Pellter Cymdeithasol Hen Ffasiwn!

Wrth ymchwilio i’w gyfres Stiniog o’r Wasg Erstalwm, daeth ein colofnydd, Vivian Parry Williams ar draws yr hanesyn difyr a pherthnasol yma:
 

Yn rhifyn 13 Chwefror 1900 o’r Genedl Gymreig, dan bennawd ‘Helynt y Clefydau Heintus yn Ffestiniog’, gwelir adroddiad sy’n ein hatgoffa, i raddau, o’r hyn sy’n digwydd y dyddiau hyn. 

Roedd y geiriau a nodwyd yn yr adroddiad yn newyddion llwyr i mi. Ymddengys i’r Cyngor Dinesig lleol ar y pryd gyflwyno deddf rywdro yn ymwneud â gwaharddiad ar ddinasyddion yr ardal rhag dod i gysylltiad â rhywun oedd yn diodde’ gyda heintiau a ystyriwyd yn farwol ar y pryd. 

Roedd dau ŵr, David Jones, 100, Cellar, Blaenau Ffestiniog a John Parry, Tŷ Pren, Pen y Bryn, Bethania yn ymddangos o flaen yr Ynadon ar y Fainc ar gyhuddiad o gymysgu’n anghyfreithlon gyda dau glaf, un oedd yn diodde’ o ddifftheria, a’r llall o dân iddwf (erysipelas). Gohiriwyd yr achos cyntaf “er mwyn cael ychwaneg o oleuni meddygol ar y ddau achos”, chwedl y gohebydd. 

Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach, ymddangosodd y ddau droseddwr honedig o flaen yr ynadon eto, a’r tro hwn rhoddwyd tystiolaeth gan dri meddyg lleol, Dr H.O.Jones, Dr R.D.Evans a Dr Richard Jones. Wedi cryn drafod ar y mater, penderfynwyd taflu’r achos allan, a dywedodd y cadeirydd, W. Davies eu bod yn gwneud hynny “am fod tystiolaethau’r meddygon yn groes i’w gilydd”.

A ninnau’n teimlo’n rhwystredig y dyddiau hyn gyda’r amrywiol rybuddion i ni gadw at reolau’r lockdown, megis cadw’r pellter cymdeithasol o ddwy fedr, a pheidio teithio’n bellach na phum milltir o’n cartrefi. Ychydig wyddwn, na neb arall dybiwn i, bod rheolau llym yn bodoli’n ‘Stiniog dros ganrif yn ôl i geisio atal lledaenu clefydau heintus!
------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020

Y Deryn Nos a’i Deithiau

"A’i fel hyn ‘roedd hi?" Dyna mae 'T.W' yn holi yn yr erthygl hon o rifyn Ebrill 1988.

Dafydd Roberts yw’r awdur, COF CENEDL III yw’r gyfrol, a’r testun yw golwg arall ar fywyd ardaloedd y chwareli.  “Gwerthoedd y capel oedd gwerthoedd y gymdeithas” yw un olwg ar yr ardaloedd hyn.  Cymdeithas grefyddol, ddiwylliedig, magwrfa beirdd, pregethwyr, a llenorion oedd yn awchus am addysg.  Crud radicaliaeth gyda phynciau mawr y dydd yn destun dadl a thrafodaeth yn y caban ganol dydd.  Ardaloedd y dosbarthiadau nos a’r W.E.A, gyda dosbarth Tanygrisiau ymysg y cynharaf.  Bywyd yn troi o gwmpas y capel a’i bethau ac o gofio yr adeiladwyd 27 ohonynt rhwng Talwaenydd a Cwmorthin yn unig, rhaid derbyn fod dylanwad crefydd yn drwm ar y fro. 

