Bonjour Blaenau

Erthygl gan Sharon Jones, am fyw yn Ffrainc, a phwysigrwydd teimlo’n rhan o gymuned. 
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd yn trafod ein perthynas efo Ewrop.


Pan ddeffrais ar y 24ain o Fehefin a chlywed bod pobol Prydain wedi pleidleisio i fynd allan o’r Undeb Ewropeaidd mi wnes i grio. Yn wreiddiol o’r Blaenau,  mi wnes i symud i Ffrainc pan gafodd Rhodri, fy ngŵr, swydd yn CERN ger Genefa.

Antur dwy flynedd oedd hi i fod ond ugain mlynedd a phedair o genod yn ddiweddarach ac rydym yn dal yn byw yn Thoiry, pentref yng ngorllewin Ffrainc. Mae’r ardal fach yma o Ffrainc yn ryngwladol iawn gan ei fod yn agos i Genefa, ble mae pencadlys Ewropeaidd y Cenhedloedd Unedig, pencadlys Sefydliad Iechyd y Byd, CERN, y Groes Goch a sawl cwmni byd eang.

Un o’r pethau cyntaf wnes i ar ôl symud i Ffrainc oedd cael gwersi Ffrangeg. Yn tyfu fyny yn y Blaenau roedd gas gen i’r mewnfudwyr di-Gymraeg nad oedd yn gwneud unrhyw ymdrech i ddysgu’r iaith, nid oeddwn i am fod yn un o rheiny yn Ffrainc. Yn y flwyddyn gyntaf felly, un o fy amcanion oedd gallu cyfathrebu o ddydd i ddydd yn Ffrangeg. Erbyn hyn dwi eithaf rhugl fy Ffrangeg ond nid yw hyn yn golygu ‘mod i wedi colli fy Nghymraeg.

Cymraeg yw iaith y cartref, a’r iaith mae’r plant yn siarad rhyngddynt. Mae’r blynyddoedd o weiddi “Pa iaith yn y tŷ ferched?” wedi talu! Yn ogystal a’r Gymraeg mae’r merched yn rhugl yn Ffrangeg a Saesneg a’r ddwy hynaf yn dysgu Sbaeneg a Tseinïaidd yn yr ysgol. Yn Thoiry mae’n naturiol i gwrdd â theuluoedd ble mae sawl iaith yn cael ei siarad ar yr aelwyd, a clywyd cymysgedd eang o ieithoedd tra’n aros am y plant tu allan i’r ysgol.

Mae'n fraint i mi fod gennai erbyn hyn ffrindiau o nifer o wledydd ledled Ewrop. Trwyddyn nhw dwi’n cael golwg ar eu diwylliant a dysgu am wahanol arferion. Wyddoch chi, er enghraifft, taw traddodiad un rhan o’r Almaen yw rhoi torth o fara a phot o halen yn anrheg symyd tŷ? A’i bod yn draddodiad yn Denmarc i ddawnsio rownd y goeden Nadolig ar ôl bwyta Cinio Dolig? Ac mae’r Ffrancwyr yn ysgwyd dwylo neu roi cusan ar foch pawb pan fyddant yn cyrraedd a gadael y gwaith, gall hynny gymryd drwy’r bore os oes lot o gydweithwyr gyda chi!

Fel gallwch ddychmygu mae bwyd yn rhan bwysig o fywyd yma yn Ffrainc. Yn cantîn yr ysgol mae’r plant yn cael 4 cwrs – salad i ddechrau, prif gwrs, caws a phwdin. Ond mae digon o amser ganddynt i’w fwyta gan bod dwy awr o egwyl ganddynt i gael cinio. Dwi wedi cael y fraint o flasu danteithion o sawl gwlad yn Ewrop ac wedi cyflwyno danteithion Cymreig fel cacen gri a bara brith mam i’m ffrindiau. Mae’r “apero” (aperitif) cyn swper bron mor bwysig a’r swper ei hun. Yn wir mae ffrindiau i ni o’r Swisdir wedi cario potel o win a gwydrau i fyny i ben mynydd er mwyn cael yr apero sanctaidd yma cyn picnic! A dros y blynyddoedd mae rhai o’r arferion gwahanol hyn wedi dod yn arferion yn ein teulu bach ni hefyd.

