Y Gymdeithas Hanes- Dan Ein Traed

Yng nghyfarfod y Gymdeithas, Ebrill 19eg cawson sgwrs ddifyr iawn gan Elfyn Vaughan Jones, Llan Ffestiniog ar y testun ‘O dan ein traed - darganfyddiadau wrth gloddio’. 

Mae Elfyn yn adnabyddus i’r helyw o’r gynulleidfa ddaeth i wrando arno ar y noson. Roedd testun ei sgwrs wedi ei ffocysu yn bennaf ar sut i ddefnyddio peiriant canfod metel neu synhwyrydd metel (metal detector) ac ar rai o’r gwrthrychau yr oedd wedi eu darganfod wrth ddefnyddio'r peiriant hwn. 

Mae’r arfer hwn o ddefnyddio dyfais electronig llaw i leoli gwrthrychau metel wedi'u claddu o dan y ddaear neu wedi'u cuddio mewn tywod, dŵr, neu ddeunyddiau eraill yn weddol gyffredin. Mae'r synhwyrydd yn creu maes magnetig sy'n ymateb pan fydd yn pasio dros fetel, gan rybuddio'r defnyddiwr gyda thôn sain neu arddangosfa weledol ar sgrin fach.

Mae pobl yn defnyddio synwyryddion metel i ddod o hyd i ddarnau arian, gemwaith, arteffactau hanesyddol, talpiau aur, a phob math o wrthrychau a gladdwyd, neu yn wir a gollwyd gan unigolion amser maith yn ôl -  o greiriau'r Rhyfel Cartref i fodrwyau priodas coll. Mae'n hobi hamdden sy'n cael ei fwynhau gan filiynau ac yn offeryn ymarferol a ddefnyddir mewn archaeoleg, sgrinio diogelwch, a chwilio. Ond roedd  diddordeb y darlithydd mewn hanes a sut y medrai'r synhwyrydd metel ein cysylltu â’n hynafiaid mewn gwahanol ffyrdd. 

Datblygodd diddordeb Elfyn mewn hanes yn gynnar iawn, diddordeb a arweiniodd yn y pen draw at ennill gradd mewn hanes a chymhwyso fel athro hanes. Talodd deyrnged i un o’i athrawon yn Ysgol Gynradd Bro Cynfal sef Elfed Roberts, Penrhyndeudraeth am ei drwytho yn hanes Cymru ond prinhau oedd y sôn am hanes Cymru fel y cyfryw wrth iddo symud ymlaen gyda’i addysg. Mae’r ardal hon yn hynod am ei safleoedd a’i chysylltiadau  hanesyddol – ond dim sôn am y rhain ac yn wir faint ohonom, a gawsom ein magu yn ysgolion yr ardal, a gafodd wersi ar hanes a phwysigrwydd y diwydiant llechi yn y dref … heb y diwydiant hwnnw ni fyddai tref yma o gwbl?!

Mae nifer o archeolegwyr bellach yn defnyddio'r synhwyrydd metel ac mae’r bobl sy’n arbenigo yn y defnydd o’r peiriannau hyn yn aml yn troi ei gallu i estyn cymorth i archeolegwyr. Darganfuwyd Celc Melsonby (Melsonby Hoard) sef celc o eitemau o'r Oes Haearn a  ddarganfuwyd wedi'u claddu mewn cae ger pentref Melsonby yng ngogledd Swydd Efrog, gan synhwyrydd metel amatur, ym mis Rhagfyr 2021. Hwn oedd un o’r darganfyddiadau pwysicaf o’r cyfnod hwn. Rhaid i'r rhai sy’n defnyddio’r synhwyrydd fod yn gyfarwydd â’r dulliau, rheolau, cyfraith gwlad a’r ffynonellau hanesyddol wrth gwrs. Soniodd Elfyn hefyd am berchennog caffi 34 oed, oedd ar fin rhoi’r gorau iddi un diwrnod, ac yn yntau yn ddigon rhwystredig ar ôl oriau o chwilio gyda’i synhwyrydd, a'r ddaear heb ildio dim ond darnau o fatri car a haearn sgrap wrth ymyl pwll ar dir fferm yn Swydd Warwick, yn 2021. 

"Roeddwn wedi cael digon ar gloddio, i fod yn onest," meddai. "Ond roedd gen i ychydig mwy o siglenni i'w gwneud ac roedd y sŵn mor uchel, roeddwn i'n gwybod ei fod yn mynd i fod yn rhywbeth gwerth ei godi o’r ddaear. Yna gwelais ei fod yn aur, neclis aur ...' Roedd rhaid  mynd a'r neclis i'r Amgueddfa Brydeinig yn Llundain gan mai yno y ceir y casgliad mwyaf o wrthrychau mewn metel gwerthfawr o'r cyfnod Tuduraidd cynnar. Yn ôl yr arbenigwyr yno nid oedd yr un gwrthrych yno o'r cyfnod yn debyg nac mor werthfawr â’r neclis hon! 

Dangosodd Elfyn luniau o rai o’r gwrthrychau y cafodd hyd iddynt a’r ymchwil a wnaeth wedyn i ddarganfod beth oeddynt yn union a sut y defnyddiwyd hwy … talebau (yn aml defnyddiwyd y rhain fel arian yn yr oesoedd canol), byclau belt, hen lestri piwter a chlai, broits, peli metel a ddefnyddid i saethu gynnau musket, darnau arian ac yn y blaen. Mae gwrthrych fel hyn er mor gyffredin y eu hamser, yn gwneud i rywun feddwl am yr unigolion oedd berchen arnynt. A oedd y gwrthrychau hyn wedi eu colli, wedi eu dwyn neu wedi eu lluchio o’r neilltu fel sbwriel o’r cyfnod ond, yn aml, mae gwrthrychau fel hyn yn dangos bwriad, uchelgais ac yn aml ffaeleddau pobl gyffredin yn eu bywyd bob dydd.

Darlith wahanol a difyr iawn ac mae’r gwaith yn parhau a phwy a ŵyr be ddaw i’r fei yn y dyfodol o ystyried Celc Melsonby a neclis Duduraidd swydd Warwick! 

Tecwyn Vaughan Jones
- - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

Dyddiau Cynnar Chwarel Maenofferen

Cynhaliwyd cyfarfod mis Mawrth Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog ar y 18fed o’r mis a rhoddwyd croeso i’r siaradwr gwadd, Dylan Jones. Un a fagwyd yn y Blaenau yw Dylan ac un o hogiau Plas Canol ar y Stryd Fawr. Roedd ei dad, Geraint yn chwarelwr yn Chwarel Maenofferen a does ryfedd fod ganddo gymaint o wybodaeth ddifyr am y chwarel honno. 

Mae'n gweithio i Lywodraeth Cymru yng Nghyffordd Llandudno ac yn ymddiddori mewn hanes chwareli - yn enwedig rhai Stiniog. Mae wedi bod yn weithgar a brwd iawn i arbed dirywiad melin Chwarel Maenofferen a'i diogelu ar gyfer yr oesoedd a ddêl. Mae'n aelod selog o'r Fforwm Hanes ac wedi rhoi ambell sgwrs ar Chwarel Maenofferen. Yn rhifyn 41 o Rhamant Bro cyhoeddodd yr erthygl ddifyr Ffrwydrad Boeler Ager Chwarel Maenofferen yn 1882 -pan laddwyd 4 o weithwyr y chwarel a thrychineb i’r holl fro. 

Testun Dylan oedd Dyddiau Cynnar Chwarel Maenofferen a chafwyd ganddo druth o wybodaeth am ddechrau cloddio llechi ar y tir a berthyn i Arglwydd Newborough a sut oedd cysgod o’r chwarel wedi ei sefydlu yn ddiweddar yn y 18fed ganrif. Roedd yn enwi ffynonellau a thraethodau pwysig a hefyd roedd wedi ymchwilio i fywyd rhai o’r chwarelwyr cynnar ar ddechrau’r 19eg ganrif. 

Cyflwynodd dipyn o ganlyniadau ei ymchwil personol ac i rai nad oedd yn gyfarwydd â chyfnod cynnar y chwareli llechi roedd llawer o wybodaeth ddifyr a lluniau o wahanol ffynonellau. Mae Chwarel Maenofferen yn un o’r chwareli hanesyddol pwysicaf ym Mro Ffestiniog. Ddim hyd 1861, pan brydleswyd y tir a'r chwarel bresennol gan y perchennog Arglwydd Newborough y ffurfiwyd y Maenofferen Slate Quarry Company Cyf. Tyfodd i fod yn un o chwareli mwyaf llwyddiannus yn y fro a’r pumed cynhyrchydd mwyaf yn y rhanbarth.

