Senedd Stiniog- Cartrefi, Iechyd, a Mwy

Yn y Cyfarfod Arferol a gynhaliwyd ar Nos Lun, yr 11eg  o Fawrth, cytunodd y Cyngor yn unfrydol i gefnogi fy nghynnig ein bod yn ‘datgan cefnogaeth i alwad Cymdeithas yr Iaith am Ddeddf Eiddo’. 

Sefyllfa anodd iawn sy’n bod ar hyn o bryd i’r bobol ifanc hynny sydd am gael tai yn lleol. Digwydd bod, mae’n gynnig amserol iawn hefyd gan fod Cymdeithas yr Iaith yn cynnal rali Deddf Eiddo yn y dref ar y 4ydd o Fai. Mae hi’n faes hynod o gymhleth a phitw iawn yw’r grym sydd gan Gynghorau Tref i ddylanwadu ar unrhyw benderfyniadau cynllunio yn y pen draw. Adrannau Cynllunio’r Cynghorau Sir fydd wastad yn cael y gair olaf. 

Pam trafferthu i ddatgan cefnogaeth o gwbwl ta, medda chi? Teimlaf bod sawl rheswm dros hyn. Os daw rhywun i holi beth ydi safbwynt y Cyngor ar ddatblygu tai, yna bydd yno, fel polisi, ar ddu a gwyn, mae’r hawl i gartref yn lleol a chynlluniau ar gyfer anghenion lleol, fydd yn cael blaenoriaeth pan yn ystyried a thrafod unrhyw ddatblygiadau. Bydd yr etholaeth yn dallt, bydd datblygwyr tai yn dallt a bydd y Cyngor Sir yn dallt. O hyn ymlaen bydd y Cyngor Tref yn gallu gwrthwynebu neu fynegi cefnogaeth i ddatblygiadau, a hynny cyn belled â bod amodau, fel anghenion lleol, ddim yn cael eu tynnu oddi ar y ceisiadau gwreiddiol nes ymlaen. Yn anffodus, dwi’m yn meddwl y gwneith fawr o wahaniaeth yn y diwedd, ond dyma yw maint ein dylanwad. 

Beth sydd yn dueddol o ddigwydd meddai nhw ydi bod datblygwyr tai yn dweud y pethau iawn i gyd i ddechrau, yn ticio’r bocsys, ia, tai i fobl lleol ydi rhain blah, blah. Wedyn, ar ôl cael caniatâd, a’r gwaith adeiladu wedi cychwyn, talu mwy o arian i Adran Gynllunio’r Cyngor Sir i wneud cais arall, i gael tynnu rhai amodau oddi ar y cais gwreiddiol. Wrth reswm, cael rhoi rhai o’r tai ar y farchnad rydd yw prif amcan y datblygwyr os am wneud yr elw eithaf, ac mae’r Cyngor Sir yn gwneud pres hefyd. Yn ôl y sôn, dyma sydd yn digwydd yn Llan a dyma sydd am ddigwydd ym Mhenrhyndeudraeth.  Dwn i’m faint o wir sydd yn hyn cofiwch – holwch eich Cynghorwyr Sir.

Derbyniwyd llythyr gan y Feddygfa.  Roedd y Cyngor eisoes wedi ei llythyru’r llynedd yn holi beth oedd y sefyllfa ddiweddaraf. Roedd y llythyr yn dweud bod pum meddyg yno, un llawn amser a’r pedwar arall yn rhan amser. Yn anffodus bu cyfnodau o salwch tymor hir ymysg y meddygon, ond yn ffodus, roedd meddygon locum yn gweithio yno’n rheolaidd. Soniwyd fod pawb yn cael trafferth i recriwtio meddygon ac ei bod wedi gweithio gyda’r Academi Gofal Sylfaenol yn ddiweddar yn creu fidio yn dangos harddwch yr ardal er trio denu meddygon newydd yma. Aiff y llythyr ymlaen i egluro fod y feddygfa yn Feddygfa Hyfforddi a bod nifer o staff yno yn cyflawni nifer o rolau gwahanol a bod croeso i gynghorwyr drefnu ymweliad.

Bu rhywfaint o lwyddiant gyda Chyfoeth Naturiol Cymru. Roeddynt wedi disgrifio Ceunant Cynfal a Cheunant Llennyrch fel "ger Porthmadog".  Bellach mae Ceunant Cynfal "ger Ffestiniog". Maent yn parhau gyda’r ddadl fod Ceunant Llennyrch yn nes at Port – tydi’o ddim, a dywed bod y cyfarwyddiadau’n gweithio’n well o’r A487 rhwng Port a Maentwrog. Lol botas, tydi pobol ddim yn wirion nac ydi, digon hawdd ydi egluro. “Rydym yn ceisio dewis y dref sylweddol agosaf a hefyd yn ystyried y ffordd orau i gyfeirio ymwelwyr ar y ffordd i gyrraedd y coetir neu’r warchodfa”, meddai’r llythyr ganddynt.  Wel, dyna chi ddarpar-ymwelwyr Llennyrch o ffwrdd i gyd yn chwilio am lety’n Port felly’n de?! Mae’r Cyngor Tref am ei llythyru/e-bostio eto, a da chi, gwnewch chithau hefyd. Mae rhywun yn cael hen deimlad bod ardal Stiniog yn cael cam o hyd tydi!

Mynegodd Y Cyng. Linda Jones ei phryder nad oedd amserlen newydd y bysus yn cydfynd ag amseroedd yr ysgolion a bod disgyblion weithiau’n gorfod disgwyl hyd at dri chwarter awr i gael bws adref. Cytunodd pawb nad oedd hyn yn dderbyniol a phenderfynwyd anfon llythyr i gwyno.

Bu trafodaethau eraill am waith y Cynllun Finyls ar ffenestri siopau gweigion y Stryd Fawr. Hefyd, gwaith sydd ar gychwyn ar ambell faes parcio yn yr ardal, a chafwyd y newyddion fod planhigion ar fin cyrraedd i roi dipyn o liw yn ein parciau’r gwanwyn hwn.

Safbwynt fy hun yn unig sydd yma. Mwynhewch y Pasg a Chalan Mai.
David Jones
- - - - - - - - - - -

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2024 (heb y llun, gan Paul W)

Y Gymdeithas Hanes a Rhamant Bro

Roedd cyfarfod mis Tachwedd y Gymdeithas yn trafod y pandemig a ddilynodd y Rhyfel Mawr yn 1918-19. Fe’i gelwid yn Spanish Flu ac anwydwst a thebyg fod enwau eraill ar yr aflwydd marwol hwn. Can mlynedd yn ddiweddarach cafwyd pandemig arall, y Covid ac roedd y sgwrs ar y Spanish Flu yn dymhorol iawn a ninnau yn dal i fod dan gysgod hwnnw a’r llanast a grewyd mewn amrywiol ffyrdd.

Y siaradwr gwadd oedd Charles Roberts o Ben Bryn Llan, Llanefydd yn sir Ddinbych, saer coed wrth ei alwedigaeth yn cadw busnes gwneud dodrefn. Ond mae hefyd wedi gwneud ymchwil sylweddol ar bandemig 1918-19 a chawsom sgwrs ddifyr iawn ar dwf ac effaith y ffliw mawr hwnnw yng Nghymru a syndod gweld yn ei ystadegau mae gogledd orllewin Cymru a ddioddefodd waethaf gyda’r nifer mwyaf o achosion yn yr ardal hon.

Roedd yr ystadegau yn ysgytiol a theuluoedd cyfan yn marw … nid oedd y wyddoniaeth cystal bryd hynny ac yr oedd hi gan mlynedd yn ddiweddarach wrth drin y Covid ac roedd pobl yn dal i gymysgu mewn mannau oeddynt debygol o ymfflamychu’r clefyd. Soniodd am hanes trist y milwyr ifanc a fu farw yng ngwersyll milwrol Bae Cinmel … milwyr o Ganada yn bennaf oeddynt yn disgwyl llong i’w cludo yn ôl i’w gwlad. Roedd y rhain i gyd wedi goresgyn yr ymladd yn ffosydd Ffrainc ond ildio’u bywydau yn y pendraw i’r ffliw erchyll yma ac mae eu beddau i’w gweld heddiw ym mynwent Eglwys Farmor Bodelwyddan. 

Roedd y darlithydd yn dyfynnu yn helaeth o bapurau newydd y cyfnod … ond prin oedd y sylw a gafodd y ffliw hwn o’i gymharu â Covid ein hamser ni oedd ar dudalennau blaen y papurau newydd bob dydd am fisoedd lawer. Diddorol oedd cymharu sut oedd y llywodraeth yn trin a’r aflwydd yn y ddau gyfnod. Soniodd hefyd fod Lloyd George y Prif Weinidog yn y cyfnod hwn, wedi syrthio i grafangau’r clefyd a bu’n wael iawn ac yn ôl rhai sylwebyddion bu bron iddo golli ei fywyd.

Caed sylwadau difyr mewn ymateb i’r sgwrs ac yn amlwg roedd pawb wedi cael blas ar y pwnc.
Cynhelir y cyfarfod nesaf, nos Fercher, Ionawr 24 pan fydd Steffan ab Owain yn parhau ei sgwrs ddifyr ar hen furddunod y plwyf. Cynhelir y cyfarfodydd yn Ysgol Maenofferen a chroeso cynnes i bawb.
Yn y llun mae Charles Roberts y siaradwr a Dafydd Roberts Cadeirydd y Gymdeithas.
TVJ

RHAMANT BRO

Newyddion da i’r rhai ohonoch chi sy’n awchu i ddarllen y rhifyn diweddaraf o Rhamant Bro, sef cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog – y mae ar gael yn y siopau rwan! 

Unwaith yn rhagor ceir arlwy amrywiol o erthyglau ynddo, megis:

Streic Fawr y Llechwedd gan Gareth T. Jones; 

Yr Athro Jack Darbyshire gan Enid Roberts; 

Trin Cerrig gan Vivian Parry Williams; 

‘Pwyllgor Cerdd Meirion’ gan Aled Ellis; 

Cofnodion Ysgol Glanypwll gan Nia Williams; 

Pam Cofio Tryweryn gan Geraint V. Jones; 

Cymdeithas Enweiriawl Ffestiniog gan Marian Roberts;

Trawsfynydd Ddoe, a Trychineb yn Nhrawsfynydd gan y Golygyddion; 

Cipdrem ar Hanes Sinemâu Stiniog gan Steffan ab Owain. 

Yn ogystal, ceir tipyn o hanes Freeman Evans, Hen Siopau’r Dref, Celf ym myd y Llechen, ac ambell stori ddifyr arall. Mynnwch gopi cyn iddynt werthu’r cwbl!

- - - - - - - - - - - -

Dau ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2023

Ffliw Sbaen yn Yr Ysgwrn

Senedd Stiniog -cynghorwyr a chynlluniau

Pytiau o adroddiadau David Meirion Jones, o gyfarfodydd Cyngor Tref Ffestiniog

Dymunwn ddiolch o galon i’r Cynghorydd Rory Francis am ysgrifennu’r golofn hon dros y cyfnod diweddar.  

Aelodau Newydd o’r Cyngor: Braf cael dweud, yn dilyn apêl Rory, fod dau aelod newydd wedi ymuno â’r Cyngor.  Wedi i’r Cyngor gytuno i’w cyfethol, rhoddwyd croeso swyddogol i Gareth Glynne Davies a Troy McLean.  

Siom enfawr oedd y datganiad fod Y Cyng. Glyn Daniels wedi ymddiswyddo.  Colled enfawr i’r Cyngor Tref ac i’r ardal.  Prysurdeb gwaith a bywyd oedd rhesymau Glyn am roi’r gorau iddi, job ei dal hi’n bob man tydi?!  Mae am barhau yn ei swydd fel Cynghorydd Sir.

Yn y cyfarfod dilynol cyfetholwyd tri ymgeisydd newydd arall i’r Cyngor. Peter Alan Jones (Pete Boys) a minnau, David Meirion Jones (Dei Mur) dros Rhiw a Bowydd a Dewi Prysor Williams dros Diffwys a Maenofferen. Golygai hyn fod pum aelod newydd wedi ymuno â’r Cyngor dros y ddau fis diwethaf.  

