Tra Môr- Elin

Y Stiniogwyr Rhyngwladol! Colofn gan Gai Toms yn nodi hynt a helynt rhai o blant ardal Llafar Bro sydd bellach yn byw dramor.

Elin Roberts, Paris, Ffrainc.

Lle wyt ti? A pam?
Ar hyn o bryd dwi’n byw ym Mharis ble dwi’n astudio fy ngradd meistr mewn International Governance and Diplomacy ym mhrifysgol Sciences Po Paris. Yn ogystal â hynny, dwi’n gweithio fel Export Growth Adviser yn yr Adran Masnach Ryngwladol yn Llysgenhadaeth Prydain ym Mharis. 

Sawl iaith wyt yn siarad?
Ar hyn o bryd dwi’n siarad pedair iaith yn rhugl: Y Gymraeg, Saesneg, Ffrangeg a Sbaeneg. 

Cymraeg a Saesneg yw fy ieithoedd brodorol ac yna fe astudiais lefel A mewn Ffrangeg a TGAU mewn Sbaeneg. Fe ddois i’n rhugl mewn Ffrangeg a Sbaeneg wrth astudio fy ngradd israddedig yng nghampws De America y brifysgol ym Mhoitiers. Yn ogystal â hynny, mae fy nyweddi, Armando, yn dod o Fecsico ac rydym yn siarad yn Sbaeneg ac yn Saesneg gyda’n gilydd ac mae yntau’n dysgu’r Gymraeg. Dwi hefyd yn astudio Portiwgaleg a Rwsieg yn Sciences Po. 

Mae gwefanau cymdeithasol yn gneud hi’n haws cadw mewn cysylltiad, a gwybod be sy’n mynd ymlaen adref. Ydi hynny’n effeithio’r teimlad o hiraeth?
Mae gwefanau cymdeithasol yn helpu’n sicr – mae posib siarad gyda Mam a Llinos yn rhwydd a hefyd gweld Baby Willow (ein milgi bach). Er ei bod yn rhwydd cadw mewn cysylltiad, dwi’n methu tirwedd yr ardal – y mynyddoedd a’r traethau cyfagos. 

Ydi bobl Paris yn ymwybodol o Gymru fel gwlad?
Yndi – yn sicr, diolch i’n tîm Rygbi! Hefyd dwi’n sicrhau bod fy nghyd-fyfyrwyr yn gwybod fy mod yn dod o Gymru ac yn dysgu iddynt sut i ddweud Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwll-llantysiliogogogoch yn ogystal â phobi cacenau cri bob mis Mawrth. Hefyd, fel rhan o fy ngwaith yn y llysgenhadaeth, cefais y cyfle i roi gwers Gymraeg i’r cyn lysgennad, Ed Llewelyn.

Dy gymar, Armando, beth mae o’n feddwl o Gymru?
Mae o’n hoff iawn o Gymru ac yn hoffi’r iaith, yr hanes, a’r diwylliant. Ar hyn o bryd mae’n astudio ieitheg Sbaen (Spanish Philology) ym mhrifysgol Sorbonne ac mae’n hoff iawn o hanes ieithoedd ac wrth gwrs, hanes Cymru.  Pan oedd yn Mecsico fe ddechreuodd ddysgu Cymraeg ar-lein gyda’r athrawon Cymraeg o Batagonia. Mae ef hefyd yn hoff iawn o’r tirwedd ac yn hoff o’r eira – fe welodd yr eira am y tro cyntaf yng Nghymru wrth i ni gerdded fyny i Stwlan.  

Mae Paris yn enwog am ei ‘cuisine’… wyt wedi profi rhywbeth newydd? Dy hoff fwyd Parisienne?!
Rydym yn byw drws nesaf i fecws, boulangerie, ac mae’r bara a’r cacennau yn flasus dros ben. Dwi wrth fy modd gyda éclair au chocolat neu’r tartlette au poire. Dwi eisioes wedi bwyta malwod – ond mae’r patisserie yn llawer mwy blasus. Mae’r malwod fel rwber. 

Dy hoff le ym Mharis? (Adeilad/ardal/parc)
Dwi wrth fy modd yn cael seibiant ar ddydd Sadwrn ac yn hoff o gerdded ar draws Paris. Fy hoff le agos i’r tŷ yw Sacré-Coeur. Mae’n cymryd deg munud i gerdded yno ac rydym wastad yn aros yn la Porteña am empanadas ac yna eu bwyta yn Sacré-Coeur. Dwi’n hoff iawn o’r gerddi yma. Mae yna gymaint ohonynt fel Jardin du Luxembourg neu Jardin des Tuileries.  Dwi’n meddwl mai fy hoff le yw Musée de l’Orangerie ble mae posib gweld darluniau enfawr o lilïau Claude Monet. 

