Cadeirio Elfyn

Ail ran erthygl Steffan ab Owain ar Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898.

Yn y rhifyn diwethaf dyfynnais o atgofion Humphrey Jones, neu ‘Bryfdir’ fel y’i gelwid gan amlaf, a gadawodd yntau ni ynghanol y stori am Elfyn, y bardd o’r Llan a ymgeisiodd am y Gadair yn yr eisteddfod uchod. Dyma barhau a’r hanes rwan:
‘Wedi cael y wybodaeth yna, cyfieirais y ceffyl a’r cart at y Pengwern Villa, cartref Llyfrgell y Llan. Disgynnais yno a dringais y llwybr troed i ffrynt y tŷ – mewn diogel obaith y byddai’r ceffyl ar y ffordd pan ddychwelwn. Gwelais y bardd drwy’r ffenestr, nid oedd ond efe i mewn ar  y pryd – wedi cysgu yn llygad yr haul, a’r Western Mail wedi llithro trwy’i ddwylo ar draws ei goesau!

Dywedais rai geiriau celyd am ei ddifrawder a’i ddiffyg cefnogaeth i’r Eisteddfod, ac yntau o fewn pedair milltir iddi. Ei unig esgus a’i amddiffyniad oedd “na wyddai ef sut yr oedd pethau yn mynd.” Nid oedd amser na thuedd i ymdderu. Dywedais wrtho fy mod wedi cael pob lle i gasglu ei fod wedi ennill y Gadair,  a bod gennyf gar a cheffyl ar y ffordd i’w gymryd i’r Blaenau ar unwaith. Aeth y wyneb gwelw yn welwach nac arfer, ond llwyddais i’w gael i’r cerbyd a gadael y Llan heb dynnu  llawer o sylw. Gofynnodd dro ar ôl tro a oeddwn yn ei siomi, a minnau yn ateb i’r gwrthwyneb.

Cwynai ar ei wisg i wynebu’r miloedd, ond sicrheais ef fod cyfeillion yn ein haros ar y byddai popeth yn iawn. Penderfynais ei roi i lawr encyd o ffordd cyn cyrraedd y babell i arbed cyffro. Gadewais y ceffyl yn y fan a’r lle, gan fod yr amser wedi rhedeg ymhell. Nis gwn pwy gymrodd drugaredd arnynt. Yno y buasen eto o’m rhan i. Wedi cyrraedd y babell sylwais fod Dyfed wrth y gwaith o draddodi ei feirniadaeth ef a Berw ar yr Awdlan. Daeth yn union at yr orau, sef eiddo ‘Einion Urdd’. Wedi llawer o sylwadau canmoliaethus, darllenodd englyn neu ddau, lle yr oedd yr awdur yn achwyn ar ei gân i Awen:

‘Dda awen, rho faddeuant – i wendid
A phrinder fy moliant;
Maddau di y trymaidd dant
Ganodd gan ddi-ogoniant.

Hwyrach mewn gwell gororau – awen ber
Y cei burach odlau,
Fe’th lonaf a thelynau
Engyl nef os ca’i nglanhau’.

Galwodd Hwfa Môn ar Einion Urdd i sefyll ar ei draed, a chododd Elfyn yng nghanol banllefau y miloedd. Sylwais ar Iolo Caernarfon, o weld cyrchu’r bardd i’r llwyfan. –

Yn wylo cyfeillgarwch pur
Yn ddagrau melys iawn.

Cafodd Berw hanes y wibdaith i’r Llan, ac fel ‘John Gilpin’ y dewisai fy nghyfarch yn ddireidus oddiar y diwrnod hwnnw.

Nid wyf yn cofio cymaint diddordeb yn cael ei ddangos yng nghystadleuaeth y Corau Meibion nemor erioed. Y darnau dewisedig oedd ‘Gyrrwch Wyntoedd’ (Jenkins) a ‘Theyrnged Cariad’ (Pughe Evans). Daeth corau Cefn Mawr, Llanberis, Gwalia a Rhos a Phort Talbot i’r ymrych anrhydeddus hon. Côr y Rhos dan arweiniad Mr Wilfred Jones oedd y buddugol, ac iddo ef y dyfarnwyd y Tlws Aur fel yr arweinydd mwyaf chwaethus. Nid oedd glawdd na mynydd a safai ar ffordd bechgyn y Rhos wedi’r dyfasrniad. Ar eu rhawd i’r llythyrdy yr oeddynt fel ewigod a’r fynyddoedd y perlysiau.

Yn y cyngerdd olaf, perfformiwyd Traeth y Lafan (D. Christmas Williams) a’r awdur galluog yn arwain. Dywedodd wrthyf ar ei ffordd i’w lety y noson honno nad anghofiai byth y derbyniad a roddwyd iddo ef a’i waith. Yn yr ail ran o’r cyngerdd datganwyd gan Miss Maggie Davies, Madam Hannah Jones a’r Mri Tom Thomas, Herbert Emlyn a David Huhges, Offerynwyr, Miss Llywela Davies a Mr E.D. Lloyd, a Chôr yr Eisteddfod dan arweiniad Mr Cadwaladr Roberts. Nid wyf yn meddwl fod un o’r rhestr hon yn aros. Yr oeddynt yn anterth eu bri ar fryniau Meirion, ac nid ydynt wedi gwneud rhagor na newid gwlad.’
----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 1998, i nodi canrif ers cynnal yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Blaenau.

Llun- Alwyn Jones.

Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898

Erthygl o gyfres Stolpia gan Steffan ab Owain.

Dyma oedd yr unig dro i’r Eisteddfod Genedlaethol gael ei chynnal yn yr ardal hon yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ... Felly, nid oes dim i’w wneud ond byw ar yr hen ... a theithio’n ol i’r flwyddyn 1898 am y tro.

Un a fu’n cymryd rhan amlwg yn yr eisteddfod honno – a llawer un arall o ran hyn – oedd y bardd aml-gadeiriog hwnnw, Bryfdir. Blynyddoedd yn ddiweddarach, ysgrifennodd ei atgofion am amryw o’r eisteddfodau y bu ynddynt, gan gynnwys yr un fythgofiadwy a gynhaliwyd yma yn y Blaenau.

Gan ei fod yn llygad-dyst i holl gyffro a gweithgareddau’r eisteddfod honno ceir darlun byw iawn o’r hyn a gymerodd le yno yn ei atgofion. Dyfynnaf ohonynt rwan:

‘Gellir dweud gyda llawer o briodoldeb, na bu’r Eisteddfod Genedlaethol ar dir uwch erioed, a phriodol y canodd Watcyn Wyn ar gyfer  Gŵyl y Cyhoeddi:

‘Heddiw mae’r Eisteddfod wedi rhoi ei throed
Ar y man uchelaf y bu erioed;
Wyr Ffestiniog, bendith ar eich pen
Am gadw’r hen Eryri’n Eryri Wen.’

Gan fod gair drwg i ardal y clogwyni fel ‘lle glawog’, bu lawer o ddarogan cyn dyddiau yr Wyl, a rhai yn deisyf y gallu ‘i gloi stenau glaw Stiniog’. Cafwyd wythnos heulwenog ar waethaf y darogan, ac yn yr Orsedd fore Gwener cyfeiriodd Dyfed ar fwynder yr hin trwy ddweud ‘Bu’r Wyl heb ambarelo’.

Tipyn o fenter ac aberth oedd atal pob gwaith yn y chwarelau am wythnos gyfan; ond felly y mynnai’r chwarelwyr groesawu’r Wyl. Prif atyniad dydd Mawrth oedd y Gystadleuaeth Gorawl. Cymerodd hon ddwy awr o amser iddi eu hun, ac ni buasai dim ond canu da yn achub y sefyllfa. Methodd Mr Joseph Bennett, Dr Joseph Parry a Dr Rogers wneud yn well na rhannu’r wobr rhwng corau Buallt a Chaernarfon. Derbyniwyd y dyfarniad gyda pheth siomiant wedi ei gymysgu a chryn frwdfrydedd. Canodd y corau buddugol yn unedig, y darnau cystadleuol yng Nghyngerdd yr hwyr, a dyna ganu!

Datganwyd hefyd Anthem Goffa i Mr Gladstone dan arweiniad yr awdur, syr H. Oakley, ac unawdau gan Miss May John, Miss Lissie Teifi Davies a’r Mri Ben Davies, Emlyn Davies ac E. Ffestin Jones. Miss Llywela Davies wrth y berdoneg a Mr Bryceson Trehearne with yr organ.

O ‘nabod brawd wynebau’ ac ymdroi bu agos i mi golli Seremoni’r Coroni ddydd Mercher. Testun Pryddest y Goron oedd ‘Charles o’r Bala’; Iolo Caernarfon ac Elfed yn beirniadu. Yn naturiol yr oedd yr ymgeiswyr yn llu mawr iawn, a sibrwd yn yr awel fod Rhys J. Huws yn debyg o ennill. Traddododd Iolo Caernarfon feirniadaeth fanwl o’i gof – buasai cofio’r ffugenwau yn ormod camp i’r mwyafrif o blant dynion. ‘Aprite’ oedd y ffugenw dan y bryddest oedd yn rhagori, a phan alwyd ar yr awdur i arddel ei waith, cododd y Parch R. Gwylfa Roberts (Y Felinheli y pryd hwnnw) a choronwyd ef gyda rhwysg. Miss Teifi Davies yn canu ‘Bugail Aberdyfi’ ac Eos y Gogledd yn canu gyda’r delyn.