Mae seddi Rhiw a Bowydd bellach yn llawn, ond mae seddau gweigion yn dal i fod, ac os oes gennych ddiddordeb, yna cysylltwch â’r Clerc yn y swyddfa yn y Ganolfan am fwy o fanylion os gwelwch yn dda.

Cwmni Bro: Siaradodd Ceri Cunnington, a oedd yn bresennol fel cynrychiolydd Cwmni Bro, am rôl y cwmni yn yr ardal.  Rhoddodd gyflwyniad o’u hanes a’u bwriad.  Pwysleisiodd eu bod yn annibynnol ond ei fod yn bwysig i gael y Cyngor yn gefn ac i gael pawb yn cyd-dynnu fel petai.  Eglurodd eu bod yn cydlynu pymtheg menter, a bod cydweithio’n hollbwysig wrth rwydweithio a chydweithio am grantiau.  Un elfen o’r gwaith yw twristiaeth, a’u bod hefyd yn cynhyrchu pethau gan ail-fuddsoddi unrhyw elw yn ôl i’r gymuned.  Cylchdroi a datblygu’n lleol ydi’r nod a dywedodd fod Antur Stiniog bellach yn rhedeg Eifion Stores a bod cynlluniau ar gyfer yr hen Siop Effraim ar y gweill.  Diolchodd y Cyngor iddo am ei gyflwyniad a dywedodd y Cyng. Rory Francis yr hoffai weld y Cyngor yn gweithio’n agosach gyda’r mentrau ac y dylai fod gwell cyfathrebiaeth rhyngddynt.  Cytunwyd yn unfrydol ar hyn gan obeithio y bydd y Cyngor yn derbyn cofnodion gan y mentrau gwahanol o hyn ymlaen.

Tŷ’r Wern: Os ydych yn darllen y golofn hon yn rheolaidd gwyddoch fod y Cyngor, yn ddadleuol iawn, wedi pleidleisio yn erbyn cais i ddatblygu hen Eglwys San Mihangel yn Llan Ffestiniog, neu Tŷ’r Wern fel y'i gelwir heddiw.  Y rheswm a roddwyd oedd tybio y byddai adeilad cymunedol arall o’r fath yn mynd yn groes i ddidordebau Neuadd y Pentref a’r Pengwern.  

Mae’n debyg fod y penderfyniad yma, a dweud y lleiaf, wedi codi gwrychyn pentrefwyr Llan, a daeth ambell aelod o bwyllgorau’r Pengwern a’r Neuadd a'r Wern i’r cyfarfod i egluro’r sefyllfa i’r Cyngor.  

Soniodd Andrew Williams (Crym), un sy’n weithgar yn y Wern, ychydig am gefndir y datblygiad.  Dywedodd mai arian dyn o’r enw Nigel Morris, sydd a’i wreiddiau yn yr ardal, sydd tu cefn i’r fenter a’i fwriad yw defnyddio ei bres er lles yr ardal.  Prynodd yr Eglwys, gyda phres ei hun, pan yn wag a doedd gan Cadw na’r Eglwys ddim diddordeb mewn gofalu am yr adeilad a doedd dim cymorth ariannol i’w gael ganddynt.  Aiff ymlaen i egluro mae’r bwriad o’r cychwyn oedd cydweithio gyda’r Pengwern a’r Neuadd er lles y pentref.

Eglurodd fod y fenter yn fwrlwm o syniadau cyffrous fel cynnal cyrsiau i bobl ifanc ar sut i ddatblygu busnesau a dysgu rheoli arian ac yn y blaen. Hefyd cynnig gwasanaeth gosod blodau ar feddi’r fynwent i bobl sy’n byw i ffwrdd a methu dod adref ar ddyddiadau arbennig, a gwneud hyn drwy brynu blodau gan Seren, fyddai eto’n rhannu’r arian yn yr ardal.  Gobeithir cael caffi bach yno a marchnad fach bob hyn a hyn fyddai’n gwerthu nwyddau a chynnyrch lleol yn ogystal â chynnal ambell i gyngerdd. A go brin, meddai, fysa rhywun sy’n mynd i gyngerdd ddim yn piciad i’r Pengwern am beint bach yn gyntaf!

Dywedodd Meic Halliday a Dyfed Jones-Roberts, oedd yno ar ran pwyllgor Y Pengwern, eu bod yn llwyr gefnogi’r fenter, a’i fod yn ddatblygiad cyffrous fydd yn sicr o fod o les i’r pentref ac y byddai Llan yn elwa o’r herwydd.

Cynhaliwyd Cyfarfod Arbennig yn ddiweddarach a phledleiswyd o blaid y cynlluniau ar gyfer Tŷ’r Wern. Bydd llythyr arall yn cael ei yrru at bwyllgor cynllunio'r Parc Cenedlaethol yn mynegi hyn.

Mwy o wybodaeth am Dŷ'r Wern.

Iechyd: Mynegodd aelod o’r Cyngor fod pryder ymysg rhai o drigolion y dref am brinder a chysondeb meddygon teulu ym mhractis Blaenau Ffestiniog. Eiliwyd cynnig i ddanfon llythyr at y Rheolwr Practis yn gofyn iddi faint o feddygon teulu parhaol/rheolaidd sydd yn gysylltiedig â’r practis ar hyn o bryd a beth yw cynlluniau’r practis at y dyfodol.

Materion eraill ar yr agenda sydd o bwys i’r cyhoedd efallai yw bod y dref am dderbyn cyfrifoldeb dros gynnal a chadw hysbysfyrddau UNESCO yn y dref.  Bydd y rhain wedi eu lleoli yn Diffwys, ger Caffi Antur.  I’w trafod yn y dyfodol agos fydd cyflwr toiledau Diffwys a’r cyfrifoldeb amdanynt sydd rhwng y Cynghorau Tref a Sir yn bresennol, a’r posibilrwydd o gael maes parcio ychwanegol yng Nghongl y Wal.

Cynllun Hydro: Trafodwyd cynllun hydro newydd ar gyfer Cwm Cynfal. Bwriad teulu o ffermwyr lleol ydi gosod tyrbin, a all gynhyrchu trydan i oddeutu 400 o dai, yn y Cwm. Bu sôn am brosiect o’r fath yn y gorffennol ond fe'i wrthwynebwyd am resymau gwahanol ac oherwydd hyn, penderfynwyd gael nifer o adroddiadau oedd yn ymwneud â’r pryderon hynny, megis yr effaith amgylcheddol ayyb. Cafwyd cyflwyniad gan frodyr y teulu, ble’r eglurwyd y byddai cyfnod ymgynghori cyn cyflwyno’r cais cynllunio’n ffurfiol. Eglurwyd y gall trigolion lleol elwa o’r cynllun hefyd, drwy dderbyn trydan rhatach wrth ymuno mewn rhyw fath o Glwb Ynni. Byddai rhaid adeiladu cored, neu ‘weir’, i arall-gyfeirio rhywfaint o’r afon, adeiladu cwt olwyn fesur a ballu. 

Cytunodd y Cyngor ei fod yn gynllun uchelgeisiol ond fod nifer o gwestiynau dal angen cael eu hateb. Y bwriad yw trefnu ymweliad â’r safle i gael gwell golwg ar y lleoliad a thrafod mwy am y mater. (Er gwybodaeth, i unrhyw un sy’n dioddef o ddiffyg cwsg, mae’r ddogfen gais a’r cynlluniau arfaethedig i’w gweld yn eu cyfanrwydd – dros fil o dudalennau - yn Llyfrgell y Blaenau- ac mae croeso i bawb sydd â diddordeb fynd yno i bori drostynt).

Theatr Bara Caws: Cytunwyd ar gais gan Theatr Bara Caws am gymorth ariannol i berfformio yn yr ardal. Dywedwyd nad oedd hyn yn beth newydd a phwysleiswyd ar bwysigrwydd ymweliadau’r Theatr i’r ardal a chael pharhâd diwylliant Cymraeg cyfoes yma.

CCTV: Mae’r ddadl ynglyn â’r system CCTV yn y Stryd Fawr yn parhau. Mae’n bwnc llawer rhy gymhleth i’r gohebydd hwn ar hyn o bryd, ond yn frâs, fel hyn ma’i, y bwriad ar hyn o bryd yw ailosod rhyw 5 neu 6 camera cylch cyfyng. Cyn mynd ymlaen fodd bynnag, mae’r Cyngor yn awyddus i glywed beth yw’r farn am hyn yn lleol. Penderfynwyd mae’r ffordd orau o wneud hyn fyddai rhoi papur yn y siopau lleol i holi barn. 

Cynhelir y cyfarfodydd llawn ar ail ddydd Mawrth pob mis, am saith o’r gloch, yn y Ganolfan.

- - - - - - - - - - - - 

Addasiad o ddarnau hirach a ymddangosodd yn rhifynnau Tachwedd a Rhagfyr

Pellter Cymdeithasol Hen Ffasiwn!

Wrth ymchwilio i’w gyfres Stiniog o’r Wasg Erstalwm, daeth ein colofnydd, Vivian Parry Williams ar draws yr hanesyn difyr a pherthnasol yma:
 

Yn rhifyn 13 Chwefror 1900 o’r Genedl Gymreig, dan bennawd ‘Helynt y Clefydau Heintus yn Ffestiniog’, gwelir adroddiad sy’n ein hatgoffa, i raddau, o’r hyn sy’n digwydd y dyddiau hyn. 

Roedd y geiriau a nodwyd yn yr adroddiad yn newyddion llwyr i mi. Ymddengys i’r Cyngor Dinesig lleol ar y pryd gyflwyno deddf rywdro yn ymwneud â gwaharddiad ar ddinasyddion yr ardal rhag dod i gysylltiad â rhywun oedd yn diodde’ gyda heintiau a ystyriwyd yn farwol ar y pryd. 

Roedd dau ŵr, David Jones, 100, Cellar, Blaenau Ffestiniog a John Parry, Tŷ Pren, Pen y Bryn, Bethania yn ymddangos o flaen yr Ynadon ar y Fainc ar gyhuddiad o gymysgu’n anghyfreithlon gyda dau glaf, un oedd yn diodde’ o ddifftheria, a’r llall o dân iddwf (erysipelas). Gohiriwyd yr achos cyntaf “er mwyn cael ychwaneg o oleuni meddygol ar y ddau achos”, chwedl y gohebydd. 

Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach, ymddangosodd y ddau droseddwr honedig o flaen yr ynadon eto, a’r tro hwn rhoddwyd tystiolaeth gan dri meddyg lleol, Dr H.O.Jones, Dr R.D.Evans a Dr Richard Jones. Wedi cryn drafod ar y mater, penderfynwyd taflu’r achos allan, a dywedodd y cadeirydd, W. Davies eu bod yn gwneud hynny “am fod tystiolaethau’r meddygon yn groes i’w gilydd”.

A ninnau’n teimlo’n rhwystredig y dyddiau hyn gyda’r amrywiol rybuddion i ni gadw at reolau’r lockdown, megis cadw’r pellter cymdeithasol o ddwy fedr, a pheidio teithio’n bellach na phum milltir o’n cartrefi. Ychydig wyddwn, na neb arall dybiwn i, bod rheolau llym yn bodoli’n ‘Stiniog dros ganrif yn ôl i geisio atal lledaenu clefydau heintus!
------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020

“A fo ben, bid bont”: Cymru, Annibyniaeth a COVID-19

Erthygl gan Elin Roberts.
Addasiad o'r darn a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn digidol Ebrill 2020.

