Y Gymdeithas Hanes -Apêl Heddwch

Daeth Iona Price, Tanygrisiau atom ym mis Mawrth i roi sgwrs hynod ddiddorol ar Apêl Heddwch Merched Cymru 1923-24. 

Aeth dros gan mlynedd heibio ers i ferched Cymru greu’r ymdrech arwrol hon i ddileu rhyfel, a hyn yn dilyn galanastra'r Rhyfel Mawr pan laddwyd cymaint o fechgyn ifainc Cymru yn ffosydd Ffrainc a Gwlad Belg.

Yn 1923, gydag erchyllterau’r Rhyfel Mawr wedi ysbrydoli cenhedlaeth yn erbyn gwrthdaro o’r fath, trefnodd merched Cymru ymgyrch nas gwelwyd ei thebyg o’r blaen dros heddwch byd. Llofnododd 390,296 o ferched ddeiseb goffa drwy Undeb Cynghrair y Cenhedloedd yn galw am ‘Gyfraith nid Rhyfel’ – i America ymuno, ag arwain Cynghrair y Cenhedloedd newydd – drwy apelio at ferched America ‘o gartref i gartref’.

Crëwyd Llyfr Coffa hyfryd mewn lledr a memrwn ac arno lythrennau aur. Fe’i cynhyrchwyd gan Wasg Gregynog, y chwiorydd Gwendoline Davies a Margaret Davies Hefyd, saernïwyd cist dderw fawr. 

Roedd yn cynnwys yr holl lofnodion i’w gyflwyno i Arlywydd yr Unol Daleithiau, Calvin Coolidge, a’i gadw yn yn Sefydliad y Smithsonian yn Washington. Roedd ymgyrch Deiseb Heddwch Merched 1923 yn ymdrech ryfeddol ac yn cynnwys bron pob cartref yng Nghymru, gydag ymgyrchwyr heddwch yn mynd o ddrws i ddrws, gyda chymorth trefnwyr sir a chymuned y ‘Gynghrair’. Nododd y wasg yn Efrog Newydd fod y ddeiseb derfynol a gyflwynwyd i ferched America yn fwy na 7 milltir o hyd!

Bu gwragedd yn America wrthi'n brysur yn gwneud trefniadau i roi cyhoeddusrwydd i'r ddirprwyaeth. Prawf o ddoethineb dewis Annie Hughes Griffiths, Cadeirydd Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, yn dal Cofeb Heddwch Menywod Cymru, i arwain y ddirprwyaeth oedd y derbyniad a gafodd ei hanerchiad i'r dorf: anerchiad a draddododd sawl gwaith i wahanol gymdeithasau yn ystod y daith, oherwydd nid Efrog Newydd oedd yr unig gyrchfan, gan y trefnwyd i'r gwragedd deithio wedyn i Washington, ac i'r Tŷ Gwyn, i gyfarfod â'r Arlywydd Coolidge. 

Dylid pwysleisio mai prif bwrpas y daith a'r ddeiseb oedd cysylltu menywod Cymru â menywod America. Naws anffurfiol oedd i'r cyfarfod gyda’r Arlywydd, ac yr oedd y trefnwyr yn awyddus i bwysleisio mai digwyddiad anwleidyddol ac amhleidiol ydoedd.

Teithiodd y ddirprwyaeth o Gymru i America ym mis Mawrth 1924 a chafodd gefnogaeth sefydliadau merched America oedd yn cynnwys rhagor na 20 miliwn o bobl.

Un o’r eitemau mwyaf a drysorir yn Archifau’r Deml Heddwch yng Nghaerdydd yw Deiseb Heddwch y Merched, ochr yn ochr â chasgliadau gan Gynghrair y Cenhedloedd. 

Trosglwyddodd Iona y cyfarfod i Gareth Jones, Cadeirydd y Gymdeithas oedd wedi bod wrthi yn gwneud ei ymchwil ei hun i’r gefnogaeth a gafodd y Ddeiseb yn y Blaenau a’r Llan.

‘… es i chwilio ar y wefan am enwau a rhyfeddu at yr enwau a ddaeth i’r golwg ac fe heliais dipyn at ei gilydd. Roedd nifer fawr o enwau o’r Blaenau ac yn eu plith nifer o wragedd oedd yn dilyn yr arfer o ddefnyddio enwau eu gwŷr ac felly yn anodd eu hadnabod! 

Ond ceid enwau megis Miss Hughes, Yr Erw yn y Sgwâr; mam Merêd sef Charlotte Evans, Bryn Mair, Tanygrisiau; S. Lloyd, mam y Parch O.M.Lloyd a Catarina Paganuzzi (pawb yn cofio’r siop hufen iâ'r teulu ar y Stryd Fawr); Miss Brymer, Darbod, sef Siop Brymer lle mae’r Eglwys Gatholig rŵan, ac yn byw gyda hi oedd Ann Beale; Laura Davies, Siop y Gloch ac yn ddiddorol ei gŵr hi oedd yn hebrwng hogiau ifanc yr ardal i fynd i ryfel  - tybed beth oedd ef yn ei feddwl fod ei wraig wedi arwyddo'r ddeiseb hon?! Daeth dau enw o deulu Vaughan, Plas Tanymanod a hefyd Lady Newborough oedd yn byw yng nghartref y teulu ym Mryn Llywelyn.

Roedd nifer fawr o’r merched yn famau oedd wedi colli plant yn y Rhyfel Mawr ac yn awyddus i ddangos eu cefnogaeth i heddwch oedd wedi costio’n ddrud iawn i’r merched hyn.
Ym Mhantllwyd, Llan roedd Jini Owen yn byw a fu unwaith yn canlyn Hedd Wyn ac fe arwyddodd hithau'r ddeiseb.’

Noson arall i’w chofio yng nghalendr y Gymdeithas a diolch i Iona am ei hymchwil trylwyr.
Tecwyn Vaughan Jones

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2025

Nid dim ond ymchwilio i'r hanes wnaeth Iona, ond roedd hi'n allweddol yn yr ymgyrch i ddod a'r ddeiseb yn ôl i Gymru. Diolch Iona (Gol.)

 

Pwy Oedd y Rhain?

Ydach chi wedi clywed am John Black o Dŷ’n y Maes?  Neu John Thomas Owen, Bryn Tirion?  Neu beth am Oscar Phillips, Llwyn?

Wel, mae eu henwau wedi eu hysgrifennu ar y Gofgolofn yn Ffestiniog, ymhlith y tri deg naw o hogiau’r ardal gollodd eu bywyd yn y Rhyfel Mawr, 1914 i 1918.

Cofgolofn y Llan. Llun gan Paul W

Yn eu plith hefyd mae Arthur Price ac yr oedd nith iddo, Susan Salter o Norwich, yn awyddus i wybod rhagor amdano.  Aeth i weld man ei fedd yn Proven, Gwlad Belg, fwy nag unwaith a gwnaeth ymchwil i hanes Arthur ac i hanes y bechgyn eraill sydd a’u henwau ar y Gofgolofn.  Ysgrifennodd Susan lyfr Saesneg, ‘Ffestiniog Remembers’ i gynnwys peth o’u hanes a’i gyflwyno mewn arddangosfa yn Neuadd Ffestiniog ar ganmlwyddiant diwedd y Rhyfel Mawr yn 2018.  Nid oedd raid iddi fy mherswadio innau, fel nith arall i Arthur Price, i’w helpu ac i gyfieithu ei llyfr i Gymraeg.

Gwyddom o’i ddarllen i ddau ddeg tri ymuno â’r Royal Welsh Fusiliers gyda dau yn ymuno â Chorfflu Feddygol y Fyddin.  Gyrrwyd rhai i Salonica yng ngwlad Groeg, eraill i Gallipoli yn Twrci.  Roedd afiechydon yn frith yno a buont farw o’u clwyfau neu o falaria neu dwymyn farwol, un bachgen yn marw o fewn dyddiau wedi cyrraedd.

Ond i Ffrainc neu wlad Belg yr aeth y mwyafrif ac yno yng Nghoed Mametz, yn y Somme, Passchendaele, Ypres neu faes brwydr arall yno y cawsant eu lladd.  Gwyddom fan beddrod rhai o’r hogiau ond does gan eraill ddim bedd i ddangos yn union lle claddwyd hwy.  Ym mynwent y pentref y claddwyd un neu ddau ac ar gopa Pen Ffridd ar dir Bryn Llewelyn y claddwyd un arall, sef y Barwn Newborough, ef o afiechyd a gafodd yn Ffrainc.

Os am wybod mwy am gefndir yr hogiau, ewch i Amgueddfa’r Ffiwsilwyr yn y Blaenau.  Cewch edrych ar gopi o lyfr Susan Salter a gweld llun pob un o’r tri deg naw milwr ac un arall fu farw o’i glwyfau yn 1923.

Neu beth am ddarllen profiadau’r rhyfel gan Tom Price, brawd Arthur Price?  Mae copi o’i lyfr, ‘Rhywle yn Ffrainc’, hwnnw hefyd yn yr Amgueddfa.
Lonna Bradley
- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Rhagfyr 2021.   

Cofiwch am gyfres fanwl Vivian Parry Williams: Stiniog a'r Rhyfel Mawr

Y GADWYN DROM AR BRIDD TRAMOR

Darn gan Glyn Daniels

Collodd fy nain ei brawd ym Mrwydr Passchendaele yn Ieper, neu Ypres, Gwlad Belg, ac am flynyddoedd dywedais wrthyf fy hun bod yn rhaid i mi fynd yno un diwrnod i dalu parch. Felly archebais i fynd ym mis Mehefin 2019.

Ym mis Mai y flwyddyn honno cefais y fraint o gael fy ethol i swydd cadeirydd Cyngor Tref Ffestiniog, felly penderfynais y byddwn yn mynd â'r gadwyn swyddogol gyda mi i dalu teyrnged i'r holl ddynion ifanc o Gymru a gollodd eu bywydau yno.

Teimlais mor falch gan mai dyma'r tro cyntaf i gadwyn swyddogol Cadeirydd Cyngor Tref Ffestiniog ymweld ag unrhyw wlad dramor, heblaw am Sir Fôn efallai!?

Braint mawr oedd cael ymweld â bedd Hedd Wyn ym mynwent Coed Magnelau, Ypres, a beddi fy ewythr, a thaid Geraint Vaughan Jones, tra oeddwn yn yr ardal hefyd.

Heddwch.
Glyn Daniels
-----------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn (digidol) Ebrill 2020.
Mae'r rhifyn dal ar gael i'w lawr-lwytho am ddim!

Dwy gyfrol newydd a'r Rhyfel Mawr yn gefndir

ABERTH AELOD TEULU YN EGIN NOFEL NEWYDD

Roedd 2018 yn nodi canrif ers diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe nodwyd yr achlysur drwy gofio am

Meddai Geraint:
y rhai aberthodd eu bywydau yn ystod y brwydro. I’r awdur lleol poblogaidd arobryn Geraint V. Jones, dyma oedd egin syniad am stori, a ffrwyth ei lafur ydi’i nofel newydd Elena, a gyhoeddwyd ddechrau Ebrill eleni gan Y Lolfa.

“Chefais i erioed gyfle i adnabod tad fy mam am iddo gael ei ladd ar Gefn Pilkem, ddiwedd Gorffennaf 1917. O fewn deufis roedd fy nain yn colli brawd hefyd, yn yr un ardal. Fe gafodd fy nhaid arall, tad fy nhad, ddod adre’n fyw, ond nid yn groeniach o bell ffordd, am iddo gael ei anafu ar ddiwrnod cyntaf Brwydr y Somme. Rwy’n cofio mai tawedog iawn oedd o pan fyddwn i’n ceisio’i holi am ei amser yn Ffrainc.”