Coron a chadair Eisteddfod 1898

Cyflwynwyd Gutyn Ebrill o Batagonia i’r cyfarfod. Gŵr adnabyddus yn y fro oedd ef cyn ymfudo i’r Wladfa Gymreig. Daeth a swp o wenith gydag ef i brofi ansawdd y wlad. Cefais fy hudo ganddo i swper yn ystod yr wythnos, a gwn trwy brofiad nad ofer proffwydoliaeth Tudno:

‘Ond cyn hir gwelir Gwalia -  dan fendith
Yn bwyta gwenith o Batagonia’. 

Cymerid diddordeb arbennig yng nghystadleuaeth y Corau Merched yn yr Eisteddfod hon. Ni chefais esboniad clir ar y brwdfrydedd gan neb, ond diwrnod merchetaidd oedd dydd Mercher. Côr y London Cymric gan arweiniad Miss Ffrances Rees oedd y buddugol. Cefais air gyda Llew Llwyfo ar sgiawt, a llawer o gwmni Ben Davies a Mafonwy. Nid bradychu cyfrinach fydd dweud bellach fod y Llew yn ymgeisydd am y Goron a Mafonwy yn ymgeisydd am y Gadair. Trwy ddylanwad Mr Oakeley, Tanyblwch, Llywydd yr Eisteddfod, sicrhawyd presenoldeb amryw urddasolion i’r gwahanol gyfarfodydd.

Testun yr Awdl oedd ‘Awen’, gwobr £20 a Chadair Dderw. Berw a Dyfed yn beirniadu. Gan fod mesur o ramant ynglyn a busnes y Cadeirio yn yr Eisteddfod hon, ni wahardd neb i mi godi’r adroddiad canlynol o ysgrif Bryfdir a ymddangosodd yn ddiweddar yn y Genedl Cymreig:

Casglai rhai o aelodau y cylch cyfrin fod Elfyn yn cystadlu. Yr oedd y bardd yn byw ar y pryd yn y Llan, ryw bedair milltir o’r Blaenau. Nid oedd wedi gwneud ei ymddangosiad yn ystod yr wythnos, nac wedi ymddiried ei ffugenw i neb. Nid oedd wedi cael gwared o’r siom gawsai yng Nghasnewydd y flwyddyn cynt. Yn ofni i’r cadeirio syrthio drwodd ac i’r urddasolion gael eu siomi, cafwyd ymgynghoriad brysiog o’r prif swyddogion ar gongl y cae. Credai un iddo gael digon o awgrym pwy oedd yn ennill a chydsyniai’r gweddill. Nid oedd ond awr brin cyn y Cadeirio, ac nid oedd modur yn y wlad y pryd hwnnw. Wedi colli ei dymer i raddau, rhoddodd Mr Owen Jones, Erwfair, Cadeirydd y Pwyllgor Gweithiol, orchymyn pendant i Bryfdir fynd at Miss Owen i’r Queen’s Hotel, a dweud mai efe, Mr Jones, oedd wedi ei ddanfon (yr oedd Mr Owen Jones a Miss Owen yn caru ar y pryd ac ni buont yn hir cyn priodi) a gofyn am gar a cheffyl i nôl Elfyn o’r Llan i’r Blaenau – “Yr hen ffwl gwirion iddo fo,” ebai Mr Jones.

Caiff Brydir ddweud gweddill yr hanes ei ffordd ei hun:
Croeso symol a gefais yn y Queens’s. Prysur oedd pawb yn tynnu carai hir o groen yr ymwelwyr. Dywedodd Miss Owen y caffai Dafydd Williams roi’r ceffyl yn y car, a rhyngof fi a’r gweddill.
Bodlonais yn ddistaw a chrynedig, gan nid oeddwn wedi bod dan gymaint cyfrifoldeb yn fy oes. Symudais yn arafaidd drwy Four Crosses, gan amled y bobl, ond wedi i mi gyrraedd Conglywal a chofio brined yr amser, rhoddais dipyn o ffrwyn i’r ceffyl, os nad rywbeth arall. Gwelais ferched yn rhedeg i’r drysau, ac yn siarad dros y wal derbyn, “Bryfdir oedd hwnna, deudwch?” ebai un. “Wel, ia choelia i byth,” ebai cymdgoes, “ond toedd o yn mynd yn gynddeiriog!”  Methais arafu’r cerbyd a ‘brake’ nac atal y ceffyl a genfa nes cyrraedd y Llan, a diolchaf hyd heddiw fod y ffordd yn weddol glir. Cefais y pentref mor dawel a bedd. Nid oedd y bardd yn ei fwthyn a syrthiodd ei briod i bêr lesmair ar fy ymddangosiad. Nid oedd Cymraeg Mrs Hughes yn rhigil iawn, ond dyma’r ymddiddan cwta cynhyrfus: “Ydi Elfin yn mynd i cael Cader Bryfdir bach!” “Ond newch chi deud Bryfdir bach ydi Elfin yn mynd i cael y Cader? Ma fo yn Penbryn yn y Library.”
------------------------------------------------

(Dolen i'r ail ran)

Addasiad yw'r uchod o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1998, i nodi canrif ers cynnal yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Blaenau.

Llun- Alwyn Jones

Pwy fydd yma ymhen can mlynedd..?

Erbyn hyn mae Eisteddfod Genedlaethol Conwy ymhlith y pethau a fu. Faint tybed o bobl, ac yn arbennig felly bobl ‘Stiniog, sy’n gwybod ym mhle y cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y flwyddyn 1898?

Ie, yma yn y Blaenau, yn hen dref y chwareli, y bu hynny; yma y cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 1898.

Codwyd y pafiliwn ar ei chyfer ar y darn tir lle mae Siop Kwiks a’i maes parcio heddiw [Ewrospar bellach]. Cafwyd trafferth hefo’r pafiliwn, neu ‘Y Babell’; fel y’i gelwid, gan iddo ddymchwel, a bu’n broblem ac yn bryder ei gael ar ei draed erbyn y 19eg o Orffennaf, sef diwrnod cyntaf yr ŵyl. Nid yn ystod yr wythnos gyntaf o Awst y cynhelid yr Eisteddfod Genedlaethol yr adeg hynny, a phum diwrnod oedd ei hyd, o ddydd Mwrth tan y dydd Sadwrn.

Mae dau beth, hyd y gwyddom, beth bynnag, yn aros o’r dyddiau hynny gan mlynedd yn ôl. Yn  Swyddfa’r Cyngor yn y Blaenau y mae cadair dderw drom, gerfiedig, i Gadeirydd y Cyngor eistedd ynddi i gadw trefn ar yr aelodau. Dyma’r Gadair a ennillodd Elfyn (R.O. Hughes) yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog, ac yntau ar y pryd yn byw yn Llan Ffestiniog. ‘Awen’ oedd testun y gadair, a dyfarnwyd Awdl Elfyn yn orau o ddeuddeg, a hynny gyda chanmoliaeth.

Y peth arall sy’n aros yw cyfrol swmpus, clawr caled, o feirniadaethau a chynhyrchion yr Eisteddfod. Mae hon yn gyfrol o 420 o dudalennau, ac o bopeth sydd ynddi, mae’n debyg mai’r peth mwyaf diddorol a difyr a gwerthfawr, yw y traethawd 186 tudalen ar ‘Llên Gwerin Meirion’: William Davies, Tal y Bont, Ceredigion, a’i hysgrifenodd ac ennill y wobr o £10.

Mae yna lawer iawn o Saesneg yn y gyfrol yma, fel er engraifft, y traethawd buddugol ar ‘The Influence of the Battle of Chester on the History of Wales and the Welsh People.’ Ynddi, hefyd, y mae y cyfieithiad buddugol Saesneg o bryddest Elfed Lewis, ‘Llyn y Morwynion’. Roedd yna rai cystadlaethau y gellid cystadlu arnynt naill yn y Gymraeg neu yn y Saesneg. Un felly oedd, ‘Handbook – The Botany of any County in Wales’, a’i feirniadaeth yn cael ei rhoi yn yr iaith fain. D.A. Jones o Harlech oedd yn fuddugol ar law-lyfr ar fotaneg sir Feirionnydd. Tybed a gyhoeddwyd hwn, fel y bwriadwyd, ac a oes copi ohono ar gael wedi can mlynedd?

Testun y bryddest oedd ‘Charles o’r Bala’, a’r Parch. R. Gwylfa Roberts, Porthdinorwig, aeth a’r Goron. Byddai’n ddiddorol gwybod a ydi’r Goron yma’n dal gan rhywun neu’i gilydd heddiw*.

Yn yr adran gwaith llaw, 'Y Cerfwaith a’r Ffurfluniaeth’, fel y’i gelwir, ceir cystadlaethau fel, gwneud ‘Mat traed o fân ddarnau o frethyn. Gwobr £1: Miss K. Jones, Tan y Grisiau; ac hefyd gwneud ‘Hosannau clos penglin’. Gwobr 15/-: Mrs A. Jones, Penrhyndeudraeth. Enillodd Jacob Jones, Ffatri, Tan y Grisiau, ddau dlws arian am frethynnau a gwlanenni Cymreig. Ym mhle a chan bwy y mae’r tlysau yma heddiw, tybed?

Cystadleuaeth a oedd yn boblogaidd iawn, fel y gellid disgwyl a’r chwareli yn yr ardal ar ei hanterth ar y pryd, oedd ‘Hollti Llechi’. Aeth y gwobrau i gyd i rai o ‘Stiniog. Erbyn ein dyddiau ni mae y gost o gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol wedi mynd yn arian mawr. Yr holl gost o gynnal Eisteddfod Genedalethol Blaenau Ffestiniog yn 1898 oedd £4,127.4.11 (hen arian, wrth gwrs).