Nid yw’r awdur yn gwadu hynny am foment.  Ceisio y mae ail-gloriannu beth yn union a ddigwyddodd yn y gorffennol.  Ac o gofio bod nifer o dafarnau yn y Blaenau – 52 meddai rhywun wrthyf fi – yna mi roedd y rheini mor niferus a’r capeli.  Â’r awdur ymlaen i gyfaddef fod darpariaeth helaeth ag eang gan y capeli ar gyfer eu haelodau.  Fel enghraifft yn Soar, Penygroes yn 1912 cafwyd dadl ar ddameg y mab afradlon a’r mab hynaf yn cario’r dydd gyda 49 pleidlais a dim ond 12 i’r Mab Afradlon.  Yn wir mi roedd yna gyfarfodydd o bob math.


Ond erbyn 1920 daeth newid gyda sefydlu neuaddau YMCA yn y Blaenau a Llan a llawer llan arall.  Cafodd y Neapolitan Opera Company groeso arbennig yma ar waethaf traddodiad y Gymanfa Ganu ac ymhen ychydig o flynyddoedd daeth y ffilmiau a’r sinemau.  Ond bernir mai’r Rhyfel Byd Cyntaf, pan gollodd anghydffurfiaeth rhai o’i gwerthoedd mwyaf hanfodol oedd un achos pam y collodd y capel ei ddylanwad.  Bu cryn wrthgilio wedi’r rhyfel honno.  Erbyn 1922 cwynai gohebydd Y Genedl fod gan y chwarelwyr ifanc fwy o ddiddordeb mewn pêl-droed, paffio, betio a darllen llyfrau diwerth na mewn gwir ddiwylliant.  Erbyn 1925 cwynai Silyn Roberts bod y bwci yn medru byw yn fras yn y Blaenau. 

Bu ymdrechion i droi’r llif yn ôl drwy dduo colofnau betio’r papurau yn y llyfrgell.  Roedd meddwi’n broblem hefyd.  Cyfeiria’r awdur at cyn lleiad o son am y dafarn mewn nofelau sy’n portreadu bywyd yr ardaloedd y chwareli a soniai am y ‘deryn nos’.  Oedd na rai yn y Blaenau tybed?  Ym Methesda (Arfon) byddant yn cario parseli o’r stesion ond gyda’r nos byddai ganddynt waith arall.  Roedd y cotiau llaes a wisgant yn ddelfrydol i guddio poteli a jygiau a gariant o ddrysau cefn tafarnau i dai ddigon parchus. 

Wrth derfynu dywed yr awdur:

“nid saint oedd chwarelwyr Gwynedd i gyd, ac nid yw yn deg nac yn gywir i haneswyr eu portreadu felly”.

Ychydig iawn o wahaniaeth oedd rhwng de a gogledd yn hyn o beth.  Mi fuasai’n ddiddorol cael gwybod os oes sail i sylwadau Dafydd Roberts am fywyd yn ardal y chwareli.  Rwyn siwr y byddai’n falch iawn os y buasech yn ei oleuo.

Stolpia -Oriau a Gwerthu Nwyddau

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Oriau Gwaith

Yn ystod blynyddoedd cynnar ein diwydiant llechi nid oedd cadw at oriau gwaith swyddogol mewn bodolaeth ac er fod y gwaith yn galetach, roedd gan y chwarelwr fwy o ryddid i fynd a dod o’i waith. Mae’n anodd i ni yn yr oes hon ddychmygu sut y byddai amodau gweithio yn ein chwareli yn oes ein hen deidiau, onid yw?

Pa fodd bynnag, efallai y gwelwn y darlun ychydig yn gliriach o ddarllen yr hyn sydd gan H. Menander Jones i’w ddweud yn ei atgofion am chwareli Nantlle lawer blwyddyn yn ôl, a ysgrifennwyd yn y Genedl Gymreig am 1914:

‘Yr oedd gweithio yr adeg yma a llawer o ryddid yn perthyn iddo, er ei fod yn hwy o ran oriau, ond amser rhydd ydoedd –a byddai neb yn rhedeg a cholli eu gwynt yn y bore, na dianc adref yr hwyr, yn wariog wrth bob cysgod cawnen …..Welais i ddim byd felly yn digwydd……Yr oeddynt yn cael amser i lafurio gartref ar eu tyddynnod o fewn terfynau, heb na choll na gwg stiwart. Mae rhyddid yn dwyn pleser i rwymedigaeth ac yn bywiogi anian dyn gonest yn ei waith. Dyweder a fyner amser difyr oedd hwn i’r rhai a oedd cydwybod gwaith a dyletswydd yn eu llywodraethu.’