Wrth drafod syniad ei nofel ac o le daeth y stori, ychwanega:

“Anodd egluro’n foddhaol pryd nac ymhle yn union y mae unrhyw nofel yn cychwyn gen i. Dwi’n rhyw amau mai’r ysgogiad i Elena oedd y profiad o ymweld eto, yn 2017, â bedd fy nhaid yn mynwent fechan Dragoon Camp, nepell o Ypres, ac yna teithio’r hanner milltir byr o fan ‘no at fedd Hedd Wyn ym mynwent Artillery Wood. Wrth sefyll uwchben bedd y bardd, a dwyn i gof ddwy o’i gariadon yma ym Mlaenau Ffestiniog, cam bychain wedyn oedd sylweddoli bod pob bedd yn cuddio’i stori neu’i gyfrinach ei hun.”

Mae Elena yn olrhain hanes Elin, cyfeilyddes Côr y Garn, sy’n dechrau dod o’i chragen wedi blynyddoedd o ofalu am ei mam a’i nain, ac yn cychwyn ar berthynas gyda Dewi Rhys. Wrth i’w doniau cerddorol hi ddod fwyfwy i’r amlwg, mae’r ddau yn turio’n ddyfnach i gefndir ei theulu yn ardal Tregarnedd. Mae hen gysylltiadau cudd ei thylwyth â llofruddiaeth arswydus fu ar gyrion y dref adeg y Rhyfel Mawr yn mynnu dod i olau dydd.

“Mewn rhyw ffordd neu’i gilydd mae pob un ohonom yn gaeth i’w orffennol a dydi Elin Puw, prif gymeriad y nofel yma, ddim yn eithriad yn hynny o beth.”

Llun Alwyn Jones

Mae Geraint wedi cyhoeddi dros ddeg nofel Gymraeg ac un Saesneg, yn ogystal â nifer o nofelau byrion i blant a phobl ifanc. Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yr Eisteddfod Genedlaethol deirgwaith. Fel y gwyddom, mae’n gyn-bennaeth yr Adran Gymraeg, Ysgol y Moelwyn.

Cynhaliwyd sesiwn lofnodi i ddathlu cyhoeddi Elena yn Siop yr Hen Bost, Blaenau.
Mae Elena gan Geraint V. Jones ar gael nawr (£9.99, Y Lolfa) 312tt.

RHYWLE YN FFRAINC: 

Detholiad o Ddyddiadur Milwr yn y Rhyfel Mawr.
Tom Price. 118tt.  Gwasg Carreg Gwalch. £6.95

I Lonna Bradley, Llan Ffestiniog y mae’r diolch am sicrhau gweld y detholiad uchod o ddyddiadur ei diweddar dad, Tom Price, yn gweld golau dydd. Roedd Tom, fel nifer o’i gyfoedion a fu’n gwasanaethu yn y rhyfel erchyll honno, yn gyndyn iawn o sôn am ei brofiadau dros y cyfnod. Ond bu’r teulu’n ffodus o’i berswadio, yn ystod y 1960au, iddo gofnodi peth o’r hanes. Roedd Tom, fel ambell filwr arall, wedi cadw dyddiaduron, trwy gyfrwng y Gymreg, o’r cyfnod yr ymunodd â’r Pals Regiment yn Nhachwedd 1914.

Ac yn y gyfrol fechan ddiddorol hon cawn brofi symudiadau, profiadau a theimladau bachgen ifanc o ‘Stiniog, a’r cyfan wedi ei nodi, a’u codi o’i ddyddiaduron a gedwid mor ddeddfol ganddo. Daw’r profiadau hynny’n ôl yn fyw trwy ei ddisgrifiadau manwl yn y dyddiaduron o’r peryglon a’r erchyllterau a wynebid gan y milwyr druan rheiny. 

Gwnaeth Lonna gymwynas â haneswyr a darllenwyr heddiw, ac yfory, trwy gadw’r cofnodion gwerthfawr rheiny’n saff, a sicrhau eu gweld yn cael eu cyhoeddi. Diolch yn fawr iddi. A diolch i Tom Price am ein hatgoffa, trwy gyfrwng ei ddyddiaduron, o erchylltra a chreulondeb rhyfeloedd.

V.P.W.
-----------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2019

A Oes Heddwch?

Cofio Gwrthwynebwyr Cydwybodol Y Rhyfel Byd Cyntaf

Ganol Tachwedd 2018, cynhaliwyd Cynhadledd Undydd yng Nghapel Bowydd, Blaenau Ffestiniog ar y testun uchod. Drwy’r dydd cafwyd cyflwyniadau difyr ar wahanol agweddau a chyd-destunau oedd yn effeithio ar wyrthwynebwyr cydwybodol yn ystod y Rhyfel Mawr.  Roedd hon yn gynhadledd unigryw gan nad oedd y rhesymau dros wrthwynebu na thynged y rhai a fentrodd beidio a chydymffurfio, wedi cael fawr o sylw yn ystod y cofio, dros bedair blynedd canmlwyddiant y rhyfel.

Bu pwyslais y cofio yn fwy ar dynged y milwyr druain, eu teuluoedd, ond yn bennaf ar yr holl frwydrau a ddigwyddodd dros gyfnod o bedair blynedd a’r trychineb oedd yn ganlyniad i bob brwydr. Hyn i gyd yn bwylais haeddiannol wrth gwrs, ond nid oedd yn rhoi y darlun cyfan.

Trefnwyd y cofio hwn gan Liz Saville Roberts a gafodd gymorth y Cynghorydd Bedwyr Gwilym ac roedd yno amrywiaeth o siaradawyr. Cafwyd sôn am Gymdeithas y Cymod a dylanwad egwyddorion y Gymdeithas hon ar yr aelodau, soniodd Ifor ap Glyn sut mae’r Cymry wedi cofio Hedd Wyn a Dr Aled Eirug yn sôn am effaith y Ddeddf Gwasanaeth Milwrol 1916 ar wrthwynebwyr cydwybodol. Yn y prynhawn soniodd Lowri Ifor am ddeiseb heddwch Merched Cymru 1923-24 ac yn dilyn, Jane Harries o’r prosiect Cymru Dros Heddwch ar heddychiaeth yn 2018 ganrif ar ôl y Rhyfel Mawr.

Cafwyd darlith afaelgar a difyr iawn gan Vivian Parry Williams, yr unig ddarlithydd lleol, o dan y teitl ‘Dros Gymru’n Gwlad’ ar ddulliau’r wladwriaeth o ricriwtio bechgyn ifanc a beth oedd gan feirdd i ddweud o blaid ac yn erbyn y Rhyfel.


Ffurfiodd y darlithwyr a rhai eraill banel ar y diwedd i drafod cwestiynau o’r llawr a chafwyd gwybodaeth ychwanegol eto. Diwrnod gwerth chweil a darlithwyr arbennig i gyd.



Yn y lluniau (gan Tecwyn Vaughan Jones) gwelir Liz Saville Roberts AS yn agor y cyfarfod a Vivian Parry Williams yn cyflwyno.



I’r rhai sydd a diddordeb mae tri o’r darlithwyr wedi cyhoeddi llyfrau perthnasol:

Vivian Parry Williams: ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr, 2017
Dr Aled Eirug: Gwrthwynebwyr Cydwybodol y Rhyfel Mawr, 2018
Bleddyn Owen Huws: Pris Cydwybod - T H Parry-Williams a Chysgod y Rhyfel Mawr, 2018
----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018.

Meibion Prysor yn cofio'r 'rhwyg o golli'r hogiau'

Cafodd aelodau Meibion Prysor a nifer o gyfeillion o’r ardal ymuno yn y cyfarfodydd coffa a drefnwyd yng Ngwlad Belg eleni. Dyma rai o atgofion un aelod o'r Côr fu ar y daith.

Dydd Gwener, Gorffennaf 28:
Roedd rhaid codi’n blygeiniol, neu beidio mynd i’r gwely o gwbl, gan ein bod yn cychwyn o Drawsfynydd am 03.30 y bore.  Cyrraedd Manceinion tua 05.30 a hedfan am 07.50.  Talu crocbris am frechdan bacwn yn y maes awyr!
Cyrraedd Brwsel ar amser am 10.15yb ac yna chwilio am y bws i fynd â ni i Kortrijk lle roedden ni’n aros am bedair noson.  Pnawn rhydd i ddod dros y teithio. 
Cychwyn am 6.30 yr hwyr am Ypres i gadw cyngerdd i griw o Gymry oedd wedi teithio gyda chwmni Seren Arian. Cafwyd cyngerdd llwyddiannus ac ymateb brwdfrydig wrth i blant Ysgol Sul Trawsfynydd, Elain Iorwerth ac Iwan Morus Lewis rannu’r llwyfan gyda Iona Mair, Iwan Morgan a Meibion Prysor.

Meibion Prysor a Phlant y Traws fu’n diddori’r gynulleidfa yn Ieper, Gwlad Belg

Dydd Sadwrn, Gorffennaf 29:
Tywydd eli haul a dim angen ymbarel, diolch byth!  Aeth rhai o gwmpas rhai o’r mynwentydd i osod llechen bwrpasol a wnaed gan blant yr ysgol ar fedd pob milwr o Drawsfynydd a gafodd ei ladd yn y brwydro. Roedd pabi coch ar y lechen a’r geiriau ‘Mae dy fro yn dy gofio’ ar bob un.
Ymlaen â ni am Goedwig Memetz ac ardal Thiepval  lle bu peth o’r brwydro.  Yn wir, fe gollwyd oddeutu 24,000 o filwyr yma mewn un diwrnod.
Ar ôl cinio hyfryd yn nhref Albert, aethom i Beamont Hamel ac Ieper [Ypres] a chael peth amser rhydd yno.
Canwyd ‘In Flanders Fields’ a ‘Lleuad Borffor’ ar ôl y Last Post dan Borth Menin yn Ieper am
8.00pm.  Roedd rhai cannoedd o bobl yno a llawer iawn yn eu dagrau.

Dydd Sul, Gorffennaf 30:
Cychwyn am fynwent Essex Farm ac yna i fynwent Langemark.
Cawsom gyfle hefyd i alw i weld de Sportsman Pub yn Langemark lle mae’r perchennog wedi troi ei fwyty yn amgueddfa er cof am Hedd Wyn a’r milwyr o Gymru a fu farw yn yr ardal honno.  Cofiadwy iawn oedd hwn. 
Yna ymlaen â ni i seremoni dadorchuddio plac newydd i gofio Hedd Wyn, a roddwyd gan Gôr Rygbi Gogledd Cymru, oedd yn bresennol, ynghyd â Dylan Cernyw a Rhys Meirion.  Cafwyd geiriau pwrpasol gan Keith O’Brien, a dalodd deyrnged i waith y diweddar Isgoed Williams a weithiodd mor galed i gryfhau’r cysylltiad rhwng ardal Langemark a Thrawsfynydd.
Roedd cannoedd o bobl yno i wylio’r Archdderwydd, Geraint Llifon yn dadorchuddio’r plac ac yn darllen un o gerddi Hedd Wyn ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng’.
Mi ganodd Meibion Prysor ‘Carol’ gan Hedd Wyn, sy’n cynnwys y llinellau dirdynnol o eironig,

‘Deuwch engyl eto i ganu uwch ein hen ryfelgar fyd, 
Cenwch wrtho am yr Iesu - all dawelu’r brwydrau i gyd...’

Ymlaen â ni wedyn i gynnal gwasanaeth byr ar lan bedd Hedd Wyn ym mynwent Artillery Wood yng nghwmni’r plant a’r Côr.  Cafwyd gweddïau pwrpasol, canwyd emyn a chanwyd yr englynion coffa.  Cafwyd anerchiad pwrpasol hefyd gan Phil Mostert, yn sôn am ddewrder y milwyr ond hefyd yn cyfeirio at wastraff bywydau a’r camgymeriadau a wnaed gan wleidyddion, penaethiaid a chadfridogion.  Oni ddywedodd Lloyd George fod ‘Passchendaele yn un o drychinebau mawr y rhyfel.  Ni fyddai unrhyw filwr call yn amddiffyn yr ymgyrch ddisynnwyr hon.’  Dywedwyd gair am y miloedd y gorfodwyd iddyn nhw fynd i ryfela yn erbyn eu hewyllys, am y rhai na ddaeth yn ôl, a’r rhai a ddaeth yn ôl i wynebu blynyddoedd o boen corfforol a meddyliol.
Nôl yn y gwesty, gwelsom ein bod yn rhannu llety efo neb llai na’r prif weinidog, Theresa May... Plismyn arfog ym mhob man!

