu Cymraeg ac i gofleidio ysbryd cymunedol ei phobl arbennig.  

Ydy, mae’n dueddol o lawio ym Mlaenau Ffestiniog, ond byddaf yn ddiolchgar i’r glaw am byth.
Simon Chandler
- - - - - - - - - - 

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2023

Pwy Oedd y Rhain?

Ydach chi wedi clywed am John Black o Dŷ’n y Maes?  Neu John Thomas Owen, Bryn Tirion?  Neu beth am Oscar Phillips, Llwyn?

Wel, mae eu henwau wedi eu hysgrifennu ar y Gofgolofn yn Ffestiniog, ymhlith y tri deg naw o hogiau’r ardal gollodd eu bywyd yn y Rhyfel Mawr, 1914 i 1918.

Cofgolofn y Llan. Llun gan Paul W

Yn eu plith hefyd mae Arthur Price ac yr oedd nith iddo, Susan Salter o Norwich, yn awyddus i wybod rhagor amdano.  Aeth i weld man ei fedd yn Proven, Gwlad Belg, fwy nag unwaith a gwnaeth ymchwil i hanes Arthur ac i hanes y bechgyn eraill sydd a’u henwau ar y Gofgolofn.  Ysgrifennodd Susan lyfr Saesneg, ‘Ffestiniog Remembers’ i gynnwys peth o’u hanes a’i gyflwyno mewn arddangosfa yn Neuadd Ffestiniog ar ganmlwyddiant diwedd y Rhyfel Mawr yn 2018.  Nid oedd raid iddi fy mherswadio innau, fel nith arall i Arthur Price, i’w helpu ac i gyfieithu ei llyfr i Gymraeg.

Gwyddom o’i ddarllen i ddau ddeg tri ymuno â’r Royal Welsh Fusiliers gyda dau yn ymuno â Chorfflu Feddygol y Fyddin.  Gyrrwyd rhai i Salonica yng ngwlad Groeg, eraill i Gallipoli yn Twrci.  Roedd afiechydon yn frith yno a buont farw o’u clwyfau neu o falaria neu dwymyn farwol, un bachgen yn marw o fewn dyddiau wedi cyrraedd.

Ond i Ffrainc neu wlad Belg yr aeth y mwyafrif ac yno yng Nghoed Mametz, yn y Somme, Passchendaele, Ypres neu faes brwydr arall yno y cawsant eu lladd.  Gwyddom fan beddrod rhai o’r hogiau ond does gan eraill ddim bedd i ddangos yn union lle claddwyd hwy.  Ym mynwent y pentref y claddwyd un neu ddau ac ar gopa Pen Ffridd ar dir Bryn Llewelyn y claddwyd un arall, sef y Barwn Newborough, ef o afiechyd a gafodd yn Ffrainc.

Os am wybod mwy am gefndir yr hogiau, ewch i Amgueddfa’r Ffiwsilwyr yn y Blaenau.  Cewch edrych ar gopi o lyfr Susan Salter a gweld llun pob un o’r tri deg naw milwr ac un arall fu farw o’i glwyfau yn 1923.

Neu beth am ddarllen profiadau’r rhyfel gan Tom Price, brawd Arthur Price?  Mae copi o’i lyfr, ‘Rhywle yn Ffrainc’, hwnnw hefyd yn yr Amgueddfa.
Lonna Bradley
- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Rhagfyr 2021.   

Cofiwch am gyfres fanwl Vivian Parry Williams: Stiniog a'r Rhyfel Mawr

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dyddiau Blin

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd rhywbeth yn broffwydol yn adroddiad gohebydd newyddion Trawsfynydd yn ei golofn ar 14 Gorffennaf 1917 yn Y Rhedegydd. Oherwydd y newyddion drwg rheolaidd am golledion difrifol ymysg milwyr o’r ardal, roedd yr ysbryd rhyfelgar, Prydeinig gynt wedi oeri cryn dipyn erbyn hyn. Roedd realiti’r sefyllfa ar y ffrynt yn dod yn fyw i bobl Trawsfynydd, fel pob ardal arall, wrth i’r newyddion trist am y colledion amlhau. Ceisiodd y gohebydd gyfleu teimladau’r trigolion, eu pryderon, a’u gobeithion am ddiwedd buan i’r rhyfel.

Roedd yn gweld y cyfnod fel:

“Dyddiau Blin – Dyna ydyw hanes y dyddiau hyn yn yr ardal hon fel pob un arall, pawb megis a’i anadl yn ei ddwrn, yn ofni cael newydd drwg o faes y rhyfel, am ei bod yn wybyddus fod amryw o’n bechgyn anwyl yn yr ymladd ffyrnig sy’n mynd ymlaen yn Ffrainc. Gobeithiwn y goreu, ac os digwydd i’r wermod ddod i’r cwpan, gweddiwn am i Dduw roddi nerth yn y dydd blin i’w dal, ac i allu dweyd gyda Glanystwyth-
 
Mae calon Tad tu ôl i’r fraich
    Sy’n cynnal baich y byd.
Rhoddwn ein holl ymddiried ynddo ef, a’n holl ofal arno ef.”

Alun Mabon

Cyhoeddodd y papur fwy o luniau o’r bechgyn lleol a gollwyd yn y brwydro. Yn eu mysg roedd llun o Alun Mabon Jones, Dinas Road, yr hwn a laddwyd flwyddyn ynghynt, ar 12 o Orffennaf, 1916. Yn ychwanegol i’r llun, yr oedd pennill er cof an Alun, gan ei wraig a’i blant.

Roedd pedwar llun o’r milwyr colledig i’w weld yn y rhifyn hwnnw, a phob un wedi colli eu bywydau ym mrwydr Coedwig Mametz yng Ngorffennaf 1916. Cynhwyswyd lluniau eraill o filwyr lleol oedd yn gwasanaethu gyda’r fyddin dramor hefyd. Cyhoeddwyd llythyrau o gydymdeimlad gan swyddogion milwrol â theuluoedd rhai o’r milwyr a laddwyd hefyd, fel y gwelid yn rheolaidd ar dudalennau’r wasg.

Diddorol oedd darllen hanes aelodau Band of Hope Capel Bowydd yn y Blaenau yn cynnal eu picnic blynyddol ar ben Bwlch Gorddinan, neu’r ‘Crimea’ ar lafar. Cariwyd y plant ieuengaf i’r safle mewn moduron, rhywbeth digon prin y cyfnod hwnnw. Wedi mwynhau’r picnic, difyrrwyd y mynychwyr gan David Francis, y telynor dall, a chaneuon gan Dewi Mai a Miss Smith. Cafwyd adroddiadau gan y plant, ac anerchiad gan y Parchedig Enoch Jones, oedd wedi gorfod dringo i fyny i ben y bwlch, fel gweddill yr oedolion. Gorffennwyd y cyfarfod trwy ganu’r anthem genedlaethol, ond ni ddatgelir p’run ai anthem Cymru, ynteu un Prydain oedd honno.

Ar yr 21ain o Orffennaf 1917, cyhoeddodd Y Rhedegydd lythyr o Leeds gan un o ‘Stiniog a oedd yn un o’r rhai a symudodd o’r ardal i ddilyn gyrfa mewn gwaith clai yn y dref honno. Yn amlwg, yr oedd y fro fabwysiedig at ddant ambell un o’r hanner cant a mwy a ymfudodd yno ychydig wythnosau ynghynt. Meddai’r llythyrwr: ‘Sonnir gan rai mai aros yma wnaent, a chael eu teuluoedd i fyw yma…’ Felly, roedd pryderon llawer o ddinasyddion Blaenau Ffestiniog am ddyfodol y dref, yn dod yn fyw, ac ergyd arall i obeithion o weld adferiad yn yr hen ffordd o fyw wedi darfod ar frwydrau’r Rhyfel Mawr.

Yn ychwanegol i’r llythyr hwnnw, yr oedd erthygl am Gymry Swydd Durham, oedd yn trafod gweithwyr o ardal ‘Stiniog a gyflogid mewn chwarel galch yn Spennymoor. Dywedwyd eu bod yn fodlon iawn ei byd yn eu cynefin newydd. Yn ddiau, bu i sawl teulu o’r Blaenau, droi cefnau ar eu henfro, a phenderfynu ymsefydlu yn yr ardaloedd hyn o Loegr wedi’r rhyfel, er mawr golled i Gymru a’r iaith Gymraeg.
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
---------------------------------------------------

Cofiwch y bydd cyfrol Vivian Parry Williams, 'Stiniog a'r Rhyfel Mawr' ar werth cyn diwedd y flwyddyn am £10. Anrheg Nadolig gwerth chweil!

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -priodi, boddi, a phoeni am y chwareli

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ynghanol yr holl bryderon am golledion ac effaith y rhyfel ar yr ardal, clustnodwyd tudalen gyfan o’r Rhedegydd ar hanes priodas y Cadben Carey Evans, Llys Meddyg, ac Olwen Lloyd George, merch y prif weinidog, yn rhifyn 23 Mehefin 1917 o’r papur. Priodwyd y pâr yn Llundain ychydig ddyddiau ynghynt, a chafwyd adroddiad o’r achlysur gan Elfed. Aeth y beirdd dros ben llestri gyda’u cyfarchion. Cerdd ugain pennill, ‘I Carey ac Olwen’, yn llenwi dwy golofn gyfan oedd gan R.R.Morris ar eu cyfer. ‘Doedd Caerwyson ddim am adael i’r achlysur fynd heibio’n ddi-sylw ychwaith, wrth anfon ei gerdd hirfaith yntau, 12 pennill i’r papur.

Dau englyn ‘Cyflwynedig i Dr Carey Evans a Miss Olwen Lloyd George' oedd gan Elfyn i’r cwpwl ifanc. Yn ychwanegol, roedd lluniau o’r ddau yn gynwysedig gyda’r holl gyfarchion.

Humphrey Price

Ond newyddion trist a gafwyd yng ngholofn newyddion Llan Ffestiniog yn yr un rhifyn. Hanes cwêst ar gorff y Preifat Humphrey Price, Bron Goronwy, a gollodd ei fywyd wrth ymdrochi yn Llyn Dubach y Bont oedd yna. Cafwyd ychydig fanylion yn ymwneud â’r drychineb honno. Llongyfarchwyd Thomas E.Jones, gorsaf-feistr, am nofio’r llyn, a dod o hyd i’r corff, gan R.Guthrie Jones, dirprwy-drengolydd y sir. Bu’n chwilio’r dyfroedd am awr, nes dod o hyd i’r corff, a’i gael i’r lan. Ond er ceisio adfer bywyd Humphrey, ofer fu ei ymdrechion. Adref ar ychydig dyddiau o seibiant o’r fyddin oedd Humphrey, pan aeth i drafferthion wrth nofio gyda chyfaill yn Llyn Dubach y Bont, nid nepell o’i gartref, a boddi.

Daeth rhifyn olaf Mehefin 1917 o’r Rhedegydd ar y 30ain o’r mis a mwy o newyddion drwg am golledigion a chlwyfedigion milwyr o ‘Stiniog a’r fro. Cafwyd lluniau o dri a gollwyd, Gunner Collwyn M.Roberts, Preifat William Henry Williams, a laddwyd yn Ffrainc, a Phreifat Humphrey Price, fel y nodir uchod.