Cawn gyfeiriadau at ryddid ein chwarelwyr ninnau yn ‘Stiniog hefyd mewn ambell nodyn yn nyddiadur Samuel Holland am yr 1820au. Dyma gyfieithu enghraifft neu ddwy am ei weithwyr yn Chwarel y Rhiw:

‘Mawrth 7, 1823 – nid oedd yr un dyn yn ei waith heddiw ac eithrio Mr.Griffith, saer. Mae hi’n Ffair Llan heddiw.’ (D.S. Byddai nifer o ffeiriau yn cael eu cynnal yn ystod y flwyddyn yn y Llan ar un adeg. SabO).
Ebrill 7,1824 –  Euthum  i fyny i’r chwarel; roedd y dynion wedi mynd i hela llwynogod’.

Llun -Lleucu G

Y Siop Wen

Ar ddiwedd y paragraff uchod yn erthygl H.M.Jones ychwanega:

‘Yn yr un cyfnod cai masnachwyr ... ryddid i fynd i’r chwareli i ‘Werthu eu Nwyddau’. Yr oedd hynny yn ddigon rhesymol mewn adeg pan yr oedd siopau mor anaml a’r nwyddau’n brin. Yr wyf yn cofio fel y byddai Daniel O’Brien  yn dod i’r chwarel gyda’i Siop Wen. 

Ystyr ‘siop wen’ yw  sach wen, neu waled wen yn llawn nwyddau,  neu lyfrau efallai a.y.b, ar gyfer eu gwerthu a cherid hi dros ysgwydd y gwerthwr neu ar ei gefn tra mae’n troedio o un man i’r llall.

Gwyddel oedd Daniel, a thaid y Parch. D.O’Brien Owen, Caernarfon (Credaf ei fod yn daid i O.J.Owen, Rhiwbryfdir a Siop Granville hefyd, sef perchennog y Felin Lechi Sgwennu ac awdur ‘Newfoundland yn 1900’). Daeth Daniel trosodd o Iwerddon yn ddyn gweddol ieuanc. Wynebodd y chwarel, a chafodd waith ym Mhenyrorsedd. Nid wyf yn gwybod pa sut weithiwr ydoedd- pa un a’i llac neu gofalus, ond fe adawodd i wagen, drwy ryw anffawd, gael ei thorri.

Gwageni o goed a  fyddai ym mhobman y pryd hynny a rhai hawdd eu torri oeddynt. Achosodd y ddamwain gryn helynt rhyngddo a’r stiwart, am y golled a wnaeth yng ngwerth y wagen. Terfynnodd yr helynt mewn ysbryd go chwerw ac fe roddodd Daniel ei waith i fyny, ac aeth i gario siop wen, gan deimlo y byddai yn ŵr rhydd felly ac yn feistr arno ei hun. Dysgodd Gymraeg yn lled fuan ac yn weddol gywir, heblaw ei lediaith. Daeth yn hoff o’r Cymry, ac yn ei gyfathrach â hwy, fe briododd Gymraes, ac aeth i fyw i Bryndu yn agos i’r Groeslon –os wyf yn gywir, cartref y wraig.

Dywed hefyd beth a fyddai Daniel yn ei werthu pan ddeuai heibio’r chwarel gyda’i siop wen:

‘Ai ar ei union i’r wal, neu y clwt-bras-hollti, a’r baich i lawr, a thaflu’r siop yn agored –“Chi eisio prynu genny fi heddi– a gwerthu rhad iawn i chi”. Byddai ganddo hetiau, capiau, barclotiau (h.y. ffedogau) a llieiniau byrddau, a phob ryw nwydd. Cedwid rhai o’r pethau hyd y dydd hwn, yn goffadwriaeth o’r drefn hon o faelu ar bonciau y chwareli yn gystal ac yn goffadwriaeth barchus am Daniel O’Brien y Gwyddel-Gymro.’