Dydd Llun, Gorffennaf 31:
Bore rhydd cyn cychwyn am wasanaeth Cymru’n Cofio yn Langemark am 4.  Cawsom ymuno yn y canu a phrofi balchder y Cymry yn y dorf enfawr.

Dydd Mawrth,  Awst 1:
Pnawn rhydd yn Brugge cyn hedfan adref.  Roedd yn fraint bod ar y daith.  Ond y cof mwyaf sydd gen i amdani ydi fod tua hanner miliwn wedi eu lladd yn Passchendaele - a hynny i ddim byd yn y pen draw.  Heddwch i’w llwch.
-----------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2017.

Rhod y Rhigymwr -'Jenny dlysa'r byd'

Bu farw’r bardd ifanc o’r Traws, Ellis Humphrey Evans ar Orffennaf 31, 1917, a hynny o’i glwyfau wedi iddo gymryd rhan yn un o brif gyrchoedd y Rhyfel Mawr, sef Trydydd Cyrch Ypres, neu Frwydr Passchendale, fel y galwyd y cyrch hwnnw’n ddiweddarach.

Cyn 1917, ychydig a wyddai am Ellis Humphrey Evans, ond fel y noda’r bardd a’r ysgolhaig, Alan Llwyd yn ei gofiant iddo:

‘ganed Hedd Wyn o’r farwolaeth ... ond ar Fedi 6 y flwyddyn honno, hysbyswyd y dorf enfawr ym Mhabell Eisteddfod Genedlaethol Birkenhead mai enw bardd y gadair oedd Ellis Humphrey Evans, ac iddo gwympo ym mrwydr Cefn Pilkem bum wythnos yn ôl’. 

Mae gweddill y stori’n adnabyddus i ni i gyd – y modd y gosodwyd cwrlid du dros y gadair ac fel y daeth Hedd Wyn ‘yn un o brif ffigurau chwedlonol Cymru’.

Yn dilyn cyhoeddi Cofiant Hedd Wyn – ‘Gwae Fi Fy Myw’ gan Gyhoeddiadau Barddas ym 1991, fe wnaed ffilm, a sgriptiwyd gan Alan Llwyd, gan Gwmni Pendefig a’i chyfarwyddo gan Paul Turner i S4C. Cafodd groeso brwd gennym fel cenedl. Enillodd amryw o wobrwyon ac fe’i henwebwyd am wobr Oscar.

Daethom ar draws sawl un o ‘gariadon’ y bardd ynddi. Does dim dwywaith mai un o’r anwylaf o’r Yr Herald Cymraeg (Ionawr 29, 1918) yn ysgrifennu am ‘Hedd Wyn a’i Gariad, Ei Gerddi Serch i Siân’.
rheiny oedd ‘Jennie Owen’ – a drigai ym Mhantllwyd, Llan Ffestiniog. Mae Carneddog, yn

Noda bod y bardd wedi bod ‘yn cyfeillachu ers tro gyda merch ifanc o Ffestiniog ... geneth amddifad o dad a mam, ddiymhongar a deallgar’. Noda fel y bu iddi dderbyn caneuon arbennig ‘ar ddydd ei phen blwydd’ a bod y cerddi hyn yn dangos ‘nwyfiant ac angerddoldeb ei gariad tuag ati’.

Mae rhai o’r cerddi i’w gweld ar ddalennau’r Herald, ond ni welodd eraill olau dydd nes eu cyhoeddi yn y gyfrol clawr caled ‘Hedd Wyn, ei Farddoniaeth’ a olygwyd gan Daffni Percival ac a gyhoeddwyd gan y ‘Merilang Press, Bodyfuddau, Trawsfynydd’ yn 2011:

Englyn i Jennie
Hogen glws a chroen gwyn, glân, - heb ei hail
Yn y byd mawr llydan:
Un dyner, ffeind ei hanian, -
O, od o ‘sweet’ ydyw Siân.

I Jennie (1)
Pe byddwn i’n awel y mynydd
Yn crwydro trwy’r ffriddoedd yn rhydd,
Mi wn i ba le yr ehedwn,
Nid unwaith na dwywaith y dydd;
Wrth fynd drwy yr helyg a’r rhedyn,
Heb beidio mi ganwn fy nghân:
I’m calon nid oes ond un testun,
A hwnnw am byth ydy Siân.

Os daw rhywun arall i’w cheisio,
A hwnnw yn harddach ei rudd,
Ai tybed gwnaiff hi fy anghofio
A’m gadael yn unig a phrudd?
Am hynny gofynna fy nghalon,
Ar waethaf un arall a’i ryw,
‘Wnaiff hi fod am byth imi’n ffyddlon –
Yn ffyddlon tra byddwn i byw?

Ni welais ei mwynach trwy’r ddaear,
Ni welais ei hoffach trwy’r byd:
Ai gormod im ofyn yn wylaidd –
Ddaw hi at yr allor rhyw bryd?
Er mod i yn sychlyd iawn weithiau,
‘Does ragrith na thwyll yn fy nghân:
Ac unig ddymuniad fy nghalon
Yw’ch ennill chwi’n gyfan, ‘rhen Siân.

Mae ganddo gyfarchion i Jennie,

yn 25ain:

Gwn mi wn fod llawer ‘Jennie’
Ymhob gwlad a phlwy’,
Gyda rhos ieuenctid heini
Ar eu gruddiau hwy;
Ond mi wn am ‘Jennie’ arall,
Lanach fil ei phryd,
Ac i honno minnau ganaf –
‘Jennie’ dlysa’r byd ...

Ac yn 27ain oed:

Gwyn fo’ch byd, ‘rhen Jennie dirion,
Yn eich cartref dan y coed,
Lle mae blodau yn felynion,
Chwithau’n saith ar hugain oed.

Os bu’r byd o’r braidd yn greulon
Yn ei droeon atom ni,
Blwyddyn wen, ‘rhen Jennie dirion,
Fo eich blwyddyn nesaf chwi.

Gwn fod bywyd yn heneiddio,
Ac yn mynd yn hŷn,
Ond mae’r serch fel haf diwyro
Atoch chwi yn dal yn un.

A phan êl y rhyfel heibio,
Gyda’i ofid maith a’i gri,
Tua’r Ceunant Sych dof eto
Ar fy hynt i’ch ceisio chwi.

A phan ddof o wlad y gelyn,
Fel pererin blin o’r gwres,
Hwyrach digiwch os gwnaf ofyn –
‘Wnewch chwi roddi cam yn nes?’

Wedi’r oll, ‘rhen Jennie dirion,
Boed eich bywyd oll yn llwydd,
A llif cariad pura ‘nghalon
Atoch ar eich dydd penblwydd.

Dyma benillion a ysgrifennodd y bardd at Jennie pan oedd y Rhyfel Mawr yn ei anterth, a naddo, chafodd ei gariadferch ddim ‘blwyddyn wen’ y flwyddyn honno, ac ni chafodd Hedd Wyn yntau droedio’r ‘Ceunant Sych’ i geisio’r hon a garai.

Cyn i rifyn Medi ymddangos, byddaf wedi bod ar grwydr unwaith eto. Ddiwedd Mehefin a dechrau Gorffennaf, gobeithiaf ymweld â thiroedd Ffrainc a Sbaen a Phortiwgal ar fordaith, ac yn niwedd Gorffennaf, bydd Meibion Prysor yn gobeithio canu ‘Englynion Coffa Hedd Wyn’ ar lan ei fedd yn Artillery Wood fel ag y gwnaethon nhw chwarter canrif yn ôl – ar ddydd marw’r bardd – Gorffennaf 31.

Dyma englyn a weithiais i gofnodi’r profiad:

Y mae ias ac emosiwn – nawr ynom,
Ond er hyn, fe ganwn
Ar lan bedd yr Hedd Wyn hwn
Drywanwyd ar dir Annwn.
--------------------------------------------------

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y we.

Llun o wefan merilang.co.uk

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -Brwydr Gaza

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Daeth y newyddion drwg drwy'r wasg o golledion mawr ymysg milwyr o 'Stiniog, yn ystod brwydr Gaza, yn y Dwyrain Canol ar yr 20fed o Ebrill 1916. Enwir y saith milwr a laddwyd yn adroddiad y North Wales Chronicle:

Sarjiant Richard Davies, Bron Barlwyd;
Is-Gorporal J.E.Lloyd, watchmaker, Stryd Fawr;
Preifat R.Ellis, Bryn Twrog, Glanypwll;
Preifat H.O.Parry, Bryn Awel, Tanygrisiau;
Preifat John Thomas, 120 Ffordd Manod;
Preifat David Ellis, 96 Stryd Fawr; a
Preifat Bob Powell, Dwyryd House. 

Yn ychwanegol i'r uchod, yr oedd 19 arall o'r fro hon wedi eu clwyfo, ac mae'n debygol mai dyma'r nifer uchaf o golledion a ddaeth gerbron milwyr o'r dref hon mewn un frwydr yn unrhyw ran o'r Rhyfel Mawr.

Yr oedd y newyddion drwg o golledion ar y ffrynt yn cyrraedd tudalennau'r wasg yn wythnosol, ac yn wir, yn cynyddu fel yr elai'r rhyfel ymlaen. Un o'r milwyr lleol a gollodd ei fywyd ar ddechrau mis Mai oedd Hugh Granville Williams, a gwympodd yn Ffrainc ar yr 8fed o Ebrill. Lluniodd y bardd Bryfdir gerdd er cof amdano:


Ymrestru wnaeth heb gyfrif
Y gwaith yn ormod tasg,
A chafodd fedd mewn dalar oer
Dan wenau loer y Pasg;
Ei gyfoed yn Ffestiniog
A ganant lawer cainc
O glod i'r bachgen, gwrol fryd
Sydd heddiw'n fud yn Ffrainc.

Trist iawn oedd darllen hanes rhieni milwr o’r ardal yn derbyn llythyrau gan eu mab, rhai dyddiau wedi iddynt dderbyn y newyddion drwg ei fod wedi ei ladd yn y brwydro. Mae geiriau’r Preifat Bob Powell, Dwyryd House yn y llythyrau Saesneg i’w fam a’i dad yn ddirdynnol. Ac yntau wedi ceisio cysuro’i rieni ei fod yn hollol saff, ac yn ffyddiog y byddai’n goroesi’r rhyfel, roedd y newyddion drwg o’i golli wedi cyrraedd o flaen y llythyrau hynny.

"Rhaid oedd imi gadw’r llythyr, i aros i’r mail fynd" meddai, gan gyfeirio at Jack Griffith, Ffordd Cwmbowydd, ei bartner cwsg, chwedl yntau. Cyfeiriodd hefyd at "Meirion, Library, yn y dug-out nesaf ataf. Mae’n hynod boblogaidd, ac yn ddoniol, a gelwir ef ‘Yr Hen Berson'."

Gyda’i ffydd yn ei Dduw yn dal yn gadarn, roedd yn hyderus iawn gyda’i eiriau dilynol:
"Mae newyddion da am y rhyfel wedi dod yn ddiweddar, ac yn rhoi ysbrydoliaeth inni wrth glywed hynny. Fedrai ddim disgrifio’r teimlad pa mor falch oeddwn o ddeall eich bod yn hyderus y caf fy achub. Ni fum yn amau hynny erioed, ac wedi rhoddi fy hun i ofal Duw ers tro, a byddaf yn gweddïo’n aml  Gorchuddia ‘mhen di-amddiffyn/ Gyda chysgod Dy adain."

Dyddiad y llythyr hwnnw oedd yr 2ail o Fawrth, 1917. Ymhen pythefnos, roedd wedi anfon llythyr arall, ei olaf i’w deulu, dyddiedig 16 o Fawrth. Roedd cynnwys hwnnw hefyd yn llawn gobaith a hyder am gael dod trwy’r brwydro’n saff. Cynhwysir isod y rhan olaf o lythyr Bob Powell i’w rieni yn y Blaenau.