Cafwyd syniad o’r teimladau ynglŷn â sefyllfa’r diwydiant llechi mewn llythyr gan y bardd a’r llenor, Glan Tecwyn yn yr un rhifyn. Dan bennawd ‘Chwarelwyr Gogledd Cymru’ roedd Glan yn apelio ar y darllenwyr weithredu i arbed y diwydiant chwarelyddol lleol. Roedd yn annog codi dirprwyaeth o’r gweithwyr a’r perchenogion i geisio cael achubiaeth. Awgrymodd hefyd i holl chwarelwyr gogledd Cymru, lle bynnag y byddent, i ddeisebu’r llywodraeth ar ran yr ardalaoedd oedd yn dioddef yn ddifrifol oherwydd arafwch yn y fasnach lechi. Gorffennodd ei lith gyda’r geirau ymddiheurol:

‘Maddeued Meistr a gweithiwr am fy hyfdra, ond mae gennyf ddyledus barch i fyd y chwarelwr fel mae’n anhawdd tewi.’

Poeni am newyddion a fyddai’n peryglu’r diwydiant chwarelyddol oedd Glan Tecwyn. Roedd gwybodaeth fod gwaith newydd yn sir Gaerhirfryn yn gwneud defnyddiau gwahanol ar gyfer toi catrefi wedi ei sefydlu yno, a hynny’n codi pryderon i ddyfodol y fasnach lechi.  
--------------------------------------------------
         
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'Cymry bach yn gwaedu...'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd adroddiadau wythnosol yn Y Rhedegydd dan bennawd ‘Y Rhyfel’, oedd yn dilyn hanesion brwydrau’r rhyfel mewn rhannau eraill o’r byd. Llenwid tudalen gyfan yn rheolaidd hefyd gan adroddiadau am golledigion a chlwyfedigion o ddalgylch y papur, ynghyd â llythyrau a darnau o farddoniaeth i gofio am rai a gollwyd o’r fro. ‘Ein Milwyr’ oedd testun y colofnau hynny, ac un milwr o’r ardal a enwid yn rhifyn 5 Mai 1917 oedd y Preifat John Jones, Dolau Las, Tanygrisiau, a fu farw dramor yn dilyn salwch. Cafwyd tipyn o hanes John, fel llawer o’r milwyr eraill o dro i dro. Roedd yn briod, a nifer o blant ganddo. Cyn ymuno â’r fyddin, roedd yn athro ysgol Sul yng nghapel Carmel, Tanygrisiau, ac yn uchel ei barch yno. Gadawn i’r gohebydd gwblhau’r adroddiad.
‘Cyfeiriai yn barhaus yn ei lythyrau adref at y gobaith y caffai ddychwelyd i wlad ei enedigaeth ac i’w aelwyd. Wrth anfon anrheg fechan i’w briod y Nadolig dywedai ei brofiad mewn dau bennill o’i eiddo, a dyma’r pennill olaf.

Nid i aros mi obeithiaf
Na, rwy’n dod yn ôl;
Ar fy aelwyd eto cwrddaf
 chwi eto’n ôl;
Cofiwch blant, eich cymeriadau,
Cedwch hwy yn bur,
Gwyddoch am fy holl deimladau
Sydd yn llawn o gur.

Mewn Roll of Honour arall o golledigion dalgylch Y Rhedegydd, a gyhoeddwyd yn rhifyn 5 Mai o’r papur, gwelir fod enwau 76 o golledigion y rhyfel o’r fro arni. Ac yr oedd nifer fawr o enwau i’w hychwanegu at y rhestr drist honno cyn diwedd y Rhyfel Mawr.
Eto, ar y dyddiad hwnnw, dywedodd y papur fod y tywydd sych yr wythnos honno wedi rhoi cyfle gwerthfawr i’r ‘ffermwyr a thai ddalwyr (householders) yn gyffredinol i roddi yr had yn y ddaear, yr hwn yn ol pob tebyg y byddwn mewn mawr  angen am dano yn y dyfodol agos'.    

Yn rhifyn 1 Mai 1917 o'r Herald Cymraeg, cwynion a godwyd mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig oedd yn dwyn y sylw. Cwyno am brisiau cig yn yr ardal oedd y cynghorwyr, a phenderfynwyd anfon cŵyn swyddogol i'r perwyl hwnnw at Reolwr y Bwyd yn y Senedd. Roeddynt yn methu deall sut yr oedd swyddogion y fyddin yn gallu prynu cig am 9½c y pwys tra byddai trigolion 'Stiniog yn gorfod talu swllt a chwech y pwys amdano. Gorffenwyd yr adroddiad megis 'Y mae rhywun yn manteisio yn rhywle.'

Cynhaliwyd  Gŵyl Lafur y chwarelwyr ar y dydd Llun cyntaf o Fai, a chafwyd gorymdaith drwy'r dref. Fel arwydd o gefnogaeth i'r gweithwyr, penderfynodd masnachwyr y Blaenau gau'r siopau am un 'or gloch y prynhawn hwnnw. Tua'r un adeg, cafwyd gwybodaeth am ferched yn trin y tir yn Llan Ffestiniog, ac yn cael canmoliaeth am eu gwaith da. Ond roedd gohebydd yr adroddiad yn ddi-flewyn-ar-dafod yn ei feirniadaeth o'r drefn. Meddai: 'Y mae angen llawer rhagor yma trwy fod amaethyddiaeth yn y cylch bron wedi ei gwaedu yn wyn trwy waith yr awdurdodau milwrol yn galw'r gweithwyr i ffwrdd.'

‘R’oedd adroddiad Y Rhedegydd ar 12 Mai 1917 o’r Ŵyl Lafur a gynhaliwyd yn y Blaenau ar y Llungwyn yn agoriad llygaid i’r darllenwyr, yn sicr. Yn dilyn llithoedd canmoliadwy am uchel-swyddogion y lluoedd arfog, ac am wleidyddion yn gyffredinol, o ddechrau’r rhyfel, yr oedd yr adroddiad hwn yn drawiadol. Wedi blynyddoedd o ddarllen eitemau unllygeidiog rhai gohebwyr am ran ambell arweinydd yn ymwneud â’r rhyfel, yr oedd darllen hanes yr areithio radicalaidd ar lwyfan yr ŵyl lafur honno fel chwa o awyr iach. Yn amlwg, nid oedd mwyach orfodaeth ar siaradwyr cyhoeddus gadw at ganllawiau na sensoriaeth unrhyw swyddfa ryfel. Roedd gwirioneddau’n cael eu dweud yn ddi-flewyn-ar-dafod gan y siaradwyr dewr o radicaliaid y diwrnod hwnnw.

Ymysg y siaradwyr, roedd y Parch. D.F.Roberts yn datgan sylwadau miniog a dadleuol, wrth ddweud, ‘…Yr oedd dyfodol y byd yn nwylo’r werin, rhaid i wahaniaethau milwrol ddarfod’ meddai. Ac wedi i’r werin-bobl eilun addoli David Lloyd George ers cyhyd, yr oedd y Parchedig Roberts yn dweud ei ddweud o ddifri amdano. ‘Yr oedd perygl i’r Prif Weinidog feddwl mai set o beli golff oedd egwyddorion, ac fod angen set wahanol i’r bendefigaeth. Yr oedd perygl i Filitariaeth gloi gwerin am ganrif arall…’

Wedi gwrando ar sylwadau rhyfelgar rhai fel y Parch. John Williams, Brynsiencyn ac eraill yn pregethu am yr angen  i fynd i ryfel, ac ar i fechgyn lleol aberthu eu bywydau dros Brydain a’i brenin, roedd geiriau’r  Parch.Roberts i’w croesawu. Un arall fu’n areithio yn yr Ŵyl Lafur honno oedd y Cynghorydd Rhys J.Davies, o Fanceinion, a oedd yn amlwg yn radical o’r iawn ryw. Dywedodd yntau eiriau teimladwy iawn, a fyddent yn groes i egwyddorion llawer o gefnogwyr Lloyd George a’r frenhiniaeth. Meddai:

Gwasga i galon y cyfarfod mai yr un oedd calon mam yr Almaenwr a’r Cymro. Nid oedd gan werin y gwledydd ddadl i’w phenderfynu, a’i ffordd i ddelio a rhyfeloedd yw rhoddi brenhinoedd ac Arglwyddi yn y First Line Trenches, a byddai darfod am ryfel ar unwaith. Ond nid felly yr oedd pethau. Cymry bach oeddynt yno yn gwaedu i farwolaeth, a’r bendefigaeth yn eu gwthio i hyny, a Chymro yn ben ar y Llywodraeth. Ofnai nad oedd y Cymro yn cynrychioli enaid Cymru…
---------------------------------------------

O.N.  Tybed a oes gan rai o ddarllenwyr Llafar Bro lun neu ddau a fyddent yn barod i’w rhannu â mi, i’w cynnwys yn fy nghyfrol arfaethedig ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr’. Mae’r gyfrol yn trafod hanes cyfnod rhyfel 1914-18 yn nalgych y papur hwn, a hoffwn gael lluniau perthnasol o ddigwyddiadau’r cyfnod yn yr ardal o ‘Stiniog/Trawsfynydd/Maentwrog. Cydnabyddir yn ddiolchgar pob llun a ddefnyddir yn y gyfrol. Os ydych yn barod i fenthyg llun i’w gopïo, a fyddech mor garedig â chysylltu â fi os gwelwch yn dda, drwy ffonio 831814, neu ebostio vivian.williams[AT]btinternet.com.  Gyda llawer o ddiolch o flaen llaw.   -Vivian.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -Brwydr Gaza

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Daeth y newyddion drwg drwy'r wasg o golledion mawr ymysg milwyr o 'Stiniog, yn ystod brwydr Gaza, yn y Dwyrain Canol ar yr 20fed o Ebrill 1916. Enwir y saith milwr a laddwyd yn adroddiad y North Wales Chronicle:

Sarjiant Richard Davies, Bron Barlwyd;
Is-Gorporal J.E.Lloyd, watchmaker, Stryd Fawr;
Preifat R.Ellis, Bryn Twrog, Glanypwll;
Preifat H.O.Parry, Bryn Awel, Tanygrisiau;
Preifat John Thomas, 120 Ffordd Manod;
Preifat David Ellis, 96 Stryd Fawr; a
Preifat Bob Powell, Dwyryd House. 

Yn ychwanegol i'r uchod, yr oedd 19 arall o'r fro hon wedi eu clwyfo, ac mae'n debygol mai dyma'r nifer uchaf o golledion a ddaeth gerbron milwyr o'r dref hon mewn un frwydr yn unrhyw ran o'r Rhyfel Mawr.

Yr oedd y newyddion drwg o golledion ar y ffrynt yn cyrraedd tudalennau'r wasg yn wythnosol, ac yn wir, yn cynyddu fel yr elai'r rhyfel ymlaen. Un o'r milwyr lleol a gollodd ei fywyd ar ddechrau mis Mai oedd Hugh Granville Williams, a gwympodd yn Ffrainc ar yr 8fed o Ebrill. Lluniodd y bardd Bryfdir gerdd er cof amdano:


Ymrestru wnaeth heb gyfrif
Y gwaith yn ormod tasg,
A chafodd fedd mewn dalar oer
Dan wenau loer y Pasg;
Ei gyfoed yn Ffestiniog
A ganant lawer cainc
O glod i'r bachgen, gwrol fryd
Sydd heddiw'n fud yn Ffrainc.

Trist iawn oedd darllen hanes rhieni milwr o’r ardal yn derbyn llythyrau gan eu mab, rhai dyddiau wedi iddynt dderbyn y newyddion drwg ei fod wedi ei ladd yn y brwydro. Mae geiriau’r Preifat Bob Powell, Dwyryd House yn y llythyrau Saesneg i’w fam a’i dad yn ddirdynnol. Ac yntau wedi ceisio cysuro’i rieni ei fod yn hollol saff, ac yn ffyddiog y byddai’n goroesi’r rhyfel, roedd y newyddion drwg o’i golli wedi cyrraedd o flaen y llythyrau hynny.