Y mae son am rai a ddeuai i chwareli’r cylch hwn i werthu ambell beth hefyd. Byddai Thomas Edwards, neu ‘Twm Ffeltiwr’fel y’i gelwid gan rai, yn dod heibio’r chwareli  yn ei dro i werthu hetiau a deunydd ffelt. Mewn blwch hir naw troedfedd o hyd wedi ei strapio ar ei gefn y byddai Thomas Edwards yn cario ei hetiau i’r gwahanol leoedd. Nid wyf yn hollol sicr,ond rwyf yn rhyw feddwl bod merched o Benrhyn-deudraeth yn galw yn ein chwareli o dro i dro i werthu cocos hefyd. Ceir hanes rhai yn cael damwain arw pan oeddynt ar eu ffordd adref ar y lein bach yn ‘Atgofion am Danygrisiau’ gan David Owen Hughes- er nad yw’n dweud mai yn y chwarel y buont  yn gwerthu chwaith.

Byddai un yn gwerthu baco yn chwareli Dyffryn Nantlle, sef Robert William, neu ‘Robin y Baco’. Cludai’r baco mewn basged, a baco siag yn unig a fyddai ganddo o hyd ar gyfer y gweithwyr. Cariai lwythi ohono i wahanol rai a hynny yn wythnosol, a byddai wedi ei bwyso yn barod i hanner owns, ownsus, dwy, tair a phedair owns fel byddai’r galw. Wrth gwrs, byddai llawer o’r gweithwyr yn cnoi baco y pryd hynny ond mae’r arferiad hwn wedi mynd heibio yn ardaloedd y chwareli ers blynyddoedd…onid yw?

Tybed, pwy sydd yn cofio rhai yn cnoi baco yn ein chwareli ni yn y Blaenau ‘ma? Os nad wyf yn cyfeiliorni, credaf i mi ddarllen, neu glywed rhywun yn dweud rhywdro, y byddai un gŵr yn dod heibio’n cloddfeydd i werthu ffyn, ffyn cerdded a ffyn ar gyfer stampio tyllau  ebillion ayb. Os digwyddwch chi haneswyr lleol a darllenwyr brwd hen newyddiaduron a chyfnodolion ddod ar draws cyfeiriad at hyn neu rywbeth tebyg iddo, buaswn yn ddiolchgar iawn i gael clywed oddi wrthych.
------------------------------------------

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Gorffennaf 2004.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stolpia -Clochyddion

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain, yn parhau â'i drafodaeth am glychau.

Os cofiwch, dechreuais son ychydig am glochyddion yn gyffredinol y tro diwethaf on'd o? Wel, y tro hwn rwyf am daflu ychydig mwy o olwg ar y swydd bwysig hon ac ar rai a fu'n ei gwneud am flynyddoedd lawer.

Yn y Genedl Gymreig am fis Ionawr 1932 ceir cyfeiriad at un James Williams, clochydd Llandegai, a fu'n ôl yr hanes, yn canu cloch yr eglwys i groesawu'r flwyddyn newydd i mewn am 78 mlynedd i gyd! Tybed a oes rhywun wedi torri'r record hon?

Clochyddion y Llan
Ymhlith y clochyddion a geid yn y Llan ers talwm, roedd rhai selog iawn. Bu Thomas Jones, Tŷ'n y Maes yn glochydd yna am 36 mlynedd cyn i un arall ganu ei gloch gnul yn 1929 pan oedd yn 80 mlwydd oed. Un arall a fu'n gwneud y swydd hon am 34 o flynyddoedd oedd Joseph Jones, Tŷ'n y Maes. Bu ef farw yn 65 mlwydd oed yn 1886, ac os nad wyf yn cyfeiliorni, roedd yn un o hynafiaid Mrs Enid Roberts, Bangor [gynt o Gae Clyd].