Diddorol yw edrych ar y dyfyniad hwn o’r Mabinogi wrth ystyried ei fod yn berthnasol iawn i ni

heddiw. Mae’n gofyn i’r arweinydd, neu’r darpar arweinydd, i ymddwyn fel pont ac i gadw pethau at ei gilydd drwy warchod eraill. Gallwn ddadlau heddiw bod y rôl o fod yn arweinydd wedi cael ei rannu i bob un ohonom gan fod yn rhaid i ni weithio gyda’n gilydd i lunio’r dyfodol. Boed hynny drwy aros adref ac ymhellau cymdeithasol i daclo covid-19 neu boed hynny drwy weithio gyda’n gilydd er annibyniaeth Cymru. Wrth i’r dyddiau fynd yn eu blaenau, mae’n bwysicach ac yn bwysicach ein bod ni’n cyd-weithio gyda’n gilydd er lles y mwyafrif, er lles y Fro ac er lles Cymru.
Wrth edrych ar argyfwng covid-19, gwelwn bod Cymru wedi cael ei neilltuo i’r ochr gan Lywodraeth Cymru a gan San Steffan. Mae’r diffyg gwybodaeth a’r data yn frawychus. Caiff yr Alban ddiweddariadau swyddogol am sefylla’r feirws gan Lywodraeth yr Alban tra bod Cymru, hyd yn ddiweddar- yn cael diweddariadau gan fachgen ifanc, Lloyd Warburton, ar y cyfryngau cymdeithasol. Fel cenedl dylem fod yn eithriadol o ddiolchgar i Lloyd am wneud hyn. Ond, mae’n rhaid gofyn paham nad oedd Llywodraeth Cymru yn gwneud hyn? Dylai fod yn ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i gyfathrebu’n glir gyda’i phoblogaeth. Penderfynodd y BBC beidio cynnwys bwletin newyddion brecwast gan BBC Wales ar BBC1. Gwelwn bod llai a llai o sylw yn cael ei roi i Gymru ar y cyfryngau. O ganlyniad, roedd diffyg gwybodaeth am y sefyllfa yng Nghymru.

Nid yn unig yr ydym yn gweld diffyg darlledu ar y cyfryngau, rydym hefyd yn gweld cam-wybodaeth. Mae’n rhaid deall mai Chris Whitty yw Prif Swyddog Meddygol Lloegr ac NID Prif Swyddog Meddygol Cymru a’r Alban. Yn ogystal â bod yn Brif Swyddog Meddygol Lloegr mae ef hefyd yn Brif Gynghorydd Meddygol i Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Dylai bod hyn yn cael ei bwysleisio yn y cyfryngau. Prif Swyddog Meddygol Cymru yw Frank Atherton. Tydy datganiadau sy’n cael eu gwneud yn Lloegr ddim o reidrwydd yn golygu y bydd yr un peth yn digwydd yng Nghymru gan bod Iechyd wedi cael ei ddatganoli. Felly, mae’n raid i’r cyfryngau egluro hyn.

Rhaid cofio bod pedair cenedl o fewn y Deyrnas Gyfunol.

Mae argyfwng fel covid-19 wedi amlygu’r angen i nid yn unig datganoli darlledu, ond hefyd i frwydro am annibyniaeth yn fy marn i. Byddai annibyniaeth yn caniatáu i ni gasglu gwybodaeth mwy manwl am ein gwlad ac felly’n ein caniatáu i fod yn fwy gwybodus am yr hyn sy’n digwydd. O ganlyniad, byddai modd cynnal ymchiliadau sy’n canolbwyntio ar Gymru yn unig. Byddai’n orfodol i’n llywodraeth i rannu gwybodaeth gyda ni, dinasyddion Cymru. Hefyd wrth gael annibyniaeth, byddai modd cynnyddu’r cyllid ar gyfer sianeli Cymraeg a fyddai yn gosod safon parhaus a chreu mwy o raglenni. O ganlyniad, ffynhonnel cadarn i rannu gwybodaeth angenrheidiol i’r dinasyddion. Mae’n bwysig ein bod yn cael mynediad agored i wybodaeth yn ystod cyfnod fel hyn.

Rali annibyniaeth Caerdydd, Mai 2020. Llun- Paul W

Y dyddiau hyn, mae’n raid i ni gyd fod yn arweinwyr mewn ryw ffordd gan fod yn rhaid i ni gyd gymryd cyfrifoldeb. Gyda’n gilydd, gallwn lwyddo. Gyda’n gilydd, gallwn daclo unrhyw beth. Boed hynny yn ennill annibyniaeth dros Gymru neu’n taclo’r covid-19. Gyda’n gilydd mi wnawn ni lwyddo.

Gyda’n gilydd, mi ddaw haul ar fryn.
Elin Roberts

Datganiad Feirws Corona

Er mwyn gwarchod ein dosbarthwyr, a'n darllenwyr hefyd, rydym wedi penderfynu
NA FYDDWN YN ARGRAFFU Llafar Bro nes bydd y sefyllfa wedi gwella.

Mae'n siom i bawb, ac yn ddigynsail: ni fu toriad yn y cyhoeddi ers y rhifyn cyntaf yn Hydref 1975, ond o dan yr amgylchiadau, gobeithiwn eich bod yn cytuno mae dyma'r peth cyfrifol a chywir i'w wneud.

Mae criw gwirfoddol y papur yn ystyried sut fedrwn barhau i gynnig newyddion ac erthyglau yn ddigidol ar gyfer y gymuned trwy'r cyfnod anodd hwn.

Daliwch ati i yrru newyddion, cyfarchion, lluniau, ac erthyglau atom. Mi rown ni nhw ar ein cyfryngau cymdeithasol. 

Yn y cyfamser, cofiwch bod dros 770 o erthyglau eisoes ar y wefan hon; 'bodiwch' trwy'r tudalennau tra eich bod yma!

Efallai y gall rhai ohonoch argraffu ambell erthygl i'w rhannu efo aelodau'r teulu sydd ddim ar y we...

Cadwch yn ddiogel gyfeillion. Diolch am gefnogi eich papur bro. Daw eto haul ar fryn.

Stiniog o inclên y Greigddu, gan Helen McAteer

A bu goleuni

CYFRES 'GWAITH'
Mae dod i ddiwedd tair mlynedd mewn prifysgol yn uchafbwynt pwysig i gyfnod hir  o ddysgu ac astudio, ac  yn drothwy allweddol i gyfnod newydd ym mywyd rhywun, wrth symud ymlaen i fyd gwaith. Bu Llafar Bro yn holi Llio Davies o Drawsfynydd, sydd wedi graddio eleni, am ei hastudiaethau, ei chynlluniau a’i dyheadau.

Rwyf bellach wedi graddio o Brifysgol Metropolitan Caerdydd lle fues i’n astudio cwrs Artist Dylunwr: Gwneuthurwr. Roedd y cwrs yn eang iawn, a modd defnyddio unrhyw broses neu ddeunydd o ddiddordeb.

Dwi’n benodol yn defnyddio clai Porcelain, deunydd sydd fel arfer yn cael ei ddefnyddio i wneud llestri. Dewisais borslen gan fod golau yn treiddio drwyddo, ac rwy’n gallu cymryd mantais o’r broses yma i wneud cynnyrch goleuadau.

Dim ond trwy haen denau o borslen all oleuni dreiddio, a gall hyn wneud y deunydd yn anodd i weithio gyda gan ei fod mor fregus. Mae gan y deunydd ‘gof’ cryf hefyd, felly os yw gamgymeriad yn cael ei wneud yn ystod y broses greu, ar ôl iddo fod yn yr odyn, byddai wedi cofio'r camgymeriad yma ac wedi cychwyn symud yn ôl i’w siâp cychwynnol, felly mae’n gallu bod yn ddeunydd eithaf heriol i’w drin.

Bu’r gymuned stiwdio yn bwysig iawn i ni ar y cwrs, mae’n hanfodol i ni allu trafod a datblygu syniadau, ac fe wnaeth hyn i mi eisiau ymchwilio i beth sydd yn creu amgylchedd greadigol ac arloesol, a dyna oedd testun fy nhraethawd hir. Y prif elfennau fues i’n archwilio oedd dylanwad ein hamgylchedd ar ein hiechyd meddwl, sydd o ganlyniad yn effeithio ar ein creadigrwydd.
Dangosodd fy ymchwil bod goleuadau gwahanol yn medru cael effaith ryfeddol arnom ac ar y gweithle, a dwi wedi bod yn arbrofi efo creu lampau a goleuadau amrywiol.

Mae goleuadau isel yn gallu creu niwed i’n llygaid drwy roi straen arnynt, a gall hyn achosi cur pen sydd yn ei dro’n gallu cael effaith ar ba mor gynhyrchiol ydi rhywun y gwaith, neu arwain at golli cymhelliant. Ar y llaw arall gall olau artiffisial a dwysedd uchel roi effaith gwael hefyd, er enghraifft roi cur pen a migraine. Mae darganfod y cydbwysedd perffaith sydd yn ffitio gweithle yn bwysig iawn felly i iechyd gweithwyr. Mae tua 70% o weithwyr yn anhapus gyda’r golau yn eu swyddfa.
Y math gorau o olau yn y gweithle ydi goleuni naturiol, sy’n lleihau'r ganran o bobl sy’n cael cur-pen, ac yn lleihau stress. Mae hyn oherwydd gall golau effeithio'r corff mewn dwy ffordd: gall ein heffeithio yn uniongyrchol ym mha mor dda ‘da ni’n gweld; ac yn anuniongyrchol, sef sut mae’n effeithio ein mood ac ymddygiad.

Mae golau cynnes yn cael ei ddefnyddio mewn ystafelloedd i weithwyr cael egwyl, i wneud i ni ymlacio a llonyddu, ac mae golau naturiol yn cael ei ddefnyddio orau mewn ystafelloedd cynadledda gan ei fod dal yn groesawgar ond ddigon i’n cadw’n effro a sylwgar. Bydd golau oer yn cael ei ddefnyddio mewn ystafelloedd i feddwl am syniadau yn gyflym, i wella ein hwyliau a’n gwneud yn fwy cynhyrchiol. Mae hefyd yn lleihau melatonin sydd yn gostwng blinder.

Felly mae’r effeithiau seicolegol mae goleuni naturiol yn enwedig yn ei gael ar waith yn bositif ac yn cael ei argymell yn gryf i bawb, ond yn anffodus nid yw pob adeilad wedi cael ei ddylunio gyda hyn mewn golwg, mae llawer o ystafelloedd heb ffenestri, ac ati. Dyma sut rwyf wedi gallu dechrau cyflwyno fy ymchwil mewn i fy ngwaith dylunio, drwy wneud goleuadau allan o porcelain sydd yn dynwared golau naturiol i’r tŷ.

Mae pobl yn fwy awyddus rwan i gael ‘smart technology’ yn ein gweithle a’n cartref, sydd yn gallu casglu data ar amryw o elfennau dyddiol. Mae rhai busnesau wedi rhoi sensors yn seti gweithwyr i gasglu gwybodaeth am faint o amser maent yn treulio wrth eu desg, a faint o’r gloch maent yn cyrraedd y gwaith, er mwyn dechrau'r broses o oleuo'r gweithle yn naturiol gyn i bawb gyrraedd. Yn y cartref mae cynnyrch fel ‘Alexa’ sef dyfais cynorthwyo sydd wedi cael ei ddylunio gan Amazon yn galluogi i ni ofyn cwestiynau am y tywydd, newyddion traffig, a llawer mwy. Mae modd i’r dechnoleg yma gysylltu gyda golau tŷ i newid y cryfder neu liw i amser penodol o’r dydd sydd yn gallu helpu ein hiechyd meddwl.

Mae therapi golau yn cael ei ddefnyddio yn barod i helpu efo SAD, Seasonal Affective Disorder sef cyflwr ble mae pobl yn teimlo iselder ar rai adegau o’r flwyddyn, fel arfer yn ystod y gaeaf pan bydd llai o oriau golau dydd. Rhan o’r therapi yma yw bod mewn golau llachar o fewn awr i ddeffro, i ddynwared golau naturiol, gallai’r wybodaeth yma cael ei fwydo i dechnoleg y golau i oleuo'r tŷ.

Mae lliw sydd yn cael ei greu drwy ddefnyddio golau artiffisial yn gallu osgoi emosiynau gwahanol a chael effeithiau eraill ar y corff. Mae golau glas neu wyn llachar yn ein gwneud ni’n egnïol ac yn gallu tarfu ar ein patrwm cysgu, dyma pam bod pobl yn argymell i ni beidio defnyddio ein ffonau symudol am o leiaf awr cyn mynd i’r gwely. Mae defnyddio golau coch neu oren cyn mynd i’r gwely yn gallu gwella ein hiechyd meddwl, gan fod golau coch yn gallu cynyddu melatonin sydd yn rhoi cwsg gwell i ni.