Sharon, Fflur, Rhodri, Bethan, Rhian, ac Eiry (gydag ymddiheuriad i Eiry fod y wasg wedi gollwng ei henw o rifyn Medi)

Un peth sydd wedi bod yn bwysig iawn i mi yw dod yn rhan o’r gymuned yma yn Thoiry. Yn dod o Blaenau ble mae bywyd cymunedol mor gryf, roedd hyn yn rhywbeth yr oeddwn yn fethu yn fawr iawn ar y dechrau. Mi ddwedodd rhywun wrthyf bod y Ffrancwyr fel cneuen coco – tu allan bron yn anhreiddiadwy (h.y. anodd i ddod i adnabod), ond unwaith rydych chi drwy'r gragen galed, mae’r tu fewn yn felys a meddal. Dyna’n wir yw fy mhrofiad i.

I mi mae bod yn rhan o Ewrop yn golygu derbyn a chyd fyw. Os byw mewn gwlad arall yna mae rhaid cydnabod a derbyn y traddodiadau lleol tra’n ceisio cyfrannu i’r gymuned drwy ein cefndir gwahanol ein hunain. Mae gan bawb yr hawl i fod yn wahanol a ni ddylia’r gwahaniaeth hyn gael ei weld fel bygythiad. Yn hytrach fe ddylid ei weld fel rhywbeth sy’n medru cyfoethogi ein bywydau ein hunain.
---------------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Yr Ysgwrn -Gwaith y Merched

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

Merched Yr Ysgwrn
Yn y gwanwyn cafwyd tipyn o gyhoeddusrwydd yn y wasg i Ddiwrnod Rhyngwladol y Merched. Mae hwn yn ddiwrnod sy’n cael ei ddathlu'n flynyddol er mwyn cofnodi’r hyn mae merched ar draws y byd wedi ei gyflawni’n economaidd, gwleidyddol a chymdeithasol.

Mae cymaint o son am Hedd Wyn fel mab enwocaf y Traws a’r Ysgwrn, ond prin yw’r hanes am weddill y teulu, yn enwedig y merched.  Felly dyma ddechrau meddwl am fam a chwiorydd Ellis, a’u stori hwythau mewn cyfnod o newid mawr yng nghefn gwlad Cymru.

Mary

Ymunodd Mary, un o chwiorydd Hedd Wyn, a’r ‘Land Army’ yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-18) a chafodd fynd i goleg Madryn ger Pwllheli’n ferch ifanc i ddysgu sut i wneud caws a menyn. Gan fod y llongau oedd yn cario bwyd i Brydain dan warchae parhaol roedd yn rhaid gwneud y mwyaf o’r cynnyrch oedd ar gael oddi ar y tir gartref. Roedd merched fel Mary’n hanfodol felly i ddysgu sgiliau’r llaethdŷ i eraill yn y trefi a’r dinasoedd. Ac felly y bu. Gwelodd Mary ei chyfle i fyw bywyd tra gwahanol, ac wedi cyfnod yn gweithio priododd ac ymgartrefodd yn ne Lloegr.

Cyn y rhyfel doedd gan ferch o’r dosbarth gweithiol fawr o ddewis o ran trywydd ei bywyd. Cai rhai plant y cyfle i sefyll arholiad y ‘scholarship’ yn 11 oed a mynd ymlaen i ysgol ramadeg. Ond roedd mwyafrif y plant yn aros ymlaen yn yr ysgol gynradd tan eu bod yn 14 oed, lle cai’r merched wersi coginio, glanhau a golchi i’w paratoi i fynd i weini ar ffermydd neu mewn tai preifat. Yna, gadael yr ysgol a mynd i weithio fel morwyn fach a chysgu i mewn lle roedd yn gweithio. Yn wir mae ystafell o’r enw ‘siambr y forwyn’ yn Yr Ysgwrn, y stafell leiaf a welsoch erioed, y drws nesaf i’r gegin, ble byddai’r forwyn fach yn cysgu. 