"Rhaid oedd imi gadw’r llythyr, i aros i’r mail fynd" meddai, gan gyfeirio at Jack Griffith, Ffordd Cwmbowydd, ei bartner cwsg, chwedl yntau. Cyfeiriodd hefyd at "Meirion, Library, yn y dug-out nesaf ataf. Mae’n hynod boblogaidd, ac yn ddoniol, a gelwir ef ‘Yr Hen Berson'."

Gyda’i ffydd yn ei Dduw yn dal yn gadarn, roedd yn hyderus iawn gyda’i eiriau dilynol:
"Mae newyddion da am y rhyfel wedi dod yn ddiweddar, ac yn rhoi ysbrydoliaeth inni wrth glywed hynny. Fedrai ddim disgrifio’r teimlad pa mor falch oeddwn o ddeall eich bod yn hyderus y caf fy achub. Ni fum yn amau hynny erioed, ac wedi rhoddi fy hun i ofal Duw ers tro, a byddaf yn gweddïo’n aml  Gorchuddia ‘mhen di-amddiffyn/ Gyda chysgod Dy adain."

Dyddiad y llythyr hwnnw oedd yr 2ail o Fawrth, 1917. Ymhen pythefnos, roedd wedi anfon llythyr arall, ei olaf i’w deulu, dyddiedig 16 o Fawrth. Roedd cynnwys hwnnw hefyd yn llawn gobaith a hyder am gael dod trwy’r brwydro’n saff. Cynhwysir isod y rhan olaf o lythyr Bob Powell i’w rieni yn y Blaenau.

"Nid oes angen ichi boeni fy mod mewn unrhyw beryg’, oherwydd ein bod ugeiniau o filltiroedd o unrhyw frwydro. Mae’r Almaenwyr a’r Twrcïaid yn encilio. Mae hyn yn arwydd da fod diwedd y rhyfel yn agos."

Ychydig wyddai Bob ar y pryd mai diwedd ei fywyd ef oedd yn nesáu, ac nid diwedd y rhyfel. Ac wedi diolch am roddion a dderbyniwyd ganddo, a chofion at ei nain ac eraill, gorffennodd ei lythyr megis "Hoping you are keeping well and happy same as myself, Tons of love, Bob."

Bu farw y Preifat Bob Powell, Dwyryd House o anafiadau a dderbyniodd ar faes y gad yn Gaza, ar 28 Mawrth 1917.
------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pabi gan Lleucu Gwenllian

Stiniog a'r Rhyfel Mawr- colledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Difyr oedd darllen hanes William Jones, Bryntryweryn, Trawsfynydd, ar ei ymweliad â gwersyll milwriol Litherland, lle roedd rhai o fechgyn y pentref yn cael eu hyfforddi cyn gadael am y ffrynt. Un o’r newydd-ddyfodiaid yno oedd y bardd adnabyddus, Hedd Wyn, ac roedd William yn awyddus iawn i’w gyfarfod. Ymhen dim, fe’i harweinwyd o amgylch y gwersyll, a chael ei anfon i Hut Hedd Wyn, a chael croeso mawr gan y bardd.

Roedd y gŵr ifanc yn amlwg wedi setlo’i mewn y dda yno. Cymaint felly, fel y cyfansoddodd englyn am Wersyll Litherland i William Jones. Cyhoeddodd Y Rhedegydd yr hanes, a’r englyn ar y 3ydd o Fawrth 1917.

Gwel wastad Hutiau’n glwstwr, a bechgyn
Bochgoch yn llawn dwndwr;
Ag o’i wedd fe ddwed pob gŵr –
Dyma aelwyd y milwr.

Yn rhifyn 6 Mawrth 1917 o'r Herald, datgelwyd i'r Captain Evan Jones, erbyn hyn, Plas Cwmorthin,
gyfrannu £5 tuag at gronfa i gael cofgolofn i golledion y rhyfel o'r cylch. Ychydig wyddai Evan Jones ar y pryd y nifer uchel o enwau dynion o'r fro fyddai'n cael ei harysgrifio ar y gofeb arfaethedig honno. Os oedd dinasyddion y fro mor barod i gynnig eu gwasanaeth er budd 'eu gwlad', nid felly yr ymateb i'r alwad am roddion ar gyfer codi cofeb i golledigion y rhyfel. Ond, rhaid oedd ystyried y sefyllfa economaidd  yn yr ardal ar y pryd, gyda chymaint o ddynion allan o waith, neu wedi ymuno â'r fyddin. Fel y dywed gohebydd y North Wales Chronicle yn ei golofn 'Y Golofn Gymreig: O'r Moelwyn i'r Betws', 23 Mawrth:

Sibrydir mae pur araf ar y cyfan y daw rhoddion i law ar gyfer cofeb dewrion Ffestiniog. Dymunol fuasai gweled mwy o fywyd yn y mater. Mae ein bechgyn wedi aberthu popeth er ein mwyn ni, a'r lleiaf peth a allwn ninnau wneud yw ceisio bwrw ein ceiniogau prin i'r drysorfa er cael cofeb deilwng ohonynt ymhob ystyr. Hyderwn y penderfyna pawb wneud ei oreu yn y dyfodol.

Cyhoeddodd Y Rhedegydd dri llythyr hirfaith a anfonwyd gan filwyr o’r ardal oedd yn gwasnaethu gyda’r fyddin ar 17 Chwefror 1917. Byddai llythyrau o’r fath yn cael eu trosglwyddo gan deuluoedd y milwyr, ac ar brydiau’n llenwi mwy nag un dudalen o’r papur. Roedd ceisio cynnwys yr holl lythyrau, lluniau ac erthyglau yn ymwneud â’r milwyr yn sicr o fod yn anodd i’r golygyddion. Oherwydd prinder papur yn gyffredinol, roedd y papurau newyddion wedi gorfod lleihau nifer y tudalennau am gyfnod yn ystod y rhyfel. Nid yn unig y cynhwysai’r Rhedegydd erthyglau wythnosol am ddatblygiadau’r brwydro, roedd hefyd  dudalen reolaidd gyda naws leol arni, dan bennawd ‘Ein Milwyr’.

Yn ychwanegol, gwelid newyddion lleol yr ardaloedd eraill oedd yn nalgylch y papur, ynghyd â nifer o eitemau eraill. Yng ngholofn ‘Ein Milwyr’, cafwyd hanes y colledigion, a’r milwyr o’r fro a anafwyd, ynghyd â lluniau y rhai a laddwyd, ac eraill oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Croesawyd milwyr oedd adref ar leave o’r fyddin, a chafwyd geiriau dwys gan y golygydd yn aml, megis rhain, yn rhifyn 24 Mawrth 1917:

‘Boed cysgod y Nefoedd dros eu bywydau gwerthfawr wedi yr elent yn ôl i’r drin ofnadwy.’

Cyhoeddodd Y Rhedegydd restr o enwau’r milwyr o’r ardal a gollodd eu bywydau yn y rhyfel, y Roll of Honour yn y Saesneg, gyda dros drigain  o enwau arni hyd at yr adeg honno. Gwelwyd rhestrau eraill gyda llawer mwy o enwau’r colledigion hynny dros y misoedd dilynol.

Pedwar brawd y teulu Smart o'r Blaenau fu'n gwasanaethu yn y Rhyfel Mawr. Ted, Arthur, Wil Norman ac Archie (taid Elwyn Willliams, Stryd Dorfil)  Diolch i Elwyn am y llun.

Fel un a fu'n recriwtio chwarelwyr i ymuno â chatrawd o fwynwyr i dwnelu dan ffosydd yr Almaenwyr, byddai'r Cadben Evan Jones yn sicr o gymeradwyo'r ffaith fod cynrychiolwyr o'r Gwasanaeth Cenedlaethol wedi bod o amgylch y fro tua'r adeg hon i ddosbarthu taflenni i annog pobl i gynnig eu gwasanaeth er budd y wladwriaeth. Meddai'r North Wales Chronicle ar 23 Mawrth

'Dywedir nad oes ond ychydig iawn yn gwrthod rhoddi eu henwau fel yn barod i wneud rhyw wasanaeth neu gilydd i'r wlad yn nydd ei chyfyngder.'

Ysgrifenodd Lifftenant-Gyrnol C.H.Darbyshire, Penmaenmawr, lythyr i'r un rhifyn o'r papur, gyda'r newyddion fod recriwtio chwarelwyr ar gyfer y Quarry Battalion yn mynd ymlaen yn dda iawn. Yr oedd yn bersonol yn hawlio'r fraint honedig o recriwtio dros ddau gant o'i gyd-chwarelwyr, a'u hanfon i Ffrainc. Ychwanegodd fod angen mwy o chwarelwyr i ymuno â'r fataliwn honno.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

'Stiniog a'r Rhyfel Mawr -gorfodaeth a cholledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
           
Er mai newyddion drwg am golli milwyr ar feysydd y gad oedd yn llenwi tudalennau'r papurau newyddion y cyfnod, yr oedd heintiau megis y ffliw yn achosi trafferthion i ddarllenwyr y papurau hefyd. Fel yr adroddwyd yn yr Herald Cymraeg ar 6 Ionawr 1917, yr oedd anhwylderau blin eraill bron bob amser yn dilyn ymosodiad o'r ffliw.

Ond roedd materion eraill yn poeni trigolion yr ardal yn ychwanegol. Oherwydd i'r Swyddfa Ryfel ddechrau gorfodi gwŷr priod i ymrestru â'r lluoedd arfog, roedd perchenogion a swyddogion y chwareli lleol yn pryderu am ddyfodol y chwareli bychain. Nid oedd y diwydiant yn angenrheidiol ar gyfer galwadau'r Swyddfa Ryfel, yng ngolwg yr awdurdodau.

Llun- Mrs Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug

Ni chafwyd lawer o sôn am Lewis Davies, Y Gloch, y cyn-swyddog recriwtio, ers i orfodaeth filwrol ddod i rym flwyddyn ynghynt. Ond cyhoeddwyd llongyfarchiadau’r Rhedegydd iddo yn rhifyn 20 Ionawr 1917. Roedd Davies wedi ei benodi’n Gynrychiolydd Milwrol dros Feirionnydd. A daeth mwy o ganmoliaeth iddo ar dudalennau’r papur yr wythnos ddilynol. Fe’i dyrchafwyd yn 1st Lieutenant gan yr awdurdodau milwrol. Mewn gorfoledd amlwg, meddai’r gohebydd

‘Bydd o hyn allan yn gwisgo gwisg filwrol, ac mewn swydd uchel ac anrhydeddus dan y Goron. Da gennym ei longyfarch, a dymunwn ei lwydd eto yn y dyfodol. Bydd i’w adnabod bellach fel Lietuenant Davies.’

Yn yr un rhifyn, daeth newyddion i law fod William Jones Penny wedi cyrraedd adref am ychydig o seibiant o’r ffosydd. Dyma’r dyn oedd i’w weld yn clodfori’r rhyfel ar dudalennau’r Rhedegydd ychydig wedi dechrau’r brwydro yn Awst 1914. Byddai ei alwad ar fechgyn Stiniog i ymuno yn fyw yng nghof y darllenwyr, yn sicr, gyda’i eiriau teyrngarol Saesneg, 'England for ever, Britons to the fore' yn ceisio codi ysbryd y darpar-filwyr rheiny. Ond yr oedd Wil Jôs Penny wedi gweld effaith y rhyfel yn bersonol, ac wedi gwasanaethu yn y ffosydd ers tro. Fel y dywed gohebydd y papur, yn sillafiadau ac ieithwedd y cyfnod:

'Da genym gael croesawu William Jones Penny adref, wedi bod ohono yn Ffrainc am amser maith; ac wedi gweld bethau anrhaethadwy…ond feallai y daw amser pan y ceir rhoi trafod iddynt oll.'