Mae'r chwarel wedi'i lleoli o fewn tirwedd ddramatig o fynyddoedd garw a dyffrynnoedd serth, sy'n nodweddiadol o dirwedd Eryri. Mae Maenofferen yn adnabyddus am ei lechi glas tywyll nodweddiadol, a gafodd ei werthfawrogi'n fawr am ei wydnwch a'i rinweddau esthetig, gan ei wneud yn ddewis poblogaidd ar gyfer toi ac adeiladu. Mae'r chwarel yn cynnwys pyllau agored dwfn, siambrau tanddaearol, a thomennydd sbwriel helaeth. Mae olion seilwaith diwydiannol y chwarel, fel yr hen dai weindio, melinau prosesu, a systemau tramffyrdd, yn rhoi cipolwg ar dreftadaeth ddiwydiannol gyfoethog yr ardal. Roedd y strwythurau hyn yn hanfodol ar gyfer cludo a phrosesu llechi, ac roedd y systemau rheilffordd cul yn chwarae rhan hanfodol wrth symud y llechi i drefi a phorthladdoedd cyfagos i'w hallforio. 

Erbyn diwedd yr 20fed ganrif, daeth gweithrediadau chwareli ar raddfa fawr i ben, a gadawyd llawer o'r safle. Heddiw, mae Chwarel Maenofferen yn safle hanesyddol arwyddocaol, gyda rhai rhannau yn dal i fod yn hygyrch i ymwelwyr sydd â diddordeb mewn archwilio gweddillion diwydiant llechi Cymru, sydd wedi'i gydnabod fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO. 

Mae tirwedd y chwarel, gyda'i adfeilion dramatig a'i golygfeydd, yn cynnig atgof ingol o orffennol diwydiannol yr ardal a bywydau'r gweithwyr a oedd unwaith yn llafurio yno. Diolch i Dylan am gyflwyno’r hanes cynnar i’r hyn a dyfodd, maes o law, yn chwarel fasnachol lwyddiannus iawn.

Mae’r arlunydd Falcon Hildred wedi gwneud cyfres o frasluniau dyfrliw gwych o chwarel Maenofferen i’w gweld fan hyn ar wefan yr arlunydd [nid yw Llafar Bro yn gyfrifol am wefannau allanol].
TVJ
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2026

 

Chwareli Llechi y tu allan i Brydain

Y Gymdeithas Hanes

Daeth y Dr Dafydd Gwyn atom ar 25ain Chwefror i roi darlith ar ‘Chwareli Llechi y tu allan i Brydain’. Rydym yn byw mewn ardal sydd wedi bod yn ganolog i hanes cloddio llechi’r byd ac fe gynhyrchodd chwareli llechi Cymru 40% o’r llechi hynny! Mae cysgod y chwareli wedi bod yn drwm ar hanes Stiniog a thebyg na fyddai tref yma o gwbl oni bai am y diwydiant llechi. 

Crëwyd cymunedau unigryw, uniaith Gymraeg, yn yr ardaloedd llechi yng ngogledd Cymru nas gwelwyd erioed o’r blaen ac mae’r cymunedau hyn bellach yn waddol i’r diwydiant hwn…. Mae’r trefi wedi crebachu o ran poblogaeth ond rydym yma o hyd ac wedi addasu yn gymunedau ôl-ddiwydiannol. 

Roedd ein darlithydd yn arbenigwr ar chwareli llechi a hefyd y rheilffyrdd a’r tramiau oedd wedi eu creu i hwyluso symud llechi a gwastraff, ac roedd gwastraff mawr yn y diwydiant hwn fel mae’r holl domennydd yn ei ddatgelu!

Roedd Dr Dafydd Gwyn yn aelod o Fwrdd Cwmni Rheilffordd Ffestiniog rhwng 2006 a 2016, gyda chyfrifoldeb am gyswllt â Chymdeithas Rheilffyrdd Ucheldir Cymru. Yn 2016 fe'i penodwyd yn Ymddiriedolwr Cwmni Rheilffordd Ffestiniog. 

Fe'i ganed a'i fagu'n rhannol ym Methesda, ac mae'n raddedig o Brifysgolion Caergrawnt a Choleg y Drindod, Dulyn. Mae'n byw ym Mhen-y-groes, ac yn ennill ei fywoliaeth fel archeolegydd annibynnol ac ymgynghorydd treftadaeth. Mae'n awdur sawl astudiaeth mewn archaeoleg o'r oes ddiwydiannol a'r cyfnod ôl-ganoloesol. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn hanes ac archaeoleg rheilffyrdd cyn 1840. 

Mae hefyd yn Gadeirydd Rheilffordd Llyn Tegid a bu’n un o’r arbenigwyr fu yn dadlau dros gael cydnabod ardaloedd llechi Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO ac fel rhan o’r ymgyrch cyhoeddwyd, yn 2015, lyfr arloesol Dafydd Gwyn sef Llechi Cymru: Archeoleg a Hanes (ceir fersiwn Saesneg o’r llyfr yn ogystal) gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Mae’r llyfr yn sôn am dirwedd llechi gogledd orllewin Cymru ac yn y llyfr mae modd i chi weld, darllen a deall pob cam o’r diwydiant cloddio yn well na mewn unrhyw fan arall o’r byd. Y chwareli enfawr, pyllau dwfn, ceudyllau a thomennydd anferthol; melinau prosesu; systemau trafnidiaeth yn cynnwys inclêns serth, ffyrdd, rheilffyrdd a phorthladdoedd; cymunedau wedi eu creu ar gyfer y gweithlu a thai crand y perchnogion; defnydd o’r cynnyrch terfynol o’n cwmpas ym mhob man.  

Ar y noson, cawson glywed am ei ymchwil i ardaloedd cynhyrchu llechi led led Ewrop a’r Unol Daleithiau. Soniodd am leoliadau'r chwareli hyn ac roedd cysylltiadau agos wedi bod a rhai o chwareli gogledd Cymru ac ardaloedd cloddio llechi gogledd America megis Granville ar y ffin rhwng taleithiau Efrog Newydd a Vermont. Dangosodd luniau o’r chwareli hyn a sôn am y gwahanol dechnoleg oedd gan yr ardaloedd hyn i gloddio a thrin y llechi a sut o oedd y llechi yn cael eu symud a’u gwerthu. Ac roedd y prosesau hyn yn amrywio. Roedd ei wybodaeth yn llifo ac yn diddori ac roedd yn bleser gwrando arno. Noson lwyddiannus arall i’r Gymdeithas.

-

Heno cyhoeddwyd fod 'Cymdeithas Bro Ffestiniog' wedi darfod. Bu’n weithgar yn yr ardal hyd at ddyddiau Cofid pan ddaeth y gweithgareddau i ben a methwyd a’i hatgyfodi ar ôl saib o rai blynyddoedd. Mabwysiadodd y Gymdeithas hon enw’r Gymdeithas Gymraeg a ddaeth i ben rai blynyddoedd yn ôl a chynnig darlithoedd a nosweithiau yn Saesneg. Mae wedi gadael gwaddol ariannol a phenderfynodd pwyllgor y Gymdeithas gyfrannu £200 i’r Gymdeithas Hanes … ynghyd â rhoddion i rai cymdeithasau eraill, a Llafar Bro. Mynegodd ysgrifennydd y Gymdeithas Hanes, Gareth Tudor Jones, ei ddiolch i Gymdeithas Bro Ffestiniog am eu rhodd.

TVJ.  
- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

 

Y Gymdeithas Hanes- Tipyn o Hwyl

Arferai pobl ‘Stiniog ddweud bod cael eira cyn Ffair Llan yn beth anarferol iawn, ond gyda’r Newid Hinsawdd, y mae popeth yn newid ac fe fu yn rhaid i’r Gymdeithas Hanes ohirio eu cyfarfod fis Tachwedd am wythnos oherwydd tywydd garw. 

Ta waeth am hynny, pan gynhaliwyd y cyfarfod, wythnos yn hwyr, fe gafwyd noson i’w chofio. Y siaradwr oedd Hefin Jones-Roberts a thestun ei sgwrs oedd “Tipyn o hwyl ac o hanes” a dyna yn union a gafwyd.

Dechreuodd efo hanes ei blentyndod yn Stryd y Pant (neu Glanafon Terrace) yn Nhanygrisiau. Adroddodd am y tlodi oedd yn bodoli yn y ’30au a pha mor galed y gweithiai y gwragedd i gadw tŷ ar gyfer teuluoedd mawr. Aeth ymlaen wedyn i drafod arferion pysgota – neu potsio, y dynion, gyda straeon difyr am gymeriadau lliwgar. Pêl droed oedd yn mynd â diddordeb llawer o ddynion eraill a chlywsom eto straeon am b’nawniau Sadwrn prysur ar Gae Ddôl.