Eglwys Sant Mihangel, Llan ffestiniog. Llun Paul W

Yn ôl carreg fedd William Roberts, gof o Benybryn, Ffestiniog, bu yntau'n glochydd yn yr eglwys am 32 mlynedd. Bu ef farw yn 1851 yn 66 mlwydd oed. Os cofiaf yn iawn, bu William Henry Jones, taid Mrs Maureen D' Aubrey Thomas yn glochydd a thorrwr bedd yn Eglwys Sant Mihangel, hefyd, ond nid wyf yn sicr am ba hyd.

Yn ddiau, bu llawer o rai eraill yn glochyddion ffyddlon i'r eglwysi yn Y Llan, y Manod, Y Blaenau a Thanygrisiau pan oeddynt yn eu bri. Yn ei ysgrifau ar hanes cymeriadau 'Stiniog a'r cylch gan Glyn Myfyr ceir y canlynol am un a lysenwid 'Yr Hen Glochydd':

‘Edward Williams, Dorfil Street, Kings Head, ar ôl hynny, a gai ei adnabod gan bawb bob amser wrth yr enw 'Yr Hen Glochydd'.
Yr oedd ef yn gymeriad, credaf na fu iddo erioed gyrraedd y gwaith erbyn caniad yn y bore. Un tro roedd yn eithriadol hwyr, a chloch yr ysgol yn canu. Sylwodd y goruchwyliwr, "Oes gen ti ddim cwilydd Clochydd yn dod at dy waith yr amser yma o'r dydd mewn difri?" "Rwan mae'r gloch yn canu", meddai'r Clochydd. "Ie, ond cloch yr ysgol yw honna", meddai' r goruchwyliwr. "Waeth i ti pa gloch wyt ti'n ei glywed", meddai yntau.’

O ddarllen y bennod 'Yr Hen Glochyddion' yng nghyfrol 'Ar Lawer Trywydd' (1973) gan Gwynfryn Richards gwelir fod amryw ohonynt â sawl swydd arall i'w wneud yn ogystal a bod yn glochydd. Er enghraifft, roedd John Jones, sef Ioan Garmon o Lanarmon yn glochydd, casglwr trethi, cerfiwr ac yn ysgolfeistr. Roedd William Roberts, Llannor yn arddwr, yn ysgolhaig ac yn rhwymwr llyfrau, a Sion Ifan, Penmachno yn llythyr-gludydd.

Clochydd Pren
Ar un adeg defnyddid math arall o glochydd i gynorthwyo gyda chaniadaeth yr eglwys mewn ambell blwyf, sef un wedi ei wneud o bren. Ei ddiben oedd helpu i yngan Amen trwy ddynwared llais dynol a gwneud y gwasanaeth yn fwy effeithiol.

Math ar offeryn awtomatig oedd y clochydd hwn ac os tarai'r offeiriad ei droed ar ran ohono seiniai yntau A-men yn union fel llais dynol a gellid ei glywed yn eithaf clir drwy'r adeilad, yn ôl pob son. Arferid un o'r offerynau hyn yn Eglwys Hirnant ger Llangynog, Powys ar un adeg.

Dyrna hen rigwm amdano:

Amen, clochydd pren,
Dannedd priciau yn ei ben.

Tybed a oes un o'r dyfeisiadau hyn ar gael yn rhywle heddiw. Oes 'na un yn yr Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan neu'n ymhlith hen greiriau'r eglwys?

-------------------------

O.N.  Clychau a Chlochyddion*
Dyma un neu ddau o bethau a ddaeth i law amdanynt yn dilyn fy sylwadau blaenorol.  Yn gyntaf, diolch i’m cyfeillion yn Archifdy Meirion, Dolgellau am dynnu’n sylw at ‘Y Gloch Un’ a alwai gweithwyr ardal Dolgellau gynt yn ôl at eu gwaith wedi iddynt giniawa.  Hefyd ‘Y Gloch Naw’ a weithredai fel hwyrgloch (curfew) a chloch i alw’r morynion adref ... gan y byddai’n amod yn rhai o dai y dref iddynt gyrraedd yn ôl at 9 o’r gloch ... yr hwyr, wrth gwrs.