Felly wrth ddefnyddio'r ymchwil yma mae pobl yn dechrau dylunio goleuadau sy’n dechrau ein deffro ni’n naturiol gyda golau coch tua thair awr cyn i ni godi, wedyn yn datblygu i oren a melyn yn nes at ein amser deffro, mae hyn yn gwneud i ni ddeffro mwy ysgafn. I helpu ni gysgu mae’r golau yn gallu fflachio mewn rhythm araf i ni ei ddilyn gyda’n hanadl, felly drwy ddefnyddio arweiniad y golau byddai’n ymlacio ni’n barod i fynd i gysgu.

Cyn graddio cefais gyfle anhygoel i arddangos fy ngwaith yn Llundain yn sioe ‘New Designers’ sef sioe enfawr sydd yn arddangos gwaith dros 3,000 o ddylunwyr. Roedd y profiad yn wych: cefais lawer o sgyrsiau diddorol gyda dylunwyr a gwneuthwyr eraill yn rhoi cyngor sut i ddatblygu fy ngwaith ymhellach, a sut i geisio creu bywoliaeth drwy greu. Cefais hefyd y fraint o ennill gwobr ‘One year in’ sydd yn fy ngalluogi i arddangos eto flwyddyn nesaf. Gyda’r wobr byddaf yn cael cymorth i ddatblygu busnes drwy raglen fentoriaeth i gael fy ngwaith yn barod i’w werthu.

Mae llefydd creadigol i artist a dylunwyr yn brin iawn yng Nghymru; mae llawer ohonom yn tueddu i ddefnyddio ystafell sbâr yn ein cartref i greu gwaith, ond mae pwysigrwydd enfawr mewn awyrgylch creadigol i alluogi i ni ddatblygu syniadau a chyfathrebu gydag eraill. Gan fy mod yn creu gyda serameg, mae’n hanfodol fod gen’ i odyn yn y stiwdio i greu gwaith, ac mae hyn wedi gwneud y dasg o chwilio am stiwdio llawer anoddach, hyd yn oed yn y brif ddinas. Y rheswm am hyn yw bod pris odyn fach o newydd o gwmpas £1,500 – £2,000!

Mae dwy brif stiwdio yng Nghaerdydd sydd yn arbenigo mewn serameg, a rhwng y ddwy, dim ond lle i ddeuddeg o raddedigion sydd! Rwyf yn lwcus iawn i gael lle yn y stiwdio i ddatblygu fy ngwaith gyda dylunwyr anhygoel eraill, gan gychwyn ym mis Medi, felly edrychwch allan am waith newydd ar y gweill!

Yn ystod yr haf llwyddais i gael swydd fel rheolwraig ddyletswydd yn gweithio mewn cymuned greadigol yn Nhreganna o’r enw ‘CHAPTER Arts’ sydd yn lleoliad uchelgeisiol, aml-gelf sy’n cyflwyno, cynhyrchu a hyrwyddo celf ryngwladol, perfformiadau byw a ffilm. Rwyf yn gweld gweithio mewn amgylchedd greadigol fel hyn yn gallu newid trywydd fy ngwaith, a dwi’n cwrdd ag unigolion hynod o ddiddorol bob dydd! Mae’r rhan fwyaf o unigolion eraill sydd yn gweithio yno hefyd yn artistiaid a dylunwyr eu hunain, ac mae’n lleoliad gwych i allu gweithio a datblygu gwaith ein hunain. 

I gael golwg ar fy ngwaith, edrychwch ar fy ngwefan www.lliodaviesdesignermaker.com neu rwyf ar Facebook ac Instagram.
------------------

Mae'r uchod yn fersiwn hirach o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019

O’r Pwyllgor Amddiffyn -gêm wleidyddol

Oeddech chi yno? .... Ac ydach chi’n dal efo ni?

Mae’n siŵr bod rhai ohonoch yn cwestiynu, bellach, os oes unrhyw bwrpas mewn dal ati i frwydro, o weld bod adeilad yr Ysbyty wedi’i ddymchwel bron yn llwyr erbyn heddiw. Ond cawsom farn pensaer profiadol yn ddiweddar ac mae ef yn credu, hyd yn oed mor hwyr â hyn yn y dydd, mai mater bach fyddai addasu’r cynlluniau presennol i gynnwys ward ar gyfer gwlâu i gleifion.

Mae cynlluniau’r adeilad newydd yn cynnwys gormod o stafelloedd diangen, yn ei farn ef. (Fe gofiwch fod y Pwyllgor Amddiffyn wedi gneud yr un ddadl yn Llafar Bro dair blynedd yn ôl!).

Gyda llaw, yn ddiweddar caed clywed un o’r gweithwyr ar y safle yn cyfaddef eu bod nhw’n dymchwel adeilad o well ansawdd o lawer na’r un a gaiff ei godi yn ei le! Rhyfedd o fyd!


Sut bynnag, pa ddewis sydd ond dal ati i frwydro, fel mae pobol y Fflint hefyd yn ei wneud? Dros y tair blynedd diwethaf mae’r Betsi wedi cael cymaint â phedwar Prif Weithredwr gwahanol - sef y ddiweddar Mary Burrows, yna David Purt, Simon Dean a rŵan Gary Doherty – pob un ar gyflog o £¼ miliwn y flwyddyn, yn ogystal â chynllun pensiwn hael dros ben!

Ond mae’r sefyllfa mor dorcalonnus heddiw ag y bu hi erioed. Fis Mehefin diwethaf, fe gafodd y Bwrdd Iechyd ei roi o dan fesurau arbennig (‘special measures’) gan y Gweinidog Iechyd, gyda’r siars i ddatrys y problemau o fewn tri mis, ond fe aeth y tri mis yn flwyddyn gron gyfan erbyn heddiw a dydyn nhw’n ddim nes at ddatrys y problemau!

Mae’r Gweinidog Iechyd hwnnw, sef Mark Drakeford, wedi symud ymlaen i borfeydd eraill erbyn hyn, wrth gwrs, ac yn falch, mae’n siŵr, o gael anghofio a chefnu ar ei gyfrifoldebau gynt. Problem ei olynydd, Vaughan Gething, fydd y cyfrifoldebau hynny, bellach! ... Brian Gibbons, Edwina Hart, Leslie Griffiths, Mark Drakeford a rŵan Vaughan Gething! A faint callach ydan ni, meddach chi?

Onid gêm wleidyddol ydi’r cyfan? Ac yn y cyfamser, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn dal i gael rhwydd hynt i neud fel fyd a fynnan nhw, a’r rhai sy’n dioddef fwyaf oherwydd hynny ydi’r hen a’r gwael a’r methedig. Onid dyletswydd gwleidyddion, o bob plaid, yw rhoi buddiannau pobl anghenus felly o flaen eu buddiannau eu hunain?
GVJ
                                        
--------------------------------

Dilynwch hanes yr helynt efo'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llais Betsi a neb arall...

Y diweddaraf o Bwyllgor Amddiffyn yr Ysbyty Goffa.
(O rifyn Chwefror 2016)


Newyddion go gythryblus ddaeth o’r Bwrdd Iechyd ar Ionawr 25ain ond nid annisgwyl, serch hynny. Datganiad y Betsi i’r Wasg y diwrnod hwnnw oedd y bydd y gwaith o addasu adeilad yr Ysbyty Coffa yn dechrau ar Chwefror 7fed (er bod amryw ohonoch yn gwybod o’r gorau bod y gwaith hwnnw ar droed yn ddistaw bach ers peth amser).

Dyma’r camau cyntaf tuag at roi cartref newydd i’r Ganolfan Iechyd bresennol - a dim byd mwy na hynny, ac eithrio 'chydig o swyddfeydd crand!

Yn y cyfamser, mae gofal iechyd yn yr ardal yn wynebu o leiaf flwyddyn arall o lanast llwyr wrth i’r gwaith fynd rhagddo ac i’r gwasanaethau gael eu symud hwnt ac yma. Fel tae pethau ddim digon drwg fel roedden nhw! (Mae adroddiad  Arolygaeth Gofal Iechyd Cymru (Health Inspectorate Wales), a gyhoeddwyd lai na mis un ôl, yn bur feirniadol o’r modd y mae ein Practis Meddygon ni yn cael ei redeg, ers i’r Betsi gymryd cyfrifoldeb amdano.)

Fe gofiwch am addewidion gwreiddiol  y Gweinidog Iechyd yn 2013 - £4miliwn yr un i addasu Ysbytai Coffa Stiniog a Tywyn. A byddwch yn cofio hefyd fel yr aeth y Bwrdd Prosiect Iechyd a Gofal Integredig – y PIGCI bondigrybwyll - o dan eu cadeirydd Dr Bill Whitehead, ati i addo môr a mynydd inni yma. Fe fydden ni, medden nhw, yn derbyn gwasanaeth cyn wyched ag unrhyw ardal arall yng Nghymru. Felly, be wnewch chi rŵan o’r newyddion diweddaraf yn y wasg mai dim ond oddeutu £2.5m fydd yn cael ei wario arnon ni ac y bydd rhan helaeth o’r gweddill yn cael ei lyncu gan y Dreth ar Werth (VAT)!

Ond ddylen ni ddim cwyno, mae’n debyg, oherwydd ym marn un o’n cynghorwyr sir ni yn y Daily Post yn ddiweddar, mae hwn yn fuddsoddiad sylweddol (‘substantial investment’) ac mae Dafydd Elis Thomas hefyd, yn ôl y Cambrian News  ‘yn llwyr gefnogi safbwynt y Gweinidog Iechyd, yn dilyn ymgynghoriad cyhoeddus sylweddol’.

Ymgynghoriad cyhoeddus sylweddol?
Bobol bach! Llais y Betsi, a neb arall, sydd i’w glywed mewn geiriau fel’na! Ac mae’r ffaith bod yr Aelod yn gallu gneud y fath osodiad yn profi cyn lleied o ddiddordeb mae o wedi’i ddangos ym mrwydyr ei etholwyr yn yr ardal hon. Mae o’n honni hefyd bod ‘y rhan fwyaf o’r cynghorwyr tref a sir’ yn cefnogi’r camau sy’n cael eu cymryd. Pa mor wir ydi hynny, tybed? Dichon y bydd y cynghorwyr yn awyddus i ateb drostynt eu hunain. Yn y cyfamser, fodd bynnag, mae Ysbyty Coffa Tywyn, trwy ddycnwch y rhai fu’n ymladd yn ddiflino yn fan’no, yn gweld datblygiadau gwerth £5½m!

Er iddyn nhw wadu’r ffaith dro ar ôl tro, mae’r Betsi yn sicir yn dangos ffafriaeth i’r ardaloedd glannau môr, a hynny ar draul ardal wledig a Chymraeg-ei-hiaith fel hon. Ac yn cael cefnogaeth lwyr y Gweinidog iechyd (ac ambell wleidydd arall) i neud hynny! Ydi, mae hon yn hen bregath gynnon ni ond mae’r cyhuddiad mor wir heddiw ag erioed.
*  *  *

Bu sôn yn y rhifyn diwethaf am drefnu cyfle ar Ionawr 18fed i rai ohonoch chi, bobol yr ardal, gael cofnodi eich cwynion ar ffurflenni arbennig ond fe aeth y trefniadau o chwith braidd, a rhaid ymddiheuro am hynny. Fodd bynnag, mae’r ffurflenni ar gael i’r rhai sy’n awyddus i’w llenwi. Felly, os oes gennych chi gŵyn o unrhyw fath – bach neu fawr - yna ewch ati i holi am ffurflen.
Erbyn i hwn ymddangos, bydd y Mid Wales Collaborative wedi cynnal eu sesiynau ymgynghorol yn y drefac ni allwn ond gobeithio bod llawer ohonoch wedi manteisio ar eich cyfle i ddeud eich deud yn fan’no.
*  *  *

Felly, be rŵan cyn belled ag y mae’r Pwyllgor Amddiffyn yn y cwestiwn? 
Mae hi wedi bod yn frwydyr hir a rhwystredig i drio achub ac yna i geisio adfer yr Ysbyty Coffa. Ionawr 2005 i Ionawr 2016 ! Un mlynedd-ar-ddeg! Ydi hi rŵan, felly, yn amser inni roi’r ffidil yn y to a rhoi’r gorau i herio penderfyniadau’r Betsi?