Soniodd lawer am ddylanwad yr heddwas lleol ar ei gymuned. Diddorol oedd clywed am y nosweithiau gwyllt a gafwyd yn y dawnsfeydd a’r tafarndai a sut yr oedd y Sarjant yn gallu eu sortio yn ddi-lol.

 

Gyda Hefin ei hun wedi gwasanaethu ein cymuned mor ffyddlon am yr holl flynyddol, nid yw’n syndod bod ganddo lawer iawn o straeon am y gwasanaeth iechyd yn lleol. Clywsom am helyntion yr ambiwlans a’r meddygon lleol a’r gwasanaeth gwych a gafwyd dan amgylchiadau anodd.

Fe wnaeth pawb fwynhau y noson yn arw iawn. 

Cofiwch bod Rhamant Bro allan rwan, ac ar gael mewn sawl lle, er enghraifft Siop Lyfrau'r Hen Bost, Co-op, Siop y Gloddfa, Londis, Tŷ Coffi Antur Stiniog, Siop Pen-bryn Llan, a siopau Eifionydd a Pikes ym Mhorthmadog. Dim ond £4 am wledd o erthyglau a lluniau.
- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2025

Y Gymdeithas Hanes -Côr y Moelwyn ar Daith

Gwelodd mis Hydref gyfarfodydd y Gymdeithas Hanes yn ail-gychwyn. Y siaradwr y tro hwn oedd Gareth T. Jones a’i destun oedd Teithiau Côr y Moelwyn ar draws yr Iwerydd yn 1910 ac 1912.

Cychwynnodd gydag ychydig o gefndir yr arweinydd Cadwaladr Roberts o Danygrisiau a chyfeiriodd y gwrandawyr a oedd eisiau mwy o hanes y cerddor nodedig hwn, at erthygl Meredydd Evans yn Rhamant Bro 1991.

Ar ddechrau’r ugeinfed ganrif, llywydd y côr oedd yr aelod seneddol Syr Osmond Williams a phan ddaeth y Brenin Edward VII i agor adeilad newydd prifysgol Bangor yn 1907, gofynnodd i’r côr ganu ar y llong frenhinol tra’r oedd y parti brenhinol yn swpera. 

Yn dilyn hynny, mabwysiadodd y côr y teitl ‘Brenhinol’ yn eu henw, ond dangosodd Gareth ateb a dderbyniodd ei dad (Ernest Jones) oddi wrth y Swyddfa Gartref yn 1973, yn nodi na wnaeth y côr erioed ofyn am ganiatâd i ddefnyddio y teitl hwnnw.

Bu dirywiad sydyn a sylweddol iawn yn y diwydiant llechi yn 1900 ac arweiniodd hynny at lawer iawn o ddynion yn colli eu gwaith neu yn cael torri eu horiau yn y chwareli. 

 

Mae’n dra thebygol bod y gobaith o ennill cyflog da am bedwar mis, wrth ganu yn America, wedi apelio at aelodau o’r côr, a dewiswyd 24 ohonynt i fynd ar daith drwy ogledd-ddwyrain UDA yn niwedd 1909. 

O ddyfyniadau o ddyddiaduron a phapurau newydd y cyfnod, clywyd am lwyddiant ysgubol y daith a’r croeso a gafodd y côr yn ardaloedd Cymreig yr UDA. Daethant adref yn nechrau Mai 1910 (heblaw am bedwar aelod, a ddewisodd aros yno). Yr oeddent wedi canu mewn 115 cyngerdd mewn 118 diwrnod. Fe gostiodd y daith £2,500 (£370,000 heddiw) ac yr oedd £100 yn y banc ar ei diwedd (£15,000).

Tra’r oeddent i ffwrdd, bu farw'r brenin Edward VII a sefydlwyd cronfa er cof amdano i gasglu arian i drechu y ddarfodedigaeth (TB). Gofynnodd y Barwn David Davies (Llandinam) i’r côr fynd ar daith ar draws yr Iwerydd unwaith eto er mwyn casglu arian tuag at y gronfa – a neidiodd Cadwaladr at y cynnig. Y tro hwn, yr oedd y daith am fod yn fwy uchelgeisiol – am fynd coast-to-coast gan dreulio llawer o’r amser yng Nghanada. 

Ymadawodd y côr ym Medi 1911, ond o’r dechrau, ymddangosodd problemau. Nid oedd y trefniadau yn dda, ac yr oeddent yn ymweld â llawer o ardaloedd ble nad oedd llawer o alltudion Cymreig yn byw ynddynt. Wrth iddynt fynd ymhellach tua’r gorllewin aeth pethau o ddrwg i waeth a phenderfynwyd bod y daith yn llyncu’i phen a bod yn rhaid eu galw gartref. 

Cyrhaedd’sant adref ddechrau Chwefror – bedwar mis ynghynt nag a fwriadwyd. Darllenodd Gareth wedyn lythyrau, yr oedd ei dad wedi eu darganfod, rhwng ysgrifennydd David Davies â swyddogion y côr â gwraig y Parch. Silyn Roberts a oedd wedi mynd efo’r côr i siarad yn y cyngherddau i egluro am y Gronfa Goffa. Gwelir o’r llythyrau fod y côr yn anfodlon iawn ar y penderfyniad i’w galw gartref ac yn teimlo eu bod wedi cael cam – ond gwelir hefyd resymau David Davies dros wneud hynny. Yn hytrach na bod wedi codi arian, yr oedd y daith wedi bod yn fethiant ariannol trychinebus. 

Yr oedd colled o £1,000 pan alwyd hwy adref (tua £150,000 heddiw) ac fel ymateb i sylw’r côr am i Davies dorri eu gytundeb â nhw, dadleuai Davies y gallai fod yn dweud mai y côr eu hunain ddylai fod yn atebol am y golled gan mai nhw oedd yn gyfrifol am y trefniadau. 

Yn dilyn hyn oll, fu yna fawr o fri ar gorau meibion yn ’Stiniog am sawl cenhedlaeth. 

Talwyd y diolchiadau gan Tecwyn Williams a fu’n aelod o Gôr y Moelwyn (yn ei newydd wedd) am nifer o flynyddoedd.
- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2024

Hen Furddunod a Phwerdy

Y siaradwr yng nghyfarfod Ionawr Cymdeithas Hanes Bro Ffestinog oedd Steffan ab Owain. Daeth criw da ynghyd i'w glywed yn traddodi ei drydedd darlith ar hen furddunnod y plwyf. 

Y tro hwn cychwynnodd gyda hanes Llennyrch y Moch a Thŷ Coch yn y Manod, cyn symud i dai a safai ger Llyn Dubach yn Chwarel Dŵr Oer. 

Oddi yno aeth â ni at Lyn Bowydd a Llyn Newydd ble yr oedd Hen Dŷ'r Mynydd a Thŷ'r Mynydd gan adrodd hanesion am drigolion yr annedd-dai hynafol hynny. 

Gorffennodd ei sgwrs gyda hanes y tai a oedd yn chwareli Maenofferen a Lord, sef Tyddynnod Maenofferen, Quarry Bank, Tŷ Pwdin, Tai Defn a'r Tŷ Uncorn Uchaf.

Cafwyd trafodaeth ddifyr ar y diwedd a rhannwyd straeon am gymeriadau a oedd yn byw yn rhai o'r hen gartrefi. Diolchwyd i Steffan gan Gwyn Lloyd Jones o'r Bala, sy'n aelod ffyddlon o'r gymdeithas.

Eifion Lewis oedd yn rhoi darlith cyfarfod Chwefror, a'i destun oedd Pwerdy Maentwrog. Cawsom hanes creu Llyn Trawsfynydd ganddo ac adeiladu'r argaeau gwreiddiol yn y 1920au; helaethu'r llyn yn y pumdegau efo camlesi, a'r argae newydd yn y 1990au.

Y Gymdeithas Hanes a Rhamant Bro

Roedd cyfarfod mis Tachwedd y Gymdeithas yn trafod y pandemig a ddilynodd y Rhyfel Mawr yn 1918-19. Fe’i gelwid yn Spanish Flu ac anwydwst a thebyg fod enwau eraill ar yr aflwydd marwol hwn. Can mlynedd yn ddiweddarach cafwyd pandemig arall, y Covid ac roedd y sgwrs ar y Spanish Flu yn dymhorol iawn a ninnau yn dal i fod dan gysgod hwnnw a’r llanast a grewyd mewn amrywiol ffyrdd.