Oes rhyddid gwahanol i’w gael mewn dinas rhyngwladol i’w gymharu ac adref?
Dwi wrth fy modd cael byw mewn dinas ryngwladol. I ddechrau mae’n braf gallu gweld fy ffrindiau eto yma ym Mharis wedi bod adref am bron i ddeunaw mis o achos COVID. Dwi’n hoffi gallu cael mynediad i orielau ac amgueddfeydd a chael dysgu mwy am y byd. Dwi’n hoff iawn o arddangosfa’r Eifftwyr yn yr Louvre. Yn ogystal â hynny dwi’n hoffi’r ffaith fy mod yn gallu gwrando ar gymaint o ieithoedd gwahanol yn cael eu siarad tra’n cerdded lawr y stryd a chael blasu bwyd o wahanol wledydd. Er fy mod yn caru byw yn y ddinas, dwi’n colli llonyddwch y mynyddoedd a’r traethau ar adegau.

Lle yn Stiniog sy’n le da i’r ‘enaid gael llonydd’?! (Rywle fyddi di’n mynd am dro pan ti adref)
Pan dwi’n dod adref dwi’n hoffi ymlacio a chael diffodd popeth drwy gerdded. Dwi’n hoff iawn o gerdded i Gwm Orthin ac eistedd ger y llyn yn gwrando ar y dŵr. Dwi hefyd yn hoffi mynd i nofio i Hafod y Llyn. 

Ti isio dweud helo wrth rhywyn?
Oes! – Helo i Mam, Llinos a Baby Willow.

DDARLLENWYR!! Ydych chi'n nabod Stiniogwyr tramor a fysa'n fodlon cymryd rhan mewn cyfweliad ysgafn fel hyn? Neu, oes gennych stori / hanes am gymeriadau Stiniog tramor? Cysylltwch!

- - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2021

‘Stiniog â’r Rhyfel Mawr -Cofio ac Aros

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Byddai newyddion am filwyr 'ar goll' yn gadael ansicrwydd mawr ymysg teuluoedd. Tra byddai gobaith yn aros gartref mai wedi eu cymryd yn garcharorion fyddai hanes rhai, yr oedd y gobaith yn lleihau wrth i'r wythnosau a misoedd fynd heibio heb gael newyddion da. Dyna ddaeth i ran teulu o'r ardal ddiwedd 1916.

(Diolch i Nita Thomas am y llun)

Yn rhifyn 16 Rhagfyr 1916 o'r Rhedegydd cyhoeddwyd llun o'r Lefftenant Griffith Davies, Cae'r Ffridd, Tanygrisiau, ynghyd ag adroddiad byr amdano. Roedd llythyr wedi cyrraedd i'w rieni gan y Swyddfa Ryfel yn cadarnhau nad oedd gobaith bellach fod eu mab yn dal yn fyw, ac yntau ar goll ers 15 mis. (Daeth gwybodaeth yn ddiweddarach i Lefftenant Griffith, o'r 12fed Fataliwn o'r Gatrawd Gymreig, golli ei fywyd ym mrwydr Loos, Ffrainc ar 2 Hydref 1915.)    

Daeth gwybodaeth hefyd mai mab y bardd lleol, Bryfdir, y Preifat W.Emyr Jones oedd yn fuddugol mewn cystadleuaeth lenyddol a gynhaliwyd i dorri ar unffurfiaeth bywyd mewn Rest Camp yn Ffrainc. Enillodd y Preifat Jones ar gyfansoddi traethawd byr ar 'The social and commercial advantages of opening the Dardanelles.'

Dyma'r cyfnod y dechreuwyd rhedeg trên gweithwyr o'r Blaenau i Ddolgarrog, i weithio yn y gwaith alwminiwm yno. Roedd y gohebydd yn gresynu yn y sefyllfa ar y pryd, oherwydd mai rhedeg trenau i'r dref hon fyddai'n arferol cyn y rhyfel, meddai, yn hiraethus am y dyddiau hynny,

Gresyn na fyddai modd dod a rhyw ddiwydiant i gadw yn fyw ardal boblog fel Blaenau Ffestiniog, yr hon ardal a ddyrchafwyd hyd y nef mewn breintiau addysgol a chrefyddol, ac mae ei mynyddoedd yn hawlio sylw pob gwlad yn eu cyfoeth o lechfaen...Prysured dyddiau gwell i ni, a diwydiannau newyddion i roddi bywyd eto yn y fro lengar.

Er y pryderon am effeithiau'r Rhyfel Mawr ar gymdeithasau'r ardal, ac i nifer o ddigwyddiadau a arferid eu cynnal gael eu dileu ar dechrau’r helyntion, roedd ambell eisteddfod yn dal i gael eu cynnal yn y fro. Penodwyd Hedd Wyn yn un o feirniaid Eisteddfod Nadolig y Blaenau y flwyddyn honno, ffaith a gydnabyddwyd gan ohebydd Y Rhedegydd gyda’r geiriau ‘Well done yn wir!’