Mi fyddai hynny’n plesio rhai pobol yn reit siŵr ond bradychu aberth ein cyndadau a dyfodol ein plant fyddai inni gefnu’n rhy barod ar y frwydyr. Felly, tra byddwch chi, bobol yr ardal, yn dymuno inni neud hynny, mi barhawn ni i ymgyrchu ar eich rhan, am ryw hyd eto, beth bynnag.

Wedi’r cyfan, mae etholiadau mis Mai ar y gorwel, a phwy ŵyr na fydd wynebau newydd wrth y llyw ar ôl hynny!  
GVJ
------------------------------



Gallwch ddilyn yr hanes efo'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Blwyddyn iach

Pennod arall o gyfres 'Colofn y Merched' gan Annwen Jones.

Blwyddyn Newydd Dda i chi gyd a dyma’r cyfle delfrydol i chi fod mewn siap perffaith, yn gorfforol ac yn feddyliol.  Gorffennwch y siocledi, y mins peis a’r pwdin plwm, gwyliwch yr holl ffilmiau a’r holl sdwnsh yr ydych wedi eu recordio tros yr Wyl ac yna dechreuwch baratoi at fod yn ddynes newydd.

I helpu’r corff:

1.    Bwytewch yn iach.  Sicrhewch fod digon o ffrwythau a llysiau yn eich deiet.  Fe ddylech fod yn bwyta tua 5 darn o ffrwythau a llysiau mewn diwrnod.  Mae diod o sudd ffrwythau yn cyfrif fel un.

2.    Bwytwch llai ar bethau megis cacennau a bisgedi a phwdins melys.

3.    Defnyddiwch llai o saim ond byddwch yn ofalus.  Mae’r corff angen peth, yn arbennig yr hyn a elwir yn ‘essential fatty acids’.  Fe’i ceir mewn cnau a hadau megis blodyn yr haul a phwmpen.

4.    Os ydych angen colli pwysau yna gwnewch hynny’n ara deg.  Mae colli tua hanner stôn mewn wythnos yn ormod o lawer.  Peidiwch a llwgu eich hun, bwytewch yn gall.

5.    Gwnewch ymarferiadau.  Os wnewch chi gychwyn yn ddigon buan yn y flwyddyn ni fydd yn rhaid i chi godi am 6 y bore i wneud ryw awr neu fwy o aerobics cyn mynd i’r gwaith.  Mae hyn yn swnio’n fwy o artaith na dim ond fe ymddengys fod llawer yn ei wneud!  Fe ddylai tua hanner awr dair gwaith yr wythnos fod yn ddigonol (h.y. ar ôl gwaith!)

6.    Gofalwch am eich croen.  Heddiw mae’n rhaid amddiffyn y croen rhag mwg, yr haul a’r llygredd sy’n yr awyr.  Felly prynwch hylif croen da, un sy’n cynnwys SPF uchel ac sy’n cynnwys yr hyn a elwir yn ‘anti-oxidant’.

7.    Byddwch yn ofalus iawn yn yr haul.  Mae’n bwysig cael peth ohono er mwyn cael fitamin D a theimlo’n well.  Ond peidiwch a llosgi.

8.    Gofalwch eich bod yn cael yr holl brofion mae merched i fod i’w cael yn y clinigau merched.  Ewch am y prawf ceg y groth a byddwch yn sensitif i unrhyw newidiadau’n y bronnau.

Y mis nesaf – sut i gadw’r meddwl mewn siap.
----------------------------------

Cyhoeddwyd yn rhifyn Ionawr 1999.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. 
Llun PW

Naw llythyr i Mark Drakeford

Y diweddaraf o Bwyllgor Amddiffyn yr Ysbyty Goffa.
(O rifyn Ionawr 2015)

Bydd llawer ohonoch yn cofio gweld datganiad Mark Drakeford, y Gweinidog Iechyd, yn y wasg ar Ragfyr 17eg yn cyfeirio at gynlluniau’r Betsi ar gyfer adeilad yr Ysbyty Coffa. Rhag ichi gael eich twyllo, cyfeirio at yr un cynlluniau yn union oedd o ag a gafodd eu llunio gan y Bwrdd Prosiect ddwy flynedd yn ôl.

Felly, pam deud yr un peth eto ond mewn geiriau gwahanol, fel petai’n rhoi rhyw anrheg Nadolig hael inni? A pham gneud y datganiad hwnnw ddiwrnod yn unig cyn i’r Senedd gau dros y gwyliau, sef yr adeg y mae gwleidyddion Llundain yn ei alw yn ‘graveyard period’? Hen dacteg warthus ac annemocrataidd ydi hon gan weinidogion y Llywodraeth, er mwyn gwarafun cyfle i aelodau etholedig herio eu cynlluniau amhoblogaidd.

Ar Radio Cymru, ychydig cyn y Nadolig, roedd ein haelod ni yn y Cynulliad yn traethu’n huawdl iawn ar ryw fater neu’i gilydd oedd yn bygwth y drefn ddemocrataidd ym Mae Caerdydd. Byddai’n rhaid cynnal refferendwm ar beth felly, meddai, gan mai dyna’r ffordd ddemocrataidd o weithredu. Ac roedd o yn llygad ei le, wrth gwrs! Wedi’r cyfan, onid dyletswydd gwleidyddion o bob plaid ydi cynrychioli llais a lles y rhai sydd wedi eu hethol nhw i’w swyddi yn y lle cyntaf, yn hytrach na dilyn eu mympwyon a’u hamcanion hunanol eu hunain?

Ers iddo gael ei benodi yn 2013 i’w uchel (ac arswydus) swydd, mae Mr Drakeford wedi derbyn 9 o lythyrau maith a manwl oddi wrth y Pwyllgor Amddiffyn yn tynnu ei sylw at broblemau’r ardal hon o ganlyniad i benderfyniadau trychinebus y Betsi. Fe gaed rhyw fath o ymateb oddi wrtho i’r llythyrau hynny, ond dewis anwybyddu’r dadleuon mae o wedi’i neud, dro ar ôl tro, gan guddio tu ôl i’r esgus  ‘Wna i ddim ail-agor materion y cafwyd cytundeb arnynt yn lleol.’ Cytundeb gan bwy yn lleol, felly?

Yn sicr nid gan drwch poblogaeth yr ardal hon! 

Fel swyddogion y Betsi, mae yntau hefyd yn dewis troi clust fyddar i lais y werin bobol trwy anwybyddu protestiadau cyhoeddus a ralïau, a chanlyniadau holiaduron, deisebau a dau refferendwm. Mewn geiriau eraill, mae’r Gweinidog Iechyd yn wfftio at y drefn ddemocrataidd y mae Dafydd Elis Thomas (o bawb!) yn dadlau mor gryf o’i phlaid!

Dros y deunaw mis diwethaf, mae Mr Drakeford wedi derbyn cymaint â 5 cais i gyfarfod  dirprwyaeth o’r Pwyllgor Amddiffyn ond er inni gynnig mynd i lawr i Gaerdydd i’w weld, gwrthod mae o wedi’i neud bob tro. ‘It would not be appropriate for me to meet the Defence Committee to discuss this matter’, meddai, ond heb byth egluro pam. Sy’n profi bod Dafydd Elis Thomas unwaith eto’n iawn i awgrymu nad ydi rhai gwleidyddion yn gwybod ystyr y gair ‘Democratiaeth’, neu mi fydden nhw’n barotach i roi lles eu hetholwyr o flaen unrhyw amcan personol arall.
.................................

Sawl gwaith sydd raid taro’r post er mwyn i’r pared glywed?                                  
Oherwydd bod nifer y cwynion y cawn ni glywed amdanynt yn cynyddu o wythnos i wythnos, yna mae’r Pwyllgor Amddiffyn wedi penderfynu trefnu cyfle i bawb ohonoch, sy’n dymuno hynny, gael cofnodi unrhyw gŵyn(ion) ar daflen arbennig, ac i ganmol hefyd, wrth gwrs, os mai dyna’ch dymuniad.

Ar Ionawr 18fed, dair blynedd union yn ôl, fe bleidleisiodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i gau ein Hysbyty Coffa a rhuthro i neud hynny’n syth wedyn er mwyn cael trosglwyddo’r nyrsys a’r staff i gyd i lawr i ysbyty newydd Alltwen, fel ffordd hawdd o ddatrys y problemau staffio dyrys yn fan’no. Ac fel y gŵyr pawb ohonoch, bellach, dyna pryd y cychwynnodd problemau’r ardal hon.

Yn ystod y dair blynedd a aeth heibio, ydi pethau wedi gwella yn eich barn chi? Er enghraifft, pa mor fodlon ydych chi efo’r gwasanaeth sy’n cael ei gynnig gan y Practis Meddygon ers i’r Betsi gymryd gofal o hwnnw? Beth am hwylustod neu anhwylustod trefnu apwyntiad Pelydr-X yn Alltwen neu dderbyn triniaeth mân anafiadau neu driniaeth ffisiotherapi yn lleol yn Stiniog?

Beth yw’r anawsterau i chi, bobol Dolwyddelan a Llan, ymweld â’r feddygfa yn Blaenau? Beth mae’n ei olygu i rai ohonoch orfod teithio i Alltwen neu Ddolgellau, a hyd yn oed i Bryn Beryl neu Gaernarfon, i ymweld ag anwyliaid sy’n gleifion-tymor-hir yn yr ysbytai hynny?

Os oes gennych gŵyn o unrhyw fath, bach neu fawr, yna, da chi, manteisiwch ar eich cyfle i’w chofnodi hi.

I’r pwrpas hwn, bydd y Pwyllgor Amddiffyn yn trefnu cyfleon ichi lenwi’r ffurflen gŵyn, os mai dyna’ch dymuniad.

Mae’r Mid Wales Health Collaborative Board, sef y Bwrdd sydd, ar hyn o bryd, yn ystyried ffyrdd o ad-drefnu ac o wella’r gwasanaeth iechyd yng nghefn gwlad Cymru, yn dangos cryn ddiddordeb yn yr hyn sy’n digwydd yn yr ardal hon, sef Ucheldir Cymru ac, yn ôl a ddeallwn, maen nhw’n bwriadu cynnal dwy sesiwn eu hunain yn nhre’r Blaenau ar Chwefror 11eg (pnawn a min nos), er mwyn rhoi cyfle i chi, bobol yr ardal, gael deud eich deud unwaith eto. Felly gwnewch nodyn o’r dyddiad oherwydd, ar yr un diwrnod, bydd y Pwyllgor Amddiffyn yn dosbarthu ffurflenni i bwy bynnag fydd â chŵyn i’w gneud.

Mae’n arwyddocaol bod y Cyngor Iechyd Cymunedol (CIC) hefyd yn bwriadu anfon cynrychiolwyr i Stiniog ar Chwefror 9fed. Felly, os oes gennych chi deimladau cryfion ynglŷn â’r sefyllfa, yna mae mor bwysig eich bod chi’n manteisio eto ar eich cyfle!  
Go brin y bydd cyfle arall ar ôl hwn.

Gyda llaw, nid pawb sy’n prynu nac yn darllen Llafar Bro, felly rydym yn gofyn ichi neud gwaith cenhadu ymysg y bobol hynny, i’w siarsio nhwtha hefyd i fanteisio ar eu cyfle. Diolch o galon.
GVJ

Pobl y Cwm- gwaith a gwewyr

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.    
Rhan 6 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Y chwareli oedd prif ddiwydiant y cyfnod hwnw. Dechreu yn fore ar ei gwaith tan yn hwyr y nos. Doedd dim llawer o wyliau yr adeg hono, ond dydd Sadwrn pen mis. Byddai y rhan fwyaf o honynt ddim yn gweld goleu dydd am agos i saith mis mewn blwyddyn, y rhai hyny oedd yn gweithio yn bell tan y ddaear. Gwaith caled i chwarelwyr yw troi y graig yn fara i gynnal eu teuluoedd.