Y siaradwr gwadd oedd Charles Roberts o Ben Bryn Llan, Llanefydd yn sir Ddinbych, saer coed wrth ei alwedigaeth yn cadw busnes gwneud dodrefn. Ond mae hefyd wedi gwneud ymchwil sylweddol ar bandemig 1918-19 a chawsom sgwrs ddifyr iawn ar dwf ac effaith y ffliw mawr hwnnw yng Nghymru a syndod gweld yn ei ystadegau mae gogledd orllewin Cymru a ddioddefodd waethaf gyda’r nifer mwyaf o achosion yn yr ardal hon.

Roedd yr ystadegau yn ysgytiol a theuluoedd cyfan yn marw … nid oedd y wyddoniaeth cystal bryd hynny ac yr oedd hi gan mlynedd yn ddiweddarach wrth drin y Covid ac roedd pobl yn dal i gymysgu mewn mannau oeddynt debygol o ymfflamychu’r clefyd. Soniodd am hanes trist y milwyr ifanc a fu farw yng ngwersyll milwrol Bae Cinmel … milwyr o Ganada yn bennaf oeddynt yn disgwyl llong i’w cludo yn ôl i’w gwlad. Roedd y rhain i gyd wedi goresgyn yr ymladd yn ffosydd Ffrainc ond ildio’u bywydau yn y pendraw i’r ffliw erchyll yma ac mae eu beddau i’w gweld heddiw ym mynwent Eglwys Farmor Bodelwyddan. 

Roedd y darlithydd yn dyfynnu yn helaeth o bapurau newydd y cyfnod … ond prin oedd y sylw a gafodd y ffliw hwn o’i gymharu â Covid ein hamser ni oedd ar dudalennau blaen y papurau newydd bob dydd am fisoedd lawer. Diddorol oedd cymharu sut oedd y llywodraeth yn trin a’r aflwydd yn y ddau gyfnod. Soniodd hefyd fod Lloyd George y Prif Weinidog yn y cyfnod hwn, wedi syrthio i grafangau’r clefyd a bu’n wael iawn ac yn ôl rhai sylwebyddion bu bron iddo golli ei fywyd.

Caed sylwadau difyr mewn ymateb i’r sgwrs ac yn amlwg roedd pawb wedi cael blas ar y pwnc.
Cynhelir y cyfarfod nesaf, nos Fercher, Ionawr 24 pan fydd Steffan ab Owain yn parhau ei sgwrs ddifyr ar hen furddunod y plwyf. Cynhelir y cyfarfodydd yn Ysgol Maenofferen a chroeso cynnes i bawb.
Yn y llun mae Charles Roberts y siaradwr a Dafydd Roberts Cadeirydd y Gymdeithas.
TVJ

RHAMANT BRO

Newyddion da i’r rhai ohonoch chi sy’n awchu i ddarllen y rhifyn diweddaraf o Rhamant Bro, sef cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog – y mae ar gael yn y siopau rwan! 

Unwaith yn rhagor ceir arlwy amrywiol o erthyglau ynddo, megis:

Streic Fawr y Llechwedd gan Gareth T. Jones; 

Yr Athro Jack Darbyshire gan Enid Roberts; 

Trin Cerrig gan Vivian Parry Williams; 

‘Pwyllgor Cerdd Meirion’ gan Aled Ellis; 

Cofnodion Ysgol Glanypwll gan Nia Williams; 

Pam Cofio Tryweryn gan Geraint V. Jones; 

Cymdeithas Enweiriawl Ffestiniog gan Marian Roberts;

Trawsfynydd Ddoe, a Trychineb yn Nhrawsfynydd gan y Golygyddion; 

Cipdrem ar Hanes Sinemâu Stiniog gan Steffan ab Owain. 

Yn ogystal, ceir tipyn o hanes Freeman Evans, Hen Siopau’r Dref, Celf ym myd y Llechen, ac ambell stori ddifyr arall. Mynnwch gopi cyn iddynt werthu’r cwbl!

- - - - - - - - - - - -

Dau ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2023

Ffliw Sbaen yn Yr Ysgwrn

Cwpan Nazareth Nadolig 1897

Ychydig wythnosau yn ôl, roeddwn yn digwydd bod yng Nghaffi Antur Stiniog yn cael paned, pan alwodd un o’r staff arnaf. Roedd gŵr o’r enw Brian Jones a’i wraig wedi teithio i’r Blaenau o Fryste er mwyn olrhain hanes ei dad, oedd yn byw yma ganol y ganrif ddiwethaf. Mi gawsom ni sgwrs ddiddorol iawn, a dywedodd mae William Haydn Jones oedd enw ei dad; roedd yn byw yn un o’r strydoedd oddi ar stryd fawr y dref.

Dywedodd hefyd fod ganddo gwpan yn ei feddiant ers degawdau, ac ar ôl deall am fodolaeth Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, a’r arddangosfa yn y caffi, dywedodd y byddai wrth ei fodd yn dychwelyd y gwpan i’r dref.

Cytunais i edrych am ychydig o hanes ei dad a gyrru’r canlyniadau ato. Felly dyma gysylltu â dau arbenigwr ar hanes lleol, sef Steffan ab Owain a Vivian Parry Williams.

Yn y cyfamser, ar ôl derbyn y gwpan, mi fum wrthi am ddwyawr a hanner yn ei glanhau! Wrth wneud, daeth y geiriau Nazareth Nadolig 1897 i’r golwg, ac hefyd fanylion y gwneuthurwyr oddi tani, sef Triple Deposit Mappin & Webb’s Princes Plate London & Sheffield (Roedd stamp siâp twll clo a’r rhif 9½ hefyd ar yr ymyl).

 

Ar ôl dipyn o ymchwil daeth Steffan i’r canlyniad bod Côr y Moelwyn wedi ennill cwpan mewn eisteddfod yng nghapel Nasareth, Penrhyndeudraeth yn 1897. Roedd Brian Jones wedi son fod ei dad wedi ei eni ar yr 2il o Hydref 1910, ac aeth Vivian i edrych yn fanwl ar gyfrifiad 1911 ar gyfer y Blaenau a chanfod fod William Jones yn faban 8 mis oed bryd hynny yn rhif 21 Lord Stryd.

Mi yrrais ganlyniadau ein hymchwil at Brian a daeth llythyr yn ôl ganddo’n fuan iawn yn diolch yn fawr am waith arbennig fy ffrindiau. Ychwanegodd bod ei daid yn chwarelwr yn Chwarel y Manod, ond hefyd -yn allweddol i’r stori hon- yn arweinydd Côr y Moelwyn yn y flwyddyn 1897. 

Mae’n edrych yn debyg felly mae’r gwpan a enillodd y côr yn Eisteddfod Nazareth Nadolig ydi’r un oedd ym meddiant Brian. Diddorol dros ben yn’de! Mi fydd y gwpan rwan yn cael ei harddangos yn un o gypyrddau gwydr y Gymdeithas Hanes, yn Nhŷ Coffi Antur Stiniog.

E. Dafydd Roberts
- - - - - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2023

Crwydro Rhiw a Thrin Cerrig

Achosodd y Covid broblemau go fawr i Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog fel y gwnaeth i bawb arall; fe stopiodd ein cyfarfodydd ym mis Chwefror 2020 ond yr ydym wedi graddol ail-afael ynddi, ond yn ystyrlon o’r ffaith nad yw Covid wedi’n gadael. 

Soniwyd yn Llafar Bro eisoes am ein cyfarfod cyntaf – yn Llys Dorfil, ac mi gafwyd cyfarfod yn yr awyr-agored eto ym mis Medi.

Arweiniodd Steffan ab Owain ni ar daith o gwmpas ei gynefin – sef ardal Glanypwll a’r Rhiw. Rhoddodd hanes datblygiad yr ardal, o fferm fynyddig i un o’r pentrefi a ddaeth wedyn i greu tref Stiniog. Wrth gerdded o gwmpas, tynnodd ein sylw at rai enwau tai sy’n eu clymu yn ôl i’r dyddiau cynnar; mae hyn yn dangos pwysigrwydd cadw yr hen enwau gwreiddiol ar dai. 

Yr oedd llawer o hanesion difyr hefyd am hen drigolion nifer o’r tai ac am y busnesau a oedd yn y rhan hon o’r dref. Yr oedd yn rhyfeddol cymaint o hanes oedd i’w gael mewn ardal mor fechan. 