Casglwyd yn lleol a chan wahanol gwmniau ac unigolion y swm o £1,627.13.10. Gwnaeth yr Eisteddfod elw o £298.8.3 a rhannwyd yr arian yma drwy roi £149.4.1 i’r ‘National Eisteddfod Association’; rhoi £100 i gronfa adeiladu Ysgol Sir Ffestiniog; rhoi £30 i Lyfrgell Cyhoeddus Ffestiniog; rhoi £10 i Gymdeithas Nyrsio Ffestiniog; ac £9.4.2. i’r ‘Welsh Colony in Patagonia’.

Sut dywydd a gafwyd yn ystod y Eisteddfod? Dydd Mawrth roedd yn ddigon braf i Orsedd y Beirdd a ‘llu mawr o’r cyhoedd’, yn cael eu harwain gan yr Arch Dderwydd Hwfa Môn, i ddod at ei gilydd ar Fryn yr Orsedd (Carreg Defaid). Dydd Mercher, roedd ‘yn fore nodedig o braf’, meddai’r cofnodion. Dydd Iau, eto, ‘yr oedd yn foreu hyfryd’. Dydd Gwener, ‘gan fod y wybren yn welw, ni wisgodd y beirdd eu mentyll’. ‘Erbyn y cyngerdd hwyrol ymarllwysai y gwlaw’ yn ôl y cofnodion.

Ond, er gwaethaf rhyw ddiferion fel hyn, ar y Sadwrn, dydd olaf yr Eisteddfod, llawenychodd Dyfed yn orfoleddus a chyhoeddi-
‘Bu’r wyl heb umbarelo’.

E.E.
-----------------------------------

Addasiad yw'r uchod o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1998, i nodi canrif ers cynnal yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Blaenau.

* Mae'r goron bellach yn ôl yn y Blaenau, ac efo'r gadair, wedi treulio'r haf yn arddangosfa Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn Siop Antur Stiniog.

Llun- Alwyn Jones

Arddangosfa'r Gymdeithas Hanes

Galwch draw i Siop Antur Stiniog yn Stryd Fawr y Blaenau!

Mae’n bleser mawr gennym gyhoeddi fod yr Arddangosfa Hanes sydd wedi symud i Siop a Thŷ Coffi Antur Stiniog ers mis go-lew bellach yn andros o lwyddiannus, ac mae’n fraint i ni fel cwmni cymunedol ei chynnal.

Criw o wirfoddolwyr gweithgar a gwybodus iawn o Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog sy'n gyfrifol am ddatblygu'r arddangosfa wych yma. Mae’n dangos trawstoriad eang a diddorol iawn o hanes ardal ‘Stiniog sy’n dyddio mor bell yn ôl a diwedd y 1800au!

Mae’r arddangosfa yn cynnwys Car Gwyllt go iawn o chwarel y Graig Ddu (cyflwynwyd gan y Gymdeithas Hanes er cof am Emrys Evans), hanes Clybiau Pêl Droed ‘Stiniog dros y degawdau, a llawer mwy – cofiwch alw i mewn i weld drosoch eich hun! Mae’n bosib iawn y byddwch chi’n nabod nifer o wynebau!

(Llun -Alwyn Jones)

Yn fwy diweddar rydym yn falch iawn o weld Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol a gynhaliwyd ym Mlaenau Ffestiniog yn 1898, yn cael ei hychwanegu at y Goron o'r eisteddfod honno, oedd yno eisoes.


Diolch i gymwynas Cyngor Tref Ffestiniog, mae'n wych gweld y ddwy eitem werthfawr iawn yma efo'u gilydd eto!


Tybed oes tref arall yng Nghymru lle mae'r gadair a'r goron wreiddiol yn eu holau efo'u gilydd, ac ar gael i'r cyhoedd eu gweld o ddydd i ddydd?


Bu tri o aelodau'r Gymdeithas yn siarad am y ddeuawd ar raglen Heno ar S4C ganol mis Gorffennaf.


 el aelodau staff Siop Antur Stiniog, rydym yn lwcus iawn o fod yn dystion i gymaint o sgyrsiau difyr sydd i’w clywed gan fynychwyr yr arddangosfa - yn enwedig pan mae pobl leol yn trafod yr hyn sydd i’w weld yno ac yn rhannu’u hatgofion, straeon - ffeithiau am ein cymuned yn cynnwys disgrifiadau o sut mae’r dref wedi newid dros y degawdau diwethaf - ac wrth gwrs, clywed am gymeriadau unigryw sydd wedi byw yn yr ardal dros y blynyddoedd!

Fel caffi, siop a man gwybodaeth yn y dref, rydym yn cael croesawu nifer fawr o ymwelwyr, ac mae’n bleser mawr gweld cymaint ohonyn nhw’n cymryd  diddordeb yn ein hetifeddiaeth a’n hanes. Mae hefyd yn syndod darganfod faint o pobl sydd â chysylltiadau â’r ardal.

Pobl leol ydi’r gwirfoddolwyr sydd yn rhedeg yr Arddangosfa Hanes, ac wrth drafod, mae’r cwestiwn yn codi’n aml, pam nad oes ‘na ganolfan dreftadaeth yn yr dref? Adeilad pwrpasol i arddangos ac addysgu pobl am ein hanes a’n treftadaeth - fel sydd yna yn Llanberis. Ydi hyn yn rhywbeth gallwn feddwl am ddatblygu fel cymuned? Beth yw eich teimladau chi?

Mae’r Arddangosfa Hanes Lleol ar agor dydd Llun- ddydd Gwener 9.00-14.30, ac ar ddydd Sadwrn o 10.00-15.00, yn Siop a Tŷ Coffi Antur Stiniog-

Mae yno groeso cynnes i bawb!
------------------------------------

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Mehefin 2019.

Bwrw Golwg- Eisteddfod Talieithiol Gwynedd, 1891

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Gan W.Arvon Roberts.

Am  dridiau ym mis Awst 1891, o’r 25ain i’r 27ain, cynhaliwyd yr eisteddfod uchod ym Mlaenau Ffestiniog, a hynny mewn pabell a gostiodd £250. Pabell o waith E.E .Evans, Betws y Coed a’i chodi yn Sgwâr y Farchnad. Yr oedd yn un yn dal dŵr, wedi’i ardduno’n wych ac arwyddeiriau i gyd yn Gymraeg, a digon o le ynddi i 6000.

Saith mlynedd yn ddiweddarach cynhaliwyd y Brifwyl Genedlaethol yn yr un lle, y tro cyntaf iddi ymweld â Meirionydd. Cafodd degau o filoedd egwyl hyfryd o’r chwareli i fwynhau eu hunain ym 1898, ac yn yr Eisteddfod Talieithol, llwyr ataliwyd y chwareli yn ystod gweithgareddau’r Ŵyl.

Am 5 o’r gloch, dydd Mawrth, yn hen Ysgoldy Dolgarreg Ddu, death cynulliad lluosog i wrando ar T.E. Ellis AS, yn areithio ar ‘Addysg yng Nghymru’, a’r Prifathro T.F.Roberts, Aberystwyth, ar ‘Deddf Addysg Rhydd’. Am 6.30pm yn Ystafelloedd yr Assembly, cynhaliwyd cyngerdd dan lywyddiaeth A.M.Dunlop. Cymerwyd rhan gan Miss Maggie Davies, Miss Eleanor Rees, Miss Maggie Williams; a’r Meistri Ben Davies, Ffrangcon Davies, W. Davies a Wilfred Jones. Y cyfeilwyr oedd D.D. Parry a J. Osborne Williams; Telynwyr – Eos y Berth ac Ap Eos y Berth a D. Francis; ynghyd a Côr y Moelwyn Glee Society a Seindorf Arian yr Oakley.

Erbyn dydd Mercher yr oedd y tywydd wedi gwella mewn cymharaieth â’r diwrnod gwlyb blaenorol; eto, yr oedd yn wyntog a’r cymylau uwchben yn fygythiol. Am 9.30 cynhaliwyd Gorsedd ar lawnt Bowydd, o dan arweiniad Gwilym Alltwen, yn absenoldeb Clwydfardd. Cyfansoddodd Alltwen englyn i’r achlysur:

O!’r hen Orsedd fawreddog – yma’r wyt
Yn mawrhau Ffestiniog;
Uwch meini llech, a maenllog- y Brython
A gario swynion ein gwersi enwog

Am 10.30 cafwyd tyrfa gweddol luosog yn y babell. Arewinwyd gan Cynonfardd (y Parch Thomas Edwards, 1848-1927) a ddaeth trosodd o Bensylfania i’r Ŵyl, gyda T.E.Ellis, Aelod Seneddol dros Feirionydd ar y pryd yn llywyddu.

Y buddugwyr oedd – cerflun derw gafr gyda’r arwyddair ‘Gwlad rydd a mynydd i mi’, gwobr 2 gini, T.Humphreys, Caernarfon; Hir a Thoddaidd y gorau o 42 ymgeisiwr , ‘Glanffrwd’ Elliseus Williams neu Eifion Wyn Porthmadog; Canu Penillion, ‘Ehedydd Môn’, gwobr o gini; cyfeithiad o ‘Merch Cae Melwr’, y gorau o 37, a gwobr o gini – Mr.Evans, brawd y newyddiadurwr, Beriah Gwynfe Evans; Cywydd ‘Y Gwaredwr’ neb yn deliwng; Cyfansoddi Pedwarawd D.D.Parry  - 3 gini; Cyfansoddi Unwad, J.Thomas, Mochdre  - 3 gini; Traethawd, ‘Awgrymiadau Ymarferol ar sut i gyfansoddi telynegion’  neb yn deliwng; Cân Ddisgrifiadol. ‘Y Ffair Gyflogi’, H.R.Abbey Williams Betws y Coed, a R. Williams (‘Marlwyd’) yn gyfartal – 2 gini.