Roedd trên pwrpasol i'r gweithwyr  o Trawsfynydd i'r Blaenau, trên gweithiwrs oedd ei henw. Byddai pob un dyn yn ei le yn yr un carage bob amser. Dyna olygfa na wnaf fi ei anghofio, gweld y dynion yn dod oi gwaith fin nos yn dyrfa a'i gwynebau a'i dillad yn llwyd wyn o laid y gareg. Yn eu hesgidiau hoelion trymion yn clecian ar y ffordd fel swn taranau. Byddai torf yn cyrhaedd o giat y stesion i cornol Engedi, bob un yn dri a pedwar rheng. Byddai gwahanu yn fan hono am Belleview a Highgate a'r gweddill yn cyrchu i bob ran o'r Llan. Roedd rhan fawr o'r dyrfa wedi mynd am Pant Llwyd a Chwm Cynfal. Gweithwyr y chwareli oeddynt hwythau bron i gid. Dynion y chwareli welid ar y ffordd tua pump or gloch y dydd yr adeg hono yn sgwrsio yn braf am helyntion y dydd, nid ceir fel sydd heddyw yn gwibio heibio dyn fel mellden.

Byddai damweiniau yn digwydd yn fynych yn y chwareli y pryd hyny, a doedd fawr iawn o gyfleusderau at wella i'r bobl. Os oedd rhaid cael llawfeddygyniaeth, roedd yn rhaid hefyd i'r arian fod ar law yn barod cyn y gwnai y meddyg ddechreu ar y gwaith, a chofio y cyfnod, yn mhob gwaeledd roedd yn rhaid i laweroedd o deuluoedd ddioddef y canlyniadau am fod yr arian yn brin.

Ychydig iawn o bobl cyffredin fydda yn mynd at y meddyg. Os na fyddai rhyw salwch neillduol o fawr arno. Byddai pawb yn gofalu fod pethau at wella wrth law yn y ty ganddynt. Os byddai anwyd ar rhywun Tinti-Riwbob a Baragoric fyddai ffisig. Os byddai caethder yn y frest rhoi gwlanen coch a camphor arni. Os dolur gwddw, rhoi sligen o gig moch gwyn yn draed yr hosan fyddai chwi yn ei wisgo y diwrnod hwnw, a'i lapio fo am y gwddf a rhoi safty pin iw ddal yn saff. Os byddai ddim archwaeth bwyd arnoch, rhaid cymeryd llwyaid fawr o Wermod lwyd y peth cynta yn y bore.

Os yn ddi-fywyd ac yn isel ysbryd, cymeryd tri dropyn o Asipheta bob bore, wedi ei roi ar lwmp o siwgr gwyn. At boen cefn, gwasgu gwlan o ddwr camimel berwedig a'i lapio am y cefn. Os oedd cur pen arnoch roedd hyn yn arwydd nad oedd y bowels ddim yn dda, dose o Natur Herbs. Os byddai gofid fel cryd cymalau ar ryw ran or corff, wel dyna fo, rhwbio hefo Oil Morris Evans nes byddech chwi yn cynhesu a'r boen yn diflanu yn llwyr. Ond cofiwch roedd o yn drewi.

Dechreu y gaua cymeryd llond llwy o triogl  a brwmstan wedi ei cymysgu i gadw gwaed yn lân rhag cael plorod. Byddai gan fy nhad eli llosg wedi ei wneyd cartre, ac un i tynu cyrn oddiar draed ac i wella llosg eira. Rhaid oedd cael rywbeth i stopio ddanodd, clap bach o soda yn y dant, neu halen, neu ddwr oer. Doedd fawr o ddeintyddion ar gael yr adeg hono. Os yn pesychu yn galed rhaid oedd cymeryd llefrith poeth gyda mwstard, neu fenyn ynddo.

Doctor Roberts rwyf fi yn ei gofio cynta. Un o deulu Dr Roberts Isallt, sydd a'i hanes yn hyddysg trwy'r wlad. Y clefydau oedd yn brawychu y trigolion y pryd hyny oedd Diptheria, Ticáu, Clefyd Ysgyfaint, Frech Goch a Clwy Coch a Frech Wen. Bu Dr R.Lloyd, un o fechgyn Ffestiniog yn feddyg yn y Llan am gyfnod. Daeth Dr D.M.Evans ar ol hyny, am gyfnod o ryw bymtheg mlynedd ar hugain.
--------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

 

O'r Pwyllgor Amddiffyn

Ar ôl i rifyn Mehefin Llafar Bro fynd i'r wasg, daeth y newyddion mawr am gynlluniau Llywodraeth Cymru i ymyrryd yn rheolaeth Bwrdd Iechyd Betsi Dwalad, gan gynnwys ymadawiad Mr Purt y prif weithredwr. Erbyn hyn hefyd, clywn bod yr heddlu'n ymchwilio i elfennau o reolaeth ariannol y bwrdd. Mae colofn y Pwyllgor Amddiffyn yn rhifyn Mehefin yn cynnwys manylion difyr am sut oedd y bwrdd yn gweithredu... 

Ym mis Mai aeth dirprwyaeth o’r pwyllgor i Fangor i gyfarfod yr Athro Trevor Purt, Prif Weithredwr y Bwrdd Iechyd. Yno hefyd i’n cyfarfod oedd Dr Peter Higson y cadeirydd a Mr Geoff Lang y Pennaeth Strategaeth. Gan mai’r Athro Purt ei hun oedd wedi awgrymu’r cyfarfod, yna roedd lle i obeithio eu bod nhw, o’r diwedd, yn barod i gydnabod ffaeleddau amlwg y gwasanaeth iechyd yn yr ardal hon. Ond, ar ôl awr a hanner o drafod ac o gyflwyno’n hachos yn y modd cryfaf posib, fe ddaeth yn amlwg iawn nad oedd Mr Purt yn barod i gyfaddawdu ar un dim. Roedd ei agwedd yn ffroenuchel ac yn ymylu ar fod yn sarhaus ac fe ddaethom o’r cyfarfod hwnnw nid yn unig yn siomedig ond yn hynod o ddig.


Go wahanol oedd yr awyrgylch wythnos yn ddiweddarach pan aethom i gyfarfod Ruth Hall a Jack Evershed ym Machynlleth. Nhw ydi cyd-gadeiryddion y pwyllgor newydd, sef y Collaborative, a gafodd ei sefydlu gan y Gweinidog Iechyd yn ddiweddar i drafod sefyllfa anfoddhaol y gwasanaeth iechyd yng nghefn gwlad Cymru. (Fe gofiwch bod rhai ohonoch wedi rhoi tystiolaeth i’r Athro Longley llynedd ac mai ei adroddiad ef a arweiniodd at sefydlu’r Collaborative.) Sut bynnag, fe gafwyd cyfarfod buddiol iawn efo Ms Hall a Mr Evershed a buont yn ein holi yn fanwl iawn am y  sefyllfa sy’n bodoli bellach yn ‘Ucheldir Cymru’, sef Stiniog a’r dalgylch gwledig o’n cwmpas; ardal sy’n ymestyn o Ddolwyddelan yn y gogledd hyd at Trawsfynydd a Bronaber yn y de.

Erbyn hyn, mae’n ymddangos bod ein dadl yn cael cefnogaeth y canlynol i gyd –

Yr Athro Marcus Longley;
Sarah Rochira (Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru);
Meri Huws (Comisiynydd Iaith);
Cynghorau Iechyd Cymunedol Gwynedd a Chonwy;
yn ogystal â chyd-gadeiryddion y Collaborative.

Rydym hefyd yn dal i gysylltu efo Pwyllgor Deisebau y Cynulliad yng Nghaerdydd i geisio perswadio’r Gweinidog Iechyd bod gan yr ardal hon yr hawl i’r un ddarpariaeth ag sy’n cael ei rhoi i dref lawer llai fel Tywyn ym mhen arall y sir ac i brofi iddo bod Betsi yn dangos ffafriaeth hiliol yn ein herbyn.

Gallwn enwi hefyd nifer o Aelodau Cynulliad o bob plaid sy’n bleidiol i’n hachos a chaed addewid gan ein haelod seneddol newydd, Liz Saville Roberts, y bydd hithau hefyd yn ein cefnogi. Gresyn na fyddai cynghorwyr Plaid Cymru yng Ngwynedd, heb sôn am ein haelod cynulliad ni ein hunain, yn dangos mwy o diddordeb yn ein hachos!
                                       
GVJ

Senedd ‘Stiniog

Pytiau o gofnodion Y Cyngor Tref, o rifyn Mai...

Degau o erwau’n troi’n anialwch du ...

Yng nghyfarfod mis Ebrill, trafodwyd y tanau gwair a grug a dorrodd allan yn yr ardal. Ni wyddys, wrth gwrs, pwy oedd yn gyfrifol. Ond un peth a wyddom yw eu bod yn troi degau o erwau o dir - yn  eithin, gwair a grug, yn anialwch du, gan ladd creaduriaid prin megis madfallod a nadredd, a dinistrio nythod adar megis yr ehedydd. Mae’r dynion tân lleol wedi gorfod treulio oriau lawer yn brwydro’r tanau hyn. Y peth gwarthus yw fod hyn yn digwydd yn llawer rhy aml mewn cyfnod o sychder. Fe gytunodd y Cyngor i wneud popeth o fewn ei allu i dynnu sylw at y broblem, ac i erfyn ar unrhyw rai sy’n amau eu bod yn gwybod pwy sy’n gyfrifol i rannu’r dystiolaeth honno gyda’r heddlu.

Creithio Ebrill. Llun PW.

Dyfodol iechyd ...

Mater ymfflamychol arall a drafodwyd oedd iechyd - y bleidlais leol, gwelyau yn yr ysbyty a’r gwasanaeth meddygon teulu lleol. Pan ganhaliwyd y cyfarfod, nid oedd y Cyngor wedi derbyn ymateb o’r Bwrdd Iechyd ynglŷn â’r pynciau yma. Ond fe gyrhaeddodd llythyr rai dyddiau wedyn, ac mae cyfarfod yn cael ei drefnu i drafod ei gynnwys.

Y Cynllun Datblygu Lleol ...

Rhywbeth arall sy’n digwydd ar hyn o bryd, fydd yn effeithio ar yr ardal am flynyddoedd i ddod, yw’r ‘Cynllun Datblygu Lleol’ a gaiff ei lunio ar gyfer Gwynedd a Môn. Fe gynhaliodd y Cyngor Tref gyfarfod arbennig i drafod hyn, a gwnaed llwyth o sylwadau. Mae’r Cynghorwyr yn pryderu am gynlluniau i godi tai ar Y Ddôl yn Nhanygrisiau, - hen safle’r Clwb Rygbi. Y broblem yw fod y Cyngor wedi derbyn gwybodaeth glir oddi wrth Asiantaeth yr Amgylchedd yn y gorffennol, fod y tir yma’n dioddef gan lifogydd mewn cyfnodau o law trwm. Barn  ‘Senedd ‘Stiniog’ yw na ddylid codi tai yma, oni bai eu bod nhw wedi cael eu haddasu’n arbennig i wrthsefyll llifogydd. Golyga hynny y byddai’n rhaid iddyn nhw sefyll ar ‘stilts’!

Wedi dweud hyn, fe groesawodd y Cyngor y ffaith fod y ‘Cynllun Lleol’ yn dynodi Ffestiniog fel ‘Canolfan Gwasanaethau Trefol’ ar y un lefel â Bangor a Chaernarfon. Gallai hyn fod yn bwysig o ran cynllunio trafnidiaeth gyhoeddus, addysg a phethau eraill sydd mor hanfodol yn ein hardal.

Rory Francis

O’r Pwyllgor Amddiffyn

Rhan o golofn y pwyllgor amddiffyn, o rifyn Mai.
 