Wedyn, fe aeth Dafydd Roberts â ni i weld gweithdy David Nash yng Nghapel y Rhiw a daeth y cerflunydd ei hun atom i’n croesawu. Edrychwn ymlaen i fynd yn ôl i ardal y Rhiw ac i ddysgu mwy rywbryd eto.

Braf iawn ydoedd ail-afael yn ein cyfarfodydd arferol ym mis Hydref, ar ôl cyfnod mor faith a da oedd gweld cynifer wedi dod ynghyd – a nifer o aelodau newydd yn eu plith. 

Y siaradwr yng nghyfarfod Hydref oedd Vivian Parry Williams a’i destun oedd ‘Trin Cerrig’. Gyda chymorth lluniau, aeth a ni o gwmpas y fro gan dynnu sylw at rai o’r meini mawrion sydd yn yr ardal. 

Yr oedd rhai ohonynt yn dangos olion rhew-lifoedd ac eraill yn dangos ôl llaw dyn. Yr oedd chwedlau hynafol wedi eu cysylltu â rhai o’r meini ac eraill â chysylltiadau crefyddol. Diddorol oedd clywed enwau rhai o’r meini a sylweddolwyd y pwysigrwydd o gofnodi rhai o’r enwau hyn rhag iddynt fynd yn angof. 

Vivian Parry Williams yn cyflwyno'i sgwrs, a thu cefn iddo llun o’r Garreg Drwsgl sydd ar ochr y llwybr i fyny’r Manod o GwmTeigl, gerllaw Cae Canol Mawr.

Diolchwyd i Vivian gan Dafydd Roberts, llywydd y gymdeithas, a diolchodd hefyd i Aled Williams, prifathro Ysgol Maenofferen am gynnig cartref mor gyfleus i’r gymdeithas. Yr oedd wedi mynd o’i ffordd i drefnu  ystafell fawr ar ein cyfer, ble y teimlai pawb yn ddiogel. 

Rhai o luniau VPW: Cwpan y Rhufeiniaid yng Nghwmbowydd; Carreg Buwch yn amlwg ar y gorwel uwchben Melin Pant yr Ynn -dim ond pan mae niwl tu ôl iddi mae hi mor amlwg a hyn; Carreg Defaid wrth yr ysbyty.

Y siaradwr yng nghyfarfod Tachwedd oedd Gareth Tudor Jones, yn sôn am Streic Fawr y Llechwedd yn 1893. Cawn adroddiad o'r noson honno yn Llafar Bro Rhagfyr.

Cofiwch bod rhifyn 2022 o’r cylchgrawn Rhamant Bro ar gael o’r siopau lleol – cryn fargen am £4 (neu £6 drwy’r post: hanes.stiniog@gmail.com)
Gareth Jones

- - - - - - - - - - -

Addaswyd o erthyglau a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Hydref a Thachwedd 2022.

Yn iach gyfrinach y gân

Rhan o erthygl yng nghyfres RHOD Y RHIGYMWR gan Iwan Morgan.

Diolch i Paul, Cadeirydd ein papur ac un o’m cyd-olygyddion, am gyfeirio at ‘ddirgelwch difyr’ a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2009, ac a ymddangosodd fel erthygl fer ar ein gwefan wedi hynny.

Mewn cyfarfod o Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2009, disgrifiodd Allan Tudor sut y bu iddo ganfod ‘englyn rhyfedd iawn’ wedi’i naddu ar wal mewn cwt pren ar un o lefelydd chwarel y ‘Lord’:

“Biti fod llinell a hanner wedi mynd o'r cof” meddai, “ond mae amser hir ers 1947!”.

Hola Paul tybed a all rywun lenwi’r bylchau ac anoga ni i adael iddo wybod.

“Os nad oes neb yn cofio,” meddai, “beth am gynnig llinellau newydd?”

Dyma’r englyn fel ag y naddwyd ef ar wal y cwt:

111  a 2, 999 a 10 - 20   20   20
. . . . .  15  15  15
. . . . . . . . .
1  2  9,  18  a 10

Ym mis Mawrth 2020, gosodwyd her i feirdd ‘Llafar Bro’ a’r byd trwy gyfrif Trydar @LlafarBro i geisio gorffen yr englyn. Bu Barddas a phodlediad Clera yn rhannu a hyrwyddo'r gamp hefyd.

Cafwyd ymateb cyflym iawn gan Mei Mac @MeiMacHuws:
"Dyna’r gorau alla i ei wneud!" meddai.

Tri un a dau, tri naw a deg - tri ugain,
Un trigain a phymtheg,
————- deuddeg,
Un, dau, naw, deunaw a deg.

"Reit!" meddai Annes Glyn @Yr_Hen_Goes   "Dwi wedi creu trydedd llinell i'r englyn, sy'n cynnwys llusg wyrdro slei. Wn i'm beth fydd barn yr hoelion wyth barddol!"

Tri un a dau, tri naw a deg - trigain,
Tri ugain, tri phymtheg,
Un deg a dau ddaw'n ddeuddeg        (10+2=12)
Un, dau, naw, deunaw a deg.

Dydw i ddim yn ’drydarwr,’ ond fe geisiais innau fynd ar drywydd creadigol tebyg i Annes Glyn i ail-greu'r llinell goll. Meddwn wrth Paul:
“Ymgais i ddatrys yr englyn - er mod i wedi newid ychydig ar ei drefn! Mae'n amlwg fod llinell 3 yn golledig go iawn. Meddyliais hwyrach mai 'deuddeg' fyddai'r odl, ond fedrwn i ddim canfod rhif i gynganeddu efo hwnnw. Be am hwn felly:”

Tri un a dau, tri naw a deg, - trigain,
(Tri ugain), tri phymtheg;
Un, dau, naw, deunaw a deg      (y llinell ola’ wreiddiol!)
A diweddu â deuddeg!

IM
---------------------------------------

Os allwch chi wella ar y cynigion ardderchog uchod, gyrrwch nodyn atom!

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Mai 2020.
Mae'r rhifynnau digidol i gyd ar gael i lawr-lwytho o wefan Bro360.
---------------------------------------

Daeth ymateb wedyn yn rhifyn Mehefin, gan Steffan ab Owain, ond tydi'r dirgelwch dal heb ei ddatrys:

ENGLYN RHYFEDD …
Pan oeddwn i’n gweithio’n yr Archifdy, deuthum ar draws yr ‘englyn rhyfedd’ a welwyd yn ‘Llafar Bro’ Mai...   Fe’i gwelais mewn hen bapur newydd. Dyma fel y cofnodwyd ef:

“AT MYFYR WYN ...
Gyfaill Barddol,
Carwn gael darlleniad cywir cynganeddol gennyt o'r englyn rhif-nodau canlynol:
111, 2, 999, 10, 444 555, 15 15 15 88 88 88, 12 12 12, 222, 9, 18 18 18, 10
Dyma fy narlleniad i ohonynt:
     Tri un, dau, tri naw, deg. - tri phedwar,
     Tri phump, tri phymtheg;
     Tri dau wyth, tri deuddeg,
     Tri dau, naw, tri deunaw, deg.”

Nodyn Iwan, golygydd Mehefin:

Sylwer fod y cyrch a’r drydedd linell wedi ei chynnwys yma, ond yn anffodus, dydy’r gynghanedd ddim yn gywir.

Bum innau yn chwilio ar wefan ‘Papurau Newydd Cymraeg’ y Llyfrgell Genedlaethol a dod o hyd i’r canlynol o’r Faner, 7 Ebrill 1909:
 

“YR ENGLYN MEWN RHIFAU …

Foneddigion,
Yn y Faner, Mercher, Mawrth 3lain, ceir yr englyn canlynol:

     111 2 999 10 - 444
     555 15 15 15
     88 88 88 12 12 12
     222 9 18 18 18 10

Ac, yn ôl yr awgrym geir ynglŷn ag ef, yr wyf wedi anturio ei osod i lawr mewn geiriau (er nad wyf am honni bod yn fardd o gwbl), a dyma fel yr wyf yn ei gael:—
 
     Tri un dau, tri naw a deg, - tri phedwar,
     Tri phum a thri phymtheg;
     Tri wyth ddwywaith, tri deuddeg,
     Tri dau naw, tri deunaw, deg.

Fe wêl y cyfarwydd nad oes ond y llinell gyntaf yn unig yn gywir; ai tybed y gall rhyw un o'r beirdd wneud englyn ohono?
Yr eiddoch, &c., 11, Maes-y-coed, Dinbych.
Evan Davies"

Yn anffodus, ddeuthum innau chwaith ddim ar draws yr ateb cywir hyd yma!
Mae'r dirgelwch yn parhau.