"Nid oes angen ichi boeni fy mod mewn unrhyw beryg’, oherwydd ein bod ugeiniau o filltiroedd o unrhyw frwydro. Mae’r Almaenwyr a’r Twrcïaid yn encilio. Mae hyn yn arwydd da fod diwedd y rhyfel yn agos."

Ychydig wyddai Bob ar y pryd mai diwedd ei fywyd ef oedd yn nesáu, ac nid diwedd y rhyfel. Ac wedi diolch am roddion a dderbyniwyd ganddo, a chofion at ei nain ac eraill, gorffennodd ei lythyr megis "Hoping you are keeping well and happy same as myself, Tons of love, Bob."

Bu farw y Preifat Bob Powell, Dwyryd House o anafiadau a dderbyniodd ar faes y gad yn Gaza, ar 28 Mawrth 1917.
------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pabi gan Lleucu Gwenllian

Trem yn ôl -Tŷ Canol

Erthygl gan Pegi Lloyd Williams.

Daeth i’m meddwl sôn tipyn am Tŷ Canol, Summerhill, yn dilyn rhaglen S4C ‘Ar Faes y Gad’ pryd roedd Owain Tudur Jones yn olrhain hanes rhai o beldroedwyr oedd wedi chwarae i Gymru cyn y Rhyfel Mawr 1914-1918.  Fe ddaeth yr amser iddynt hwythau fel bechgyn eraill y wlad a’r deyrnas ‘roi eu gorau’ i’r brenin a’u gwlad a derbyn pa beth bynnag fydda’r canlyniadau.

Roedd y cynhyrchydd am i Owain grybwyll rhywfaint o hanes ei deulu ei hun, sef ei ddau hen-hen daid, un o Stiniog a’r llall o Abergynolwyn, a’i hen-hen ewythr eto o Abergynolwyn.  Yn y cyswllt hwn gwelwyd Owain yng nghwmni ei daid Geraint Vaughan Jones yn cael ei dywys at ddau fedd, sef ei gyn-gyn daid a’i gyn-gyn ewythr. Bu i John Jones ei hen-hen daid yn Stiniog gael ei glwyfo’n ddrwg yn ei goes a’i anfon gartref cyn diwedd y gyflafan.

Llun -Owain Tudur Jones/S4C; o wefan Y Cymro. (Byddwn yn falch i gywiro'r manylion hawlfraint -cysylltwch)

Yng nghyfarfod Tachwedd rhoddodd Geraint sgwrs i Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn cyffwrdd ar hanes ei daid John Jones, fu am gyfnod maith yn cario glo a nwyddau efo ceffyl a throl.  Llaweroedd o blant y cyfnod yn cofio’r drol a’r ddau geffyl – Bess a Prince.  Roedd wedi priodi â Margaret Ellen (Margiad Elin) ac felly y down at dipyn o hanes Evan a Gwen Roberts yn symud yma o Benmachno tua 1870.

Buont yn byw yn ‘Bootie Alley’ sef rhesdai sydd dros y ffordd i’r Co-oparet (Swyddfa GISDA heddiw) a Siop Kate Pritchard (Cadi Pritch).  Yma y ganwyd yr unig ddau blentyn i oroesi – sef Margiad Elin (Margaret Ellen) a Evan John – y plant bach eraill i gyd wedi eu claddu ym Mynwent Eglwys Sant Tudcul, Penmachno.  Bu iddynt symud ymhen ychydig i fyw i Tŷ Canol, yn union du ôl i Bryn Awel.  Roedd rhywfaint o dir yn mynd efo Tŷ Canol gan fyddai gan Taid rhyw ychydig o wartheg, ac roed Nain yn gwneud rhyw geiniog neu ddwy yn gwerthu wyau.  Byddai’n gwybod i’r dim sut i wneud ‘cownt’ y wyau, a’r pres er nad oedd wedi derbyn addysg i ysgrifennu na darllen.  Ei thad oedd Sion Ifan, clochydd olaf Eglwys Sant Enclydwyn, Penmachno cyn iddi losgi i’r llawr, a chlochydd cyntaf Eglwys Sant Tudcul – yn ddwyieithog ac yn darllen ac ysgrifennu – y ddau beth oedd yn ofynnol (os yn bosibl) gan yr Eglwys os am fynd i mewn am y swydd ‘Clochydd’.

Un o Ysbyty Ifan oedd Evan Roberts – yn frawd i dad y cerddor a’r cyfansoddwr T. Osborne Roberts 1879-1948, a briododd ymhen amser â Leila Meganne y mezzo-soprano fyd enwog, ac fel un o’r ‘Sbyty, y tir oedd ei gariad cyntaf.

Y cofnod cynta’ sydd gen i am Tŷ Canol ydi 1809, ond yn sicr roedd yn bod cyn hynny.  Bu teulu’n dwyn yr enw Tyson yn byw yna ar wahanol gyfnodau, a hefyd mae’r enw Elizabeth Brymer yn ymddangos.  Byddai Evan a Gwen a’r plant Margiad Elin a Evan John wedi ymgartrefu yno tua’r 80au cynnar.

Mae Maldwyn Lewis yn ei lyfr atgofion ‘WIR YR’ yn sôn am yr ardal gan iddo gael ei fagu yn Richmond Terrace, ac er na fûm yn byw yn y cylch yna mae ei storiau yn cyd-fynd â’r rhai a glywais am blant oes gynharach yr ardal fach yna.  Byddai rhywun yn gwrando hyd syrffed ar hen storiau’r dyddiau cynt, ond erbyn heddiw yn edifar na fyddem wedi gwrando mwy.  Fe glywais sôn am Plas-yn-Dre, ac wrth gwrs am y Cocoa House ar y stryd fawr cyn cyrraedd yr Eglwys – yr hen Lyfrgell Gyhoeddus y dre’ cyn dyddiau’r British Legion.  Byddai Taid yn dod â Jane Alice fy mam i lawr yn ei law ar nos Sadwrn i gael powliad o bwdin reis yn y Cocoa House (fel roeddem ninnau’n yn ein hieuenctid yn edrych ymlaen am ‘Ice&Port’ yn siop Taddei’s.)

Gweithio yn chwarel Diffwys a chymryd gofal o’r tyddyn bu Taid nes gorfod rhoi gorau i’r chwarel oblegid yr ‘hen gryd cymala’ – a bwrw iddi gystal â medrai efo’r tyddyn.  Roedd yn licio tynnu ar ei getyn, a cherdded at y giat am fygyn cyn troi mewn, ac ar un noson braf fe welodd dair (neu bedair ydw i ddim yn siwr) ‘cannwyll corff’ – yn mynd i fyny’r llwybr at y chwarel (mae ‘gweld’ arwyddion damweiniau’n beth dieithr iawn erbyn hyn), ac fe wyddai bod yna gymaint â hynny o ddynion ar eu ffordd i’r chwarel i weithio nos i ‘dynnu petha peryg’ o dan y ddaear.  Dim ffôn symudol na dim y dyddiau hynny i geisio eu rhwystro – ac erbyn y bora roedd y dref a phawb yn gwybod am y trychineb.

Mae gen i lythyr sgwennodd Taid at Jane Alice sy’n darllen

‘Annwyl Ferch .... diolch am dy lythyr a’r papur chweugian .... Margiad Elin yn deud ei bod am sgwennu i ti’n fuan ... bydd y fuwch ola’n mynd wsnos yma – yr ocsiwn dydd Llun, asgwrn ein cefn ers blynyddoedd.  Dy fam bron a thorri ei chalon.  Y doman (lechi) wedi cyrraedd cae gwaelod.’  

Yn anffodus does dim dyddiad ar y llythyr, ond tybiaf y byddai hyn tua jest cyn dechrau’r Rhyfel Mawr 1914-1918.    
--------------------------------------------


Ymddangosodd yn rhifyn Ionawr 2017, efo addewid am fwy i ddilyn.

Yr Ysgwrn -trefnu'r canmlwyddiant

Newyddion o Gartref Hedd Wyn

Yn 2017 bydd yn 100 mlynedd ers i Hedd Wyn gael ei ladd yn ‘heldrin’ y ffosydd yn Fflandrys a chael ei ddyrchafu’n symbol cenedlaethol o golledion y Rhyfel Byd Cyntaf.

O lwyfan Eisteddfod Genedlaethol Penbedw yn 1917 ymgorfforwyd galar cenedl gyfan yng ngwneuthuriad y Gadair Ddu, a byth er hynny daeth pobl o bell ac agos i’r Ysgwrn i dalu gwrogaeth a chael teimlo’n rhan o’r hanes.

Byddwn fel Cymru’n cofio aberth y miloedd y flwyddyn nesaf drwy stori Hedd Wyn a’i negeseon oesol, ac mae nifer o ddigwyddiadau eisoes wedi eu trefnu led led y wlad a thu hwnt. Bydd cyngerdd agoriadaul Eisteddfod Genedlaethol Môn yn canolbwyntio ar stori Hedd Wyn a heddwch fel thema, ac mae plant ysgol, corau a grwpiau cymunedol eisoes yn cymryd rhan yn y paratoadau.

Bydd Yr Ysgwrn ei hun yn ail-agor yn y gwanwyn a byddwn yn paratoi gweithgareddau gydol y flwyddyn i adlewyrchu pwysigrwydd y canmlwyddiant. Ym Mhenbedw mae criw o bobl yn ystyried y ffordd orau i nodi’r achlysur yno, a byddwn fel swyddogion yr Ysgwrn yn cwrdd â hwy i drafod y posibiliadau.

Rhai o ddisgyblion Ysgol Bro Hedd Wyn fu’n gweithio ar furlun clytwaith Yr Ysgwrn efo’r artsist Catrin Williams yn ddiweddar.

Mae Llywodraethau Cymru ac Iwerddon wrthi’n paratoi ar gyfer gwasanaeth arbennig yn Fflandrys ar Orffennaf 31ain 2017, can mlynedd union ers marwolaeth Hedd Wyn a Francis Ledwidge, bardd ifanc addawol o’r Iwerddon, ar faes y gad ymysg 4,000 o ddynion ifanc eraill.

Felly mae’r diddordeb yn eang, ond nid yw’r cofio’n fwy teimladwy nag yng nghymuned Trawsfynydd ei hun. Yn ddiweddar daeth criw o bobl yr ardal ynghyd i ddechrau trafod wythnos o weithgareddau i goffáu’r canmlwyddiant, a chaflwyd syniadau lu a brwdfrydedd iach i fynd ati i drefnu.

Bydd yr wythnos yn cychwyn efo’r Sioe Amaethyddol ym mis Medi 2017, ac yn gorffen ar y Sadwrn canlynol. Y gobaith yw i gynnal gweithgareddau fydd yn apelio at bob rhan o gymuned Traws a’r ardal ehangach, a chynnig cyfle i blant a phobl o bobl oed gymryd rhan mewn rhyw ffordd.
Os oes gennych syniadau ar gyfer yr wythnos, neu os hoffech fod yn rhan o’r trefniadau cofiwch gysylltu â Sian neu Jess yn y swyddfa, a gallwn basio’r neges ymlaen.
----------------------------------  

Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr- erchylltra y Somme

Bu gwasanaethau yng Nghymru, Prydain a’r cyfandir eleni i gofio canrif ers brwydr erchyll y Somme. Yma mae Vivian Parry Williams yn parhau â’i gyfres, yn edrych ‘nôl ar y llythyrau oedd milwyr ‘Stiniog yn yrru adra o’r ffrynt.

Ar 22 Gorffennaf 1916, yn y golofn reolaidd yn Y Rhedegydd, 'Ein Milwyr', cofnodwyd hanes un o frwydrau mawr y rhyfel, Brwydr y Somme. Er i'r ymladd ddechrau yno ar 1 Gorffennaf, aeth tair wythnos heibio cyn cael unrhyw wybodaeth am y frwydr erchyll honno. Lladdwyd, neu anafwyd dros 60,000 o filwyr Prydain ar y dydd cyntaf o'r frwydr, a barhaodd hyd 18 Tachwedd.

Erbyn diwedd Brwydr y Somme, dywed i dros filiwn o filwyr, o'r ddwy ochr gael eu lladd neu eu hanafu. Yr oedd nifer fawr o filwyr o Gymru yn rhan o erchylltra un o frwydrau gwaethaf y Rhyfel Mawr.