Fore Llun, Ebrill 20fed, aeth cynrychiolaeth o’r pwyllgor i Fangor i gyfarfod aelodau Cyngor Iechyd Cymunedol (CIC) Gwynedd a Chonwy, ac i gyflwyno cynllun dros ail agor yr Ysbyty Coffa fel ysbyty canolbwynt i wasanaethu ar yr ardal wledig a gaiff ei galw yn Ucheldir Cymru (gw. adroddiad rhifyn Ebrill). 
Gyda llaw, dyma’r union fath o gynllun oedd yn cael ei argymell gan bob un o’r siaradwyr gwâdd yn y gynhadledd yn Dolfor yn ddiweddar; cynhadledd wedi ei threfnu gan y Gweinidog Iechyd ei hun.


Fe gafodd ein cyflwyniad wrandawiad ffafriol iawn ac roedd yn amlwg bod pawb oedd yn bresennol yn cydymdeimlo â’n sefyllfa ni yn yr ardal hon, yn wyneb methiant cynyddol Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr (BIPBC) i ddarparu gwasanaeth iechyd teilwng ar ein cyfer. Ar ddiwedd y cyfarfod, addawodd Cadeirydd y CIC y byddid yn ceisio atebion gan Brif Weithredwr y Bwrdd Iechyd.

Ddeuddydd yn ddiweddarach, ar yr 22ain o’r mis, daeth Meri Huws, y Comisiynydd Iaith, i gyfarfod aelodau’r Pwyllgor Amddiffyn, yma yn Stiniog, a dangosodd hithau hefyd bryder gwirioneddol ynglŷn â’r datblygiadau diweddaraf yn y gwasanaeth iechyd yn yr ardal hon, a hynny oherwydd y diffyg cyfle sy’n bodoli bellach i gleifion allu trafod yn eu hiaith eu hunain efo meddygon locum cyfnewidiol a dieithr.

Yr Athro Marcus Longley .. Sarah Rochira (Comisiynydd yr Henoed yng Nghymru) ... aelodau’r CIC ... a rŵan Meri Huws y Comisiynydd Iaith – pob un ohonynt, ar ôl clywed beth sy’n digwydd yn yr ardal, wedi mynegi syndod ac anfodlonrwydd efo’r sefyllfa. 

Felly, pam na wneith BIPBC wrando? A pham nad ydi’r Gweinidog Iechyd ei hun eisiau clywed am ein pryderon ni, nac yn barod i gyfarfod efo ni chwaith? 

Yn y rhifyn nesaf, fe rown adoddiad am ein cyfarfod ar Fai 19eg efo swyddogion y Betsi, sef Trevor Purt y Prif Weithredwr, Dr Higson y Cadeirydd a Geoff Lang y Cyfarwyddwr Strategaeth. Ein bwriad ydi tynnu eu sylw nhw, eto fyth, at y modd cwbwl annerbyniol y maen nhw’n dal i symud gwasanaethau allan o’r ardal i lawr i Ysbyty Alltwen. 

GVJ 

Mae rhifyn Mai yn y siopau rwan. Gallwch ddarllen yr erthygl gyfa' yn eich papur bro.

 

O’r Pwyllgor Amddiffyn

Newyddion y pwyllgor amddiffyn, o rifyn Ebrill:

Mae’r wythnosau yn llithro heibio ac mae llawer ohonoch yn gofyn, mae’n siŵr, be sy’n digwydd rŵan, o ganlyniad i’r refferendwm? Falla’ch bod chi’n meddwl bod y Pwyllgor Amddiffyn wedi mynd i gysgu! Ond mae hynny ymhell o fod yn wir.
Er gwybodaeth ichi , felly.

°      Mae’r Gweinidog Iechyd a’r Betsi wedi derbyn neges y bleidlais yn glir iawn, unwaith eto, yn ogystal â derbyn adroddiad ar y cyfarfod a gafwyd ar Chwefror 27ain efo Sarah Rochira, Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru.

°    Ddydd Iau, Mawrth 12fed, aeth tri chynrychiolydd o’r Pwyllgor Amddiffyn i gynhadledd arbennig yn Dolfor yn y canolbarth; cynhadledd wedi ei threfnu gan y Gweinidog Iechyd oedd hon, fel ymateb uniongyrchol i Adroddiad yr Athro Marcus Longley ar gyflwr gwasanaethau iechyd yng nghefn gwlad Cymru. (Bydd llawer ohonoch yn cofio mynychu’r cyfarfod a drefnwyd gennym efo’r Athro Longley yn Neuadd y WI llynedd ac i rai ohonoch fanteisio ar y cyfle i sôn wrtho am eich profiadau anffodus chi, neu aelod o’ch teulu, yn dilyn cau’r Ysbyty Coffa. Erbyn heddiw, fe wyddom fod yr hyn a glywodd yr Athro Longley y pnawn hwnnw wedi gadael cryn argraff arno a’i fod wedi cynnwys ei bryderon am yr ardal hon yn ei adroddiad terfynol.)

°    Nid yn amal y mae rhywun yn cael achos i ddeud gair o blaid y Gweinidog Iechyd ond rhaid gneud hynny rŵan am iddo ymateb mor gadarnhaol i’r argymhellion yn Adroddiad Longley trwy alw’r Gynhadledd. Yn honno, fe gawsom gyfle i wrando ar nifer o arbenigwyr gwâdd o bob rhan o Brydain (ac un o Michigan yn yr Unol Daleithiau!) yn sôn am ddulliau o ddarparu gwasanaeth iechyd effeithlon mewn ardaloedd gwledig.

°    Gan ein bod ni’n gwybod ymlaen llaw na fyddai cyfle inni drafod problemau’r ardal hon ar lawr y Gynhadledd, yna fe aethom ag arddangosfa o bosteri dwyieithog efo ni. Pwrpas y posteri  hynny oedd tynnu sylw, eto fyth, at anghenion yr ardal yma, sef yr ardal a elwir yn ‘Ucheldir Cymru’, a chyflwyno achos dros sefydlu “cynllun peilot”, efo Ysbyty Coffa Ffestiniog yn ganolog iddo; cynllun arbrofol a allai ddangos y ffordd ymlaen wedyn i ardaloedd eraill yng nghefn gwlad Cymru. (Fel y digwyddodd pethau, roedd ein posteri ni’n awgrymu rhywbeth oedd yn rhyfeddol o debyg i’r hyn yr oedd y siaradwyr gwâdd i gyd yn ei argymell.)

Y posteri yn cyflwyno achos dros sefydlu’r Ysbyty Coffa fel canolbwynt i’r gwasanaethau iechyd yn Ucheldir Cymru
 (gyda diolch i Mr Tom Brooks)

Y cam nesaf inni rŵan fydd ceisio dwyn perswâd ar Mr Drakeford a Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr i ystyried y cynllun yma o ddifrif, fel ffordd ymarferol allan o’r twll y maen nhw ynddo, bellach. (Er enghraifft, fe wyddom fod trefnu meddygon ‘locum’ i ddod yma i Stiniog bob diwrnod yn costio ffortiwn i’r Betsi! Ac o sôn am y meddygon rheini, mae’r cwestiwn yma yn codi’i ben – O gofio cymaint sydd wedi cael ei ddeud gan hwn ac arall dros y ddwy flynedd ddwytha am yr anhawster i ddenu meddygon i’r  rhan yma o’r wlad, yna sut ar y ddaear bod meddygon ‘locum’, drud iawn i’w cynnal, mor hawdd cael gafael arnyn nhw rŵan?)

°    Un ffordd o roi pwysau ar y Gweinidog Iechyd ac ar y Betsi i fabwysu ein syniadau yw trwy ennill cefnogaeth y Cyngor Iechyd Cymunedol (CIC). Felly, ar Ebrill 20fed, bydd cynrychiolwyr o’r Pwyllgor Amddiffyn yn rhoi cyflwyniad i aelodau’r CIC yng Ngwynedd a Chonwy, ac yn trefnu cyfarfodydd mor fuan â phosib hefyd efo’n cynrychiolwyr yn San Steffan ac yn y Senedd yng Nghaerdydd i geisio’u cefnogaeth hwythau.

Gobeithio eich bod, fel ardalwyr, yn cytuno mai cadw’r pwysau arnyn nhw ydi’r unig ffordd ymlaen.   
................

Newyddion cythryblus yn ein cyrraedd yn hwyr
Ydach chi’n cofio’r Betsi ac aelodau’r Bwrdd Prosiect bondigrybwyll, lai na dwy flynedd yn ôl, yn canmol eu syniad gwych i gyflogi tîm o arbenigwyr - yr Intermediate Care Team - a fyddai’n gofalu am gleifion yn eu cartrefi, fel bod dim angen dod â gwlâu yn ôl i’n Hysbyty Coffa? Ac oeddech chi’n gwybod bod tîm o dri wedi cael eu penodi i neud y gwaith hwnnw, sef un nyrs brofiadol Band 6, un ffisiotherapydd ac un nyrs gyffredinol?

Ond rŵan, gesiwch be? Erbyn i’r rhifyn hwn o Llafar Bro ymddangos, fydd y tîm yma ddim mewn bod mwyach! Pam? Wel oherwydd bod y nyrs Band 6 a’r ffisiotherapydd yn cael eu symud oddi yma i Ysbyty Alltwen, i fod yn rhan o ryw gynllun newydd yn fan’no!

Mae’r wybodaeth yn aneglur hyd yma ond does dim dwywaith nad mynd o ddrwg i waeth y mae’r sefyllfa yma yn Stiniog. Ydi o’n ormod gofyn i’n cynrychiolwyr lleol ar y Bwrdd Prosiect edrych i mewn i’r sefyllfa a dangos eu dannedd am unwaith?
 GVJ

Stolpia -pytiau o'r papurau

Rhannau o golofn Steffan ab Owain, o rifynnau Chwefror a Mawrth 2015:

Can mlynedd yn ôl
Y mae cwyno beunyddiol y dyddiau hyn am y wasgfa economaidd sy’n effeithio ar wasanaethau’r wlad. Pa fodd bynnag, gwelwn o’r dyfyniad isod o hen bapur newydd am y flwyddyn 1915 fod  pethau yn llawer gwaeth yn yr ardal hon a llawer man arall yng Nghymru gan mlynedd yn ôl i’r mis hwn :

"Caledi Mawr  yn  Ffestiniog – 
Yr oedd dros 6,000 o bunnau o drethi heb ei casglu yn y plwyf. Nis gwyddai, meddai Cadwaladr Roberts, sut y gallai plwyf Ffestiniog gasglu’r trethi. Nid oeddynt yn gweithio ond tri diwrnod yr wythnos yn y chwareli, ac yr oedd pobl onest yn methu a thalu’r trethi, a llawer iawn o’r bobl yn byw ar elusen y cymdogion. –Gwerthu dodrefn y bobl – nis gwyddai beth enillent pe rhoddid arwerthiant ar ddodrefn y bobl, nid oedd yno neb i’w prynu. Yr oedd yn deall fod yno 450 o dai gweigion yma. Yr oedd teuluoedd yn gadael y lle wrth y cannoedd gan adael y tai yn weigion. Ni welais i adeg mor ddifrifol yn ystod y 60 mlynedd ddiweddaf."

llun- PW

Hen Hanesion
Yn ȏl un papur newydd lleol am Hydref 1906 bu i Dr Richard Jones, Swyddog Meddygol gyflwyno adroddiad i Gyngor Dinesig Ffestiniog am iechyd yr ardal yn 1905. Dywedodd y meddyg fod:
"24 o farwolaethau wedi digwydd o ganlyniad i glefyd y galon a mynnai ef mai achos o hyn oedd yfed te a defnyddio tybaco i ormodedd. Nis gallai rhai a gnoent dybaco ar hyd y dydd ond dioddef a chredai ef fod yr arferiad o ysmygu sigarets sydd mor gyffredin ymhlith pobl ieuanc yn eu gwneud yn analluog i wrthsefyll afiechydon.

Yn Y Capelau – hefyd ynglyn a phriodoli nifer uchel y marwolaethau a oedd gan y meddyg brawf mai trwy fynychu y Cyfarfodydd Diwygiadol y bu bobl farw, Dywedodd Dr Jones bod y Capelau wedi llenwi i ormodedd, o chwech yr hwyr, hyd hanner nos ac ychwaneg. Pan ofynwyd  i wraig unwaith pa le yr oedd yn myned 11 o’r gloch yn yr hwyr, dywedodd mai i’r cyfarfod gweddi, gan fod lle iddi y pryd hynny, wrth fod rhai wedi mynd adref i’w gwelyau".