Rhoddwyd gwobr o £15  a chornet arian gwerth 10 gini i’r seindorf orau a bu cystadlaeath rhwng seindyrf Llanberis a Llan Ffestiniog. Yn dilyn beirniadaeth Emyn Evans a John North, Huddersfield, y buddugwyr oedd Seindorf Llan Ffestiniog.

Yr oedd dau gôr yn cystadlu am y brif gystadleuaeth, Côr Undebol Caerleon  75 aelod, arweinydd J. Robinson,  Côr Llanfyllin, 82 o aelodau, arweinydd T.Price. Y gân oedd ‘Canwn ganiad newydd’ o ‘Emmanuel’ Dr Joseph Parry.  Côr Caerleon enillodd y wobr o £75. Traethawd ‘Yr eneth, y ferch a’r fam’, gwobr o 4 gini, buddugol Miss Annie Richard, Ysgol y Manod, allan o saith ymgeisydd.  Deuddeg englyn, ‘Newyn’, H.Gwynedd Hughes yr orau, 3 gini.

Hollti llechi i rai dros 18 oed, gwobr 25 swllt, yn gydradd fuddugol W.Jones, Stryd Dorfil ac A.Henderson, Talysarn; ac i’r rhai dan 18 oed, W.Jones, Teras Picton, Blaenau, gwobr 15 swllt. Cafwyd cyngerdd rhagorol yn yr hwyr.

Yn yr Orsedd ar ddydd Iau, diwrnod olaf yr Eisteddfod, cafodd nifer eu hurddo yn feirdd ac yn ofyddion. Traddodwyd anerchiad ar yr orsedd yn ei hynafiaeth gan Thomas Tudno Jones (‘Tudno’), ac offrymwyd gweddi gan yr Esgob Daniel Lewis Lloyd, Bangor, i ddiweddu. Yna aed yr orymdaith fawr i gyferiaid y babell, gyda Seindorf Llan Ffestiniog yn arwain ar y blaen, lle roedd yr Esgob a Tudno yn llywyddu ac yn arwain.

Dyfarwnwyd hanner gini o wobr i Robert Roberts, Harlech, am y ffon ddraenen orau. Saith llath o frethyn cartref, buddugol Shadrach Jones, Tanygrisiau,

Ymgeisiodd 100 ar yr Englyn ‘Trais’, Gwilym Alltwen aeth a’r wobr o  un gini. Traethawd ‘Mabolgampau’, yn gyd-fuddugol, ac yn ennill gini yr un, John Griffith, Llanfyllin, a D.R. Jones, Blaenau. Traethawd: ‘Dylanwad y Saeson ar y Cymry yn eu llenyddiaeth’, buddugol, gwobr 10 gini a thlws aur, John Roberts, Stryd Wesla, Blaenau Ffestiniog. Myfyrdraeth: ‘A marwolaeth ni bydd mwyach’, 4 gini, Tafolog a Tegfelyn yn gydradd. Datganu yr anthem: ‘Ynot Ti, O Arglwydd’, buddugol Côr Ffestiniog dan arweiniad H.Jones (‘Garmonfab’), gwobr £10.

Gwau sanau: Mrs Ann Jones, Soar, Talsarnau. Beirniadaeth ar y plu pysgota: enillydd Owen Williams, Stryd Leeds, Blaenau Ffestiniog, gwobr £1 a swllt. Cystadleuaeth arlunio digymorth: 1af – Idwal Owen Griffith, 2il John Owen, Llys Dorfil. Cystadleuaeth ‘Photographic Views of North Wales’, gorau, Mr Coatleigh, Amwythig.

Yn y munudau a ddilynodd disgynodd y glaw mor drwm fel y bu’n rhaid atal un cystadleuaeth a chanu ‘Hen Wlad fy Nhadau’. Awdl Bryddest y Gadair: ‘Abel’, gwobr o £20 a Chadair Dderw, buddugol o 21, Watkin Hezekiah Williams (‘Watcyn Wyn’).

Cynllun cwpan llechen o gwpwrdd tri darn, Richard E.Davies, Sgwâr y Parc, Blaenau, 2 gini. Cystadleuaeth canu ‘Martyrs of the Arena’ -  ymgeisiodd pedwar côr – Llanidloes (arweinydd T.Phillips) 45 aelod; Newsham Park, Lerpwl (arweinydd G. W. Thomas) 39 aelod; Bethesda (arweinydd J.R.Jones) 46 aeold; a Blaenau Ffestiniog (arweinydd Cadwaladr Roberts), 36 aelod, rhannwyd y wobr o £15 rhwng y ddau olaf.

Bu’r cynulliadau yn lluosog ar hyd y dydd, a chafwyd cyngerdd unwaith eto yn yr hwyr yn cynnwys datganiad ardderchog o ‘Ystorom Tiberias’ (Stephens) gan y Côr dan arweiniad Cadwaladr Roberts. Swm y derbyniadau gan gynnwys y tanysgrifiadau oedd £1,164, oedd yn gadael  £300 o elw.
---------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.(Rhaid defnyddio 'web view' ar ffonau symudol).
Llun -Paul W

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Hydref 1916

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg eitemau a welwyd yn rhifyn 14 Hydref 1916 o'r Rhedegydd oedd hysbyseb ar y dudalen flaen am lyfrgellydd i'r Llyfrgell Gyhoeddus yn y Blaenau, gyda'r ymgeiswyr i anfon am fanylion gan glerc y Cyngor Dinesig, Edward Jones. Hefyd, llongyfarchwyd Lewis Davies, Siop y Gloch ar gael ei benodi'n Gynrychiolydd Milwrol dros bum plwyf Penllyn, Y Bala. Roedd ei swydd fel Swyddog Recriwtio yn ardal Blaenau a'r cyffiniau wedi dod i ben ers i ymrestru gorfodol ddod i rym yn gynnar yn 1915.

Fel arfer, yr oedd adroddiadau eraill yn sôn am y milwyr a laddwyd, ac a glwyfwyd, ac yn enwi rhai eraill oedd wedi ymuno â'r lluoedd arfog. I geisio chwifio baner Prydeindod, ac i annog mwy o filitariaeth, cafwyd ymweliad pwysigion â'r Blaenau tua'r adeg hon, sef Syr A. Osmonde Williams, Arglwydd Raglan Sir Feirionnydd a'i wraig. Dod yma i gael gweld catrawd leol o'r V.T.C. - Catrawd y Gwirfoddolwyr dan Hyfforddiant, ac wedi cyrraedd tua 6y.h. ar y nos Sadwrn, hebryngwyd hwy ar yr  orymdaith drwy'r dref gan guard of honour o'r sgowtiaid lleol. Aethpwyd ymlaen i weld y V.T.C. yn y Drill Hall, lle yr oedd y Bugle Band yn canu cerddoriaeth i blesio'r ymwelwyr pwysig.

Canmolodd Syr Osmonde y swyddogion a fu'n gyfrifol am sefydlu'r corfflu, yn enwedig y prif swyddog, Mr Ben T. Jones, cadeirydd y Cyngor Dinesig. Cymaint felly fel y dyrchafwyd Jones i safle Capten. Gofynnodd yr Arglwydd Raglan i bawb anrhydeddu ei ddyrchafiad, ac i sicrhau ei gyfarch o hynny ymlaen fel 'Capten yn y Fyddin Brydeinig'. Gorchmynnodd y swyddogion eraill i sylweddoli eu bod yn atebol i'r capten newydd o'r diwrnod hwnnw ymlaen. Roedd Syr Osmonde yn edrych ar Flaenau Ffestiniog fel ardal oedd yn esiampl i weddill y sir gyda'r ymroddiad yn y gorffennol i'r fyddin. Diolchwyd i'r Capten newydd ar y Gwirfoddolwyr, ei ddirprwyon, megis y rhingylliaid ar y corfflu, Ivor Thomas, Richard Williams a W.M.Owen. Tua diwedd ei lith, rhaid oedd galw am fwy o ymroddiad:

Yr ydym yn deall mai cynyddu bob wythnos y mae'r Cwmni...Dyma gyfle yn awr wedi dod at ddrws pob dyn i wneud ychydig at amddiffyn ei wlad, a'i chynorthwyo at gadw'r gelyn draw. Peth rhad iawn yw gwladgarwch ar y llwyfannau, ond nid yw o unrhyw werth os nad cheir ef mewn gweithrediad. Disgwylir yn fawr weled pob dyn o dan 50 oed a dweyd y lleiaf yn ymuno ar unwaith, gan nad beth yw eu safle mewn cymdeithas.

Ac wedi darfod ar ei araith lawn ystrydebau gwladgarol, Prydeinig, ryfelgar, ymadawodd yr Arglwydd Raglan a'i wraig i ddychwel i'w cartref cyfforddus yng Nghastell Deudraeth, Penrhyndeudraeth.