Yn yr un rhifyn o’r papur hwnnw, ar 23 Rhagfyr 1916, cyhoeddwyd hysbyseb ynglŷn â’r rheol am gau’r llenni blackouts ar ffenestri tai yn y dref. Dan bennawd amlwg Screening the Lights, ychwanegwyd:

"In order to have an uniform rule to announce the Statutory Time each evening for screening of Lights in this District, a short blast with the Fire Alarm will be given 2 hours after sunset (Sundays Excluded)"

Mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig fis Rhagfyr 1916, penderfynwyd cychwyn Cronfa Dewrion Ffestiniog. Erbyn hyn, fel y gwelid, yr oedd awyrgylch jingoistaidd misoedd cyntaf y rhyfel wedi newid i un oedd yn cydnabod realiti'r sefyllfa, wrth i'r milwyr gael eu lladd wrth y miloedd ar y ffrynt, a nifer fawr o fechgyn 'Stiniog a'r cyffiniau yn eu mysg. Dyma ddywedwyd wrth sefydlu'r gronfa:

"...Meiddiwn ddweyd hefyd nad oes blwyf wedi gwneyd ei ran yn well na Ffestiniog yn y rhyfel bresennol. Yr ydym oll fel plwyfolion wedi aberthu ein cyfran deg mewn aberth a dioddef caledi a chanlyniadau alaethus y Rhyfel. Mae maes y frwydr hefyd mewn gwahanol rannau o'r byd wedi ei gysegru a gwaed ein meibion ieuainc goreu, ac y mae bylchau yn nheuluoedd y plwyf yn dwyn tystiolaeth ddistaw ond hyawdl i'r aberth a brofwyd. Yn awr, y ddyledswydd odidocaf adewir i ninau gyflawni yw gwneuthur coffadwriaeth ein dewrion yn fendigedig, nid yn unig i'r oes bresenol, eithr i'r oesau sydd eto i ddyfod."

Y bwriad ar y pryd oedd codi cofeb mewn man cyhoeddus ar gofgolofn yn ddibynnol ar swm y Gronfa. Ychwanegwyd fod 'bonheddwyr lleol', pwy bynnag oeddynt, wedi addo cyfrannu tuag at y gronfa. Aeth y gohebydd ymlaen yn athronyddol...

"Cyfnod o golli yw amser y Rhyfel wedi bod i ninau, ond disgwyliwn ennill llawer drwyddi, ac uwchlaw popeth enillion i'n dewrion y parch ac anrhydedd a deilyngant. Derbynir pob rhodd gan y Trysorydd neu un o'r Swyddogion."

Tybed beth a ddywedai'r cynghorwyr rheiny, ac eraill a fu'n ddiwyd godi arian tuag at gael cofeb haeddiannol i'r bechgyn a aberthwyd - yr Ysbyty Coffa a godwyd er cof amdanynt - petaent wedi rhagweld y diffyg parch i'r aberth hwnnw gan aelodau'r Bwrdd Iechyd a fu'n gyfrifol o gau'r ysbyty ymhen llai na chanrif?

I gyfleu'r eilunaddoli a fodolai ymysg dosbarth gweithiol yr ardal hon tuag at David Lloyd George, cyhoeddwyd copi o lythyr a anfonwyd iddo gan Hugh Thomas, ysgrifennydd Ciniawdy 'B', Chwarel Maenofferen. Gwelir y llythyr yn rhifyn olaf Y Rhedegydd am 1916, ar y 23ain o Ragfyr.

Llythyr o ddymuniadau gorau aelodau'r tŷ bwyta iddo. Roedd y geiriau'n adlewyrchu meddylfryd chwarelwyr 'Stiniog ar y pryd, a'u hedmygedd o'r prif-weinidog newydd.

'Dringasoch bob cam o'r ffordd, nes cyrhaedd o honnoch uchaf yr ysgol, a chawsoch eich hunan yn teithio yn y cerbyd agosaf i'r Brenin...'

--------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2016.                      
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Tachwedd 1916 yn Ffrainc

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg nifer o lythyrau'r milwyr a ymddangosodd yn rhifyn 11 Tachwedd 1916 o'r Rhedegydd, roedd un gan Bob Williams, i'w chwaer yn Rhesdai Tanyclogwyn, ac yntau’n glwyfedig mewn ysbyty ar y pryd. Gwelir ynddo bryderon milwr a oedd wedi profi erchyllterau brwydr y Somme. Gadawn i Bob ddweud ychydig o'r hanes:

'Wel, anwyl chwaer, y lle y bu ein Bataliwn ni er dechreu yr ymosodiad mawr ydoedd ar y Somme, yn ymdaro o gwmpas lle a elwir Thiepval...'

Aiff Bob ymlaen i ddisgrifio’r frwydr enbyd a wynebodd...'Lladdwyd ein Cadben a phedwar Sergeant...' ac yna cyfeirio at yr hyn ddigwyddodd  iddo.

'Tarawodd un darn o shrapnel ar dop fy helmet, ac aeth drwodd, gan fy nharo yn anymwybodol am tua phum munud...a phan ddois ataf fy hun yr oeddwn yn gorwedd ar ben cyrff meirw, rhai ohonynt wedi eu malu yn dost...Yr oeddwn agos wedi fy mygu gan waed...'