Deunydd darllen yn y flwyddyn newydd

RHAMANT BRO  -Rhifyn 38.

Os nad ydych wedi cael eich copi diweddaraf o gylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog y mae rhai ar werth rŵan yn ein siopau lleol, a chan aelodau’r gymdeithas.


Ceir 48 tudalen ynddo gyda hanesion ar bynciau amrywiol, megis rhai o enwogion y fro, Maen Bwlch Gorddinan, Beddau Gwŷr Ardudwy, Atgofion Dafydd Hughes, Tŷ Newydd Ffynnon, Llyn Manod, a’r Sbïwr o Fuches Wen yn ogystal â llawer o luniau diddorol.


Heb os, dyma gylchgrawn rhagorol i unrhyw un sy’n hoff o hanes ‘Stiniog.


Cyhoeddiad arbennig arall ar gyfer y rhai sy’n hoff o hanes yr ardal yw cyfrol ddiweddaraf Steffan ab Owain, sef:


'Hanes y Twnnel Mawr a Rheilffordd London and North Western 1872-1881 '. 


Cynnwys y gyfrol yw hanes un o anturiaethau mwyaf cyffrous cwmni Rheilffordd London and North Western yng ngogledd Cymru yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Yn ystod y cyfnod hwn estynnwyd ei linell gan gannoedd o weithwyr, o Fetws y Coed trwy Ddyffryn Lledr i dref chwarelyddol Blaenau Ffestiniog gyda’r bwriad i ennill cyfran o’r fasnach lechi ffyniannus a fodolai yn y gymdogaeth y pryd hwnnw.

Dyma’r adeg hefyd y bu’n rhaid gyrru twnnel oddeutu dwy filltir a chwarter o hyd a thair siafft ddofn ar gost ariannol aruthrol, a bywydau dynion er mwyn cyrraedd eu nod.

Ar werth gan yr awdur. Mynnwch gopi rhag blaen. Nid oes llawer ar ôl .
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2019.

Y Cymdeithasau Hanes

Ychydig o newyddion o'r cymdeithasau, wedi eu haddasu o golofnau cymunedol rhifyn Mawrth 2015..
 

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog
Ar nos Fercher Chwefror 18fed Vivian Parry Williams oedd y gŵr gwadd yng nghyfarfod y Gymdeithas Hanes a’i destun oedd “ Hanes Pwerdy Maentwrog”. Defnyddiodd  sleidiau i ddangos datblygiad y pwerdy ac yr oeddynt yn gymorth mawr i ni werthfawrogi beth a gyflawnwyd. Dechreuwyd ar y gwaith yn 1924 a’i orffen yn 1928 gyda 600 o weithwyr ac yr amser hynny yr argae oedd yr un fwyaf o goncrit yn y wlad. Yr oedd cynnyrch y pwerdy yn ddigon ar y pryd i ddiben Gogledd Cymru gyfan.

Cafodd adeiladu'r pwerdy a Llyn Traws effaith go helaeth ar ddiwylliant yr ardal gyda 25 o ffermydd a nifer o dai ddiflannu o’r golwg. Un adeilad enwog a foddwyd dan ddŵr y llyn oedd Pandy'r Ddwyryd, hen gartref  Lowri William a ddaeth a Methodistiaeth i’r ardal.

Clywsom lawer am drafferthion efo’r llyn, fel yr oedd yn amharu ar lwybrau cyhoeddus yr ardal. Yn y diwedd gorfu i’r adeiladwyr godi pont  dros rhan o’r llyn ac yr oedd hyn yn arbed llawer ar daith plant ysgol Trawsfynydd oedd yn byw'r ochr arall i’r llyn o’r pentre.

Yr oedd llawer o holi Vivian ar y diwedd a diolchodd Eifion Jackson iddo am noson mor ddiddorol ac addysgiadol. Cynhelir y cyfarfod nesaf ar Fawrth 18fed pryd y disgwyliwn Ellis Roberts, Dolwyddelan, i sôn am y “Mieri Lle Bu Mawredd”.

Cymdeithas Hanes Bro Cynfal
Cyfarfu’r aelodau yn y Caban ar nos Fercher, Chwefror 4ydd pan ddaeth Gareth Tudor Jones atom. Llywyddwyd y noson gan Nesta, ac roedd yn braf gweld cymaint wedi dod allan ar noson oer iawn. Croesawodd Nesta wyneb newydd atom, sef Gwyn Heason sydd yn byw’n rhannol yn Nhynymaes ac wedi dysgu Cymraeg, gan obeithio y daw hi atom eto.

Cafwyd noson ddiddorol gan Gareth yn dilyn sgwrs a gafodd yn yr Arddangosfa Hanes yn y Blaenau pan fu Americanes yn ceisio dilyn hanes hen berthynas iddi a adawodd Blaenau i ddilyn y Mormoniaid yn Ninas y Llyn Halen. Enw’r gŵr oedd Dafydd Roberts, ac roedd yn daid i Bryfdir ac hefyd yn perthyn i J. Glyn Williams. Daeth Dafydd Roberts i weithio yn y chwarel a chadwodd ddyddiadur sy’n rhoi hanes manwl o ddyfodiad cenhadon Mormoniaid yn dod i’r Blaenau yn 1840 gan sefydlu eglwys fechan o tua 40 yn yr hen felin yn Rhydsarn. Gadawodd Dafydd Roberts a’i deulu am America gan gael taith erchyll cyn cyraedd Utah, yn 1856. Roedd Gareth wedi’i gyfareddu gan yr hanes ac wedi gwneud gwaith ymchwil manwl, a llwyddodd i’n cyfareddu ninnau gyda’r hanes.

Fforwm Plas Tanybwlch
Bu dau fab yng nghyfraith y diweddar Emrys Evans yn cydweithio er mwyn difyrru'r aelodau yng nghyfarfod diwedd Chwefror. Evan Dafydd Roberts, Cae Clyd, oedd wedi dethol sleids o gasgliad anferth Emrys, ac yn cyflwyno'r hyn a welwyd yn y lluniau; a Gareth T. Jones, Pwllheli, oedd wedi trosglwyddo'r delweddau i'r taflunydd digidol. Cafwyd lawer o drafod ar y lluniau, ac roedd croeso arbennig i'r lluniau dwbl, lle'r oedd Dafydd wedi dychwelyd i leoliad ambell lun er mwyn cymharu'r golygfeydd rwan a chynt.

Y Gymdeithas Undebol, Trawsfynydd
Ar nos Lun y 9fed o Chwefror yn festri Moreia, cawsom hanes cynnar Clwb Ffermwyr Ieuainc Bronaber gan Mr Ifan Tudor – sgwrs seiliedig ar ei draethawd buddugol yn Eisteddfod Llawrplwy a Phenstryd 2014.
Cwis hwyliog gan Gretta a Tom Ellis gafwyd ar Chwefror y 23ain lle roedd cwestiynau amrywiol ar nifer o bynciau.  Diolchwyd iddynt gan y llywydd Mrs Elen Davies.

Y Cymdeithasau Hanes

Rhannau o'u hadroddiadau, o rifynnau Hydref, Tachwedd a Rhagfyr 2014

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog: 
Adroddodd y Llywydd, Robin Davies fod yr arddangosfa unwaith eto eleni wedi bod  yn bur llwyddiannus a bod tua 1800 o ymwelwyr wedi galw i mewn ac arwyddo llyfr yr ymwelwyr. Diolchwyd i’r gwirfoddolwyr am eu gwaith  yn stiwardio dros y tymor.

Gŵr gwadd cyfarfod Medi oedd Bill Jones. Cafodd Bill ei addysg yn lleol a bu’n gweithio ar hyd yr amser i’r Comisiwn Coedwigaeth a thra yno enynnodd diddordeb mewn hanes lleol ac archaeoleg.  Testun ei sgwrs oedd 'Canfyddiadau diweddar wrth gloddio' a defnyddiodd sleidiau i egluro’r ddarlith. Dechreuodd drwy sôn am y gwaith a wnaeth ef ynghyd a Mary a’r tîm yn tyllu yng Nghwm Penamnen i ddatguddio tai hynafol Meredudd ap Ieuan (1500).