Yn amlwg, yr oedd elfennau gwrth-Gymraeg yn bodoli mewn ambell garfan o Gymry'r dref cyn belled yn ôl â 1916. Yn brawf o hynny gwelwyd, mewn adroddiad ar weithgareddau'r Cyngor Dinesig, hanes y cynghorydd R.R.Williams yn cynnig y dylai’r hysbyseb am lyfrgellydd newydd i'r dref fod yn Saesneg yn unig. Yn ffodus i ddyfodol yr heniaith ar lawr siambr y cyngor, ni fu cefnogydd i gynnig y cynghorydd hwnnw.

Cafwyd llun o'r Preifat David Joseph Evans, mab ieuengaf Mr a Mrs John Evans, 5 Penygroes, Bethania, yr hwn a laddwyd ar faes y frwydr 2 Hydref 1916, yn 20 mlwydd oed, yn rhifyn 21 Hydref o'r Rhedegydd. Odditano, cyhoeddwyd copi o lythyr o gydymdeimlad diffuant ei gaplan yn y ffrynt, Evan Mathias. Wedi trafod ei angladd, mewn claddfa ar gyfer milwyr o Brydain, aiff y caplan ymlaen megis:

Nis gwn a glywir y Gymraeg yn aml ar lan beddau milwyr Cymreig yn Ffrainc. Beth bynnag am hynny, cynhaliais y gwasanaeth hwn yn "yr hen iaith," ac yr oedd dau o'i gyfeillion o Ffestiniog, o'r un Platoon ag ef, ac amryw eraill yn bresennol. Bydd yn gysur i chwi glywed fod croes o bren a'i enw a manylion eraill yn argraffedig arni yn marcio man fechan ei fedd erbyn hyn, a fod pob gofal yn cael ei gymeryd o'r fynwent...

Milwr arall a laddwyd oedd Phillip Woolford, 24 oed, Pen-y-bont, Llan Ffestiniog. Roedd Phillip, yn un o'r gwirfoddolwyr a ymunodd â'r fyddin, ac wedi bod yn y ffrynt ers dwy flynedd. Roedd wedi ei glwyfo sawl tro, ac wedi ei ‘anrhydeddu a medal ychydig fisoedd cynt', yn ôl yr adroddiad. Yn drist iawn, cofnodwyd iddo fod gartref ar leave fis ynghynt, pryd yr ymbriododd â merch o Dde Cymru.

Ymysg gohebiaeth yn rhifyn 21 Hydref oedd llythyr gan un a alwai ei hun yn 'Bronmanod', a oedd yn ymateb i sylwadau'r cynghorydd R.R.Williams ynglŷn â'i gynnig yng nghyfarfod o'r Cyngor Dinesig mai yn Saesneg y dylid hysbysebu am lyfrgellydd newydd. Roedd 'Bronmanod' yn gynddeiriog gyda'r cynghorydd:

...a beth oedd meddwl Mr R.R.Williams yn cynyg yn wyneb Cyngor cyfan fod yr hysbysiad am Lyfrgellydd i fod yn Saesneg? A garai gael Sais yn y swydd? Byddai well llosgi pob llyfr Cymraeg tybed? Faint sydd ers pan oedd yr un aelod yn cynyg fod cofnodion y Cyngor yn cael eu hargraffu yn Gymraeg. Ers pryd mae R.R.Williams wedi anghofio'i Gymraeg, a pha gyfathrach sydd rhyngddo a'r iaith fain? Cysondeb frawd...

*   *   *   *   *

Llun o’r Rhyfel Mawr

Yn dilyn y sylw a roddwyd i’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Llafar Bro yn ddiweddar, anfonwyd y llun hwn atom gan Mrs Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug (gynt o Highgate, Llan Ffestiniog). Fe’i tynnwyd mewn gwersyll milwrol ac mae’n dangos tri o’r Llan a oedd yn perthyn iddi.

Mae dau o frodyr ei mam yn y llun: William Jones yn eistedd yn y tu blaen â gwn ar ei lin a Jack yn ail o’r dde yn y rhes gefn. Dychwelodd y ddau i fro eu mebyd ar ddiwedd y rhyfel, y naill yn chwarelwr a’r llall yn bostmon.

Roedd William yn gerddor naturiol. Mae gan Mrs Lloyd gasgliad o’i offerynnau cerdd: ffidil, banjo a ffliwtiau yn ogystal â llun ohono’n chwarae ei zither. Bu’n flaenor a chodwr canu yng nghapel Peniel, a phob prynhawn Sul cerddai i Ryd-sarn i arwain gwasanaeth yn y capel bach. Parhaodd effeithiau’r rhyfel yn drwm ar Jack, a bu farw yn 49 oed.

Yn sefyll ar y chwith â gwn yn ei law mae Salisbury Hughes, gŵr i chwaer tad Mrs Lloyd a mab i’r bardd/newyddiadurwr R.O.Hughes (Elfyn), a enillodd gadair Prifwyl 1898 yn y Blaenau ac a fu’n golygu’r Rhedegydd a’r Glorian. Roedd Salisbury yn gweithio ar y rheilffordd yn Y Bala a’r Blaenau.

Dyna dri yn y llun wedi’u henwi. Ai hogiau o’r Blaenau neu Llan yw rhai o’r lleill? Efallai bod copïau eraill wedi goroesi, a rhai eraill o’r gwŷr ifainc yma yn wybyddus i ddarllenwyr Llafar Bro.  Gyrrwch air atom.

  ----------------------------------------------

Ymddangosodd y ddwy erthygl yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2016                        
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Bwrw Golwg -Cadwaladr Roberts

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, erthygl ddifyr a pherthnasol arall gan W. Arvon Roberts.

CADWALADR ROBERTS - PENCERDD MOELWYN

Rhaid cychwyn drwy ganu clodydd cymdogaeth y Blaenau am ei dilyniant niferus o wŷr a merched a enillodd enwogrwydd iddynt eu hunan yn ogystal a man eu genedigaeth fel cerddorion, beirdd a llenorion, yn enwedig rhwng y blynyddoedd 1836 a’r 1920au.

“Y mae rhai ohonynt a adawodd enw ar eu hôl, ond y mae eraill nad oes iddynt goffadwriaeth.” (Ecclesiasticus 44)

A pherthyn i’r dosbarth cyntaf a enwid oedd Cadwaladr Roberts (Pencerdd Moelwyn), o Danygrisiau. Ac mae’n ofidus gennyf imi golli’r cyfle y flwyddyn diwethaf i dynnu sylw’r wasg Gymraeg i nodi canmlwyddiant marwolaeth y cerddor dawnus hwnnw, un oedd mor adnabyddus yng Nghymru a thu hwnt yn ei ddydd.

Ganwyd ef yn yn y flwyddyn 1854 yn Nhŷ Capel Bethsaida (A, adeiladwyd 1838), Tanygrisiau, yr hynaf o bum plentyn Robert a Jane Roberts, Aelgoch, (Jane Griffith o Dremadog gynt). Priododd ei rieni ar Fai 21, 1853.

Roedd tad Cadwaladr yn ddiacon yn Bethsaida. Bu farw’n ddisymwth o frawychus pan syrthiodd darn o graig arno yn Chwarel y Moelwyn, o gylch Llyn Stwlan. Dyma deulu a fu’n golofnau i’r achos Annibynnol yn Nhanygrisiau, yn arbennig iawn gyda cherddoriaeth a chaniadaeth y cysegr. Deuai canu ac arwain canu yn rhywbeth naturiol i’r rhieni a’u plant. Amlygodd Robert C. Roberts (Eos Moelwyn 1859-1890), sef brawd Cadwaladr, fel datganwr da hyd nes y torrwyd ef i lawr yn gynnar, ac yntau ar ganol datblygu.

Ychydig o fanteision addysg a gafodd Cadwaladr, ac er mwyn cynnal y teulu, gorfodwyd iddo fynd i weithio yn y chwarel yn bur ifanc. Cyfarfu â damwain wrth ddilyn ei orchwyl, - damwain a’i gadawodd ef yn gloff am weddill ei oes. Cafodd ei ddwyn i fyny yng Nghapel Carmel (A), Tanygrisiau (codwyd yn 1863), lle daeth yn ddiacon tua 1885.

Yn ugain oed, pan ymadawodd John W. Jones, Tŷ Newydd, am Batagonia (hynny yn 1874), dewiswyd Cadwaladr Roberts, Aelgoch (pryd hynny) yn arweinydd y gân yn ei le. Cryn beth i ddyn ifanc oedd cymryd lle gŵr o brofiad a safle William Jones. Dewiswyd Owen T. Roberts yn Is-Arweinydd a bu yntau’n gymorth effeithiol hyd nes iddo ef ymfudo i’r Unol Daleithiau. Cymerwyd ei le yntau gan William S. Roberts, brawd arall i Cadwaladr, ond gadael yr ardal fu ei hanes yntau hefyd, a dewiswyd ei frawd arall, Robert i lenwi’r swydd. Yn anffodus bu farw yn 32 mlwydd oed, ond dychwelodd William S. yn ôl o’r America i ail-afael yn ei waith.

Llafuriodd Cadwaladr Roberts yn galed a ffyddlon, a bu ei ddylanwad fel arweinydd y gân yn gymorth i ddyrchafu caniadaeth y cysegr yng Ngharmel:

‘... a’r peth cyntaf a wnaeth ar ôl dechrau arwain Côr Carmel oedd didoli’r eosiaid oddi wrth y brain. Roedd pawb eisiau bod yng Nghôr Carmel, ond nid oedd gan Cadwaladr le i bawb.’ 

medd y diweddar Ernest Jones, Blaenau Ffestiniog.