Yn rhifyn 11 Tachwedd hefyd y cyhoeddwyd y newyddion drwg a dderbyniodd y prifardd Elfyn a'i wraig, wrth glywed fod eu mab, y Preifat Salisbury Hughes wedi ei glwyfo yn Ffrainc. Byddai hynny yn ergyd ychwanegol i'r ddau, oedd wedi bod yn dioddef o salwch blin yr adeg honno.

Ond newyddion gwell a gyhoeddwyd yng ngholofn newyddion lleol Trawsfynydd. Roedd athrawon yr ysgolion lleol wedi gwneud casgliad ymysg ei gilydd, ac wedi anfon y swm o 10/- (50c) i gronfa'r Daily News i gael prynu pwdin Nadolig i'r milwyr. Casglwyd 5/= (25c) yn Ysgol y Cyngor; 3/= (15c) yn yr Ysgol Eglwysig a 2/= (10c) yn Ysgol Bronaber.

Yng ngholofn newyddion y Blaenau ar 11 Tachwedd, gwelwyd geiriau lliwgar, teimladwy'r gohebydd yn adrodd megis, yng ngeirfa a sillafiadau’r cyfnod:

Mae sŵn y gauaf yn y Cwm, y crinddail yn cwrcydu ym monau'r prysgwydd, a'r bryniau wedi dechreu gwisgo eu gwyn. Trist meddwl fod ein bechgyn wrth y miloedd heb do uwch eu pennau ond y lasnef lydan, na goleu, ond y lloer ddiserch, na chysgod ond y ffos a gloddiant. Boed y Nef yn garedig wrthynt, druain, tra maent allan yn ymladd ein brwydr ni, a brwydrau rhyddid a chyfiawnder.

Roedd yr hysbyseb ar dudalen flaen rhifyn 18 Tachwedd o'r Rhedegydd yn cynnig rhywbeth newydd yn y dref. Meddai'r geiriau apelgar,

Dalier Sylw! Bydd Busnes FISH AND CHIPS yn Shop New Road yn cael ei agor Dydd Sadwrn nesaf, gan Mrs Roberts, Islyn, Manod Road. Byddis yn  ddiolchgar am bob cefnogaeth gan y cyhoedd.

Ar yr un adeg cafwyd gwybodaeth fod nifer o ddigwyddiadau yn cael eu cynnal yn yr ardal er budd Cronfa Cysuron y Milwyr yn lleol. Diddorol hefyd oedd yr alwad am fforddolwyr i fynd i drwsio ffyrdd yn Ffrainc. Byddai'n demtasiwn i nifer fawr fynd, yn enwedig os byddai ymrestru i'r fyddin yn nesáu at ambell un.  Fel y dywed yr hysbyseb:

Y mae galwad ar ddynion heb fod dros 50 oed, ewyllysgar, i fyned i Ffrainc i drwsio ffyrdd. Ni byddant yn ŵyr arfog. Telir i labrwyr cyffredin 3/= y dydd, heblaw bwyd a llety a ddarperir gan y fyddin, y rhai a dalant hefyd y seperation allowance arferol. Telir i Foreman o 4s.6c. i 6s.8c. y dydd a'r allowances uchod.

Lewis Y Gloch

Wedi cyfnod o fisoedd heb air o sôn am Lewis Davies, Siop y Gloch, y cyn-swyddog recriwtio yn
nalgylch Ffestiniog, daeth newyddion yn Y Rhedegydd, ar 18 Tachwedd eto, ei fod wedi ei benodi i swydd newydd. Roedd yr awdurdodau milwrol wedi ei anfon i Gorwen fel cynrychiolydd ar Dribiwnlys Edeyrnion, dros dro, yn absenoldeb James Sheriff, Crogen Hall, Llandrillo, oedd yn wael.

Bu i'r Tribiwnlys hwnnw wasanaethu rhwng 1 o'r gloch hyd at 8.30 p.m., a gwrandawyd ar 63 o achosion dros y cyfnod hwnnw. Yn ôl y gohebydd, rhoddwyd gair da i Davies gan y tribiwnlys, a'r apelyddion am ei ddull teg o ddelio â'r achosion.

Er i Dribiwnlys Meirionnydd, a gynhaliwyd yn y Blaenau ddiwedd Tachwedd 1916, barhau am ddau ddiwrnod, a dwsinau o ddynion ifainc, o bob rhan o'r sir yn ymddangos, dim ond un o'r plwyf hwn a wynebai'r panel. Ond er i Evan William Jones, 19 oed, o fferm Hafoty Fawr, Cwm Cynfal roddi cais am esgusodiad, gwrthodwyd ei apêl.
-------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2016.                       
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Breuddwyd Bordeaux -y Gêm

Ail bennod hanes Dewi Prysor yn Ffrainc. Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd ar thema Ewropeaidd.
Ar ôl y teithio a chael noson o gyfarfod hen ffrindiau a wynebau newydd ymysg cefnogwyr Cymru yn Bordeaux, daeth diwrnod y gêm.