Ond yn araf bach newidiodd pethau. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd merched gyfle i lenwi swyddi dynion, gan ddangos eu bod yn gallu ymdopi â phob math o waith. Ar ôl y rhyfel fodd bynnag aeth y rhan fwyaf yn ôl i’w cartrefi i fod yn wragedd a mamau, neu’n forwynion cyflog.  Byddai trefn gaeth i’r wythnos a’r gwaith yn drwm yn enwedig felly i wraig neu forwyn fferm. Roedd llawer o waith i’w wneud o gwmpas y buarth, yn godro, gofalu am yr ieir a’r moch a helpu allan yn y caeau adeg cynhaeaf gwair neu geirch, heb son am y gwaith tŷ.

Roedd nythaid o blant yn yr Ysgwrn, gyda phedwar bachgen a phum merch yn fintai o ddwylo i helpu Mary’r fam yn y tŷ ac ar y fferm. Gan nad oedd dŵr tap ar gael yn y tŷ roedd yn rhaid gwneud y daith ddyddiol i’r ffynnon i nôl digon o ddŵr i olchi dillad, i lanhau’r tŷ, i ‘molchi corff a gwallt ac i olchi llestri a choginio.

Teulu'r Ysgwrn

Roedd godro’r fuwch yn waith pwysig hefyd gan fod y llaeth yn cael ei ddefnyddio i wneud menyn a chaws i’w werthu’n wythnosol. Byddai hynny, yn ogystal â’r wyau gan yr ieir, yn sicrhau ‘chydig o incwm i wraig y tŷ.  Merched fyddai’n godro fynychaf yn ôl y son, yn aml iawn allan ar y buarth i mewn i fwced agored, gan eistedd ar stôl drithroed a symud fel y byddai’r fuwch yn cerdded yn ei blaen.

Felly mae pethau wedi newid yn syfrdanol i ferched ers amser Hedd Wyn, ac mae’n chwithyg i ni heddiw i feddwl mai dim ond ar ddiwedd y rhyfel yn 1918 y cafodd merched (dros 30) yr hawl i bleidleisio am y tro cyntaf – rhywbeth sy’n cael ei gymryd mor ganiataol y dyddiau yma!

Mae’r Ysgwrn ei hun yn drysor o straeon o bob math, ac yn ffordd o rannu ein hanes cymdeithasol a diwyllianol dros y 100 mlynedd diwethaf. Rydym ar hyn o bryd yn dewis pa ‘straeon’ i’w  hadrodd yn yr Ysgwrn pan fyddwn wedi ail-agor y safle, ac wrthi’n paratoi’r deunyddiau mwyaf addas. Os oes gennych chi atgofion neu straeon yr hoffech eu rhannu, cofiwch gysylltu â ni, ferched yr Ysgwrn.

Cysylltwch â Jess neu Sian ar 01766 770274 neu ebostio ar: yr.ysgwrn[AT]eryri-npa.gov.uk
Diolch i wefan Hanes Merched Cymru – Merched yn Wawr 2002 am ddeunydd ar gyfer yr erthygl.
----------------------------------   

Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm- bywyd a bwyd

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.   Rhan 5 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Cyn i mi gyrhaedd llawn fy neng mlwydd oed rwyn cofio gweld tair arch yn mynd o aelwyd Bron Goronwy. Y cyntaf oedd yr ieuengaf o'r plant, geneth fach dri mis oed. Cofiaf yn iawn i mi ei gweld  yn ei harch fach a gown gwyn amdani, ac adnod ar gerdyn yn ei llaw 'Gadewch i blant bychain ddyfod ataf Fi'. Un arall oedd John fy mrawd, bu farw trwy ddamwain pan yn un-ar-ddeg oed. Cofiaf y geiriau oedd ar caead ei arch:

'O dof yn waglaw at y Groes
Glynaf wrthi trwy fy oes'.

A'r drydydd oedd fy anwyl Fam fy hunan. Ffarweliodd â ni yn wraig ifanc 43 mlwydd oed, gan adael priod ac wyth o blant ar ei hôl, a pedwar wedi ei rhagflaenu. Diwrnod du a thrist a digalon oedd y diwrnod hwnw a'r colled yn fawr, er nad oeddwn i ar y pryd yn sylweddoli hyny, ond gwelais ei heisiau laweroedd o weithiau ar ôl hyny.