Dyma ddywed gohebydd y papur yn ystod y dyddiau cynnar o'r frwydr:

“... wythnos o bryder mawr fu'r un ddiweddaf yn yr ardal hon a'r cylch, am ei bod yn wybyddus hefyd fod nifer fawr o'n bechgyn yn cymeryd rhan yn yr ymgyrch gyda'r 14th R.W.F, ac adrannau eraill, a phrofodd y newyddion ddaeth i law nad oedd y pryder hwnw ddim yn ddi-sail, a bod pethau gwaeth na'r gwir wedi ei ddweud mewn rhai achosion.”

Cyfeiriwyd wedyn at y llythyrau a ddaeth i law o gyfeiriad y mwynwyr, y rhai oedd yn cael eu defnyddio i dwnelu o dan ffosydd milwyr yr Almaen ar y pryd. Yr oedd adroddiadau wedi cyrraedd yn amlwg o'r brwydro mawr diweddaraf, gan greu pryder mawr ymysg anwyliaid y milwyr adref.

Disgrifir y golygfeydd yn dilyn yr ymladd ffyrnig, ac am effeithiau eraill y brwydro ar rai milwyr.

“Daeth amryw lythyrau i law oddiwrth aelodau'r Meinars, a da gennym weled oddi wrthynt nad yw pethau lawn cyn waethed a'r si a aeth allan yn eu cylch. Ysgrifena Sapper Robert Humphreys, Manod Road at ei wraig o Ffrainc, a dyweyd ‘Yr wyf ar hyn o bryd mewn Hospital mewn pentref bychan tebyg iawn i bentref Cymreig. Nid ydwyf wedi fy nghlwyfo, ond wedi gyrru fy hun i lawr braidd. Yr oeddwn wedi cael fy mhenodi yn un o bedwar i ofalu am y Saps yn ystod y tânbelenu, a nos Iau daeth shell i fewn a chauwyd arnom yn y Sap, ac effeithiodd yr awyr drwg a'r shock ychydig arnaf, ond rwy'n disgwyl y byddaf yn barod i fynd yn ol at y bechgyn yfory.’"

Cofgolofn Llan Ffestiniog. Llun Paul W.

 Dychrynllyd oedd disgrifiad y Sapper R.M.Hughes, Ffordd Manod o'r un frwydr, dan bennawd Tranoeth y Frwydr Fawr'. Mae'n debyg ei fod yn cyfeirio at y ffrwydriad fwyaf a fu erioed i fyny i'r cyfnod hwnnw. Digwyddodd hynny ar 1 Gorffennaf 1916, pan fu i adran o'r mwynwyr oedd yn twnelu dan ffosydd yr Almaenwyr danio ffrwydriadau enfawr a elwid yn Lochnagar mine. Dywedir i'r ffrwydriad gael ei chlywed cyn belled i ffwrdd â Llundain. Lladdwyd miloedd gan y ffrwydriad.
'

Gadawn i Sapper Hughes ddisgrifio:

“...miloedd ar filoedd yn gorwedd yn domennydd a dim rhyfel mwy - cannoedd ar gannoedd o garcharorion yn pasio drwy'r dydd, a chlwyfedigion; ond diolch, dim ond dau o'r meinars o Ffestiniog...Y dydd o'r blaen roedd y lle rwyf ynddo yn llawn o ynau mawrion, a'r rhai hyny yn arllwys eu tân yn ddi-dor. Ond y mae y lle yn llawn o geffylau. Yfory, hwyrach y bydd yma ddim ond y ni yn aros. Rym wedi cael llwyddiant eithriadol...Da iawn genyf ddweud ein bod i gyd yn alright, a gobaith cryf y cawn ddod adref i gyd ryw ddiwrnod cyn bo hir. Brysied y dydd.”

Mewn llythyr arall ychydig yn ddiweddarach, dyma ddywedodd yr un milwr:

“Diolch i Dduw, mae y gwaethaf drosodd, a minnau yn fyw ac yn iach, ac erbyn hyn yn ddiogel o gyrraedd y gelyn, a'r hen bennill anwyl yn wir :     Y frwydr wedi troi
     Gelynion wedi ffoi.
 Rwyf yn credu fod ein gwaith ni wedi darfod. Yr ydym wedi gweithio yn galed iawn, ac mae'r gwaith ardderchog wedi ei goroni a llwyddiant. Gwnaethom achub miloedd ar filoedd o'n milwyr ni, a lladdasom filoedd o'r gelynion. Maent yn domennydd mewn Dug-outs wedi eu chwythu gan y meins, a golwg ofnadwy arnynt...”

Un o'r rhai oedd yn gwasanaethu gyda'r Royal Engineers yn Ffrainc oedd y Sarjant Phillip Woolford, mab Mr a Mrs Alf. Woolford, Penybont, Llan Ffestiniog. Cafwyd gwybodaeth yn rhifyn 22 Gorffennaf o'r Rhedegydd i Phillip dderbyn Tystysgrif Cymhwyster mewn defnyddio offer achub tanddaearol, ac am ddangos medusrwydd rhagorol yn y grefft. Ychwanegwyd ei fod wedi bod yn y ffrynt ers 18 mis, ac wedi ei anafu ddwywaith. Yn anffodus iddo, bu farw o'i anafiadau yn Ffrainc, ar yr ail o Hydref 1916. Cofnodwyd hefyd enwau nifer eraill o'r ardal a oedd wedi eu lladd neu eu clwyfo.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Yr Ysgwrn -Gwaith y Merched

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

Merched Yr Ysgwrn
Yn y gwanwyn cafwyd tipyn o gyhoeddusrwydd yn y wasg i Ddiwrnod Rhyngwladol y Merched. Mae hwn yn ddiwrnod sy’n cael ei ddathlu'n flynyddol er mwyn cofnodi’r hyn mae merched ar draws y byd wedi ei gyflawni’n economaidd, gwleidyddol a chymdeithasol.

Mae cymaint o son am Hedd Wyn fel mab enwocaf y Traws a’r Ysgwrn, ond prin yw’r hanes am weddill y teulu, yn enwedig y merched.  Felly dyma ddechrau meddwl am fam a chwiorydd Ellis, a’u stori hwythau mewn cyfnod o newid mawr yng nghefn gwlad Cymru.

Mary

Ymunodd Mary, un o chwiorydd Hedd Wyn, a’r ‘Land Army’ yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-18) a chafodd fynd i goleg Madryn ger Pwllheli’n ferch ifanc i ddysgu sut i wneud caws a menyn. Gan fod y llongau oedd yn cario bwyd i Brydain dan warchae parhaol roedd yn rhaid gwneud y mwyaf o’r cynnyrch oedd ar gael oddi ar y tir gartref. Roedd merched fel Mary’n hanfodol felly i ddysgu sgiliau’r llaethdŷ i eraill yn y trefi a’r dinasoedd. Ac felly y bu. Gwelodd Mary ei chyfle i fyw bywyd tra gwahanol, ac wedi cyfnod yn gweithio priododd ac ymgartrefodd yn ne Lloegr.

Cyn y rhyfel doedd gan ferch o’r dosbarth gweithiol fawr o ddewis o ran trywydd ei bywyd. Cai rhai plant y cyfle i sefyll arholiad y ‘scholarship’ yn 11 oed a mynd ymlaen i ysgol ramadeg. Ond roedd mwyafrif y plant yn aros ymlaen yn yr ysgol gynradd tan eu bod yn 14 oed, lle cai’r merched wersi coginio, glanhau a golchi i’w paratoi i fynd i weini ar ffermydd neu mewn tai preifat. Yna, gadael yr ysgol a mynd i weithio fel morwyn fach a chysgu i mewn lle roedd yn gweithio. Yn wir mae ystafell o’r enw ‘siambr y forwyn’ yn Yr Ysgwrn, y stafell leiaf a welsoch erioed, y drws nesaf i’r gegin, ble byddai’r forwyn fach yn cysgu. 

Ond yn araf bach newidiodd pethau. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd merched gyfle i lenwi swyddi dynion, gan ddangos eu bod yn gallu ymdopi â phob math o waith. Ar ôl y rhyfel fodd bynnag aeth y rhan fwyaf yn ôl i’w cartrefi i fod yn wragedd a mamau, neu’n forwynion cyflog.  Byddai trefn gaeth i’r wythnos a’r gwaith yn drwm yn enwedig felly i wraig neu forwyn fferm. Roedd llawer o waith i’w wneud o gwmpas y buarth, yn godro, gofalu am yr ieir a’r moch a helpu allan yn y caeau adeg cynhaeaf gwair neu geirch, heb son am y gwaith tŷ.

Roedd nythaid o blant yn yr Ysgwrn, gyda phedwar bachgen a phum merch yn fintai o ddwylo i helpu Mary’r fam yn y tŷ ac ar y fferm. Gan nad oedd dŵr tap ar gael yn y tŷ roedd yn rhaid gwneud y daith ddyddiol i’r ffynnon i nôl digon o ddŵr i olchi dillad, i lanhau’r tŷ, i ‘molchi corff a gwallt ac i olchi llestri a choginio.

Teulu'r Ysgwrn

Roedd godro’r fuwch yn waith pwysig hefyd gan fod y llaeth yn cael ei ddefnyddio i wneud menyn a chaws i’w werthu’n wythnosol. Byddai hynny, yn ogystal â’r wyau gan yr ieir, yn sicrhau ‘chydig o incwm i wraig y tŷ.  Merched fyddai’n godro fynychaf yn ôl y son, yn aml iawn allan ar y buarth i mewn i fwced agored, gan eistedd ar stôl drithroed a symud fel y byddai’r fuwch yn cerdded yn ei blaen.

Felly mae pethau wedi newid yn syfrdanol i ferched ers amser Hedd Wyn, ac mae’n chwithyg i ni heddiw i feddwl mai dim ond ar ddiwedd y rhyfel yn 1918 y cafodd merched (dros 30) yr hawl i bleidleisio am y tro cyntaf – rhywbeth sy’n cael ei gymryd mor ganiataol y dyddiau yma!

Mae’r Ysgwrn ei hun yn drysor o straeon o bob math, ac yn ffordd o rannu ein hanes cymdeithasol a diwyllianol dros y 100 mlynedd diwethaf. Rydym ar hyn o bryd yn dewis pa ‘straeon’ i’w  hadrodd yn yr Ysgwrn pan fyddwn wedi ail-agor y safle, ac wrthi’n paratoi’r deunyddiau mwyaf addas. Os oes gennych chi atgofion neu straeon yr hoffech eu rhannu, cofiwch gysylltu â ni, ferched yr Ysgwrn.

Cysylltwch â Jess neu Sian ar 01766 770274 neu ebostio ar: yr.ysgwrn[AT]eryri-npa.gov.uk
Diolch i wefan Hanes Merched Cymru – Merched yn Wawr 2002 am ddeunydd ar gyfer yr erthygl.
----------------------------------   

Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dwrn Dur yr Almaen

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ar 22 Ebrill 1916, gwelid mwy o luniau o filwyr o'r ardal oedd yn gwasnaethu gyda'r fyddin ar dudalennau'r Rhedegydd. Yr oedd nifer ohonynt wedi eu dyrchafu yn Is-gorporal/Corporal/ Sarjant.  Daeth gwybodaeth hefyd bod Abraham Jones, Tanygrisiau a William Humphreys, Manod, dau o griw'r 'Meinars', adref am gyfnod o seibiant o'r ffosydd.

Ymysg y llythyrau a gyhoeddwyd ar y tudalennau oedd un gan filwr o Lan Ffestiniog, Ned Evans, Clogwyn Brith, oedd gyda'r Gatrawd Gymreig yn Ffrainc. Roedd ei eiriau athronyddol yn cychwyn megis

'Yr wyf am geisio  ysgrifennu yma atat yn Gymraeg, yn unol a dy gais...Yr ydym yn nghanol rhuadrau y magnelau. Yr un haul sydd yn tywynnu arnom ni ag sydd yn tywynnu ar ardal dawel Ffestiniog...Carwn i ti weled y fath ddyfeisiadau erchyll a chreulawn sydd ganddynt tuag at ddinystrio bywydau dynol...'