PÊL-DROED, CYMRU A’R GYMRAEG: BYW BREUDDWYD YN BORDEAUX 
 
Do, mi wawriodd fore’r gêm yn Bordeaux. Y bore ar ôl fy noson gynta yn y ddinas. Cymru v Slofacia. Dydd Sadwrn yr 11ed o Fehefin. Cofiwch y dyddiad. Cofiwch o am byth!

Mi ddois o hyd i griw Blaena mewn tafarn efo criw o Penrhyn. Wrth fwcio’r ticedi i’r gemau roeddan ni wedi rhannu’r un côd er mwyn cael seti yn ymyl ein gilydd, felly er fod gan bawb eu trefniadau teithio ac aros gwahanol, roeddan ni i gyd wastad yn ffendio’n gilydd ar ddiwrnod gêm – ac os nad, mi oeddan ni’n garantîd o ddal i fyny efo’n gilydd wrth gyrraedd ein seti yn y stadiwm.

Doedd y gêm ddim yn dechrau tan 6 o’r gloch y nos, amsar Ffrainc, felly mi oedd yna ddigon o amsar i brofi’r awyrgylch cyn hynny. Ac yn haul poeth de-orllewin Ffrainc, mi drodd Bordeaux yn goch.

Dyma ni, hogia! Dyma ni! Roedd yr amser wedi dod. Hon oedd hi. Ar ôl blynyddoedd o ddilyn Cymru a’u gweld yn colli ym mhellafion Ewrop, ar ôl yr holl dorcalon o foddi yn ymyl y lan sawl gwaith, wedi methu eropêns, colli walat, colli baneri, colli pasport a cholli’n nannadd (a mwynhau pob munud – heblaw’r dannadd), mi gyrhaeddodd y dydd.

Wedi’r llawenydd yn Zenica a’r dathliadau gwallgo yn serenêd Sarajevo, wedi’r pacio a’r celcio, y trefniadau lojistics ‘militari presíshyn’ (er na weithiodd hynny bob tro – yn enwedig i’r criw oedd yn methu darllan arwyddion ‘Pont Faible’, sef ‘pont isel’!) roedd yr awr fawr ar ein gwarthaf. Dyma hi, hogia! Dydd y farn...

Ennill y gêm gynta – hollbwysig! Ffaith! O’r garfan i’r Gymdeithas, o’r pyndits i’r cefnogwyr, roedd y farn yn unfrydol. Doedd neb isio bod dan bwysa wrth wynebu’r Saeson yn yr ail gêm. Felly, er y ffydd tawel a’r gobaith dirdynnol, roedd nerfusrwydd yn mudferwi. A phawb yn cuddio’r nerfau wrth nodio eu cytundeb mai cyrraedd y ffeinals oedd y peth pwysig, ein bod yma ar y llwyfan mawr rhyngwladol o’r diwedd, ac mai bonws fyddai unrhyw beth arall. Ond, os oeddan ni am fynd ymhellach, roedd ennill y gêm gyntaf yn mynd i fod mor bwysig!

Ymhob man yr oedd rhywun yn troi ar strydoedd cul Bordeaux – o’r sgwâr i’r ffrynt ar lannau’r Garonne – roedd afonydd o goch yn llifo i fôr coch, a phawb yn canu’n ddi-stop. Roedd ‘Don’t Take Me Home’ fel tiwn gron, a phawb wedi cael llond bol ohoni yn barod (er yn dal i’w chanu nes bod ein lleisiau’n groch!). Ond o leia doedd y caneuon a ‘chants’ eraill ddim yn cael eu anghofio: ‘Hal Robson Kanu,’ ‘Coleman Had a Dream,’ ‘Viva Gareth Bale,’ ‘Ain’t Nobody Like Joe Ledley,’ ‘Give Me Hope Joe Allen,’ ‘Calon Lân’ a ‘Hymns and Arias,’ yn ogystal â’r chants gwrth-Lloegr arferol, ac wrth gwrs, ‘Hen Wlad Fy Nhadau’ yn morio o bob man drwy’r dydd. A’r holl ganu yn hudo’r Bordolais (brodorion Bordeaux), a nhwytha’n gwirioni efo ni, yn ymuno yn yr hwyl, yn tynnu lluniau ac yn ffilmio.

Roedd stadiwm y Nouveau Stade de Bordeaux rai milltiroedd o ganol y ddinas, a’r ffordd fwya hwylus o’i gyrraedd oedd ar y trams. Dyna brofiad bythgofiadwy arall – cannoedd o Gymry mewn crysau coch, a baneri wedi’u lapio amdanynt, ‘hetiau bwced’ coch, gwyn a gwyrdd, neu goch, gwyrdd a melyn ar eu pennau, i gyd wedi gwasgu fel sardîns, ac i gyd yn bloeddio canu ‘Hen Wlad fy Nhadau’. Prin oedd y drysau sleidio yn gallu cau, a phrin oedd y tramiau’n gallu symud dan y pwysau. A phan oeddan nhw’n stopio yn y stop nesaf, bob tro, roedd yna fôr arall o grysau cochion a dreigia a hetia yn aros i stwffio i mewn. Bu rhaid i’r mwya cyfrifol yn ein mysg ddechrau rhwystro pobl rhag trio dod i mewn – mi oedd petha mor ddrwg â hynny! Ond mi oedd o’n beth da, hefyd...