Ond er iddo edrych yn eitha’ da, roedd golwg ‘syn ac yn drist ei wedd i fesur, a phwy na fyddai felly, wedi bod yn y fath gethern ofnadwy’, chwedl gohebydd y papur. Oedd, roedd realiti’r sefyllfa ddychrynllyd y brwydro wedi dod â’r rhyfel yn fyw iawn i Penny. Byddai darllen hefyd am hanes y nifer fawr o golledigion Stiniog y Rhyfel Mawr ar dudalennau’r Rhedegydd wedi newid ei farn am yr ymladd, yn sicr. Cofnodwyd am y colledigion rheiny yn wythnosol yn y papur lleol hwn, a gweddill y wasg Gymreig.

Daeth adroddiad yn y North Wales Chronicle ar 26 Ionawr 1917 â gwybodaeth am sut yr oedd apeliadau gan ambell un am esgusodiad rhag cael ei alw i'r fyddin yn cael eu trin gan aelodau Tribiwnlys Apêl Dyffryn Conwy. Roedd gŵr gweddw o Gwm Penmachno yn weithiwr yn chwarel Bwlch Slatars, sydd wedi'i lleoli tua thair milltir serth o daith rhwng y Cwm a safle’r gwaith. Dyfynnir o'r adroddiad isod, yn yr iaith y'i cofnodwyd:

'David Williams, Dyfnant Terrace, Cwm Penmachno, quarryman (35) a widower with two children, applied for conditional exemption. He said he worked at Manod Quarry, Festiniog, and walked all the way home every night. The Military Represenatative: "Just the man for the Army, a good marcher" (laughter). Appeal refused. Not to be called up until February 28th.'

----------------------------
Ymddangosodd yn rhifyn Ionawr 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

‘Stiniog â’r Rhyfel Mawr -Cofio ac Aros

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Byddai newyddion am filwyr 'ar goll' yn gadael ansicrwydd mawr ymysg teuluoedd. Tra byddai gobaith yn aros gartref mai wedi eu cymryd yn garcharorion fyddai hanes rhai, yr oedd y gobaith yn lleihau wrth i'r wythnosau a misoedd fynd heibio heb gael newyddion da. Dyna ddaeth i ran teulu o'r ardal ddiwedd 1916.

(Diolch i Nita Thomas am y llun)

Yn rhifyn 16 Rhagfyr 1916 o'r Rhedegydd cyhoeddwyd llun o'r Lefftenant Griffith Davies, Cae'r Ffridd, Tanygrisiau, ynghyd ag adroddiad byr amdano. Roedd llythyr wedi cyrraedd i'w rieni gan y Swyddfa Ryfel yn cadarnhau nad oedd gobaith bellach fod eu mab yn dal yn fyw, ac yntau ar goll ers 15 mis. (Daeth gwybodaeth yn ddiweddarach i Lefftenant Griffith, o'r 12fed Fataliwn o'r Gatrawd Gymreig, golli ei fywyd ym mrwydr Loos, Ffrainc ar 2 Hydref 1915.)    

Daeth gwybodaeth hefyd mai mab y bardd lleol, Bryfdir, y Preifat W.Emyr Jones oedd yn fuddugol mewn cystadleuaeth lenyddol a gynhaliwyd i dorri ar unffurfiaeth bywyd mewn Rest Camp yn Ffrainc. Enillodd y Preifat Jones ar gyfansoddi traethawd byr ar 'The social and commercial advantages of opening the Dardanelles.'

Dyma'r cyfnod y dechreuwyd rhedeg trên gweithwyr o'r Blaenau i Ddolgarrog, i weithio yn y gwaith alwminiwm yno. Roedd y gohebydd yn gresynu yn y sefyllfa ar y pryd, oherwydd mai rhedeg trenau i'r dref hon fyddai'n arferol cyn y rhyfel, meddai, yn hiraethus am y dyddiau hynny,

Gresyn na fyddai modd dod a rhyw ddiwydiant i gadw yn fyw ardal boblog fel Blaenau Ffestiniog, yr hon ardal a ddyrchafwyd hyd y nef mewn breintiau addysgol a chrefyddol, ac mae ei mynyddoedd yn hawlio sylw pob gwlad yn eu cyfoeth o lechfaen...Prysured dyddiau gwell i ni, a diwydiannau newyddion i roddi bywyd eto yn y fro lengar.

Er y pryderon am effeithiau'r Rhyfel Mawr ar gymdeithasau'r ardal, ac i nifer o ddigwyddiadau a arferid eu cynnal gael eu dileu ar dechrau’r helyntion, roedd ambell eisteddfod yn dal i gael eu cynnal yn y fro. Penodwyd Hedd Wyn yn un o feirniaid Eisteddfod Nadolig y Blaenau y flwyddyn honno, ffaith a gydnabyddwyd gan ohebydd Y Rhedegydd gyda’r geiriau ‘Well done yn wir!’

Yn yr un rhifyn o’r papur hwnnw, ar 23 Rhagfyr 1916, cyhoeddwyd hysbyseb ynglŷn â’r rheol am gau’r llenni blackouts ar ffenestri tai yn y dref. Dan bennawd amlwg Screening the Lights, ychwanegwyd:

"In order to have an uniform rule to announce the Statutory Time each evening for screening of Lights in this District, a short blast with the Fire Alarm will be given 2 hours after sunset (Sundays Excluded)"

Mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig fis Rhagfyr 1916, penderfynwyd cychwyn Cronfa Dewrion Ffestiniog. Erbyn hyn, fel y gwelid, yr oedd awyrgylch jingoistaidd misoedd cyntaf y rhyfel wedi newid i un oedd yn cydnabod realiti'r sefyllfa, wrth i'r milwyr gael eu lladd wrth y miloedd ar y ffrynt, a nifer fawr o fechgyn 'Stiniog a'r cyffiniau yn eu mysg. Dyma ddywedwyd wrth sefydlu'r gronfa:

"...Meiddiwn ddweyd hefyd nad oes blwyf wedi gwneyd ei ran yn well na Ffestiniog yn y rhyfel bresennol. Yr ydym oll fel plwyfolion wedi aberthu ein cyfran deg mewn aberth a dioddef caledi a chanlyniadau alaethus y Rhyfel. Mae maes y frwydr hefyd mewn gwahanol rannau o'r byd wedi ei gysegru a gwaed ein meibion ieuainc goreu, ac y mae bylchau yn nheuluoedd y plwyf yn dwyn tystiolaeth ddistaw ond hyawdl i'r aberth a brofwyd. Yn awr, y ddyledswydd odidocaf adewir i ninau gyflawni yw gwneuthur coffadwriaeth ein dewrion yn fendigedig, nid yn unig i'r oes bresenol, eithr i'r oesau sydd eto i ddyfod."

Y bwriad ar y pryd oedd codi cofeb mewn man cyhoeddus ar gofgolofn yn ddibynnol ar swm y Gronfa. Ychwanegwyd fod 'bonheddwyr lleol', pwy bynnag oeddynt, wedi addo cyfrannu tuag at y gronfa. Aeth y gohebydd ymlaen yn athronyddol...

"Cyfnod o golli yw amser y Rhyfel wedi bod i ninau, ond disgwyliwn ennill llawer drwyddi, ac uwchlaw popeth enillion i'n dewrion y parch ac anrhydedd a deilyngant. Derbynir pob rhodd gan y Trysorydd neu un o'r Swyddogion."

Tybed beth a ddywedai'r cynghorwyr rheiny, ac eraill a fu'n ddiwyd godi arian tuag at gael cofeb haeddiannol i'r bechgyn a aberthwyd - yr Ysbyty Coffa a godwyd er cof amdanynt - petaent wedi rhagweld y diffyg parch i'r aberth hwnnw gan aelodau'r Bwrdd Iechyd a fu'n gyfrifol o gau'r ysbyty ymhen llai na chanrif?

I gyfleu'r eilunaddoli a fodolai ymysg dosbarth gweithiol yr ardal hon tuag at David Lloyd George, cyhoeddwyd copi o lythyr a anfonwyd iddo gan Hugh Thomas, ysgrifennydd Ciniawdy 'B', Chwarel Maenofferen. Gwelir y llythyr yn rhifyn olaf Y Rhedegydd am 1916, ar y 23ain o Ragfyr.

Llythyr o ddymuniadau gorau aelodau'r tŷ bwyta iddo. Roedd y geiriau'n adlewyrchu meddylfryd chwarelwyr 'Stiniog ar y pryd, a'u hedmygedd o'r prif-weinidog newydd.

'Dringasoch bob cam o'r ffordd, nes cyrhaedd o honnoch uchaf yr ysgol, a chawsoch eich hunan yn teithio yn y cerbyd agosaf i'r Brenin...'

--------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2016.                      
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Tachwedd 1916 yn Ffrainc

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg nifer o lythyrau'r milwyr a ymddangosodd yn rhifyn 11 Tachwedd 1916 o'r Rhedegydd, roedd un gan Bob Williams, i'w chwaer yn Rhesdai Tanyclogwyn, ac yntau’n glwyfedig mewn ysbyty ar y pryd. Gwelir ynddo bryderon milwr a oedd wedi profi erchyllterau brwydr y Somme. Gadawn i Bob ddweud ychydig o'r hanes:

'Wel, anwyl chwaer, y lle y bu ein Bataliwn ni er dechreu yr ymosodiad mawr ydoedd ar y Somme, yn ymdaro o gwmpas lle a elwir Thiepval...'

Aiff Bob ymlaen i ddisgrifio’r frwydr enbyd a wynebodd...'Lladdwyd ein Cadben a phedwar Sergeant...' ac yna cyfeirio at yr hyn ddigwyddodd  iddo.

'Tarawodd un darn o shrapnel ar dop fy helmet, ac aeth drwodd, gan fy nharo yn anymwybodol am tua phum munud...a phan ddois ataf fy hun yr oeddwn yn gorwedd ar ben cyrff meirw, rhai ohonynt wedi eu malu yn dost...Yr oeddwn agos wedi fy mygu gan waed...'

Yn rhifyn 11 Tachwedd hefyd y cyhoeddwyd y newyddion drwg a dderbyniodd y prifardd Elfyn a'i wraig, wrth glywed fod eu mab, y Preifat Salisbury Hughes wedi ei glwyfo yn Ffrainc. Byddai hynny yn ergyd ychwanegol i'r ddau, oedd wedi bod yn dioddef o salwch blin yr adeg honno.

Ond newyddion gwell a gyhoeddwyd yng ngholofn newyddion lleol Trawsfynydd. Roedd athrawon yr ysgolion lleol wedi gwneud casgliad ymysg ei gilydd, ac wedi anfon y swm o 10/- (50c) i gronfa'r Daily News i gael prynu pwdin Nadolig i'r milwyr. Casglwyd 5/= (25c) yn Ysgol y Cyngor; 3/= (15c) yn yr Ysgol Eglwysig a 2/= (10c) yn Ysgol Bronaber.