Diddorol oedd darllen canlyniadau Eisteddfod Capel Seion a gynhaliwyd yn ystod mis Ebrill 1916, a darganfod mai Hedd Wyn ddaeth yn gyntaf ac yn ail ar y gystadleuaeth cyfansoddi englyn coffa i Lefftenant Deio Evans, Plas Meddyg. Diddorol hefyd oedd gweld yr englyn buddugol mewn print, a sylweddoli nad hwn yw’r englyn adnabyddus sydd ar gofeb i Deio, sydd wedi ei lleoli ar ben Carreg Defaid, ger yr Ysbyty Coffa. Dyma'r englyn buddugol yn Seion, a ddaeth â'r wobr gyntaf i 'Pro Patna' - ffugenw'r bardd buddugol, Ellis Humphrey Evans, Hedd Wyn:

O'i wlad aeth i warchodfa lom - Ewrop,
    Lle mae'r byd yn storom,
A'i waed gwin yn y drin drom   
Ni waharddai hwn erddom.

Yn ogystal â'r testun uchod, roedd cystadleuaeth am gasgliad o benillion er cof am Deio wedi ei gosod gerbron beirdd y fro yn yr un eisteddfod. Bryfdir, y bardd toreithiog o'r Blaenau ddaeth yn fuddugol gyda cherdd hirfaith, ddeuddeg pennill.

Dair wythnos yn ddiweddarach, ar 13 Mai, cyhoeddodd Y Rhedegydd, yn y Golofn Farddoniaeth, englyn arall gan Hedd Wyn i goffáu Deio Evans.

Y tro hwn, gwelodd yr englyn sydd ar gofeb Deio ar Garreg Defaid olau dydd ar dudalennau'r wasg Gymreig am y tro cyntaf.

Tybir i'r bardd o Drawsfynydd benderfynu nad oedd yr englyn buddugol yn Seion i fyny i'w safonau arferol, ac iddo gyfansoddi un newydd, sydd mor adnabyddus inni i gyd.

Er i ambell un awgrymu mai englyn coffa ar gyfer milwr arall oedd hwn gan Hedd Wyn yn wreiddiol, mae'r hyn a ddaeth i'r wyneb ar dudalennau papur wythnosol cylch 'Stiniog ar y dyddiad hwn yn brawf pendant mai er cof am Deio y cyfansoddwyd yr englyn.

Mae ychydig wahaniaeth yn yr englyn sydd ar y gofeb a'r un a welir yn y papur, a’r cyfan yn sillafiadau’r cyfnod.
   
Ei aberth nid el heibio, a'i wyneb
    Anwyl nid a'n ango,
Er i'r Almaen ystaenio
Ei dwrn dur yn ei waed o.

Cofeb Carreg Defaid. Lluniau: Paul W, 31 Mai 2016

Un arall a gynigiodd lunio englyn coffa i Deio oedd y bardd a'r llenor adnabyddus o'r Blaenau, J.W.Jones. Dyma ei ymgais yntau:

I'r Diweddar Lieut. D.O.Evans, Llys Meddyg.

Ni ddaearwyd ei ddewrach, ail iddo
    Ni laddwyd, na'i harddach;
Llem bicell i 'mron bellach
Ydyw byw heb Deio bach.

Yn gynnar ar ddechrau'r rhyfel derbyniwyd noddedigion o Wlad Belg mewn sawl cymuned ym Mhrydain, gan gynnwys ardal 'Stiniog. Ffoaduriaid rhag y brwydro ffyrnig oedd y rhain, wedi i filwyr yr Almaen ymosod ar y wlad fechan. Cafwyd adroddiad yn y papur lleol ar 22 o Ebrill 1916 am ddau deulu Belgiaid yn ymadael o Danygrisiau, ac wedi cael lloches ers rhai misoedd yno.

Roeddynt yn cychwyn o'r Blaenau gyda'r trên wyth y bore am Lundain.  Fel y gellid disgwyl mewn bro mor gymdeithasol â hon, roedd canmoliaeth fawr i'r croeso a gafwyd gan y noddedigion hynny, fel y dywed y gohebydd:

Y maent wedi derbyn caredigrwydd nid bychan oddi ar law boneddigesau a boneddigion yr ardal, ac Eglwys Carmel, er y dydd cyntaf y daethant yma, ac y mae yn glod i'r rhai cyd wedi cyfrannu yn haelionus tuag at eu cynnal, ynghyda dodrefnu y tŷ yn dwt a destlus iddynt, ac nis gallent byth eu anghofio.

---------------------------------------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Gwawdio'r gwan a gwadu'r gwir

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Dyma'r bennod a baratowyd ar gyfer rhifyn Ebrill eleni. Aeth ar goll yn y wasg, felly mae'n ymddangos am y tro cyntaf yma ar y wefan.

Cerdyn a yrwyd adra o'r rhyfel. Diolch i Nita Thomas.

Wedi cyflwyno’r Ddeddf Orfodaeth ar dechrau 1916, daeth diwedd ar swyddogaeth recriwtwyr lleol, megis Lewis Davies, Y Gloch, ac yntau’n ymfalchïo iddo ‘berswadio’ dros 500 o fechgyn lleol i ymuno.

Er i nifer fawr o ddynion yr ardal ateb yr alwad i ymrestru cyn i orfodaeth gael ei gyflwyno yn gynnar yn 1916, yr oedd canran helaeth heb fod mor awyddus i wisgo lifrau'r fyddin. I'r sawl a wrthwynebai ymrestru  gorfodol, cyflwynodd y Swyddfa Ryfel drefn newydd o dribiwnlysoedd, i benderfynu a fyddai gan yr apelydd resymau dilys dros wrthod.

Sefydlwyd tribiwnlysoedd lleol, gyda chasgliad o rhwng chwech a deuddeg o aelodau dethol o'r gymdeithas yn gwasanaethu arnynt. Os na fyddai'r sawl fyddai'n apelio am ryddhad rhag gwasanaeth milwrol yn fodlon ar benderfyniad y panel detholedig hwnnw, byddai hawl ganddynt i apelio i Dribiwnlys Sirol. Gwasanaethai nifer o ddynion blaenllaw'r sir ar dribiwnlys y sir, ac yn arferol, yn wynebau dieithr i'r dynion a fyddent yn apelio am esgusodiad rhag ymuno.

Bu llawer o ddrwgdeimlad rhwng dynion a wynebent y tribiwnlysoedd, ac aelodau'r llysoedd hynny wedi eu sefydlu. Ceir adroddiadau yn y wasg ar y pryd o ymosodiadau corfforol ar aelodau rhai o'r tribiwnlysoedd, oherwydd natur y dasg a roddwyd gerbron yr aelodau rheiny. Fel y cynyddodd y niferoedd a fyddai'n ymddangos o flaen aelodau'r tribiwnlysoedd, felly hefyd y cynyddodd y drwgdeimlad tuag at y drefn ym mhob cymuned. Cymaint ofn yr awdurdodau o ddrwg-ymateb gan berthnasau colledigion y rhyfel tuag at gyn-aelodau o'r tribiwnlysoedd wedi diwedd y Rhyfel Mawr, fel y gorchmynnwyd i bob cofnod o'u gweithgareddau gael eu dinistrio yn 1922.

Cawn enghreifftiau lu yn y wasg yr adeg honno o ymateb rhai aelodau, swyddogion a chynrychiolwyr milwrol a fyddent yn ceisio penderfynu tynged y dynion fyddai'n ymddangos yn y llysoedd hynny, ac yn apelio am ryddhad rhag ymrestru. Ychydig iawn o gydymdeimlad a ddangoswyd tuag at yr apelydd, yn aml. Byddai pwysau o du'r swyddogion milwrol i gael mwy o eneidiau i ymuno â'r lluoedd arfog yn golygu na fyddai sentiment yn rhan o'r trafodaethau yn rheolaidd.

Yr oedd nifer o resymau gan y rhai a fyddent yn apelio dros wrthwynebu ymrestru. Byddai adroddiadau manwl gan ohebyddion y wasg o'r digwyddiadau a'r trafodaethau yn y tribiwnlysoedd. Er bod hawl gan unigolyn a fyddai'n anghytuno â dyfarniad y tribiwnlys lleol gael apelio am wrandawiad gan aelodau tribiwnlys ei sir, anwybyddid ei gri yn aml. Cafwyd  nifer o enghreifftiau o ddylanwad y swyddogion milwrol oedd yn bresennol ym mhob un o'r tribiwnlysoedd. Roedd y modd y byddent yn ymddwyn tuag at rai o'r apelyddion yn ymylu ar greulondeb yn aml.

Yn Nhribiwnlys Apêl Sir Feirionnydd ym Mawrth 1916, gwrthodwyd ceisiadau mwy nac un gwrthwynebwr cydwybodol am esgusodiad rhag ymuno. Yr oedd un wedi gofyn caniatâd y tribiwnlys i gael ei anfon i ffatri arfau yn hytrach na mynd i'r fyddin. Roedd ganddo resymau personol i gael aros yn nes adref. Ond gofynnodd un Mr Martin, aelod o banel y tribiwnlys iddo "A ydych am fyned i wneud pethau i ladd pobl? Pwy ydych yn meddwl aiff i'w defnyddio?", gan dderbyn yr ateb parod gan yr apelydd "Rhywun â mwy o galon na fi."

Yn y golofn wythnosol, 'Y Rhyfel', ar 8 Ebrill, datganodd golygydd Y Rhedegydd ei farn yn hollol glir i'r darllenwyr, parthed y tribiwnlysoedd. Dan bennawd 'Y Tribiwnalau Eto' dechreuodd ei ysgrif gyda llinell o gynghanedd, a’r cyfan yn sillafiadau’r cyfnod:

Llai o sen - lle i synnwyr.

Pe bae angen cael rhywbeth mwy na'r ffeithiau a gofnodwyd gennyf o dro i dro er cyfiawnhau y feirniadaeth lem a roddwyd mewn ysgrifau blaenorol ar annoethineb ac annhegwch rhai o Dribiwnalau Cymru, ceir hynny yn ddi-ameu yn y cylchlythyr miniog a yrrwyd allan yr wythnos ddiweddaf gan Mr Walter Long, Llywydd Bwrdd Llywodraeth Leol at Dribiwnalau y Deyrnas. Mae Mr Long, fel mwyafrif o bobl deg a diragfarn wedi cael ei orfodi i gredu mai gwawdio'r gwan, a gwadu'r gwir wna aml i Dribiwnal. Geilw arnynt mewn geiriau digon plaen i roddi llai o sen a lle i synnwyr yn eu dyfarniadau. Geilw sylw arbennig at y ddau ddosparth y ceisiwyd yn yr ysgrifau hyn i amddiffyn eu cam, sef Mab y Weddw a'r gwrthwynebwr cydwybodol.
    Mae yn resyn meddwl fod rhai o Dribiwnalau Siroedd Cymru yn waeth troseddwyr yn y ddau beth uchod nag a fu Tribiwnalau Lleol. Dangosodd aml un o honynt yn hollol anghymwys i'r swydd, yn hollol analluog i ddal mantol cyfiawnder yn union...Hoffwn ddweyd wrth bawb a'r cyfryw, ai ar Dribiwnal Lleol neu Sirol yr eisteddant, fod Barnwr cyfiawnach na hwynt hwy wedi dweyd "A pha farn y barnoch y'ch bernir. A pha fesur y mesuroch yr adfesurir i chwithau." Ac ni lefarodd y gwr Hwnnw yr un gair yn ofer erioed.

        ------------------------------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Y Ddeddf Orfodaeth

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ym mis Chwefror 1916, galwyd cyfarfod arbennig o'r Cyngor Dinesig yn y Blaenau i ddewis aelodau o'r Tribiwnlys newydd oedd i'w sefydlu, yn dilyn y Ddeddf Orfodaeth Filwrol a ddaeth i rym ychydig cynt. Roedd clerc y cyngor wedi derbyn cyfarwyddiadau gan y Bwrdd Llywodraeth Leol yn ymwneud â phenodi aelodau i'r Tribiwnlys hwnnw.