Wedi bron i hannar awr o fod yn sefyll ar bedair troed (fy nwy fi a dwy rhywun arall), fy nghorff wedi ei wejo mewn siâp y llythyren ‘s’ ac yn lled-orwedd yn erbyn rhyw Slofac mawr a’i gariad, gan ddal fy ngafael chwyslyd yn dynn ar un o’r bariau ar y to, tra’n canu ar dop fy llais, mi gyrhaeddon ni du allan y stadiwm lle’r oedd môr arall eto fyth o grysau cochion a hetiau yn minglo fel morgrug o gwmpas y lle.

Yma roedd baneri Cymru ymhob man (ac un neu ddwy baner Llydaw, hefyd), a mwy o ganu eto.

Mi ddois o hyd i lwyth o griwiau o ffrindia dwi’n eu nabod o’r tripia tramor, yn ogystal a’r gwahanol griwiau dwi’n teithio efo nhw i’r gemau hynny. Blaenau, Llan, Traws, Port, Penrhyn, Caernarfon, Pwllheli, Bala, Drenewydd, Wrecsam – roedd pawb yno, yn symud yn dow-dow tuag at y gatiau allanol, yn gwenu’n braf yn haul fin nos bendigedig Bordeaux. Roeddan ni wedi cyrraedd mewn da bryd, a digon o amsar cyn cic-off, felly roedd ganddon ni ddigon o amsar i gymysgu a thynnu lluniau, a phrofi’r awyrgylch, cyn meddwl am fynd i mewn trwy’r gatiau. 

Wna i fyth, byth anghofio’r awyrgylch cyn ac yn ystod y gêm. Môr o goch wedi meddianu tri chwarter y stadiwm, a channoedd o faneri o bob cwr o Gymru yn hongian dros y balconis a’r hordings. Y canu croch, di-stop, y tîm yn rhedeg allan i’r cae, ac yna’r anthem. Bydd y teimlad wrth ganu Hen Wlad fy Nhadau y noson honno yn aros efo fi am byth. Yr achlysur o fod yn ei chanu yn y gêm gyntaf yn y ffeinals rhyngwladol cyntaf yn fy mywyd, a’r cyntaf i Gymru ers 1958. Yr angerdd a’r gwladgarwch, a’r sŵn – yn fyddarol, fel tasa miliwn ohonom yn canu.

Methodd rhai â chanu o gwbl, oherwydd yr emosiwn. Mi dorrodd fy llais innau ar y “Gwlad, gwlad...” a methais a chanu’r linell nesa wrth i’r lwmp feddiannu fy ngwddw. Llifodd y dagrau, ac wedi ailddarganfod fy llais crynedig erbyn “i’r bur hoff bau,” edrychais o nghwmpas a gweld nad oedd pâr o lygaid sych yn nunlla! Waw! Dwi’n dal i gael lwmp wrth gofio’r peth, ac iâs oer drostaf i gyd. Mae fy mlew yn codi wrth imi deipio’r geiria hyn rŵan, a dagrau’n cronni...

Ac mi ganom ni drwy’r gêm i gyd. Ac mi glywodd y byd ni. Mi glywodd y byd yr iaith Gymraeg yn cael ei chanu drosodd a throsodd yn ystod y gêm, wrth i’r anthem, a ‘Calon Lân,’ lifo dros y cae drosodd a throsodd! Ac mi welodd y byd yr angerdd a’r gwladgarwch hwnnw, a’r undod rhyngom ni’r cefnogwyr a’r chwaraewyr, y garfan a staff y tîm cenedlaethol. Ers tro byd, mae’r chwaraewyr wedi bod yn dod i sefyll o flaen y ffans ar ddiwedd pob un gêm, i ddathlu efo ni ac i ddiolch am y gefnogaeth frwd. Mae’r undod hwn wedi creu perthynas sbesial iawn dros y ddwy flynadd ddwytha, ond yn Bordeaux – ar ôl CURO’R GÊM GYNTAF honno – roedd o’n, wel, yn hollol, hollol ddirdynnol.
*  *  *  *  *

Mae rhan olaf cyfres Prysor yn rhifyn Tachwedd: y dathlu a'r gorfoledd, ymateb y Ffrancwyr, ac effaith dwyieithrwydd naturiol y Gymdeithas bêl-droed.
--------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2016, fel rhan o. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod. Gallwch ddilyn y gyfres Ewropeaidd efo'r ddolen 'Ewrop' isod hefyd, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.