Yng ngholofn newyddion y Blaenau ar 11 Tachwedd, gwelwyd geiriau lliwgar, teimladwy'r gohebydd yn adrodd megis, yng ngeirfa a sillafiadau’r cyfnod:

Mae sŵn y gauaf yn y Cwm, y crinddail yn cwrcydu ym monau'r prysgwydd, a'r bryniau wedi dechreu gwisgo eu gwyn. Trist meddwl fod ein bechgyn wrth y miloedd heb do uwch eu pennau ond y lasnef lydan, na goleu, ond y lloer ddiserch, na chysgod ond y ffos a gloddiant. Boed y Nef yn garedig wrthynt, druain, tra maent allan yn ymladd ein brwydr ni, a brwydrau rhyddid a chyfiawnder.

Roedd yr hysbyseb ar dudalen flaen rhifyn 18 Tachwedd o'r Rhedegydd yn cynnig rhywbeth newydd yn y dref. Meddai'r geiriau apelgar,

Dalier Sylw! Bydd Busnes FISH AND CHIPS yn Shop New Road yn cael ei agor Dydd Sadwrn nesaf, gan Mrs Roberts, Islyn, Manod Road. Byddis yn  ddiolchgar am bob cefnogaeth gan y cyhoedd.

Ar yr un adeg cafwyd gwybodaeth fod nifer o ddigwyddiadau yn cael eu cynnal yn yr ardal er budd Cronfa Cysuron y Milwyr yn lleol. Diddorol hefyd oedd yr alwad am fforddolwyr i fynd i drwsio ffyrdd yn Ffrainc. Byddai'n demtasiwn i nifer fawr fynd, yn enwedig os byddai ymrestru i'r fyddin yn nesáu at ambell un.  Fel y dywed yr hysbyseb:

Y mae galwad ar ddynion heb fod dros 50 oed, ewyllysgar, i fyned i Ffrainc i drwsio ffyrdd. Ni byddant yn ŵyr arfog. Telir i labrwyr cyffredin 3/= y dydd, heblaw bwyd a llety a ddarperir gan y fyddin, y rhai a dalant hefyd y seperation allowance arferol. Telir i Foreman o 4s.6c. i 6s.8c. y dydd a'r allowances uchod.

Lewis Y Gloch

Wedi cyfnod o fisoedd heb air o sôn am Lewis Davies, Siop y Gloch, y cyn-swyddog recriwtio yn
nalgylch Ffestiniog, daeth newyddion yn Y Rhedegydd, ar 18 Tachwedd eto, ei fod wedi ei benodi i swydd newydd. Roedd yr awdurdodau milwrol wedi ei anfon i Gorwen fel cynrychiolydd ar Dribiwnlys Edeyrnion, dros dro, yn absenoldeb James Sheriff, Crogen Hall, Llandrillo, oedd yn wael.

Bu i'r Tribiwnlys hwnnw wasanaethu rhwng 1 o'r gloch hyd at 8.30 p.m., a gwrandawyd ar 63 o achosion dros y cyfnod hwnnw. Yn ôl y gohebydd, rhoddwyd gair da i Davies gan y tribiwnlys, a'r apelyddion am ei ddull teg o ddelio â'r achosion.

Er i Dribiwnlys Meirionnydd, a gynhaliwyd yn y Blaenau ddiwedd Tachwedd 1916, barhau am ddau ddiwrnod, a dwsinau o ddynion ifainc, o bob rhan o'r sir yn ymddangos, dim ond un o'r plwyf hwn a wynebai'r panel. Ond er i Evan William Jones, 19 oed, o fferm Hafoty Fawr, Cwm Cynfal roddi cais am esgusodiad, gwrthodwyd ei apêl.
-------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2016.                       
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Hydref 1916

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg eitemau a welwyd yn rhifyn 14 Hydref 1916 o'r Rhedegydd oedd hysbyseb ar y dudalen flaen am lyfrgellydd i'r Llyfrgell Gyhoeddus yn y Blaenau, gyda'r ymgeiswyr i anfon am fanylion gan glerc y Cyngor Dinesig, Edward Jones. Hefyd, llongyfarchwyd Lewis Davies, Siop y Gloch ar gael ei benodi'n Gynrychiolydd Milwrol dros bum plwyf Penllyn, Y Bala. Roedd ei swydd fel Swyddog Recriwtio yn ardal Blaenau a'r cyffiniau wedi dod i ben ers i ymrestru gorfodol ddod i rym yn gynnar yn 1915.

Fel arfer, yr oedd adroddiadau eraill yn sôn am y milwyr a laddwyd, ac a glwyfwyd, ac yn enwi rhai eraill oedd wedi ymuno â'r lluoedd arfog. I geisio chwifio baner Prydeindod, ac i annog mwy o filitariaeth, cafwyd ymweliad pwysigion â'r Blaenau tua'r adeg hon, sef Syr A. Osmonde Williams, Arglwydd Raglan Sir Feirionnydd a'i wraig. Dod yma i gael gweld catrawd leol o'r V.T.C. - Catrawd y Gwirfoddolwyr dan Hyfforddiant, ac wedi cyrraedd tua 6y.h. ar y nos Sadwrn, hebryngwyd hwy ar yr  orymdaith drwy'r dref gan guard of honour o'r sgowtiaid lleol. Aethpwyd ymlaen i weld y V.T.C. yn y Drill Hall, lle yr oedd y Bugle Band yn canu cerddoriaeth i blesio'r ymwelwyr pwysig.

Canmolodd Syr Osmonde y swyddogion a fu'n gyfrifol am sefydlu'r corfflu, yn enwedig y prif swyddog, Mr Ben T. Jones, cadeirydd y Cyngor Dinesig. Cymaint felly fel y dyrchafwyd Jones i safle Capten. Gofynnodd yr Arglwydd Raglan i bawb anrhydeddu ei ddyrchafiad, ac i sicrhau ei gyfarch o hynny ymlaen fel 'Capten yn y Fyddin Brydeinig'. Gorchmynnodd y swyddogion eraill i sylweddoli eu bod yn atebol i'r capten newydd o'r diwrnod hwnnw ymlaen. Roedd Syr Osmonde yn edrych ar Flaenau Ffestiniog fel ardal oedd yn esiampl i weddill y sir gyda'r ymroddiad yn y gorffennol i'r fyddin. Diolchwyd i'r Capten newydd ar y Gwirfoddolwyr, ei ddirprwyon, megis y rhingylliaid ar y corfflu, Ivor Thomas, Richard Williams a W.M.Owen. Tua diwedd ei lith, rhaid oedd galw am fwy o ymroddiad:

Yr ydym yn deall mai cynyddu bob wythnos y mae'r Cwmni...Dyma gyfle yn awr wedi dod at ddrws pob dyn i wneud ychydig at amddiffyn ei wlad, a'i chynorthwyo at gadw'r gelyn draw. Peth rhad iawn yw gwladgarwch ar y llwyfannau, ond nid yw o unrhyw werth os nad cheir ef mewn gweithrediad. Disgwylir yn fawr weled pob dyn o dan 50 oed a dweyd y lleiaf yn ymuno ar unwaith, gan nad beth yw eu safle mewn cymdeithas.

Ac wedi darfod ar ei araith lawn ystrydebau gwladgarol, Prydeinig, ryfelgar, ymadawodd yr Arglwydd Raglan a'i wraig i ddychwel i'w cartref cyfforddus yng Nghastell Deudraeth, Penrhyndeudraeth.

Yn amlwg, yr oedd elfennau gwrth-Gymraeg yn bodoli mewn ambell garfan o Gymry'r dref cyn belled yn ôl â 1916. Yn brawf o hynny gwelwyd, mewn adroddiad ar weithgareddau'r Cyngor Dinesig, hanes y cynghorydd R.R.Williams yn cynnig y dylai’r hysbyseb am lyfrgellydd newydd i'r dref fod yn Saesneg yn unig. Yn ffodus i ddyfodol yr heniaith ar lawr siambr y cyngor, ni fu cefnogydd i gynnig y cynghorydd hwnnw.

Cafwyd llun o'r Preifat David Joseph Evans, mab ieuengaf Mr a Mrs John Evans, 5 Penygroes, Bethania, yr hwn a laddwyd ar faes y frwydr 2 Hydref 1916, yn 20 mlwydd oed, yn rhifyn 21 Hydref o'r Rhedegydd. Odditano, cyhoeddwyd copi o lythyr o gydymdeimlad diffuant ei gaplan yn y ffrynt, Evan Mathias. Wedi trafod ei angladd, mewn claddfa ar gyfer milwyr o Brydain, aiff y caplan ymlaen megis:

Nis gwn a glywir y Gymraeg yn aml ar lan beddau milwyr Cymreig yn Ffrainc. Beth bynnag am hynny, cynhaliais y gwasanaeth hwn yn "yr hen iaith," ac yr oedd dau o'i gyfeillion o Ffestiniog, o'r un Platoon ag ef, ac amryw eraill yn bresennol. Bydd yn gysur i chwi glywed fod croes o bren a'i enw a manylion eraill yn argraffedig arni yn marcio man fechan ei fedd erbyn hyn, a fod pob gofal yn cael ei gymeryd o'r fynwent...

Milwr arall a laddwyd oedd Phillip Woolford, 24 oed, Pen-y-bont, Llan Ffestiniog. Roedd Phillip, yn un o'r gwirfoddolwyr a ymunodd â'r fyddin, ac wedi bod yn y ffrynt ers dwy flynedd. Roedd wedi ei glwyfo sawl tro, ac wedi ei ‘anrhydeddu a medal ychydig fisoedd cynt', yn ôl yr adroddiad. Yn drist iawn, cofnodwyd iddo fod gartref ar leave fis ynghynt, pryd yr ymbriododd â merch o Dde Cymru.

Ymysg gohebiaeth yn rhifyn 21 Hydref oedd llythyr gan un a alwai ei hun yn 'Bronmanod', a oedd yn ymateb i sylwadau'r cynghorydd R.R.Williams ynglŷn â'i gynnig yng nghyfarfod o'r Cyngor Dinesig mai yn Saesneg y dylid hysbysebu am lyfrgellydd newydd. Roedd 'Bronmanod' yn gynddeiriog gyda'r cynghorydd:

...a beth oedd meddwl Mr R.R.Williams yn cynyg yn wyneb Cyngor cyfan fod yr hysbysiad am Lyfrgellydd i fod yn Saesneg? A garai gael Sais yn y swydd? Byddai well llosgi pob llyfr Cymraeg tybed? Faint sydd ers pan oedd yr un aelod yn cynyg fod cofnodion y Cyngor yn cael eu hargraffu yn Gymraeg. Ers pryd mae R.R.Williams wedi anghofio'i Gymraeg, a pha gyfathrach sydd rhyngddo a'r iaith fain? Cysondeb frawd...

*   *   *   *   *

Llun o’r Rhyfel Mawr

Yn dilyn y sylw a roddwyd i’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Llafar Bro yn ddiweddar, anfonwyd y llun hwn atom gan Mrs Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug (gynt o Highgate, Llan Ffestiniog). Fe’i tynnwyd mewn gwersyll milwrol ac mae’n dangos tri o’r Llan a oedd yn perthyn iddi.

Mae dau o frodyr ei mam yn y llun: William Jones yn eistedd yn y tu blaen â gwn ar ei lin a Jack yn ail o’r dde yn y rhes gefn. Dychwelodd y ddau i fro eu mebyd ar ddiwedd y rhyfel, y naill yn chwarelwr a’r llall yn bostmon.