Wel, beth wnewch chi o’r adroddiad uchod? Yn ddiau, roedd y gŵr hwn o flaen ei amser gyda rhai achosion o glefydau ei gyfnod. Gresyn na fuasai rhai wedi gwrando arno parthed ysmygu, ynte ?

Pryderon iechyd yn dwyshau!

Ar dudalen flaen, a thu mewn i rifyn Medi Llafar Bro, cafwyd y newyddion diweddaraf gan Bwyllgor Amddiffyn Ysbyty Coffa Bro Ffestiniog, gan gynnwys torri'r newyddion syfrdanol y gall y fro fod yn ddi-feddyg ymhen 6 mis. Cafwyd adroddiad am y cyfarfod cyhoeddus diweddaraf lle bu trafod brwd ar y pwnc, ac fe gafwyd nifer o lythyrau hefyd.

Roedd pob un o'r rhain yn holi lle oedd cynrychiolwyr trigolion y fro: yn gynghorwyr tref, cynghorwyr sir, a'r aelodau cynulliad a seneddol.

Roedd galw yn arbennig ar y Cyngor Tref i ateb cwestiynau penodol. Erbyn heddiw, mae newyddion Radio Cymru, a Golwg 360 wedi rhoi sylw i ddatganiad gan Gyngor Tref Ffestiniog.

Dyma flas o'r erthyglau yn rhifyn Medi. Prynwch Llafar Bro i ddarllen y stori'n llawn. Hefyd mae datganiad y Cyngor Tref yn ymddangos ar y gwaelod. Ar ddiwrnod lle mae'r British Medical Association wedi galw am ymchwiliad annibynnol i'r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, mi gewch chi benderfynu be ddaw o hyn oll...

O'R PWYLLGOR AMDDIFFYN
gan GVJ
Bydd yr Athro Marcus Longley, sef y gŵr a gomisiynwyd gan Mark Drakeford i wneud arolwg o gyflwr gwasanaethau iechyd yng nghefn gwlad Cymru, yn cyflwyno’i adroddiad i’r Gweinidog Iechyd ddiwedd Medi, a’n gobaith ydi y bydd y Llywodraeth Lafur yn parchu’n deiseb ddiweddaraf ni ac yn aros tan ar ôl hynny cyn rhoi ystyriaeth i’r ‘Cynllun Busnes’ a gyflwynwyd gan y Bwrdd Prosiect [sef Prosiect Iechyd a Gofal Cymdeithasol Integredig a sefydlwyd gan Betsi i ystyried beth i'w wneud efo'r adeilad ar ol cau'r Ysbyty yma yn Stiniog]. Yn y cyfamser, fodd bynnag, mae’n ymddangos bod pethau’n cael eu gwthio ymlaen yn frysiog, doed â ddêl. Mae Adran Gynllunio’r Cyngor Sir eisoes wedi derbyn cais i gael dymchwel yr Adran Pelydr-X, drws nesaf i’r Ganolfan Iechyd ar Heol Wynne, er mwyn gneud lle i faes parcio ychwanegol, ac mae’r Cyngor Tref wedi cymeradwyo’r bwriad, heb geisio barn y trethdalwyr sy’n byw yn y rhan honno o’r dref.

Pryder mwy difrifol fyth!
Daeth inni’r newyddion cythryblus (ond anochel o dan yr amgylchiadau, mae’n debyg) am fwriad un o’n meddygon i ymddeol a’r llall i ymddiswyddo o fewn y chwe mis nesaf. Does dim rhaid gofyn pam, wrth gwrs! Ond be, meddech chi, fydd yn digwydd wedyn? Roedd y Pwyllgor Amddiffyn yn gofyn yr union gwestiwn yma saith mis yn ôl, yn rhifyn Chwefror o ‘Llafar Bro’ – ‘Beth pe bai un ohonynt– neu’r ddau hyd yn oed! (h.y. y meddygon)  – yn penderfynu codi pac ac ymuno â phractis arall er mwyn cael ysgafnach byd? ... Be wedyn i ni yma? Ydi aelodau’r Bwrdd Prosiect wedi ystyried y posibilrwydd hwnnw, os gwn i? Y posibilrwydd o gael ysbyty nid yn unig heb wlâu ond heb feddygon yn ogystal?

Erbyn hyn, mae’r Bwrdd Prosiect wedi cwblhau ei waith a’r aelodau i gyd (ac eithrio dau neu dri) yn fodlon eu byd, mae’n debyg, o fod wedi arbed £¾m yn flynyddol i Fwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr.


IECHYD I'R ENAID O LEIA'
gan VPW
Iechyd i'r enaid, a defnyddio ymadrodd perthnasol, oedd gweld ymateb trigolion yr ardal hon i'r alwad iddynt fod yn bresennol mewn cyfarfod cyhoeddus yn Neuadd Sefydliad y Merched, bnawn Iau, 31ain o Orffennaf. Ymhell cyn amser cychwyn y cyfarfod, roedd y neuadd yn orlawn, gyda nifer yn gorfod sefyll gydol yr awr a hanner o draddodi. Ac nid brodorion y Blaenau'n unig, 'chwaith; daeth nifer dda o ddalgylch y dre' - Dolwyddelan, Trawsfynydd, Gellilydan, Maentwrog, Gellilydan a mannau eraill i ddangos eu cefnogaeth, diolch iddynt.

Cyfarfod wedi ei drefnu gan Bwyllgor Amddiffyn yr Ysbyty Coffa oedd hwn, gyda'r Athro Marcus Longley wedi ei wahodd atom i glywed am brofiadau pobl yr ardal ynglŷn â'r Ysbyty, a'r gwasanaeth iechyd yn gyffredinol yma.  Ymhell cyn hyn, roedd yr Athro wedi derbyn dogfen drwchus eisoes o fanylion am yr angen i gadw'r ysbyty, ac am bryderon y trigolion lleol. Yn naturiol, roedd aelodau'r Pwyllgor Amddiffyn yn awyddus i'w gael i ddod i'r Blaenau, ac wedi peth gohebu, penderfynwyd ar ddyddiad fyddai'n gyfleus i'r ddwy ochr. Yn y cyfarfod, cafwyd areithiau grymus gan Geraint Vaughan Jones, cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn, Dr. Walter Evans, y Cynghorydd Linda Jones a Gwyn Roberts, clerc Cyngor Plwyf Dolwyddelan. Amlinellodd Geraint hanes yr ymgyrch i geisio diogelu'r ysbyty a'r gwasanaeth iechyd, ac i geisio perswadio'r awdurdodau iechyd o'r angen i gael y gw'lau, yr uned Pelydr X a'r uned mân anafiadau'n ôl.

Cafwyd hanes y trafferthion ynglŷn â gweddill y practis meddygol gan Dr Evans, a fu tan yn ddiweddar yn cynnwys pedwar meddyg. Rhoddodd Gwyn Roberts ddarlun o'r sefyllfa yn Nolwyddelan y dyddiau hyn, wrth i'r ddau feddyg geisio gwasanaethu’r plwy gwasgaredig hwnnw, yn ychwanegol i'w gwaith yn ardal 'Stiniog a gweddill y dalgylch. Yr oedd Linda, fel cynghorydd sir, yn ddi-flewyn-ar-dafod am y sefyllfa druenus y mae cleifion y fro hon ynddi, gan gyfeirio at y modd yr ydym wedi ein camarwain gan gynrychiolwyr Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr.

Derbyniodd pob un o'r siaradwyr gymeradwyaeth haeddiannol y gynulleidfa.

Mewn ymateb i gais y llywydd am sylwadau 'o'r llawr', cafwyd nifer yn datgan eu cwynion am wendidau amlwg yn y ddarpariaeth ar gyfer cleifion yr ardal, gyda'r Athro Longley yn rhoi gwrandawiad astud i bob un ohonynt. Yn amlwg, yr oedd yr Athro Longley wedi profi drosto'i hun y teimladau cryfion sy'n bodoli yn y cylch tuag at y mater llosg hwn. 'Does ond gobeithio y bydd yn cario'r neges yn glir i'r Gweinidog Iechyd yn y Cynulliad, Mark Drakeford, ac y bydd hwnnw, yn ei dro, yn sylweddoli'r cam mawr y mae cleifion 'Stiniog 'ar fro yn ei gael gan awdurdodau'r gwasanaeth iechyd. Beth bynnag yw'r gwahaniaeth barn rhwng y gwahanol garfannau ynglŷn â'r pwnc llosg hwn, mae'n ddyletswydd ar BAWB i ddangos yn gyhoeddus ym mha le y maent yn sefyll, fel y caiff yr etholwyr i gyd benderfynu drostynt eu hunain i bwy i ymddiried ynddynt ar ddiwrnod etholiad.

 [Darn am y ddeiseb yn fan hyn]









Darn o lythyr gan DT:
Mae llawer o betruso ymysg trigolion yr ardal pam nad oedd ein cynghorwyr lleol yn bresennol yn y cyfarfod cyhoeddus ar ddydd Iau, 31/7/2014.  Fel y gwyddoch, pwrpas y cyfarfod oedd rhoddi cyfle i drigolion yr ardal ddatgan eu barn a’u pryderon am yr holl wasanaethau iechyd a gollwyd yn ein hardal a cheisio gwrthdroi cynlluniau Betsi Cadwaladr ac adenill gwelyau yn yr Ysbyty Goffa, ac ail sefydlu gwasanaethau eraill a gollwyd.
Erbyn hyn, deallir fod y Cyngor Tref wedi cyfarfod â’r Athro Marcus Longley awr o flaen y cyfarfod cyhoeddus...
Pam na fuasai ein cynghorwyr wedi dod i’r cyfarfod cyhoeddus er dangos cefnogaeth i drigolion yr ardal, a hefyd rhoddi eu sylwadau i Marcus Longley yn gyhoeddus fel bod pobol yr ardal yn cael clywed beth yn union yw safiad y Cyngor Tref ar ddyfodol yr ysbyty?
Hoffwn wneud cais i gadeirydd y Cyngor Tref sicrhau fod adroddiad llawn o’r cyfarfod yn cael ei gyhoeddi yn y papur bro.


Datganiad i'r wasg gan GYNGOR TREF FFESTINIOG 16 Medi 2014
Yn dilyn adroddiadau yn y wasg bod y ddau feddyg teulu lleol sy'n gweithio yn y dref wedi cynnig eu hymddiswyddiad a’u bod yn cynllunio gadael eu swyddi yn gynnar yn y Flwyddyn Newydd, mae Cyngor Tref Ffestiniog wedi ysgrifennu at Fwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr i ofyn am gyfarfod brys i drafod yr argyfwng mewn darpariaeth gofal iechyd yn yr ardal.

Yn y llythyr dywed y Cyngor: "Fe fyddai colli’r ddau feddyg teulu sydd ar ôl yn drychinebus ac mae angen i ni drafod hyn gyda'r brys mwyaf. Yr ydym ni, y Cyngor Tref, yn gofyn am gyfarfod cyn gynted â phosibl. Rydym yn barod i gyfarfod mewn man ac amser o'ch dewis. Yn ogystal, byddem yn hoffi i ddatgan ein bod ni’n cefnogi cynnwys gwlâu yn y ganolfan iechyd integredig arfaethedig. "

Rory Francis, Cadeirydd y Cyngor Tref yn ychwanegu: "Dim ond blwyddyn yn ôl gollodd y dref yr Ysbyty Coffa, gwasanaeth cyhoeddus gwerthfawr a hanfodol bwysig. Ond byddai colli ddarpariaeth gofal iechyd sylfaenol yn fwy o fygythiad byth. Felly, rydym yn galw ar y Bwrdd Iechyd i wneud popeth o fewn ei allu i sicrhau bod meddygon teulu newydd yn cael eu penodi ac i roi terfyn ar yr ansicrwydd ynghylch y ddarpariaeth gofal iechyd sylfaenol yn yr ardal. "