Yn Ebrill 1885, priododd Miss Maria Williams, a ddaeth i’r ardal o Fae Colwyn i wasanaethu fel prifathrawes yn Ysgol y Bwrdd (Adran y Babanod) yn Nhanygrisiau. Bu hithau yn gerddores wych ac yn fanteisiol iawn i’r canu yng Ngharmel.

Daeth Cadwaladr i fwy o amlygrwydd ar ôl iddo sefydlu Côr Meibion y Moelwyn a’r Côr Undebol cyn hynny. Enillodd gannoedd o bunnoedd mewn gwobrwyon ynghyd â dwy gadair, dwy goron, cwpanau, ffyn arwain, tlysau, a.y.y.b. mewn eisteddfodau lleol, taleithiol, a chenedlaethol.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog ym 1898, cafodd ei urddo fel ‘Pencerdd Moelwyn’. Un o’i edmygwyr mwyaf oedd Syr Osmond Williams (1849-1927) Llanfihangel-y-Traethau.

Trwyddo ef, cafodd Côr Meibion y Moelwyn ganu o flaen y Brenin Edward VII, ar fwrdd y Pleserfad Brenhinol yng Nghaergybi yn 1907, ac yna o flaen Siôr V yn Aberystwyth. Yn 1920, anturiodd Cadwaladr Roberts a’i gôr meibion dros yr Iwerydd, ar daith drwy’r Unol Daleithiau. Roedd y côr hwnnw rhwng 70 a 80 o aelodau mewn rhif, ond rhaid fu dewis ychydig dros ugain o’r lleisiau gorau.
Y flwyddyn ganlynol, teithiodd y côr i Ganada ar daith casglu arian i Gronfa Goffa Edward VII - cronfa oedd i hybu cais i ddileu’r pla gwyn. Yn ychwanegol at hynny, bu’n deyrngar iawn i Gylchwyl Gerddorol Harlech ar ôl ei hail-gychwyn yn 1910.

Gwasanaethodd mewn cannoedd o gyngherddau elusennol tuag at gynorthwyo’r tlawd a’r anghenus. Yn ‘Y Dysgedydd’ yn 1891, cwynai fod y canu cynulleidfaol mewn sefyllfa isel iawn. Dau beth oedd i gyfrif am hynny yn ei ôl ef:

(1) Esgeulusder y cantorion;
(2) Y lle israddol a roddwyd i’r canu mewn cymhariaeth â’r rhannau eraill o’r gwasanaeth – mai dim ond rhywbeth i lenwi bwlch oedd y canu.

Roedd angen cael “mwy o amrywiaeth yn y canu, yn ogystal â sefydlu cyfarfod canu cyson a rheolaidd”, yn nhyb Cadwaladr Roberts.

Tua 1908, dyrchafwyd ef yn Ynad Heddwch. O ran ei ddaliadau gwleidyddol roedd yn Rhyddfrydwr i’r carn. Bu farw o’r darfodedigaeth ar Fehefin 14, 1915, a hynny’n ei gartref - Bodlondeb, Tanygrisiau - yn dilyn cystudd maith a phoenus. Roedd yn 61 mlwydd oed. Claddwyd ef ym mynwent Sant Mihangel, Ffestiniog. Canodd Côr y Moelwyn wrth ymyl y tŷ, a chanwyd ar hyd y ffordd gan Gôr Carmel. Roedd hynny’n rhywbeth oedd yn ddigon naturiol i’w wneud mewn angladd ‘Pencerdd’.

Delwedd o wefan Cymru1914. Dolen isod

Adroddir yn ‘Y Drych’ (1994), fod dwy o’i ddisgynyddion, sef ei nithoedd, y chwiorydd Jane Kimball a Blodwen Williams, yn byw yn Utica, Efrog Newydd, a’r ddwy y flwyddyn honno yn eu nawdegau. Bu iddynt ymfudo o Danygrisiau yn 1909.
---------------------------------------------

Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mehefin 2016.

Gallwch ddilyn cyfres Bwrw Golwg gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Hanes angladd Pencerdd Moelwyn yn y gyfres Stolpia.

Cymru 1914

Bwrw Golwg- Un a gafodd goleg!

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, erthygl am Edwin Owen (1887 - 1973), gwyddonydd o Stiniog, gan Wyn Penri Jones.

Fel un o fabis y pumdegau, drigain mlynedd yn ddiweddarach mae’r cyfryngau’n parhau i edliw pa mor dda yw hi arnom ni - y baby boomers bondigrybwyll.  O ystyried caledi ac erchylltra hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif, does dim dadl bod amodau byw rhai fel fi a’m cyfoedion yn dipyn gwahanol erbyn heddiw.

Doedd Stiniog y 50au a’r 60au ddim yn eithriad i’r math hwnnw o edliw, gyda’r hynafgwyr yn ystrydebu, hyd at syrffed weithiau, ac yn holi’n rhethregol am eu cyfoedion - “Lle byddai hwn neu hon erbyn hyn petai wedi cael colej?”.  Cymysgedd oedd yma o rannu caledi eu cyfnod hwy a’r dull Stiniogaidd cynnil, caredig, o gymell ac o gefnogi ein cenhedlaeth ni. 

Yma ‘dw i am godi cwr y llen ar un o hogia Stiniog a gafodd ‘golej’ a hynny yn nechrau’r ugeinfed ganrif; cyfnod sydd wedi ei groniclo yn hynaws gan un o’i gyfoedion, sef T H Parry-Williams. 
Mis Hydref eleni traddodwyd darlith yn y Llyfrgell Genedlaethol dan y pennawd:  ‘Copenhagen a Chymru’, darlith wedi’i seilio ar un o gewri ffiseg mwyaf yr ugeinfed ganrif, sef Niels Bohr. Y darlithwyr oedd Dr Rowland Wynne a’r Athro Emeritws Gareth Ffowc Roberts.  Wrth hyrwyddo’r digwyddiad pwysleisiodd y Llyfrgell enwogrwydd  Bohr ‘am ei waith arloesol fel un o sylfaenwyr mecaneg cwantwm a roddodd arweiniad ac ysbrydoliaeth i genedlaethau o ffisegwyr, a ddaeth wedyn, lawer ohonynt, yn fyd enwog.’ 

Canolbwynt y ddarlith oedd y berthynas rhwng Bohr a gwyddonwyr o Gymru.  Roedd un, sef William Ewart Williams (1894 – 1966), yn enedigol  o Rostryfan a’r llall, Edwin Augustine Owen, yn hogyn o Stiniog. 

Edwin Owen- ar y chwith yn y rhes gefn. Mwy o fanylion isod.

Bu Edwin Owen yn gyfaill i Bohr o’r amser y bu’r ddau yn ymchwilwyr yn labordy Cavendish, Caergrawnt (1911/12) ac mae’n debyg bod y berthynas wedi goroesi hyd farwolaeth Bohr yn 1962, fel y tystia nifer o lythyrau rhwng y ddau, sydd i’w canfod heddiw yn archif Bohr yn Copenhagen. Nodir yn un o’r rheini bod Bohr wedi treulio ychydig ddyddiau o wyliau gydag Edwin Owen yng ngogledd Cymru.  Dichon, felly, iddo ymweld â Stiniog!

Yn sicr, mae arbenigedd academaidd a gwaith treiddgar y ddau ddarlithydd uchod yn gymwynas hynod werthfawr i Gymru a’r iaith Gymraeg.    Gan fod Rowland yn ffrind da i mi, fe fanteisiais ar y cyfle i’w holi ymhellach, a thrwyddo fo, Gareth Roberts am Edwin Owen.   Mae’r ddau wedi bod yn hael wrth rannu eu ffynonellau gyda mi, yn ogystal â chytuno i’w rhannu yma. Ymysg eraill, maent yn cynnwys erthygl yn Y Traethodydd a  sgwrs radio ‘Y dyn a’i dylwyth’  recordiwyd yn 1946, lle mae Edwin Owen yn adrodd rhywfaint o hanes ei fywyd a’i yrfa. Mae copi caled o’r sgwrs yn archifdy Prifysgol Bangor.

Roedd Edwin Owen yn fab i John ac Ellen Owen. Dyma sut yr adroddodd beth o’i hanes yn y sgwrs radio rywdro:

‘Chwarelwr oedd fy nhad, yn ddarllenwr mawr, ac yn medru meistroli’r hyn a ddarllenai. Nid ysgrifennodd nemor ddim oddigerth dau draethawd buddugol mewn cystadleuthau yn yr Eisteddfod Genedlaethol – un yn Eisteddfod Blaenau Ffestiniog yn 1898 ar y pwnc, “Chwarelau, Mwyngloddiau a Llaw-weithfeydd Sir Feirionydd, yn cynnwys awgrymiadau gyda golwg ar eu datblygiad”, a’r llall yn Eisteddfod Caernarfon yn 1906 ar “Chwarelyddiaeth". Cefais fy nerbyn yn gyflawn aelod yng nghapel y Garregddu … Symudasom i gapel Maenofferen pan adeiladwyd y capel hwnnw, am ei fod yn agosach i’m cartref na’r Garregddu.’

O’m cof i o leoliad y ddau gapel, prin yw’r pellter rhyngddynt, ond o ystyried amlder y mynychu bryd hynny – dipyn o hen sdép mae’n amlwg!  