Roedd William yn gerddor naturiol. Mae gan Mrs Lloyd gasgliad o’i offerynnau cerdd: ffidil, banjo a ffliwtiau yn ogystal â llun ohono’n chwarae ei zither. Bu’n flaenor a chodwr canu yng nghapel Peniel, a phob prynhawn Sul cerddai i Ryd-sarn i arwain gwasanaeth yn y capel bach. Parhaodd effeithiau’r rhyfel yn drwm ar Jack, a bu farw yn 49 oed.

Yn sefyll ar y chwith â gwn yn ei law mae Salisbury Hughes, gŵr i chwaer tad Mrs Lloyd a mab i’r bardd/newyddiadurwr R.O.Hughes (Elfyn), a enillodd gadair Prifwyl 1898 yn y Blaenau ac a fu’n golygu’r Rhedegydd a’r Glorian. Roedd Salisbury yn gweithio ar y rheilffordd yn Y Bala a’r Blaenau.

Dyna dri yn y llun wedi’u henwi. Ai hogiau o’r Blaenau neu Llan yw rhai o’r lleill? Efallai bod copïau eraill wedi goroesi, a rhai eraill o’r gwŷr ifainc yma yn wybyddus i ddarllenwyr Llafar Bro.  Gyrrwch air atom.

  ----------------------------------------------

Ymddangosodd y ddwy erthygl yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2016                        
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -dros y parapet, o dan y tir...

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Yn rhifyn 2il Medi 1916 o'r Rhedegydd cyhoeddwyd ail ran o lith y Capten Evan Jones, Rhosydd, am ei brofiadau yn y twnelau dan ffosydd yr Almaenwyr. Disgrifia'r gynnau mawrion yn cael eu tanio gan y ddwy ochr, a'r paratoadau oedd ar y gweill:

‘Gwelais amser na byddai wiw i neb ddangos ei big mewn unrhyw fan yn y trenches yma rhag cael profi plwm y German...Dilynwyd y tanbelennau ym mhell i'r dydd ar y 30ain (Mehefin), ac yr oedd ein tanbelennau ni yn arswydus erbyn hyn, dim ond mwg a llaid yn esgyn i'r awyr, a phawb yn holi, "Pa bryd yr eir dros y Parapet tybed?"  Ddeg o'r gloch y nos dyma'r gair i lawr y trenches "Advance tommorrow 7.30 a.m". Yr oedd y mines i gael ei chwythu i fyny dri munud yn flaenorol i hyny’.

Cafwyd adroddiad byr am rai o'r mwynwyr lleol yn dod adref am egwyl o'r ymladd, yn yr Herald Cymraeg ar 5 Medi.

'Ein mwynwyr sydd wedi cael dyfod adref am ychydig o orffwys o danddaearolion bethau Ffrainc, ac yn wir edrych yn dda iawn. Bum yn sgwrsio â dau ohonynt, sef Robert Morris, Plas Weunydd Lodge, a David Joseph Jones, Bryn Bowydd. Dymunwn iddynt hwythau bob nodded ac amddiffyniad ar eu dychweliad.'

Evan Jones. Gweler ddolen isod*

Yr wythnos ddilynol, dan bennawd 'Gwaith y Meinars yn Ffrainc', cafwyd mwy o hanes Evan Jones a'i uned o fwynwyr Stiniog. Wrth gychwyn gyda'r is-bennawd 'Y Noswaith Cyn y Frwydr', dyma ddywed y Capten:

'Noswaith i'w chofio oedd hon. Yr oedd y bechgyn yn canu am ddyfodiad y dydd; a'r ymddiddan a glywid yn mhobman oedd "Bore fory amdani. Mi gaiff yr Hun rywbeth i'w gofio amdano yfory..."'

Aiff ymlaen i ddisgrifio'r tensiwn a fodolai wrth aros am yr awr dyngedfennol honno, gan athronyddu yn ei fodd arferol ei hun am y rhesymau dros frwydro. Yna dan y geiriau 'Bore'r Frwydr' cafwyd yr wybodaeth fod pob dyn i 'fod yn ei le' cyn 6 o'r gloch y bore, y dydd cyntaf o Orffennaf.

‘Yr oedd pob gwn o'r eiddom gyda holl egni ein cyflegwyr ni a'r Ffrancod i arllwysu shells i rengoedd blaenaf y gelyn o 6 tan 7.30, Bendith i yspryd oedd gweled y bechgyn yn paratoi tan ganu yng nghanol rhyferthwy y shellio di-dor...Am 6.15, yr oedd cymaint o shells yn yr awyr fel yr oedd dyn yn gofyn iddo ei hun pa fodd y gallent basio eu gilydd. Erbyn hyn yr oedd ein hawyrennau yn ehedeg dros linellau y gelyn.’

Aethai Evan ymlaen i ddisgrifio saethu diddiwedd y gynnau mawrion, a'r dinistr a grëwyd ganddynt. Dywedodd sut y bu i garfan o'r Almaenwyr dorri drwodd i safle'r mwynwyr, ond iddynt gael eu herlid oddiyno gan fechgyn 'Stiniog yn chwifio'u coesau caib arnynt. Disgrifiodd sut y bu i ysgarmes ffyrnig ddigwydd am tua deng munud, gydag wyth o'r milwyr Almaeneg gael eu lladd, ac i un gael ei gymryd yn garcharor: Gadawn i Gapten Evan Jones ddweud gweddill y stori:

'Cafodd hwn gynnig ar un neu ddau beth, gydag eiliad o amser i benderfynu, sef ei wneyd yn analluog i wasanaethu y Kaiser neu ddod i ddangos eu mines. Dewisodd yr olaf,  fel y gwna llawer ohonynt, pan y daw yn fater personol. Yn yr ysgarmes hon y clwyfwyd dau o fy mechgyn, sef Sapper John Thomas a Corporal Thomas W. Owen, gan un o'r rhai oedd wedi eu gadael yn fyw yn y Dugouts... Rhoddwyd cyfle fwy nag unwaith i'r gelyn roi eu hunain i fyny, ond ni wnâi, ac o'r diwedd bu raid gyrru twll 10 modfedd i lawr i goed y Dugouts, yn yr hwn y rhoddwyd 50 pwys o bylor, a chwythwyd y lle i mewn... Ar doriad y dydd aethom a miloedd o bwysi o bylor yn barod i chwythu penau'r shafftydd, dwy o ba rai oedd yn 136 troedfedd o ddyfnder o wyneb y tir...

Y diwrnod canlynol, dilynais y cables yn ol ar hyd y 'communication trench' hyd y daethum o hyd i Petrol Engine, a Dynamo, ac yn ystod y bore cawsom dair ohonynt a 'Fitting Shop' mwy compact na dim a geir yn chwareli Ffestiniog...Cyrhaeddodd y bechgyn hyd Montaban dydd Sadwrn. Aethom yno brydnawn Sul ond yr oedd y bechgyn erbyn hyn mewn brwydr galed yn Bernafy Wood. Yr oedd yn 5 o'r gloch y prydnawn pan aethum allan o'r trench a dyna'r cyfle cyntaf a gefais i dynnu oddi am danaf er noson 21ain.

Ychwanegodd y golygydd y geiriau canlynol i gau llith Evan Jones am y tro:

'Dyna fel yr adroddodd Capt. Evan Jones hanes y dyddiau cofiadwy a roes gychwyniad i'r "push" mawr ymosodol sydd yn awr yn para i fynd ymlaen. Gwelir eu bod yn llawn o gyffro ac anturiaeth; a bod ein bechgyn yn haeddu edmygedd am eu dewrder a'u gwaith. Mae lle i ofid am fod rhai ohonynt wedi eu clwyfo; ond y mae llawer mwy o le i ryfeddu a diolch eu bod wedi dod trwyddi gystal ac ystyried mor enbyd oedd yr ymgyrch.'

------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Catrawd y Meinars
[Pabi gan Lleucu Gwenllian]

Stiniog a’r Rhyfel Mawr- erchylltra y Somme

Bu gwasanaethau yng Nghymru, Prydain a’r cyfandir eleni i gofio canrif ers brwydr erchyll y Somme. Yma mae Vivian Parry Williams yn parhau â’i gyfres, yn edrych ‘nôl ar y llythyrau oedd milwyr ‘Stiniog yn yrru adra o’r ffrynt.

Ar 22 Gorffennaf 1916, yn y golofn reolaidd yn Y Rhedegydd, 'Ein Milwyr', cofnodwyd hanes un o frwydrau mawr y rhyfel, Brwydr y Somme. Er i'r ymladd ddechrau yno ar 1 Gorffennaf, aeth tair wythnos heibio cyn cael unrhyw wybodaeth am y frwydr erchyll honno. Lladdwyd, neu anafwyd dros 60,000 o filwyr Prydain ar y dydd cyntaf o'r frwydr, a barhaodd hyd 18 Tachwedd.

Erbyn diwedd Brwydr y Somme, dywed i dros filiwn o filwyr, o'r ddwy ochr gael eu lladd neu eu hanafu. Yr oedd nifer fawr o filwyr o Gymru yn rhan o erchylltra un o frwydrau gwaethaf y Rhyfel Mawr.

Dyma ddywed gohebydd y papur yn ystod y dyddiau cynnar o'r frwydr:

“... wythnos o bryder mawr fu'r un ddiweddaf yn yr ardal hon a'r cylch, am ei bod yn wybyddus hefyd fod nifer fawr o'n bechgyn yn cymeryd rhan yn yr ymgyrch gyda'r 14th R.W.F, ac adrannau eraill, a phrofodd y newyddion ddaeth i law nad oedd y pryder hwnw ddim yn ddi-sail, a bod pethau gwaeth na'r gwir wedi ei ddweud mewn rhai achosion.”

Cyfeiriwyd wedyn at y llythyrau a ddaeth i law o gyfeiriad y mwynwyr, y rhai oedd yn cael eu defnyddio i dwnelu o dan ffosydd milwyr yr Almaen ar y pryd. Yr oedd adroddiadau wedi cyrraedd yn amlwg o'r brwydro mawr diweddaraf, gan greu pryder mawr ymysg anwyliaid y milwyr adref.

Disgrifir y golygfeydd yn dilyn yr ymladd ffyrnig, ac am effeithiau eraill y brwydro ar rai milwyr.

“Daeth amryw lythyrau i law oddiwrth aelodau'r Meinars, a da gennym weled oddi wrthynt nad yw pethau lawn cyn waethed a'r si a aeth allan yn eu cylch. Ysgrifena Sapper Robert Humphreys, Manod Road at ei wraig o Ffrainc, a dyweyd ‘Yr wyf ar hyn o bryd mewn Hospital mewn pentref bychan tebyg iawn i bentref Cymreig. Nid ydwyf wedi fy nghlwyfo, ond wedi gyrru fy hun i lawr braidd. Yr oeddwn wedi cael fy mhenodi yn un o bedwar i ofalu am y Saps yn ystod y tânbelenu, a nos Iau daeth shell i fewn a chauwyd arnom yn y Sap, ac effeithiodd yr awyr drwg a'r shock ychydig arnaf, ond rwy'n disgwyl y byddaf yn barod i fynd yn ol at y bechgyn yfory.’"

Cofgolofn Llan Ffestiniog. Llun Paul W.