Yr aelodau a ddewiswyd oedd y Mri R.Walker Davies; J.Vaughan Williams; H.Jones; T.R.Jones; E.T.Pritchard; Robert Jones: David Jones; Robert J.Jones; John Cadwaladr; T.J.Williams a D.J.Roberts.

Mewn cyfarfod o'r Cyngor ychydig ddyddiau wedyn, trafodwyd y posibilrwydd o ethol aelodau o blith amaethwyr y cylch i'r Tribiwnlys. Mewn trafodaeth digon tanllyd, roedd rhai cynghorwyr yn teimlo nad oedd pob carfan o'r gymdeithas yn cael cynrychiolaeth ar banel y Tribiwnlys lleol.

Adroddwyd yn Y Rhedegydd ar 4 Mawrth 1916, am gyfarfod cyntaf o'r Tribiwnlys newydd, ychydig ddyddiau wedi ei ffurfio, dan gadeiryddiaeth y fferyllydd lleol, Hugh Jones. Roedd 54 o achosion i'w trafod, a gorfu i aelodau'r panel wasanaethu am dros saith awr y diwrnod tyngedfennol hwnnw.

Roedd nifer o fasnachwyr ymysg y 54 oedd yn apelio i'r Tribiwnlys am ryddhad rhag ymrestru.
Caniatawyd rhyddhad hollol mewn dau neu dri achos, ac fe ganiatawyd rhyddhad am ddau a thri mis i ychydig eraill, a gwrthodwyd y gweddill yn llwyr.

Ymysg y rhai oedd yn apelio oedd un Mr Barnett, ar ran Pwyllgor Addysg Sir Feirionnydd, yn gofyn am ryddhad i un o athrawon Ysgol y Sir, Blaenau Ffestiniog, oherwydd prinder athrawon yn yr ysgol. Caniatawyd rhyddhad dros dro iddo, tan fis Mehefin. Cafodd dau o weithwyr cwmni trydan Yale ryddhad am dri mis ar yr un diwrnod hefyd.

Yn yr un rhifyn o'r Rhedegydd cyhoeddwyd eitem dan bennawd 'Deddf Gorfodaeth Mewn Grym', oedd yn rhoddi manylion am y Ddeddf, a ddaeth i rym ar yr ail o Fawrth. Roedd pob dyn sengl, rhwng 17 a 41 oed yn filwr drwy orfod, os nad oeddynt am gael esgusodiad dan yr amodau canlynol:

1: Os nad oedd wedi cael ei neilltuo gan y Llywodraeth oherwydd ei waith neu ei alwedigaeth; neu
2: Os nad oedd wedi apelio at Tribiwnal am gael ei esgusodi; neu
3: Os nad oedd wedi cael ei wrthod gan y Meddyg Milwrol ar ôl Awst 1af 1915.
Cynhwyswyd llawer o fanylion parthed apelio i Dribiwnlys am ryddhad rhag ymrestru ar waelod yr erthygl.

Mawrth 18, 1916, cyhoeddwyd llythyr gan Is-gorporal Evan Jones, un o griw'r 'meinars' o 'Stiniog a oedd yn brysur yn twnelu odditan ffosydd yr Almaenwyr yn Ffrainc. Roedd y criw wedi bod gartref yn 'Stiniog am egwyl o wythnos o'r ffrynt. Llythyr llawn hiraeth ac emosiwn oedd hwn, a'r ysgrifennwr yn dyheu, fel gweddill ei gatrawd, o gael gweld diwedd ar y brwydro:

"...ond gobeithiwn yn fawr y cawn ddod i aros y tro nesaf….Chwith mawr oedd gweled yr ardd mor dawel a difywyd. Ond o'r ochr arall, llawenydd o'r mwyaf oedd gweld yr hen ardal wedi rhoddi ymaith gymaint o'i phlant i ymladd dros gyfiawnder...Daeth i'm meddwl yn sydyn gyfrif faint o fechgyn Ffestiniog sydd wedi cwympo dros eu gwlad yn Ffrainc a mannau eraill. Mi aeth y teimlad yn angerddol ynof, nid i ddod yn ôl a llai o ynni, ond yn fwy o lawer...Gobeithiwn y cawn oll ddod yn ôl atoch, pan na fydd son am ryfel mwyach...Mae pawb o'r meinars yn cofio atoch i gyd."

Ategodd colofnydd y papur ddyheadau’r darllenwyr i gyd, gan ddatgan: "Yn naturiol, fe bair bryder i Mrs Williams a'i gyfeillion, ond gobeithiwn y daw goleuni gwell yn ei gylch yn fuan." Ond er mawr ofid i'w fam, ei gyfeillion a holl ddarllenwyr Y Rhedegydd, daeth newyddion drwg i law ymhen rhai wythnosau am dynged Preifat T.Williams 2612, pan gofnodwyd ei farwolaeth yn Gallipoli ar 10 Awst 1916.

Cynhaliwyd ail Dribiwnlys Blaenau Ffestiniog ar 11 Mawrth 1916, ychydig ddyddiau wedi'r cyntaf i'w gynnal yn y dref. Roedd 25 o achosion i'w trafod y tro hwn, a chafwyd adroddiad manwl ar ambell gais. Yn adroddiadau gohebydd Y Rhedegydd o'r Tribiwnlysoedd hynny, cafwyd erchyll enghreifftiau o drosi ymadroddion Saesneg i'r Gymraeg. Tra bo on the grounds of yn ymadrodd cyffredin yn Saesneg, roedd ei drosi i 'ar y tir' yn rhoddi ystyr hollol wahanol yn y Gymraeg! Roedd enghreifftiau o'r cam-drosi hynny i'w weld megis : 'Apeliai un arall am esgusodiad ar y tir fod ei fam yn weddw...'

Yn yr achos hwnnw, yr oedd llanc ifanc yn apelio am esgusodiad rhag ymrestru oherwydd i'w fam fod yn weddw, a thair chwaer ieuengach ganddo, yn ddibynnol arno ef am gynhaliaeth. Yr oedd brawd iddo yn gwasanaethu ar y ffrynt yn Ffrainc eisoes, meddai. Wedi trafod ei achos, caniatawyd mis o ryddhad i'r llanc.  Gwrthodwyd nifer o geisiadau gan eraill am ryddhad ar sail eu hiechyd.

Daeth apêl gan chwarelwr am ryddhad rhag ymrestru ar sail ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol, y cyntaf o'i fath i ymddangos o flaen Tribiwnlys Blaenau Ffestiniog, mewn ffaith. Roedd yn gwrthod mynd i ymladd, gan ddadlau ei bod yn bechod lladd cyd-ddyn. Serch hynny, cytunai ei fod yn barod i wasanaethu mewn modd nad oedd yn ymladdol. Yr oedd wedi paratoi unwaith i wasanaethu gyda'r gatrawd feddygol yr R.A.M.C., ond iddo fethu prawf iechyd ar y pryd, meddai. Caniatawyd iddo gael peidio mynd i wneud gwasanaeth ymladdol.

---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'bwledi yn clecian uwch ein pennau..'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Chwefror 1916
Roedd nifer o lythyrau'r milwyr yn dal i gael eu cyhoeddi gan Y Rhedegydd, ynghyd â lluniau a cherddi lu. Daeth cerdd faith arall gan Glyn Myfyr ddiwedd Ionawr dan y testun 'Cyfarch y Plant Sy'n 'Mhell'. Defnyddiai'r Myfyr lawer o enwau lleoedd yn y gerdd 14 pennill, fel petai i godi mwy o hiraeth ar y milwyr o'r fro oedd yn gwasanaethu gyda'r fyddin Brydeinig.

Ar 5 Chwefror 1916 daeth y newyddion trist am filwr ifanc o Gellilydan, Evan Davies, Llwyn Eifion, yn cael ei ladd yn y brwydro, y cyntaf o'r pentref hwnnw i farw ar faes y gad.

Yr wythnos ddilynol derbyniodd y papur lythyr gan y Preifat Alun Mabon Jones o 'rywle yn Ffrainc', oedd y darlunio sefyllfa'r milwyr yn y ffosydd ar y pryd. Cynhwysir y cyfan eto yn ieithwedd y cyfnod, fel pob dyfyniad yn y gyfres o erthyglau:

...Chwith gorfod troi yn ôl o'r Trenches ambell noson, a bwlch yn y rheng, a chymrawd wedi rhoi ei fywyd yn aberth dros ei wlad. Er hyn oll, rhaid ymwroli ac ail-afael yn y dryll a'r bidog, a bod ar y mur yn gwylio, gan gofio yn aml am y rhai sydd gartref yn gweddïo ar ein rhan. Ni chaniateir i ni ddweyd ond ychydig o'r hanes. Dyddorol iawn fyddai gennyf roi hanes y daith o'r dechreu hyd yma, ond mae dwylaw trwm a llygad craff y 'Censor' yn chwilio ac yn chwalu ein llythyrau, ac yn ein cau i derfynau cyfyng iawn...Da gennyf am ymdrechion diflino Pwyllgor y Red Cross yn Ffestiniog. Maent yn gwneyd mwy o wasanaeth nag a dybient drwy anfon anrhegion i gysuro ein milwyr. Ni wyddoch chwi yna faint mae caredigrwydd cyfeillion yn ei effeithio arnom ni yma. Nid oes dim yn sirioli yspryd y bechgyn, ar ôl cael eu rhyddhau o'r Trenches, ar ôl bod yno am ddyddiau, na gweled y Mail yn ein disgwyl oddiyno. Ac O! y rhedeg a'r holi fydd, gan edrych am barsel neu lythyr. Y drwg yn aml ydyw y bydd y parsel yn rhy fawr, a'n hamser ninau yn fyr cyn gorfod troi yn ôl am y Trenches...

Disgrifiadol iawn oedd llythyr tebyg a anfonwyd gan y Sapper R. Humphreys, ac a gyhoeddwyd ym mhapur Cymraeg wythnosol yr Unol Dalaethau, Y Drych. Dan bennawd 'Gyda'r Sappers yn Ffrainc. Llythyr dyddorol gan un o'r Mwynwyr', nid oedd hwn am ddatgelu enw'r lle yr oedd ynddo, ond '...y mae yn ddigon hysbys i chwi; ni chaf ei enwi, ond gwnewch o allan.'

Rhoddodd ddarlun o'r gwaith paratoi oedd yn ei wneud, megis torri dugouts a llenwi bagiau â thywod, i wneud tŷ ohonynt, tŷ gyda digon o le i 36 gysgu ynddo. Yna disgrifir y fangre yr oeddynt ynddo, gan gyffelybu’r lle â'r 'Hen Wlad oddeutu Ffestiniog'.

Roedd yn gweld Tŷ Nant y Beddau yn ei ddarlun, a'r dirwedd oddiyno yn debyg iawn i'r mawndir dros y Migneint i gyfeiriad Llechwedd Ddeiliog. Wedi breuddwydio am ychydig am ei hen gynefin gartref, daw realiti'r sefyllfa ato'n sydyn, wrth ddisgrifio bywyd yn y ffosydd.

'Dyma ddechreu gofidiau; dŵr a chlai at hanner ein gliniau, ac felly y byddwn am tua milldir a hanner, wrth gael un troed yn rhydd y mae y llall yn glynu yn y clai a'r bwledi yn clecian uwch ein pennau...'

Anfonodd y Preifat David Morris lythyr, a cherdd o werthfawrogiad i Jennie Hughes, Ysgrifennydd Cymdeithas y Groes Goch yn Nhrawsfynydd, i ddiolch am garedigrwydd yr aelodau tuag at y milwyr.

I ferched glew Trawsfynydd
Rhof ddiolchgarwch llwyr
Am gofio am ein meibion
Sy'n ymladd fore a hwyr;
Ni raid i'n ddioddef anwyd
O'n traed na'n cefnau mwy
Tra bo calonnau cynnes
Yn curo yn y plwy'.

Parhewch i ddal eich 'baner'
I fyny tua'r nen,
Os coch y 'nawr, daw amser
'R'aiff yn eich dwylaw'n wen,
Mae'ch aberth ar yr allor
Yn siŵr o droi ryw awr
Yn 'fuddugoliaeth' fythol
Yn hanes Prydain Fawr.