Bydd llyfr newydd Dewi allan cyn y Dolig.   > > > >






(Lluniau'r baneri -Paul W)

Haf yr Ewros

Ifor Glyn yn cymharu dau ddigwyddiad gwahanol iawn dros yr haf.
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd, ar thema Ewropeaidd.

Pan fyddaf yn meddwl am yr haf, mae nifer o ddigwyddiadau yn dod i’r cof bob blwyddyn. Ar ddiwedd Mai bydd Eisteddfod yr Urdd yn cyhoeddi bod yr haf wedi cyrraedd ac yna yn cael ei dilyn gan sawl digwyddiad blynyddol sy’n siapio’r haf yng Nghymru … Steddfod Llangollen (er i mi ‘rioed fod yno); Sioe Fawr Llanelwedd; Glastonbury ar y teledu (rhy hen bellach i gael mynd); yr Eisteddfod Genedlaethol; ac yn fwy diweddar Gwyl Rhif 6 Portmeirion. Yna diwedd yr haf yn cael ei gyhoeddi gyda’r ysgolion yn ail ddechra.

Bob blwyddyn byddwn yn trafod yr un pethau… mae hi’n rhy boeth, yn rhy wlyb, gormod o ymwelwyr ar y ffyrdd, dim byd o werth ar y teledu -ac fel ‘leni trafod canlyniadau band neu gôr o Blaenau yn yr Eisteddfod. I fod yn onest does gen i ddim diddordeb mewn canu corawl na band pres – ond dros fy nigon clywed am lwyddiant unrhywun o Blaenau. Da iawn.

Tymor yr haf ydi fy ffefryn heb ddwywaith – crys t a shorts, hufen iâ, ffenestri ar agor, lan môr, barbiciw ac yn y blaen. Mae na batrwm reit gyfforddus i’r haf pob blwyddyn. Ond chydig iawn a glywais o drafod y rhain flwyddyn yma.

Dwi’n ystyried fy hun yn berson eitha positif, yn berson gobeithiol ac yn berson sy’n gweld ei wydr yn hanner llawn nid hanner gwag - ond leni ‘dwi wedi gweld y gwydriad yn hollol sych, ac yn gorlifo mewn mater o ychydig wythnosau.

Sioc fyddai’r gair cynta i ddisgrifio sut oeddwyn yn teimlo ar fore Mehefin 24ain o glywed canlyniad refferendwm Ewrop – ac yn bendant doeddwn i ddim ar fy mhen fy hun. Roeddwn wedi mynd i fy ngwely y noson gynt wedi i raglen newyddion gyhoeddi bydd y bleidlais i aros yn trechu – er yn agos.

Clywad manylion drannoeth am y llanast ar y radio ar y ffordd i’r gwaith; gallwn deimlo’n stumog (ac mae gen i stumog fawr!) yn suddo i fy sgidia ac anobaith yn llenwi’r car. Roedd gen i ffasiwn gywilydd bod Cymru wedi pleidleisio i adael, i ymbellhau ein hunain o wledydd eraill Ewrop; i wirioneddol neilltuo ein hunain …… ynysu go iawn.

Mae Cymru wedi bod yn un o’r gwledydd sydd wedi elwa fwya drwy Ewrop (a hynny’n haeddianol) a does ond rhaid i chi deithio o amgylch gorllewin Cymru a chymoedd y de i weld y fflagiau a’r placardiau sy’n dynodi cynlluniau wedi eu hariannu gan Ewrop. Bois bach, dwi’n gobeithio’n fawr nad ydi pobl yn credu bydd llywodraeth Llundain yn parhau hefo’r un lefel o fuddsoddi yn yr ardaloedd yma. Maent yn barod wedi tynnu ‘nôl addewidion yng nghylch y gwasanaeth iechyd a gwneith wynab newydd prif wenidog Llundain ddim gwahaniaeth.

Mi roedd hi’n ymgyrch fudur filain ac yn un a ganolbwyntiodd ar ofnau pobl, efo cam-arwain a ‘ffeithiau’ celwyddog ac yn anffodus dewis credu hynny wnaeth yr etholwyr. Ymgyrch eitha fflat gafwyd gan y rhai oedd am aros i mewn, ac er y diffyg arweiniad mae rhaid i ni gyd ofyn faint o ymdrech wnaethom NI i gymryd rhan. Mae gen i gywilydd mai poster yn y ffenast a thrafod ar Facebook oedd maint fy nghyfraniad i.  Gwers i’w dysgu.

Wel dyna’r gwydriad gwag i chi ond diolch i’r drefn bu’r gwydriad yn gorlifo heb fod yn rhy hir wedi’r refferendwm.   O un Euros i Euros arall oedd yn llawer mwy ysbroledig a wir anhygoel.