Cefais glywed gan Mr D. Hughes (Deio), Ffordd Wynne fod cloch wedi bod ar un adeg ar bostyn neu fur gerllaw’r Swyddfa Post (y Post Mawr).  Rhyw gof hogyn sydd ganddo ohoni, a pheth da fyddai cael cadarnhad o hyn.  Pwy a wyr, efallai bod llun ohoni’n rhywle?

Yn olaf, deuthum ar draws y cofnod canlynol tra’n chwilota am rywbeth hollol wahanol:

Ar Fai 23, 1853 bu farw Robert Jones, Clochydd Trawsfynydd.  Cymerodd ran ym medyddio 1400 o bersonau, 600 o briodasau a 1,500 o angladdau!  

Pwy all ddweud mwy o’i hanes wrthym, neu’n wir, hanes un o glochyddion eraill Bro Ffestiniog?
 -------------------------


Ymddangosodd yr erthygl uchod yn rhifyn Ebrill 1999. * Cafwyd y diweddariad wedyn yn rhifyn Mai 1999.

Stiniog a'r Rhyfel Mawr - y chwareli

Vivian Parry Williams yn parhau'r gyfres sy'n cofnodi canmlwyddiant y rhyfel mawr. Ymddangosodd y darn yma'n wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2015.

Roedd yr argyfwng yn achosi trafferthion mawr i’r chwareli, a’r oriau gweithio’n cael eu cwtogi ym mhob un ohonynt. Erbyn diwedd Awst 1914, yr oedd wythnos waith Chwarel yr Oakeley i lawr i dridiau. Oherwydd hyn, roedd rheolwyr y chwarel yn annog y gweithwyr ifainc i chwilio am waith arall, neu i ymuno â’r fyddin neu Frigâd yr Ambiwlans.

Fel y dywedodd gohebydd y Rhedegydd ar y pryd yn ei adroddiad ‘Effeithiau’r Rhyfel’, yn ieithwedd y dydd, fel ym mhob dyfyniad yng ngweddill yr ysgrifau hyn:

 '...Parodd hynny don o brudd-der mawr trwy yr ardal a’r cylch, gan fod hon yn un o brif chwarelau lle y gweithia o 700 i 800, ac ofnir mai dyna fydd hanes rhai eraill o’r chwarelau, a hynny yn fuan.'

Yn Chwarel Bwlch Slatars, lle'r oedd tua chant yn gweithio ar y pryd, roedd y rheolwr, Mr Bowton, wedi bod draw yn ceisio cysuro’i weithwyr. Roedd yn addo gwneud ei orau i’w cadw mewn gwaith am ddau fis, o leiaf, a daeth hynny â boddhad mawr iddynt.

Mewn cyfarfod o Fwrdd Undeb Ffestiniog ddiwedd Awst, dywedodd Cadwaladr Roberts fod rhagolygon am dlodi mawr yn ardaloedd Ffestiniog os byddai'r rhyfel yn parhau. Awgrymwyd y dylid anfon at berchenogion y chwareli i ofyn iddynt beidio gostwng y cyflog, ac i gadw'r gwaith i fynd cyn hired ag y gallent. Nodwyd yn ystod y cyfarfod for Cronfa Tywysog Cymru wedi ei sefydlu i gyfarfod ag anghenion a achoswyd oherwydd y rhyfel.

Cafwyd hanes yr argyfwng chwarelyddol yn Y Genedl Gymreig tua'r un adeg. Dyma ddywedir yng ngholofn 'Llith o Ffestiniog' y papur ar 1 Medi:

'Difrifol iawn oedd yr olwg ar heolydd y Blaenau ddiwedd yr wythnos ar finteioedd o weithwyr Chwarelau Oakeley, lle nad oedd ond gweithio tridiau yr wythnos ddiweddaf. Mae llu mawr eisoes wedi ymadael am y De a mannau eraill, gan dystio mai y cam cyntaf yw y goreu i geisio ffon bara eu teuluoedd lluosog...'