---------------------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -'ynghanol y frwydr fawr'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
 
Daeth rhifyn cyntaf o'r Rhedegydd am 1916 â'r newyddion fod Morris Vaughan Roberts, mab ieuengaf y meddyg Vaughan Roberts, wedi ei ddyrchafu'n Lefftenant gyda chwmni 14eg y Ffiwsilwyr Cymreig. Dyrchafwyd Dafydd Owen Evans, (Deio), mab y Dr R.D.Evans i swydd o Lefftenant hefyd, gyda'r 17eg gwmni'r Ffiwsilwyr, tua'r un adeg.

Er i nifer o weithgareddau lleol gael eu gohirio oherwydd y rhyfel, roedd Eisteddfod Capel Gwylfa (M.C.), oedd i'w chynnal ar 18-19 o Chwefror, yn parhau i gael ei hysbysebu yn y wasg. Felly hefyd amryw o ddigwyddiadau eraill, megis cyngherddau, ac Eisteddfod Nadolig Ffestiniog, oedd i'w chynnal yn y Neuadd Gyhoeddus. Croesawyd nifer o filwyr o'r ardal, oedd adref am seibiant o'r ffosydd, ac yn eu mysg, y Lefftenant Evan Jones, gynt o'r Rhosydd, oedd yn gwasanaethu gyda charfan y twnelwyr gyda'r Royal Engineers yn Ffrainc.

Roedd llythyrau a anfonwyd gan filwyr o 'Stiniog yn llifo i dudalennau'r Rhedegydd; cymaint felly fel y bu'n orfod ar olygydd y papur gydnabod, oherwydd diffyg gofod, ei fod yn gorfod eu cwtogi, er mor ddiddorol oedd cynnwys sawl un. Un o'r rhai mwyaf trawiadol i'w ddarllen oedd llythyr y Sgowt David Lloyd, gynt o Frondeg, ond ar y pryd 'rhywle yn Ffrainc'. Disgrifiodd gohebydd y papur lleol fod 'rhai fel ef ac eraill yn enbydrwydd y ffosydd, ac yn haeddu i ni eu cofio a’u cysuro. Efallai nad anyddorol fyddai ychydig o'u hanes yma, i chwi yn Ffestiniog.'

Rhoddwyd gweddill y golofn yn rhydd i David Lloyd adrodd hanes yr erchyllterau. Y syndod mawr ynglŷn â'r llythyr hwn yw, gan ei fod yn disgrifio'r amgylchiadau mor eglur, ei fod wedi mynd heibio’r sensoriaid o gwbl. Fel arfer, ni chaniateid i'r milwyr, yn enwedig yng nghyfnod cynnar y rhyfel, ddatgelu gwybodaeth am golledigion o'u mysg. Syndod arall yw ei fod wedi ei ysgrifennu trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg, sy'n awgrymu fod Cymry Cymraeg ymysg y sensoriaid. Beth bynnag am hynny, roedd disgrifiadau David yn rhoi darlun clir iawn i'r darllenwyr o'r sefyllfa druenus a wynebai'r milwyr yn y ffosydd, ond eto, heb enwi’r lleoliad:

Yr ydym ar hyn o bryd ynghanol y frwydr fawr. (Ni chaf enwi y lle) Ac yr ydym yn cael colledion mawr. Yr wythnos ddiweddaf chwythodd y Germans un o'u mines, a chladdwyd ugain o'n dynion, a niweidiwyd eraill yn ddifrifol iawn. Yr ydym yn ymladd yma dan lawer iawn o anfanteision, ac yr ydym at ein hanner mewn dwfr yn y trenches, ac yr ydym o fewn 25 llath i'r gelyn, pa rai sydd yn gyrru eu mwg marwol drosodd atom yn barhaus, ond mae gennym ar hyn o bryd respirators rhagorol, fel nad yw y nwy yn cael effaith arnom. Treuliasom ein Nadolig yn y trenches, ac yr oeddwn yn teimlo yn rhyfedd. Ni gawsom dipyn bach o 'pork' a plum pudding, ac felly nid oedd yn ddrwg iawn arnom. Yr ydym yn byw yma, fodd bynnag, mewn gobaith y cawn dreulio y Nadolig nesaf yn ein cartrefi, os gwêl Duw yn dda ein harbed. Dydd Sul diweddaf, gwnaethom ruthr am eu trenches. Fe laddwyd 57 o honynt, a daliwyd 31 yn garcharorion, ac yr oedd ein colledion ni yn 13, a chlwyfwyd 7, fel nad oedd ein colledion ond bychan o'i gyferbynnu a hwy. Dymuniad pawb yma ydyw ar i'r rhyfel ofnadwy hon ddod i derfyn buan a buddugoliaethus, er mwyn Duw, Brenin a gwlad. Terfynaf yn awr gan ddymuno Blwyddyn Newydd Dda i bawb. Fe gewch lythyr eto yr wythnos nesaf.

Wele isod enwau ychwanegol at restr fis Rhagfyr y rhai o’r ardal fu’n gwasanaethu fel twnelwyr gyda charfan Evan Jones, Rhosydd:
Capten Evan Prichard, Brynawel;
Thomas Huges, 4 London Terrace;
H. London Green, 27 Stryd Glynllifon;
William R. Jones, 15 Stryd Fawr;
Pierce Evans, Llwyn Eifion, Maentwrog; a
David Jones, Bodfaen.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a’r Rhyfel Mawr- 'bywyd mewn mwd a llaid'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
 
Ymddangosodd pedwerydd llythyr y Lefftenant Evan Jones (Rhosydd) o'r ffosydd ar dudalennau'r Rhedegydd ar 18 Rhagfyr 1915, ac yntau'n cynghori'r golygydd... 'Os gwelwch hynny yn briodol, gellwch roddi yr hyn sydd na fydd yn fantais i'r gelyn yn y "Rhedegydd."
Aiff ymlaen i ddisgrifio'r amgylchiadau'n eglur i'r darllenwyr.   

Mae yn dda gennyf fi a'r bechgyn oll ein bod wedi dod allan i wneyd ein rhan bach...pe buasai cyflwr ein gwlad heb fod y peth ydyw, ac nid cyflwr ein gwlad ni yn unig, ond tynged y byd gwareiddiedig, mai gwell fuasai cael hapusrwydd gartref. Ond mae bywyd o wyliadwriaeth yn y trenches mewn mwd a llaid, oerni a gwlaw, a cheisio cysgu ar enw o wely yn y ddaear, a llygod mawr yn poeni enaid dyn, yn rhoddi mwy o hapusrwydd i gydwybod dyn na byw adref fel Canary. Yr ydwyf yn disgwyl y gwêl Duw yn dda o'i drugaredd roddi iechyd i ni oll fod yma hyd y diwedd, a chael gweled cyfiawnder yn dwyn barn i fuddugoliaeth. Carem fyw yn mhob ystyr, ond gwell marw mewn gwlad estronol fel gwirfoddolwr, na gorfod mynd pan mae pethau yn rhy hwyr. Mae genyf gaib (pick) wedi ei pacio i chwi i'w chadw neu ei rhoddi yn y Library. Nid wyf yn meddwl y caf ei hanfon, ond deuaf a hi pan yn dod am dro. Daethum ar ei thraws yn eigion y ddaear nos Fercher. Cewch weld sut shâp sydd arnynt...Yr oedd y tir yn glaiog ac yn ogleuo ffrwydron...Bu Bob Jones a finnau dan dân am rhyw hanner awr ddoe. Yr oedd Bob Jones (Wrexham) yn bwydo y Canaries wrth ddrws y caban yn y trenches. Mae yn rhaid eu bod wedi ei spotio. daeth bwled drwy y Sandbag, a chyn pen tri munyd yr oedd tri ar ddeg o fwledi drwy yr un twll. Fe aethom oddiyno ar ein pedwar, rhag ofn mai bomb fyddai y nesaf. Nid wyf am fynd yno eto...

Yn ogystal â'r uchod, cyhoeddwyd llythyr Evan Jones arall, sef y Sapper o'r un enw o griw'r mwynwyr o 'Stiniog. Digon hiraethus oedd geiriau'r Sapper Jones:

Tra mewn unigrwydd 'hedodd fy meddwl ar ei aden atoch. Yr oeddwn yn gweled y dorf gariadus honno o fy mlaen yn eglur, sef y noswaith ein hymadawiad oddiyna i faes y gyflafan, yn wir, yr oedd y teimlad yn angerddol. Peth mawr i ardal a phob pentref yw ffarwelio a brodyr a chwiorydd, yn enwedig i fynd i faes y gwaed, ac felly i'r sawl sydd yn ffarwelio a'i aelwyd a'i gartref. Ond wedi'r cyfan, y mae y teimlad yn cyfnewid, yn enwedig wedi cyrraedd yr ochr hon. Ofn y mae dyn yn gweled beddau ei gyd-frodyr ar y maes yma, a'r brodyr hyn wedi sefyll hyd fedd dros ryddid a chyfiawnder. Mae'r dyn yn ennill nerth i sefyll yn wrol dros gyfiawnder yr un fath...Yr ydym wedi gweled rhyfeddodau mawrion erbyn hyn, ac os bywyd ac iechyd a gawn, i ddod adref eto, ni a fyddwn yn dystion o'r pethau mawrion a'r gyflafan mwyaf erchyll a welodd y byd erioed. Does gan neb ond y sawl sydd ar y maes heddyw syniad am allu a chryfder Prydain Fawr. Ni raid i neb yn Nghymru fach ofni dim mwyach, - y mae pob ergyd ar ôl ergyd yn dweyd "never," a phob milwr yn ei weithredoedd yn dweyd "never be slaves"...

Erbyn diwedd 1915, yr oedd tudalennau o enwau colledigion a chlwyfedigion wedi ymddangos ar dudalennau papur wythnosol 'Stiniog, a phapurau wythnosol eraill. Ymddangosodd lluniau o filwyr oedd yn gwasanaethu, a'r rhai a laddwyd, ac a glwyfwyd dros yr wythnosau. Cynyddodd niferoedd yn llythyrau a anfonwyd o'r ffrynt i deuluoedd ym mhlwy Ffestiniog wrth i'r flwyddyn dynnu at ei therfyn.

Yn wahanol i'r sefyllfa dros fisoedd cyntaf y rhyfel, pryd y cyhoeddwyd adroddiadau am yr ymgyrch recriwtio, ac am y cyfarfodydd cyhoeddus niferus yn ymwneud â hynny, roedd yr adroddiadau erbyn diwedd 1915 yn canolbwyntio mwy ar y digwyddiadau ar faes y gad. Roedd llai o bwyslais i'w weld ar geisio codi cywilydd ar y rhai nad oeddynt wedi ymuno, a mwy ar amgylchiadau yn y ffrynt.

Ond, yr oedd gorfodaeth filwrol yn agos, a byddai adroddiadau am y tribiwnlysoedd a gynhelid drwy'r sir yn cael sylw cynyddol o 1916 ymlaen.

Isod - Rhestr o enwau rhai o'r mwynwyr o Stiniog a ymrestrwyd gyda pherswâd Evan Jones, Rhosydd:

Robert Jones, Newborough St.:Thomas W.Owen, Maenofferen; Robert M.Hughes, Manod Rd.; Sapper Evan Jones, (wedyn Is-gorporal), High St.; Abraham Jones, Tanygrisiau; William Humphreys, Manod; John Roberts; Bob Roberts: Robert Roberts (tad y ddau flaenorol); John Jones, Glynllifon St.; Sapper Robert Humphreys, Manod Rd.; Phillip Woolford, Llan; Robert Morris, Plas Weunydd Lodge; David Joseph Jones, Bryn Bowydd; R.T.Jones, Lord St; Robert Morris, Glanaber; Rees Roberts, Lord St.

Ymrestrodd Caradog Jones a Rhys Roberts ar y dechrau hefyd, ond gorfu i'r ddau ohonynt ddychwelyd oherwydd gwaeledd iechyd. (Rhedegydd 1 Ebrill 1916).
-----------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2015.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.