Bu’r Gymdeithas yn ymweld â’r safle rhai blynyddoedd yn ôl. Soniodd  hefyd am rai o’r bobl oedd yn byw yno megis Angharad James a’i dylanwad yn yr ardal. Y man nesaf a gyfeiriodd ato oedd y Cribau. Dangosodd sleidiau o’r hen adfail a chlywsom am y bywyd caled a’r trychinebau a ddigwyddodd yno. Soniodd hefyd am lefydd eraill yn ardal Dolwyddelan fel Bryn Beddau, Ffynnon Elan a Chwarel Hones. Diddorol oedd gweld yr offer a ddefnyddiwyd i lifio'r cerrig yn y chwarel. Daeth a ni wedyn i Gwmorthin a dangoswyd nifer o luniau o’r hen adeiladau oedd yno. Maent yn parhau i dyllu a darganfod llawer o eitemau diddorol ac mae yn rhaid canmol Cymdeithas Cofio Cwmorthin am eu gwaith rhagorol. Mae Bill newydd gael ei benodi yn Gadeirydd Cymdeithas Archaeoleg Bro Ffestiniog ac yr ydym yn ei longyfarch am yr anrhydedd. Talwyd diolchiadau am ddarlith llawn hiwmor, fel y buasech yn disgwyl gan Bill, gan Dafydd Jones sydd wedi bod yn tyllu sawl tro efo fo.   

Ym mis Hydref roedd yn braf croesawu nifer nad oeddynt wedi bod yn ein cyfarfodydd o’r blaen. Wrth gyflwyno'r gŵr gwadd, Geraint Vaughan Jones, disgrifiodd y Llywydd, Robin Davies, ef fel nofelydd a chyn-athro ond yn bennaf fel cymwynaswr mawr i’r ardal drwy ei waith clodwiw yn llywio'r ymgyrch i amddiffyn ein Hysbyty Goffa. Testun ei sgwrs oedd Dyddiau Cynnar yr Ysbyty Goffa. Eglurodd Geraint fod ei sgwrs wedi ei seilio ar y llyfr “Ysbyty Coffa Dewrion Ffestiniog a’r Cylch 1925-1948” gan Doctor Eddie John Davies, un ohonom ni  o’r Blaenau  wrth gwrs. 

Defnyddiodd Geraint sleidiau o adroddiadau blynyddol yr ysbyty ac yr oedd hyn yn fwy effeithiol na’r gynulleidfa yn derbyn manylion moel a ddarllenid gan ddarlithydd. Gwelsom sleidiau yn rhestru pob math o ffeithiau am yr ysbyty o’r dyddiau cynnar fel pwy oedd wedi cyfrannu a phwy oedd ar y pwyllgor ac yn pwysleisio fod yr ysbyty yn un i ardal eang, ddim i Blaenau yn unig. Cawsom ystadegau yn dangos faint o gleifion a anfonwyd i’r ysbyty a pha feddyg anfonwyd hwy. Gwelwyd yn syth mae'r diweddar Dr Morris oedd ar ben y rhestr. Dangoswyd y paneli derw ar furiau'r coridor ac arnynt Rôl Anrhydedd y bechgyn a gollwyd yn y Rhyfel Mawr 1914-18 a'r ardaloedd lle yr oeddynt yn byw. 

Dangoswyd ffilm fer am agoriad yr ysbyty gyda niferoedd lu yn gorymdeithio i’r ysbyty ac yn ymgasglu mewn llefydd fel Carreg Defaid – biti na fasa Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr wedi gweld y ffilm cyn gwneud ei benderfyniad i gau'r ysbyty! Gorffennwyd gyda nifer o luniau o’r staff, nyrsys a meddygon, ac y mae yn siŵr fod y nyrsys oedd yn y gynulleidfa wedi mwynhau gweld eu hen ffrindiau ar y sgrîn. Talwyd y diolchiadau gan Dafydd Roberts, Cae Clyd, un sydd ar bwyllgor amddiffyn yr ysbyty,  gan ddweud mor ysbrydoledig a gweithgar oedd Geraint yn arwain y ffordd iddynt yn y pwyllgor. 

Yng nghyfarfod Tachwedd, daeth nifer dda o aelodau a llawer o wrandawyr newydd i glywed ein hysgrifennydd, Gareth Jones, yn darlithio ar “O Fethania i Seion”. Yr oedd cryn ddyfalu o flaen llaw beth oedd ystyr y testun a chlywsom hanes Mormon cyntaf Stiniog -Dafydd Roberts- yn cael ei fedyddio yn 1846 er gwaethaf gwawdio ei gyd-chwarelwyr, a'i daith o Fethania, 'Stiniog, i Salt Lake City yn 1856. Roedd y rhan fwyaf o Formoniaid Stiniog wedi cychwyn am Utah gyda David Peters o Rhydsarn yn 1849. Clywsom am drafferthion y daith a gafodd criw Dafydd o Lerpwl i Boston- gyda chorwynt garw  tra ar y fordaith a sychder a newyn  wrth iddynt groesi y Great Plains a’r Black Hills gyda’u troliau wrth gerdded o Iowa City i gyrraedd pen eu taith. Cafodd y teulu amser caled yn Utah a bu  farw Dafydd yn 1858 o ddiphtheria.
Daeth un aelod o'i deulu, David yn ymgeisydd i'r Gweriniaethwyr ac enillodd sedd yn y Senedd yn 1902.   Roedd yn ddiddorol clywed bod 20% o bobl Utah heddiw efo gwaed Cymreig.

Cynhelir y cyfarfod nesaf ar Ionawr 21ain, 2015  pryd y disgwylir  Steffan ab Owain i roi yr ail ran o’i ddarlith  Pensaerniaeth Wledig.
 Robin Davies

RHAMANT BRO
Erbyn hyn mae cylchgrawn y Gymdeithas, Rhamant Bro, ar werth. Beth am yrru copi'n anrheg i aelodau o'r teulu sydd wedi symud o'r fro?
Mae'n werth bob dima' o deirpunt, ac yn llawn dop o erthyglau, lluniau a phigion.

Cymdeithas Hanes Bro Cynfal:
Coffáu Dechreuad y Rhyfel Mawr. Cyfarfu’r Gymdeithas ar ddechrau tymor newydd ar nos Fawrth, Medi 10, pan aethom i Ganolfan Llys Ednowain, Trawsfynydd, i gyfarfod a Keith O’Brien. Roedd yn noson braf a phobman ar ei orau, a chafwyd croeso cynnes yn yr adeilad hwylus. Yno'r oeddym i glywed ganddo rai o hanesion Maes y Magnelau a Hedd Wyn gan ei bod yn gan mlynedd ers dechrau ‘y rhyfel i orffen pob rhyfel’. Diddorol oedd gwrando ar Keith a chlywed hanes y ‘Camp’ fel ei gelwid a fu yn yr ardal o 1903-1959. Hefyd clywyd i 34 o fechgyn o ardal Traws gael eu lladd yn rhyfel 1914-18 a gwelwyd llun ohonynt sydd ar gadw ymhlith pethau diddorol eraill yn Llys Ednowain.

Soniodd Keith hefyd am ddadorchuddio’r gofeb i’r milwyr Cymreig yn Langenmark a ddigwyddodd ychydig ynghynt a chyfraniad Isgoed Williams a’i gyfaill, Leiwen, a fu’n gymorth mawr i wireddu hyn. Diweddwyd y noson gyda swper blasus yn Rhiw Goch (a ddefnyddiwyd gan y fyddin wrth gwrs) gyda Keith yn ymuno a ni. Noson dda i gychwyn y tymor.

Yng nghyfarfod Hydref aeth yr aelodau i Harbwr Porthmadog i ymweld â’r Amgueddfa Forwrol yno.  Croesawyd ni gan Robert Cadwaladr Jones a Dewi Jones i’r lle diddorol hwn, a chawsom hanes ynghyd a fideo'r llongau a’u cargo a hwyliodd yn ôl ac ymlaen o borthladd prysur iawn Porthmadog i bob rhan o’r byd.  Diddorol oedd enwau'r llongau a hefyd y mannau lle’r oeddynt yn hwylio iddynt, a diddorol fuasai mynd yn ôl mewn amser i weld y bwrlwm oedd yn Port yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Wrth gwrs roedd gan bob chwarel yn y Blaenau ei chei arbennig lle llwythid y llechi a ddeuai i lawr afon Dwyryd i Ynys Cyngar yr adeg honno.  Clywsom fod y capteiniaid a’r peilotiaid yn byw ym Morth-y-gest lle’r adeiladwyd llawer o’r llongau. Diweddwyd y noson gyda phryd o fwyd yn Nhafarn Pencei - noson ddifyr a diolch i John am drefnu.