Yr oedd pryderon am y sefyllfa weith yn achosi poendod i’r trigolion, a nifer o deuluoedd, yn amlwg, wedi gadael yr ardal i ennill eu tamaid. Canlyniad hyn oedd nifer o dai gweigion yn y fro. Bu hysbyseb am rai wythnosau ar dudalennau’r Rhedegydd gyda’r teitl TAI AR OSOD yn datgan fod pedwar o dai ar gael ‘mewn lle iach, yn West End Terrace, Dolrhedyn, am rent hynod o isel yn ystod y Rhyfel.’

Arwydd o ewyllys da rhai o bobl Blaenau Ffestiniog tuag at ddioddefwyr y rhyfel oedd yr wybodaeth fod nifer o ferched yr ardal yn gwneud crysau ar gyfer clwyfedigion y rhyfel. Milwyr o wlad Belg oedd y clwyfedigion hynny. Roedd y gwaith o wneud y crysau dan ofal Miss Smart, o ardal Dorfil o’r dref. Tua’r un adeg fe sefydlwyd cangen o Women’s Voluntary Aid Detachment dan nawdd Cymdeithas y Groes Goch hefyd.

Daeth awgrym am farn rhai o weinidogion yr Efengyl lleol yn rhifyn 5 Medi 1914, cwta fis wedi cychwyn y brwydro. Roedd y Parch. John Hughes, Capel Jerusalem (A), y Blaenau, yn pregethu mewn capel yng Nghaernarfon pan ddywedodd o'r pulpud ei fod wedi bod yn erbyn y rhyfel yn Ne Affrica, ond roedd 'yn bendant dros hon' meddai. Cafwyd lleisiau nifer eraill o weinidogion ac offeiriaid yn dangos eu cefnogaeth i'r rhyfel dros y pedair blynedd o frwydro. Byddai pwysigion yr ardal hefyd yn manteisio ar bob cyfle i ddangos eu teyrngarwch i'w gwlad, Prydain, nid Cymru, ran amlaf, a'u brenin. Un o'r rhai hynny oedd rheolwr chwarel Rhosydd, yr ustus heddwch, Evan Jones. Cymaint ei frwdfrydedd dros y rhyfel, mentrodd ar gyfansoddi cerdd, yn Saesneg i ddarllenwyr Y Rhedegydd, 5 Medi 1914: Dan bennawd 'MR EVAN JONES, U.H. ymysg BEIRDD Y RHYFEL', dyma ddywed y gohebydd:

'Mae yspryd rhyfel, fel dwfr dilyw, yn codi dros bennau'r mynyddoedd. Clywsom fod bannau Chwarel Rhosydd yn llawn ohono, a bod y Goruchwyliwr rhadlon ei hun, yr hwn fuasai'n gwneyd General dan gamp, yn cael ei ysu ganddo. Enynnodd yspryd "Cadben Morgan" ynddo y dydd o'r blaen a throes i ganu:
    
    We, British soldiers, are going to fight
    For King and country with all our might,
    Shoulder to shoulder we will win our way,
    Loyal to duty night and day,
    Facing fire, we all will bravely stand
    Like true British soldiers in every land.'

Ar ddiwedd y pennill, ychwanegwyd y canlynol:  'Iaith fain neu beidio, mae sŵn y rhyfel yn y pennill yma, a choelia' i byth na ddylai yr awdur gael ei wneyd yn Recruiting Sergeant am ei waith.'

Yn sicr, fe dalodd yr ymddangosiad o wladgarwch ar ei ganfed i Evan, fel y gwelwn yn nes ymlaen yn yr ysgrifau hyn.

(i'w barhau)
Celf gan Lleucu Gwenllian