 Dychrynllyd oedd disgrifiad y Sapper R.M.Hughes, Ffordd Manod o'r un frwydr, dan bennawd Tranoeth y Frwydr Fawr'. Mae'n debyg ei fod yn cyfeirio at y ffrwydriad fwyaf a fu erioed i fyny i'r cyfnod hwnnw. Digwyddodd hynny ar 1 Gorffennaf 1916, pan fu i adran o'r mwynwyr oedd yn twnelu dan ffosydd yr Almaenwyr danio ffrwydriadau enfawr a elwid yn Lochnagar mine. Dywedir i'r ffrwydriad gael ei chlywed cyn belled i ffwrdd â Llundain. Lladdwyd miloedd gan y ffrwydriad.
'

Gadawn i Sapper Hughes ddisgrifio:

“...miloedd ar filoedd yn gorwedd yn domennydd a dim rhyfel mwy - cannoedd ar gannoedd o garcharorion yn pasio drwy'r dydd, a chlwyfedigion; ond diolch, dim ond dau o'r meinars o Ffestiniog...Y dydd o'r blaen roedd y lle rwyf ynddo yn llawn o ynau mawrion, a'r rhai hyny yn arllwys eu tân yn ddi-dor. Ond y mae y lle yn llawn o geffylau. Yfory, hwyrach y bydd yma ddim ond y ni yn aros. Rym wedi cael llwyddiant eithriadol...Da iawn genyf ddweud ein bod i gyd yn alright, a gobaith cryf y cawn ddod adref i gyd ryw ddiwrnod cyn bo hir. Brysied y dydd.”

Mewn llythyr arall ychydig yn ddiweddarach, dyma ddywedodd yr un milwr:

“Diolch i Dduw, mae y gwaethaf drosodd, a minnau yn fyw ac yn iach, ac erbyn hyn yn ddiogel o gyrraedd y gelyn, a'r hen bennill anwyl yn wir :     Y frwydr wedi troi
     Gelynion wedi ffoi.
 Rwyf yn credu fod ein gwaith ni wedi darfod. Yr ydym wedi gweithio yn galed iawn, ac mae'r gwaith ardderchog wedi ei goroni a llwyddiant. Gwnaethom achub miloedd ar filoedd o'n milwyr ni, a lladdasom filoedd o'r gelynion. Maent yn domennydd mewn Dug-outs wedi eu chwythu gan y meins, a golwg ofnadwy arnynt...”

Un o'r rhai oedd yn gwasanaethu gyda'r Royal Engineers yn Ffrainc oedd y Sarjant Phillip Woolford, mab Mr a Mrs Alf. Woolford, Penybont, Llan Ffestiniog. Cafwyd gwybodaeth yn rhifyn 22 Gorffennaf o'r Rhedegydd i Phillip dderbyn Tystysgrif Cymhwyster mewn defnyddio offer achub tanddaearol, ac am ddangos medusrwydd rhagorol yn y grefft. Ychwanegwyd ei fod wedi bod yn y ffrynt ers 18 mis, ac wedi ei anafu ddwywaith. Yn anffodus iddo, bu farw o'i anafiadau yn Ffrainc, ar yr ail o Hydref 1916. Cofnodwyd hefyd enwau nifer eraill o'r ardal a oedd wedi eu lladd neu eu clwyfo.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dwrn Dur yr Almaen

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ar 22 Ebrill 1916, gwelid mwy o luniau o filwyr o'r ardal oedd yn gwasnaethu gyda'r fyddin ar dudalennau'r Rhedegydd. Yr oedd nifer ohonynt wedi eu dyrchafu yn Is-gorporal/Corporal/ Sarjant.  Daeth gwybodaeth hefyd bod Abraham Jones, Tanygrisiau a William Humphreys, Manod, dau o griw'r 'Meinars', adref am gyfnod o seibiant o'r ffosydd.

Ymysg y llythyrau a gyhoeddwyd ar y tudalennau oedd un gan filwr o Lan Ffestiniog, Ned Evans, Clogwyn Brith, oedd gyda'r Gatrawd Gymreig yn Ffrainc. Roedd ei eiriau athronyddol yn cychwyn megis

'Yr wyf am geisio  ysgrifennu yma atat yn Gymraeg, yn unol a dy gais...Yr ydym yn nghanol rhuadrau y magnelau. Yr un haul sydd yn tywynnu arnom ni ag sydd yn tywynnu ar ardal dawel Ffestiniog...Carwn i ti weled y fath ddyfeisiadau erchyll a chreulawn sydd ganddynt tuag at ddinystrio bywydau dynol...'

Diddorol oedd darllen canlyniadau Eisteddfod Capel Seion a gynhaliwyd yn ystod mis Ebrill 1916, a darganfod mai Hedd Wyn ddaeth yn gyntaf ac yn ail ar y gystadleuaeth cyfansoddi englyn coffa i Lefftenant Deio Evans, Plas Meddyg. Diddorol hefyd oedd gweld yr englyn buddugol mewn print, a sylweddoli nad hwn yw’r englyn adnabyddus sydd ar gofeb i Deio, sydd wedi ei lleoli ar ben Carreg Defaid, ger yr Ysbyty Coffa. Dyma'r englyn buddugol yn Seion, a ddaeth â'r wobr gyntaf i 'Pro Patna' - ffugenw'r bardd buddugol, Ellis Humphrey Evans, Hedd Wyn:

O'i wlad aeth i warchodfa lom - Ewrop,
    Lle mae'r byd yn storom,
A'i waed gwin yn y drin drom   
Ni waharddai hwn erddom.

Yn ogystal â'r testun uchod, roedd cystadleuaeth am gasgliad o benillion er cof am Deio wedi ei gosod gerbron beirdd y fro yn yr un eisteddfod. Bryfdir, y bardd toreithiog o'r Blaenau ddaeth yn fuddugol gyda cherdd hirfaith, ddeuddeg pennill.

Dair wythnos yn ddiweddarach, ar 13 Mai, cyhoeddodd Y Rhedegydd, yn y Golofn Farddoniaeth, englyn arall gan Hedd Wyn i goffáu Deio Evans.

Y tro hwn, gwelodd yr englyn sydd ar gofeb Deio ar Garreg Defaid olau dydd ar dudalennau'r wasg Gymreig am y tro cyntaf.

Tybir i'r bardd o Drawsfynydd benderfynu nad oedd yr englyn buddugol yn Seion i fyny i'w safonau arferol, ac iddo gyfansoddi un newydd, sydd mor adnabyddus inni i gyd.

Er i ambell un awgrymu mai englyn coffa ar gyfer milwr arall oedd hwn gan Hedd Wyn yn wreiddiol, mae'r hyn a ddaeth i'r wyneb ar dudalennau papur wythnosol cylch 'Stiniog ar y dyddiad hwn yn brawf pendant mai er cof am Deio y cyfansoddwyd yr englyn.

Mae ychydig wahaniaeth yn yr englyn sydd ar y gofeb a'r un a welir yn y papur, a’r cyfan yn sillafiadau’r cyfnod.
   
Ei aberth nid el heibio, a'i wyneb
    Anwyl nid a'n ango,
Er i'r Almaen ystaenio
Ei dwrn dur yn ei waed o.

Cofeb Carreg Defaid. Lluniau: Paul W, 31 Mai 2016

Un arall a gynigiodd lunio englyn coffa i Deio oedd y bardd a'r llenor adnabyddus o'r Blaenau, J.W.Jones. Dyma ei ymgais yntau:

I'r Diweddar Lieut. D.O.Evans, Llys Meddyg.

Ni ddaearwyd ei ddewrach, ail iddo
    Ni laddwyd, na'i harddach;
Llem bicell i 'mron bellach
Ydyw byw heb Deio bach.

Yn gynnar ar ddechrau'r rhyfel derbyniwyd noddedigion o Wlad Belg mewn sawl cymuned ym Mhrydain, gan gynnwys ardal 'Stiniog. Ffoaduriaid rhag y brwydro ffyrnig oedd y rhain, wedi i filwyr yr Almaen ymosod ar y wlad fechan. Cafwyd adroddiad yn y papur lleol ar 22 o Ebrill 1916 am ddau deulu Belgiaid yn ymadael o Danygrisiau, ac wedi cael lloches ers rhai misoedd yno.

Roeddynt yn cychwyn o'r Blaenau gyda'r trên wyth y bore am Lundain.  Fel y gellid disgwyl mewn bro mor gymdeithasol â hon, roedd canmoliaeth fawr i'r croeso a gafwyd gan y noddedigion hynny, fel y dywed y gohebydd:

Y maent wedi derbyn caredigrwydd nid bychan oddi ar law boneddigesau a boneddigion yr ardal, ac Eglwys Carmel, er y dydd cyntaf y daethant yma, ac y mae yn glod i'r rhai cyd wedi cyfrannu yn haelionus tuag at eu cynnal, ynghyda dodrefnu y tŷ yn dwt a destlus iddynt, ac nis gallent byth eu anghofio.

---------------------------------------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Gwawdio'r gwan a gwadu'r gwir

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Dyma'r bennod a baratowyd ar gyfer rhifyn Ebrill eleni. Aeth ar goll yn y wasg, felly mae'n ymddangos am y tro cyntaf yma ar y wefan.

Cerdyn a yrwyd adra o'r rhyfel. Diolch i Nita Thomas.

Wedi cyflwyno’r Ddeddf Orfodaeth ar dechrau 1916, daeth diwedd ar swyddogaeth recriwtwyr lleol, megis Lewis Davies, Y Gloch, ac yntau’n ymfalchïo iddo ‘berswadio’ dros 500 o fechgyn lleol i ymuno.

Er i nifer fawr o ddynion yr ardal ateb yr alwad i ymrestru cyn i orfodaeth gael ei gyflwyno yn gynnar yn 1916, yr oedd canran helaeth heb fod mor awyddus i wisgo lifrau'r fyddin. I'r sawl a wrthwynebai ymrestru  gorfodol, cyflwynodd y Swyddfa Ryfel drefn newydd o dribiwnlysoedd, i benderfynu a fyddai gan yr apelydd resymau dilys dros wrthod.

Sefydlwyd tribiwnlysoedd lleol, gyda chasgliad o rhwng chwech a deuddeg o aelodau dethol o'r gymdeithas yn gwasanaethu arnynt. Os na fyddai'r sawl fyddai'n apelio am ryddhad rhag gwasanaeth milwrol yn fodlon ar benderfyniad y panel detholedig hwnnw, byddai hawl ganddynt i apelio i Dribiwnlys Sirol. Gwasanaethai nifer o ddynion blaenllaw'r sir ar dribiwnlys y sir, ac yn arferol, yn wynebau dieithr i'r dynion a fyddent yn apelio am esgusodiad rhag ymuno.

Bu llawer o ddrwgdeimlad rhwng dynion a wynebent y tribiwnlysoedd, ac aelodau'r llysoedd hynny wedi eu sefydlu. Ceir adroddiadau yn y wasg ar y pryd o ymosodiadau corfforol ar aelodau rhai o'r tribiwnlysoedd, oherwydd natur y dasg a roddwyd gerbron yr aelodau rheiny. Fel y cynyddodd y niferoedd a fyddai'n ymddangos o flaen aelodau'r tribiwnlysoedd, felly hefyd y cynyddodd y drwgdeimlad tuag at y drefn ym mhob cymuned. Cymaint ofn yr awdurdodau o ddrwg-ymateb gan berthnasau colledigion y rhyfel tuag at gyn-aelodau o'r tribiwnlysoedd wedi diwedd y Rhyfel Mawr, fel y gorchmynnwyd i bob cofnod o'u gweithgareddau gael eu dinistrio yn 1922.