Ie, 'cledd â min yw claddu mam'. Er hyn i gid, lle i ddiolch sydd genyf. Gofalodd Tad yr amddifad 'am un i fod yn Dad a Mam i ni', ac mi fu fy nhad felly, yn wir ystyr y gair yn dad ac yn fam i'w blant. Wrth edrych yn ôl heddyw i'r blynyddoedd pell hyny, rwyf yn sylweddoli y fath gyfrifoldeb ddaeth i ran fy nhad yn ddyn ifanc 44 oedd, yr aberth, a'r cysgod, a'r gofal a fu ganddo drosom fel plant ieuanc. Do cafodd fy nhad nerth y Nef i fynd yn mlaen trwy ras a chariad Duw yn Iesu Grist.

Ffermio oedd fy nhad y pryd hyny, ac yn gweithio yn y chwarel er mwyn cael y ddau ben llinyn ynghyd i fagu ei griw. Fy chwaer hynaf 21 oed gymerodd y cyfrifoldeb cynta i gadw ty i nhad, ac edrych ar ein holau ni fel plant, ond bwlch go anodd i'w lenwi oedd lle mam i ni i gid. Ond oedd rhaid mynd yn mlaen i'r tywyllwch eithaf.

Yr oeddem yn byw ar ffarm, felly cawsom ein magu ar ddigon o fwyd plaen, a digon o awyr iach. Dim moethau, ond dillad cynes, a rhai wedi ei patchio rhan amla. Gan ein bod yn corddi, byddai digon o fenyn fresh, llaeth a llefrith ac wyau i ni, a cig mochyn wrth ben y llawr, a beef wedi ei biclo i wneyd potes a lopscows. Ambell i iâr, sgwarnog a gwningen, ac ambell i growsyn a hwyaden wyllt.

Ar ddiwedd yr wythnos y byddem yn cael cig ffresh o le cigydd, a phen dafad ar Iau, a'r galon. Dyna wledd i ni. Gwneyd y bara cartre a bara ceirch a torth felen ac ambell i torth frith. Digon o datws a moron a sweeds trwy'r flwyddyn - yn aml berwi tatws trwy crwyn, a'i tywallt i ddesgl ar ganol y bwrdd, am y cynta i ruthro iddynt, hefo dwylaw a rheini yn boeth a cig mochyn a llaeth enwyn hefo nhw.

Y Cyfnod Rhwng Deg ac Ugain Oed

Cyfnod pwysig a phryderus, ie, a pheryglus hefyd i bob bachgen a geneth yw'r arddegau. Roedd yn rhaid i mi fel llawer un arall deithio ffordd hon, heb gyngor mam, ei gofal a'i chysgod a'i chariad yn fwy na dim. Ac er i mi yn aml syrthio i laid a baw temtasiwn, cefais Dad yr amddifad yn noddfa ac yn borth i mi yn mhob cyfyngder, ac ni bu arnaf eisiau dim.

Roedd crwydro mynyddoedd a'r ffriddoedd a'r caeau wrth fy modd ac yr oeddwn yn gwybod am bob llyn, afon a nant a pistyll yn y gylch. Byddem fel plant i gid yn hoff o anifeiliaid. Roedd gan bob un o honom ei hoff anifail, y ci, y gath, y gaseg winia, y fuwch lonydd a'r oen swgi, ac ambell i iar mor ddof, os gwelai ddrws y bwtri yn agored doi i'r fasged ddillad i ddodwy wy, a dyna hefyd gyfle yr hen ddafad ddrwg i weld y ddesgl datws o dan y fainc, a dyna i chwi llanast a difrod. Ond chware teg iddynt, yr oeddynt yn gyfeillion mawr i ni plant.

Yr oeddem hefyd yn ffrindiau mawr hefo mochyn. Lawer i bnawn poeth pan fydda mochyn yn y lawnt byddem ni yn ei grafu a'i gosi nes y gorweddai yn swp ar lawr ac yn estyn ei goesau ir haul a ninau ar ol hyny yn ei olchi hefo dwr sebon. Yntau yn rhochian ac yn rhochian, ac yn gwneyd rhyw lygad bach hanner cau arnom i ddiolch yn fawr i ni. Rhyfedd fel mae dyn ac anifail yn gallu cymeryd at eu gilydd os byddwch garedig wrth y creadur.
--------------------------


Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


[Celf gan Lleucu Gwenllian]