Derbyniodd ei addysg gynnar yn Ysgol Ramadeg Ffestiniog lle disgleiriodd yn y celfyddydau. Yna, yn 1905, enillodd le ym Mhrifysgol Bangor i astudio Mathemateg a Ffiseg a graddio gydag anrhydedd yno yn 1909.  O ganlyniad, dyfarnwyd iddo ysgoloriaeth i dreulio dwy flynedd (1910-12) fel myfyriwr ymchwil yn labordy enwog Cavendish, Caergrawnt, a dyna lle y bu iddo gyfarfod gyda Niels Bohr.  Yno bu’n gwneud gwaith pwysig ar Ymbelydredd o dan lygad barcud yr athro ffiseg J. J. Thompson, darganfyddwr yr electron ac enillydd Gwobr Nobel mewn ffiseg yn 1906 am waith ar gludiad trydan mewn nwyon.   

Yn dilyn hynny, aeth y gŵr o Stiniog i weithio i adran Fesureg y National Physical Laboratory. Parhaodd ei ymchwil i Belydr X a ffiseg atomig pan ymunodd â choleg Prifysgol Llundain, cyn ei benodi yn 1926 i gadair Ffiseg ei hen goleg ym Mangor. Yno, sefydlodd adnoddau ymchwil oedd yn adnabyddus yn fyd-eang a dyfarnwyd iddo ystod eang o urddau a gwobrau rhyngwladol yn ei faes.  

Yn 1915, priododd Edwin Owen â Julia May Vallance a ganed iddynt un mab. Yn ogystal â derbyn cydnabyddiaeth rhyngwladol am ei waith, bu hefyd yn weithgar yn ei gymuned leol ym Mangor; roedd yn gadeirydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr yng Ngogledd Cymru o 1946 hyd 1956; yn llywodraethwr Ysgol Ramadeg Bangor ac ysgol breifat Rydal ym Mae Colwyn.  Fe’i hurddwyd gan yr orsedd.  Nodir ei ddiddordebau fel golff (gorfodol i ddyn o’i safle ef, fe dybiwn!) a physgota, y diddordeb hwnnw wedi’i feithrin, siŵr o fod, yn ystod ei fagwraeth yn Stiniog.

Dros yr wythnosau diwethaf, wedi holi ambell i gydnabod lleol, ac o gofio i Edwin Owen farw ond ychydig dros ddeugain mlynedd yn ôl, mae’n od nad wyf wedi taro ar rywun â chof clir amdano. Od hefyd na chlywais i sôn amdano tra’n tyfu i fyny yn Stiniog, er cael clywed digon am Einstein ac eraill. A doedd enw Bohr ddim yn gwbl ddieithr imi chwaith yn y blynyddoedd hynny. Ac, yn rhyfedd iawn, dim gair amdano chwaith yn Y Gwyddoniadur!

Rhyfedd hefyd, nad oedd Edwin Owen yn destun trafod i hynafgwyr Stiniog ym mhump a chwedegau’r ganrif diwethaf.   Beth allai’r rheswm fod, tybed? Oedd natur gwaith Edwin Owen yn ei ddyddiau cynnar yn Cavendish yn rhywbeth estron i’r hynafgwyr hynny? Neu a oedd gorfodaeth arno, oherwydd natur ei waith, i gadw’i ben o dan y pared? Oes yna agwedd ddiddorol, tybed, i’w ymfudo i Fangor yn 1926?

Neu, o gofio bod Edwin Owen wedi’i fagu yn sŵn diwygiad 1904-05, tybed oedd rhywfaint o wrthdaro bryd hynny rhwng y Stiniog ôl-ddiwygiad a gwyddoniaeth yr oes?
..............................

[Gol. (GVJ) – Dyma lun (uchod) o'r criw cyntaf o’r Ysgol Sir i raddio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor (1907 dwi’n tybio). O’r pump yn y rhes gefn, Edwin Owen yw’r 1af ar y chwith a John Morris (brawd Dr Joseph Morris a’r Archdderwydd William Morris) sydd ar ben arall y rhes. Mrs John Jones-Roberts yw’r ail ferch o’r chwith yn y canol. Bu i ddau o’r criw, sef Richard Jones (agosaf at Edwin Owen) a John Roberts (canol y rhes flaen) gael eu lladd yn y Rhyfel Mawr.]

--------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2016.

Adolygiad: Llên Gwerin Meirion

Adolygiad llyfr, o rifyn Mehefin.

Llên Gwerin Meirion. Detholiad o Draethawd Buddugol 1898.  William Davies; Golygydd: Gwyn Thomas.

Y diweddara’ o’r gyfres ddifyr ‘Llyfrau Llafar Gwlad’ ydi’r gyfrol hon. Ac yn wir, mae’r cynnwys hefyd yn hynod ddifyr, yn enwedig i ni sy’n rhan o’r hen Sir Feirionnydd.

Testun ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898 oedd hwn yn wreiddiol, a enillodd y wobr gyntaf i’r awdur, William Davies, o Dal-y bont, Ceredigion. Derbyniodd William glod uchel, haeddiannol, gan y beirniad, yr Athro John Rhys, a ddywedodd mai dyma un o’r casgliadau gorau o’i fath a welodd erioed. Er nad yw pob cofnod yn unigryw i Feirion, mae’r gwaith ardderchog a wnaeth William Davies yn haeddu’r ganmoliaeth, yn sicr.

Hyd yma, dim ond yng Nghyfansoddiadau Eisteddfod Genedlaethol 1898 y gellid gweld y casgliad rhyfeddol hwn. Mae copïau o’r Cyfansoddiadau rheiny erbyn hyn, fel y gellir dychmygu, fel aur Meirion o brin.

Ond diolch i weledigaeth un o’n ‘hogia ni’, yr Athro Gwyn Thomas, cawn flasu unwaith eto’r miloedd o ddyfyniadau o lên gwerin y sir, a oeddent mewn peryg’ o ddiflannu o’r iaith Gymraeg. Cawn ddarllen enghreifftiau o ymadroddion llên gwerin, diarhebion y misoedd, arwyddion y tywydd, hen benillion a hwiangerddi'r dyddiau fu.

Er efallai’n codi arswyd ar ambell un, mae’r penodau ar ‘Arwyddion Angau’, ‘Ysbrydion’, ‘Drychiolaethau Nosawl’ yn arbennig o ddifyr, ac yn dod â holl ysbryd y dyfyniadau’n fyw iawn, os maddeuwch y disgrifiad! Mae pytiau am hen arferion carwriaethol a llu o ddarnau eraill darllenadwy iawn hefyd yn y gyfrol.

Yn ddi-os, mae Gwyn Thomas, fel golygydd y gyfrol, wedi gwneud cymwynas fawr â’r sawl sy’n ymddiddori yn llên gwerin ein cenedl, ac yn yr hen straeon hynny, oedd mor boblogaidd y dyddiau fu. Mae wedi sicrhau fod gwaith hynod William Davies ar gael unwaith eto, a hynny am bris rhyfeddol o rad o £6.50.

Diolch yn fawr iti Gwyn, a brysiwch i brynu’r gyfrol arbennig hon ddarllenwyr, cyn iddi werthu allan!

VPW

Llên Gwerin Meirion. Detholiad o Draethawd Buddugol 1898.  William Davies; Golygydd: Gwyn Thomas. Gwasg Carreg Gwalch. £6.50

[Llun gan Wasg Carreg Gwalch]

O'r Archif - Atgofion Troad Canrif

Cyhoeddodd Cymdeithas Llafar Bro lyfr  'Pigion Llafar 1975-1999' er mwyn dathlu'r milflwyddiant. Mae'r erthygl isod yn un o'r 'pigion' hynny, yn trafod troad y ganrif cyn hynny. Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mawrth 1979.


Stiniog yn y ganrif ddiwethaf
Atgofion W. M. Jones, Prestatyn
Tuag adeg yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Blaenau (1898) yr oeddwn yn byw yn 1 Stryd Dorfil, a chofiaf am y llu ceffylau yn tynnu coed a pholion trymion iawn i adeiladu’r tent mawr.  Fe’i codwyd lle mae’r Forum heddiw.

Credaf mai erbyn 7 o’r gloch y bore y byddai’r chwarelwyr yn mynd at eu gwaith, ac yn Y Sgwâr corn yr Oakeleys a glywem bob dydd.  Yn yr ysgol ‘Hogia’r Gors’ y gelwid ni, gan mai craig a chors fawn oedd lle mae’r Sgwâr heddiw.  Byddai corn yr Oakeleys yn canu dair gwaith bob awr – y gyntaf i ddweud y byddai saethu; yna'r saethu; a’r corn olaf i ddweud ei bod yn glir.

Adeg dod adref tua phump dyna olygfa hardd, megis gorymdaith – chwarelwyr yr Oakeley a’r Llechwedd yn llanw’r ffordd a’r orymdaith yn parhau am tua ugain munud neu well.  Roedd y mwyafrif ohonynt mewn trowsusau ffustion, côt ddu a het bowler; eraill mewn melfared – ond pawb ag esgidiau hoelion trwm.   Ambell i greigiwr â chap clustiau, a channwyll frwyn wedi’i stwffio i dwll yn y cap.  Ar ddiwrnod glawog gwelid aml i chwarelwr yn cario llechen o’r maint mwyaf o’i flaen er arbed gwlychu gormod ar ei odrau.  Roedd eraill â’u crysau yn agored a’r frest yn noeth er mwyn dangos mor ffit yr oeddynt.