Cawn enghreifftiau lu yn y wasg yr adeg honno o ymateb rhai aelodau, swyddogion a chynrychiolwyr milwrol a fyddent yn ceisio penderfynu tynged y dynion fyddai'n ymddangos yn y llysoedd hynny, ac yn apelio am ryddhad rhag ymrestru. Ychydig iawn o gydymdeimlad a ddangoswyd tuag at yr apelydd, yn aml. Byddai pwysau o du'r swyddogion milwrol i gael mwy o eneidiau i ymuno â'r lluoedd arfog yn golygu na fyddai sentiment yn rhan o'r trafodaethau yn rheolaidd.

Yr oedd nifer o resymau gan y rhai a fyddent yn apelio dros wrthwynebu ymrestru. Byddai adroddiadau manwl gan ohebyddion y wasg o'r digwyddiadau a'r trafodaethau yn y tribiwnlysoedd. Er bod hawl gan unigolyn a fyddai'n anghytuno â dyfarniad y tribiwnlys lleol gael apelio am wrandawiad gan aelodau tribiwnlys ei sir, anwybyddid ei gri yn aml. Cafwyd  nifer o enghreifftiau o ddylanwad y swyddogion milwrol oedd yn bresennol ym mhob un o'r tribiwnlysoedd. Roedd y modd y byddent yn ymddwyn tuag at rai o'r apelyddion yn ymylu ar greulondeb yn aml.

Yn Nhribiwnlys Apêl Sir Feirionnydd ym Mawrth 1916, gwrthodwyd ceisiadau mwy nac un gwrthwynebwr cydwybodol am esgusodiad rhag ymuno. Yr oedd un wedi gofyn caniatâd y tribiwnlys i gael ei anfon i ffatri arfau yn hytrach na mynd i'r fyddin. Roedd ganddo resymau personol i gael aros yn nes adref. Ond gofynnodd un Mr Martin, aelod o banel y tribiwnlys iddo "A ydych am fyned i wneud pethau i ladd pobl? Pwy ydych yn meddwl aiff i'w defnyddio?", gan dderbyn yr ateb parod gan yr apelydd "Rhywun â mwy o galon na fi."

Yn y golofn wythnosol, 'Y Rhyfel', ar 8 Ebrill, datganodd golygydd Y Rhedegydd ei farn yn hollol glir i'r darllenwyr, parthed y tribiwnlysoedd. Dan bennawd 'Y Tribiwnalau Eto' dechreuodd ei ysgrif gyda llinell o gynghanedd, a’r cyfan yn sillafiadau’r cyfnod:

Llai o sen - lle i synnwyr.

Pe bae angen cael rhywbeth mwy na'r ffeithiau a gofnodwyd gennyf o dro i dro er cyfiawnhau y feirniadaeth lem a roddwyd mewn ysgrifau blaenorol ar annoethineb ac annhegwch rhai o Dribiwnalau Cymru, ceir hynny yn ddi-ameu yn y cylchlythyr miniog a yrrwyd allan yr wythnos ddiweddaf gan Mr Walter Long, Llywydd Bwrdd Llywodraeth Leol at Dribiwnalau y Deyrnas. Mae Mr Long, fel mwyafrif o bobl deg a diragfarn wedi cael ei orfodi i gredu mai gwawdio'r gwan, a gwadu'r gwir wna aml i Dribiwnal. Geilw arnynt mewn geiriau digon plaen i roddi llai o sen a lle i synnwyr yn eu dyfarniadau. Geilw sylw arbennig at y ddau ddosparth y ceisiwyd yn yr ysgrifau hyn i amddiffyn eu cam, sef Mab y Weddw a'r gwrthwynebwr cydwybodol.
    Mae yn resyn meddwl fod rhai o Dribiwnalau Siroedd Cymru yn waeth troseddwyr yn y ddau beth uchod nag a fu Tribiwnalau Lleol. Dangosodd aml un o honynt yn hollol anghymwys i'r swydd, yn hollol analluog i ddal mantol cyfiawnder yn union...Hoffwn ddweyd wrth bawb a'r cyfryw, ai ar Dribiwnal Lleol neu Sirol yr eisteddant, fod Barnwr cyfiawnach na hwynt hwy wedi dweyd "A pha farn y barnoch y'ch bernir. A pha fesur y mesuroch yr adfesurir i chwithau." Ac ni lefarodd y gwr Hwnnw yr un gair yn ofer erioed.

        ------------------------------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Y Ddeddf Orfodaeth

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ym mis Chwefror 1916, galwyd cyfarfod arbennig o'r Cyngor Dinesig yn y Blaenau i ddewis aelodau o'r Tribiwnlys newydd oedd i'w sefydlu, yn dilyn y Ddeddf Orfodaeth Filwrol a ddaeth i rym ychydig cynt. Roedd clerc y cyngor wedi derbyn cyfarwyddiadau gan y Bwrdd Llywodraeth Leol yn ymwneud â phenodi aelodau i'r Tribiwnlys hwnnw.

Yr aelodau a ddewiswyd oedd y Mri R.Walker Davies; J.Vaughan Williams; H.Jones; T.R.Jones; E.T.Pritchard; Robert Jones: David Jones; Robert J.Jones; John Cadwaladr; T.J.Williams a D.J.Roberts.

Mewn cyfarfod o'r Cyngor ychydig ddyddiau wedyn, trafodwyd y posibilrwydd o ethol aelodau o blith amaethwyr y cylch i'r Tribiwnlys. Mewn trafodaeth digon tanllyd, roedd rhai cynghorwyr yn teimlo nad oedd pob carfan o'r gymdeithas yn cael cynrychiolaeth ar banel y Tribiwnlys lleol.

Adroddwyd yn Y Rhedegydd ar 4 Mawrth 1916, am gyfarfod cyntaf o'r Tribiwnlys newydd, ychydig ddyddiau wedi ei ffurfio, dan gadeiryddiaeth y fferyllydd lleol, Hugh Jones. Roedd 54 o achosion i'w trafod, a gorfu i aelodau'r panel wasanaethu am dros saith awr y diwrnod tyngedfennol hwnnw.

Roedd nifer o fasnachwyr ymysg y 54 oedd yn apelio i'r Tribiwnlys am ryddhad rhag ymrestru.
Caniatawyd rhyddhad hollol mewn dau neu dri achos, ac fe ganiatawyd rhyddhad am ddau a thri mis i ychydig eraill, a gwrthodwyd y gweddill yn llwyr.

Ymysg y rhai oedd yn apelio oedd un Mr Barnett, ar ran Pwyllgor Addysg Sir Feirionnydd, yn gofyn am ryddhad i un o athrawon Ysgol y Sir, Blaenau Ffestiniog, oherwydd prinder athrawon yn yr ysgol. Caniatawyd rhyddhad dros dro iddo, tan fis Mehefin. Cafodd dau o weithwyr cwmni trydan Yale ryddhad am dri mis ar yr un diwrnod hefyd.

Yn yr un rhifyn o'r Rhedegydd cyhoeddwyd eitem dan bennawd 'Deddf Gorfodaeth Mewn Grym', oedd yn rhoddi manylion am y Ddeddf, a ddaeth i rym ar yr ail o Fawrth. Roedd pob dyn sengl, rhwng 17 a 41 oed yn filwr drwy orfod, os nad oeddynt am gael esgusodiad dan yr amodau canlynol:

1: Os nad oedd wedi cael ei neilltuo gan y Llywodraeth oherwydd ei waith neu ei alwedigaeth; neu
2: Os nad oedd wedi apelio at Tribiwnal am gael ei esgusodi; neu
3: Os nad oedd wedi cael ei wrthod gan y Meddyg Milwrol ar ôl Awst 1af 1915.
Cynhwyswyd llawer o fanylion parthed apelio i Dribiwnlys am ryddhad rhag ymrestru ar waelod yr erthygl.

Mawrth 18, 1916, cyhoeddwyd llythyr gan Is-gorporal Evan Jones, un o griw'r 'meinars' o 'Stiniog a oedd yn brysur yn twnelu odditan ffosydd yr Almaenwyr yn Ffrainc. Roedd y criw wedi bod gartref yn 'Stiniog am egwyl o wythnos o'r ffrynt. Llythyr llawn hiraeth ac emosiwn oedd hwn, a'r ysgrifennwr yn dyheu, fel gweddill ei gatrawd, o gael gweld diwedd ar y brwydro:

"...ond gobeithiwn yn fawr y cawn ddod i aros y tro nesaf….Chwith mawr oedd gweled yr ardd mor dawel a difywyd. Ond o'r ochr arall, llawenydd o'r mwyaf oedd gweld yr hen ardal wedi rhoddi ymaith gymaint o'i phlant i ymladd dros gyfiawnder...Daeth i'm meddwl yn sydyn gyfrif faint o fechgyn Ffestiniog sydd wedi cwympo dros eu gwlad yn Ffrainc a mannau eraill. Mi aeth y teimlad yn angerddol ynof, nid i ddod yn ôl a llai o ynni, ond yn fwy o lawer...Gobeithiwn y cawn oll ddod yn ôl atoch, pan na fydd son am ryfel mwyach...Mae pawb o'r meinars yn cofio atoch i gyd."

Ategodd colofnydd y papur ddyheadau’r darllenwyr i gyd, gan ddatgan: "Yn naturiol, fe bair bryder i Mrs Williams a'i gyfeillion, ond gobeithiwn y daw goleuni gwell yn ei gylch yn fuan." Ond er mawr ofid i'w fam, ei gyfeillion a holl ddarllenwyr Y Rhedegydd, daeth newyddion drwg i law ymhen rhai wythnosau am dynged Preifat T.Williams 2612, pan gofnodwyd ei farwolaeth yn Gallipoli ar 10 Awst 1916.

Cynhaliwyd ail Dribiwnlys Blaenau Ffestiniog ar 11 Mawrth 1916, ychydig ddyddiau wedi'r cyntaf i'w gynnal yn y dref. Roedd 25 o achosion i'w trafod y tro hwn, a chafwyd adroddiad manwl ar ambell gais. Yn adroddiadau gohebydd Y Rhedegydd o'r Tribiwnlysoedd hynny, cafwyd erchyll enghreifftiau o drosi ymadroddion Saesneg i'r Gymraeg. Tra bo on the grounds of yn ymadrodd cyffredin yn Saesneg, roedd ei drosi i 'ar y tir' yn rhoddi ystyr hollol wahanol yn y Gymraeg! Roedd enghreifftiau o'r cam-drosi hynny i'w weld megis : 'Apeliai un arall am esgusodiad ar y tir fod ei fam yn weddw...'

Yn yr achos hwnnw, yr oedd llanc ifanc yn apelio am esgusodiad rhag ymrestru oherwydd i'w fam fod yn weddw, a thair chwaer ieuengach ganddo, yn ddibynnol arno ef am gynhaliaeth. Yr oedd brawd iddo yn gwasanaethu ar y ffrynt yn Ffrainc eisoes, meddai. Wedi trafod ei achos, caniatawyd mis o ryddhad i'r llanc.  Gwrthodwyd nifer o geisiadau gan eraill am ryddhad ar sail eu hiechyd.

Daeth apêl gan chwarelwr am ryddhad rhag ymrestru ar sail ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol, y cyntaf o'i fath i ymddangos o flaen Tribiwnlys Blaenau Ffestiniog, mewn ffaith. Roedd yn gwrthod mynd i ymladd, gan ddadlau ei bod yn bechod lladd cyd-ddyn. Serch hynny, cytunai ei fod yn barod i wasanaethu mewn modd nad oedd yn ymladdol. Yr oedd wedi paratoi unwaith i wasanaethu gyda'r gatrawd feddygol yr R.A.M.C., ond iddo fethu prawf iechyd ar y pryd, meddai. Caniatawyd iddo gael peidio mynd i wneud gwasanaeth ymladdol.

---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.