Ein gŵr gwâdd ym mis Tachwedd oedd Tecwyn Vaughan Jones, sydd yn un o drigolion Llan ers rhai blynyddoedd bellach.  Rhoddwyd crynodeb o yrfa ddisglair Tecwyn gan Lonna oedd yn cynnwys swydd yn Sain-Ffagan, swydd yn Newfoundland, Caerdydd, Celtica yn Machynlleth, a chyfnod yn America ac ym Mhrifysgol Bangor. Ymddeolodd eleni.  Mae’n un o olygyddion Llafar Bro, ac mae yn gweithio i ail-sefydlu cangen o’r British Heart Foundation yn y Blaenau.  Treuliwyd noson ddifyr yn ei gwmni yn son am arferion Nadolig a Chalan Gaeaf a difyr oedd clywed am darddiad yr arferion ynglŷn â’r Gwyliau hyn, a deall fod cysylltiad paganaidd ynghlwm â’r hyn a ddathlwn.  Roedd yn noson ddifyr  aeth a ni ar daith i lawer ardal yng Nghymru i sôn am wahanol arferion yr adeg hon o’r flwyddyn. 

Dirgelwch Plac Bryn Llywelyn

Darnau allan o rifyn Mai 2014. 

Daeth y plac haearn hwn i olau dydd yn ddiweddar yn ystod y gwaith ar hen blasty Bryn Llywelyn yn Llan Ffestiniog wrth i’r cwmni lleol SEREN addasu’r lle yn westy arbenigol ar gyfer rhai sydd ag anableddau corfforol neu anawsterau meddyliol.

Mae’r plac yn mesur 3¾ troedfedd ar ei hyd a 2¾ troedfedd o uchder, a gan ei fod yn ddarn mor drwchus o haearn bwrw, yna mae angen pedwar dyn cryf i’w godi oddi ar y ddaear.

Yr hyn sydd fwyaf diddorol yn ei gylch yw’r geiriau sydd arno. Yn ôl a ddeallaf, rhaid ystyried y broses a ddefnyddid yn y cyfnod hwnnw er mwyn egluro’r camgymeriad bod ambell lythyren a rhif wedi ymddangos o chwith.

Ond y sialens fwyaf yw ceisio rhoi ystyr i’r geiriau sydd ar y plac. Fe rof gychwyn arni, yn y gobaith y bydd hynny’n ysgogiad i’r haneswyr yn eich plith gynnig eglurhâd amgenach:-
 O gysylltu’r enw THOMAS efo’r dyddiad 1782, yna dwi’n credu mai cyfeiriad sydd yma at Syr Thomas Wynn (1736 – 1807), sef y Barwn Newborough cyntaf. Mae’n bosib mai cyfeiriad at y cyfenw Wynn ydi’r VNSTE ar yr ochor dde. ‘Wynstay’ efallai, wedi ei sillafu gan ofaint oedd yn Gymro uniaith ac yn dibynnu’n llwyr ar ei glust? Hyd y gwn i, fodd bynnag, does dim cysylltiad rhwng teulu Newborough, stad Glynllifon, a theulu Williams-Wynn, perchnogion stad Wynstay yng ngogledd-ddwyrain a chanolbarth Cymru.

Ond pwy oedd yr ALIS FILD (Field?) HIS WIF (sillafiad Saesneg cynnar iawn am ‘wife’, mae’n debyg) sy’n fater arall oherwydd fe wyddom fod 1782 yn ddyddiad arwyddocaol yn hanes teulu Newborough am mai dyma’r flwyddyn y bu farw gwraig gyntaf y barwn, sef  Catherine.
Ac mae’r geiriau AND DINIS hefyd yn llawn cymaint o ddirgelwch imi.
Y sialens felly yw ceisio cysylltu’r enwau a’r geiriau hyn i gyd a gneud rhyw fath o synnwyr o’r cyfan.

Anodd deud beth yw’r cerfiadau eraill ar y plac. Draig a llew, o bosib, a rhyngddynt belen (‘orb’) efo coron arni? Dim byd sy’n debyg i arfbais y teulu Newborough presennol, beth bynnag.
-GVJ

Ymateb yr awdures a’r hanesydd Gwen Pritchard Jones
Rhaid cyfaddef na wn i’n iawn beth i’w wneud o’r geiriau ar y plac – oes tystiolaeth bendant yn ei gysylltu â Thomas, Arglwydd Newborough?   Erbyn 1782, wrth gwrs, roedd helyntion ariannol yn poeni Thomas druan, a dyna pam iddo fwy neu lai ‘ffoi’ i’r Eidal gyda’i fab John, yn yr un flwyddyn. 

Mae’n fy nhrawo i y dylid cwestiynu os mai 1782 yw’r dyddiad mewn gwirionedd?  Allasai ddim darllen fel 1582?  Fy nheimlad i – er nad oes gen i unrhyw arbenigedd yn y maes – yw fod y gwaith braidd yn gyntefig i ddyddio o 1782, ond yn gweddu fwy i gyfnod cynharach o lawer.

Oes hanes i Fryn Llywelyn fyddai’n dyddio’n ôl cyn belled â hynny?  Oedd tŷ ar y safle cyn y plasty presennol?  Wn i ddim lle i ddechrau ymchwilio i’r enw Thomas (Unste/Unster/ neu rywbeth cyffelyb?)  Ac a fyddai’n bosib iddo fod wedi priodi ddwywaith – Alis a Dinis?  Mae angen rhywun sydd â llawer mwy o wybodaeth na mi i ddatrys yr ysgrifen, mae arna i ofn!

Cymerais yr hyfrdra i anfon copi o'r llun i ffrind i mi, David Bennett-Williams, postfeistr Penygroes.  Mae o'n ymddiddori mewn hanes lleol, ac yn mynd i fanylder mawr efo'i ymchwiliadau.  Beth bynnag, mae o'n cytuno efo mi mai 1582 yw'r dyddiad, ac yn amau mai ffurf ar Wynstay yw'r Unste.  Mae'n awgrymu mai merch oedd Alys, y Fild yn ffurf llygredig ar 'Filia' [h.y. Lladin am ‘merch], a'r wraig fyddai Dinis - er nad yw'r enw yna'n gyfarwydd iddo.  Mae David yn awgrymu chwilota'r arfbais a fyddai'n fwy tebygol o gynnig trywydd teuluol i'w ddilyn.

-------------------------------
O ddarllen llythyr Gwen Pritchard Jones, y cwestiwn sydd rŵan yn codi yw hwn – Pryd ddaeth y teulu Newborough yn berchnogion ar Bryn Llywelyn? Plasty Glynllifon oedd eu cartref parhaol, wrth gwrs, felly ai prynu tŷ a thir yn yr ardal hon yng nghyfnod twf y diwydiant llechi a wnaethon nhw?

Os felly, yna mae’n eithaf posib, fel yr awgrymir yn y llythyr uchod, nad cyfeiriad at unrhyw un o’r Newboroughs sydd yma! Dryswch i aelodau’r Gymdeithas Hanes ei ddatrys gobeithio!


Gobeithio y bydd rhai o ddarllenwyr Llafar Bro yn barod i roi cynnig ar ddehongli’r cyfan.

Lolfa’r gwesty newydd a’r lle tân lle darganfuwyd y plac haearn

[Lluniau: Gareth T. Jones]

Coron Stiniog

Darn o newyddion cyffrous o rifyn Ebrill, gan y Cynghorydd Rory Francis, am Goron Eisteddfod Genedlaethol 1898, yn dychwelyd i'r dref lle'i cynhaliwyd.
Efallai i chi weld neu glywed yr hanes ar y teledu neu'r radio ddoe (Ebrill17eg). Ar waelod y dudalen mae dolen i wefan BBC Cymru.

"Mae cadair yr Eisteddfod honno yn siambr y Cyngor yn barod, lle mae’n cael ei defnyddio bob mis gan y Cadeirydd. 

Bellach, mae Dr Melinda Price, merch Gwladys a Dafydd Price, wedi llwyddo i brynu Coron yr Eisteddfod honno. Ac yn fwy na hynny, mae Dr Price â’i bryd ar roi’r Goron i’r Cyngor Tref, fel y gall gael ei harddangos yn lleol, er enghraifft trwy’r Gymdeithas Hanes leol. 

Yn ôl y sôn mae’r Goron yn werth ei gweld, wedi ei gwneud i edrych fel dail derw. Fe gytunodd y Cyngor i dderbyn y rhodd hael yma, gan ddiolch yn wresog i Dr Price, ac i gysylltu â’r Gymdeithas Hanes i drafod y manylion."

(Dyma lun a dynnodd gwefeistr Llafar Bro pan gafodd gipolwg o'r goron rai wythnosau'n ol. Mae'n llun digon sal, ond yn rhoi argraff o'i harddwch. Mae lluniau eraill ar wefan BBC Cymru, yn fan hyn.)