Ar ‘dâl mawr’ byddai’r chwarelwyr yn setlo’u cownt pen mis ar y maes ger yr Hall.  Yno y cyfarfyddai y ddau bardner twll a’r ddau bardner injan.  Y diwrnod arbennig hwnnw byddai’r lawnt o flaen Siop yr Hall yn llawn o stondinau er teimtio’r chwarelwyr i wario.  Cof hefyd am y car chips cyntaf a ddaeth i’r Blaenau.  Eidalwr, wrth gwrs, oedd piau’r busnes a gosodai ei gert bob amser wrth lle mae Siop y Glorian heddiw.  O Siop y Glorian i lawr hyd at lle mae’r Orsaf Dân heddiw, stablau wyf yn gofio yno ac yn un o’r stablau yma y cedwid yr elor-freichiau drom.

Ar adegau neilltuol byddai ‘rialiti’ mawr – fel y Relief of Mafeking (Rhyfel y Boer), diwrnod Jiwbili y Frenhines Victoria a.a.y.b.  Llosgid casgen pitch ar ben y mynydd uwchben Blaenau, a byddai ffrwydriadau yn y chwareli a fireworks yn y dre.
Mr Dodd oedd Prifathro y County School, a chofiaf i blant yr ysgol honno adrodd weithiau:
‘Mr Dodd is very odd,
He goes to Church on Sunday
To pray to God
To give him a rod
To whip the boys on Monday.’
Un tawel iawn oedd Mr Dodd, ac ar y Sul mynychai Gapel Calfaria lle chwaraeai’r organ.

Daw adeg y Diwygiad i gof hefyd – 1904-5 – a gorymdaith i lawr Church Street a chyfarfod wedyn yng Nghapel Brynbowydd.  Roedd y cyfarfod yn mynd ymlaen hyd at ddeg o’r gloch y nos; y math o gyfarfod oedd yn edrych ar ei ôl ei hun.  Byddai pobl yn mynd ymlaen i’r Sêt Fawr heb i neb eu cymell. Un peth od iawn i mi yr adeg honno oedd clywed Sais ar y llaw chwith yn y galeri yn gweddio yn Saesneg, ac yn gofyn i Dduw i ‘Bless the Welsh people.’

Yn ystod y cyfnod yma beiciodd cyfaill a minnau i gyfeiriad y Penrhyn, ac wrth Caerfali pwy ddaeth i’n cwrdd mewn horse and trap ond Evan Roberts, y Diwygiwr.  Nid oes gennyf gof o’r gyrrwr, ond arhosai Evan Roberts gyda Mr Ellis yn Penmount, Llan.  Tirfeddiannwr oedd Ellis ac ef oedd perchennog Chwarel Diffwys – neu o leiaf ran go helaeth ohoni.  Twrnai oedd wrth ei alwedigaeth.

Adeiladwyd Capel Maenofferen, y Church Hall, Capel Gwylfa a’r Neuadd Gynnull yn Llan yn y cyfnod yma.  Roedd y capeli’n orlawn a meinciau yn cael eu cario i mewn er mwyn cael lle i ragor o bobl – yn enwedig i gyfarfod pregethu.

Yr oedd y Band of Hope yn boblogaidd iawn yr adeg yma.  A dyna ichi ‘Y Demel’ ar ddydd Sadwrn yn Jeriwsalem.  Bu’r Capeli o fantais fawr i blant yr ardal.  Heblaw’r addysg Feiblaidd gaed, fe ddysgid cerddoriaeth, canu lleisiol, adrodd a sgwennu traethodau.

Bu perfformiad da iawn yng Nghapel Seion, Lord Street, o Gantata’r Adar (Joseph Parry).  Gwelais fedydd hefyd yn y Capel hwn, a’r gweinidog cyntaf a gofiaf yno yw’r Parch Cefni Jones.

Rhod y Rhigymwr- Morning Mêt!

Y golofn farddol, gan Iwan Morgan

Rhod y Rhigymwr: dyna enw’r golofn y bum yn ei rhedeg yn ‘Llais Ardudwy’ pan oeddwn yn byw yn nalgylch y papur hwnnw yn ystod y 1970au.

gwaith celf gan Lleucu G Williams

Ers i Rhian y Ddôl symud i fyw i’r Penrhyn, mae sawl un wedi bod yn holi tybed a fyddai rhywun yn bod yn gyfrifol am golofn farddol o fath yn Llafar Bro. Mae sawl un yn gweld eisiau ‘Y Llinell Goll’ yn ôl y dealla aelodau Pwyllgor ‘Llafar.’ Addewais i’r ysgrifennydd y byddwn yn ceisio llunio rhyw fath o golofn farddol fisol fydd yn cynnwys cerddi gan rai o’n darllenwyr, ychydig sylwadau diddorol am feirdd neu gerddi a chystadleuaeth bob yn hyn a hyn.

Be’n well i agor colofn gyntaf ‘Rhod y Rhigymwr’ na’r canlynol gan Dafydd Jones, Brynofferen? Mae’n edrych yn ôl ar ‘Stiniog ei blentyndod ac yn cofio’r hwyl a fu. Daeth llawer tro ar fyd ers y dyddiau llawen hynny.

'Morning Mêt!'

‘Dach chi’n un o bobol ‘Stiniog,
A ‘di byw yma ‘rioed?
Wedi chwarae’n ben Graig Ddefad
Chwara Indians lawr yn Coed?

‘Dach chi’n cofio’r holl gyngherdda
Fydda’n ‘rHall ers lawar dydd?
‘Dach chi’n cofio Siop yr Iard
Ac yn cofio Ifan Crydd?

A da chitha’n dal i gofio
Hwyl diniwad seti cefn
Yn Parc Sinema nos Sadwrn,
A’r rhai parchus yn deud drefn?

‘Dach chi’n medru cofio hefyd
Yr holl fobol ar y stryd
Ar nos Weenar y Tâl Mawr, -
Pobol ‘Stiniog yno’i gyd?

Tybad fedrwch chi fel finna
Gofio Taddie efo’i drol,
A chael cornet bach am ddima
A’i lyfu’n ara bach ddi-lol?

Ydy sŵn y sgidia hoelion,
Cyn ‘ddi wawrio, ar y stryd,
Sŵn cadernid a sŵn hydar,
Sŵn y sicrwydd oedd’n y byd?

Ydy hwnnw, sŵn y taro,
Sŵn y lleisiau’n tynnu coes,
Ydy petha rhyfadd felna’n
Rhan o gyffro bora oes?

Dechra meddwl felma ‘nes i
Bora ddoe wrth stesion Grêt,
Gweld rhwy ddyn a deud ‘S’mai!’
A hwnnw’n atab ‘Morning Mêt!’

*   *   *
Mae cyfeiriad eto yn y rhifyn hwn o ‘Llafar’ at Goron Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898. Elfyn (R.O.Hughes), oedd yn byw yn y Barics, Llan Ffestiniog enillodd y gadair am ei awdl ‘Awen,’ ac mae’r stori am ei gyrchu mewn trol a cheffyl i’w derbyn yn adnabyddus.

R. Gwylfa Roberts, brodor o Benmaenmawr, oedd enillydd y goron am ei bryddest ‘Charles o’r Bala.’ Ymdriniwyd peth â chynnwys cerdd astrus Gwylfa gan olygydd rhifyn Mai. Fe enillodd ei ail goron genedlaethol yng Nghaerdydd flwyddyn yn ddiweddarach am bryddest - ‘Y Diddanydd Arall.’ Diau fod honno’r un mor astrus, ac yn nodweddiadol o arddull beirdd-bregethwyr y cyfnod. Roedd Gwylfa’n bregethwr ac awdur poblogaidd yn ei ddydd, a bu’n golygu cylchgronau’r ‘Diwygiwr’ a’r ‘Dysgedydd’ am gyfnod. Mae’n siŵr y clywch fwy amdano’n arddangosfa’r Gymdeithas Hanes.

*   *   *
Os oes gennych gerdd neu sylw perthnasol am faterion yn ymwneud â’r awen, mae croeso i chwi gysylltu â mi trwy Llafar Bro.

Gobeithiaf ddarparu tasgau ar eich cyfer yn ystod y misoedd i ddod.

            I.M.

Coron Stiniog

Darn o newyddion cyffrous o rifyn Ebrill, gan y Cynghorydd Rory Francis, am Goron Eisteddfod Genedlaethol 1898, yn dychwelyd i'r dref lle'i cynhaliwyd.
Efallai i chi weld neu glywed yr hanes ar y teledu neu'r radio ddoe (Ebrill17eg). Ar waelod y dudalen mae dolen i wefan BBC Cymru.

"Mae cadair yr Eisteddfod honno yn siambr y Cyngor yn barod, lle mae’n cael ei defnyddio bob mis gan y Cadeirydd. 

Bellach, mae Dr Melinda Price, merch Gwladys a Dafydd Price, wedi llwyddo i brynu Coron yr Eisteddfod honno. Ac yn fwy na hynny, mae Dr Price â’i bryd ar roi’r Goron i’r Cyngor Tref, fel y gall gael ei harddangos yn lleol, er enghraifft trwy’r Gymdeithas Hanes leol. 

Yn ôl y sôn mae’r Goron yn werth ei gweld, wedi ei gwneud i edrych fel dail derw. Fe gytunodd y Cyngor i dderbyn y rhodd hael yma, gan ddiolch yn wresog i Dr Price, ac i gysylltu â’r Gymdeithas Hanes i drafod y manylion."

(Dyma lun a dynnodd gwefeistr Llafar Bro pan gafodd gipolwg o'r goron rai wythnosau'n ol. Mae'n llun digon sal, ond yn rhoi argraff o'i harddwch. Mae lluniau eraill ar wefan BBC Cymru, yn fan hyn.)