Pwy fydda’n credu y byddai tîm cenedlaethol pêl droed Cymru wedi creu y fath storm yn Ewro 2016, gyda’u sgiliau anisgwyl; chwaraewyr gyda chymeriad; chwaraewyr yn chwara fel un tîm; tîm hyfforddi prowd a brwdfrydig, ac yn bwysicach na dim i mi –eu balchder o chwarae a chynrychioli Cymru. Mi roedd yn brofiad emosiynol iawn, yn brofiad anhygoel cael teimo’n rhan o’r holl ŵyl o adra, yn arbennig o gael gweld cymaint o deulu a chefnogwyr o Blaenau allan yna yn mwynhau ac yn lysgenhadon bendigedig i’w bro. Cofio gweiddi gweld fy nai ar Match of the Day.

Mi gododd Euro 2016 galon Cymru gan greu cynhwrf a brwdfrydedd o'r de i’r gogledd a dangos ein balchder fel cenedl. Tra fod y chwarae wedi bod yn anhygoel ac yn llawer mwy na fydda r’un ohonom wedi ei obeithio amdano;  yn bwysicach mae wedi creu diddordeb yn y gêm, yn ein tîm cenedlaethol ac wedi creu balchder.

Do fe gafodd y chwaraewyr a’r tim hyfforddi groeso haeddianol ac arbenning yn ôl yng Nghaerdydd – a phetai i fyny i fi, mi fyddwn wedi rhoi y gadair, y goron a’r fedal lenyddiaeth iddynt yn y ‘steddfod hefyd!

‘Mlaen i gwpan y byd rwan.
---------------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Bonjour Blaenau

Erthygl gan Sharon Jones, am fyw yn Ffrainc, a phwysigrwydd teimlo’n rhan o gymuned. 
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd yn trafod ein perthynas efo Ewrop.


Pan ddeffrais ar y 24ain o Fehefin a chlywed bod pobol Prydain wedi pleidleisio i fynd allan o’r Undeb Ewropeaidd mi wnes i grio. Yn wreiddiol o’r Blaenau,  mi wnes i symud i Ffrainc pan gafodd Rhodri, fy ngŵr, swydd yn CERN ger Genefa.

Antur dwy flynedd oedd hi i fod ond ugain mlynedd a phedair o genod yn ddiweddarach ac rydym yn dal yn byw yn Thoiry, pentref yng ngorllewin Ffrainc. Mae’r ardal fach yma o Ffrainc yn ryngwladol iawn gan ei fod yn agos i Genefa, ble mae pencadlys Ewropeaidd y Cenhedloedd Unedig, pencadlys Sefydliad Iechyd y Byd, CERN, y Groes Goch a sawl cwmni byd eang.

Un o’r pethau cyntaf wnes i ar ôl symud i Ffrainc oedd cael gwersi Ffrangeg. Yn tyfu fyny yn y Blaenau roedd gas gen i’r mewnfudwyr di-Gymraeg nad oedd yn gwneud unrhyw ymdrech i ddysgu’r iaith, nid oeddwn i am fod yn un o rheiny yn Ffrainc. Yn y flwyddyn gyntaf felly, un o fy amcanion oedd gallu cyfathrebu o ddydd i ddydd yn Ffrangeg. Erbyn hyn dwi eithaf rhugl fy Ffrangeg ond nid yw hyn yn golygu ‘mod i wedi colli fy Nghymraeg.

Cymraeg yw iaith y cartref, a’r iaith mae’r plant yn siarad rhyngddynt. Mae’r blynyddoedd o weiddi “Pa iaith yn y tŷ ferched?” wedi talu! Yn ogystal a’r Gymraeg mae’r merched yn rhugl yn Ffrangeg a Saesneg a’r ddwy hynaf yn dysgu Sbaeneg a Tseinïaidd yn yr ysgol. Yn Thoiry mae’n naturiol i gwrdd â theuluoedd ble mae sawl iaith yn cael ei siarad ar yr aelwyd, a clywyd cymysgedd eang o ieithoedd tra’n aros am y plant tu allan i’r ysgol.

Mae'n fraint i mi fod gennai erbyn hyn ffrindiau o nifer o wledydd ledled Ewrop. Trwyddyn nhw dwi’n cael golwg ar eu diwylliant a dysgu am wahanol arferion. Wyddoch chi, er enghraifft, taw traddodiad un rhan o’r Almaen yw rhoi torth o fara a phot o halen yn anrheg symyd tŷ? A’i bod yn draddodiad yn Denmarc i ddawnsio rownd y goeden Nadolig ar ôl bwyta Cinio Dolig? Ac mae’r Ffrancwyr yn ysgwyd dwylo neu roi cusan ar foch pawb pan fyddant yn cyrraedd a gadael y gwaith, gall hynny gymryd drwy’r bore os oes lot o gydweithwyr gyda chi!

Fel gallwch ddychmygu mae bwyd yn rhan bwysig o fywyd yma yn Ffrainc. Yn cantîn yr ysgol mae’r plant yn cael 4 cwrs – salad i ddechrau, prif gwrs, caws a phwdin. Ond mae digon o amser ganddynt i’w fwyta gan bod dwy awr o egwyl ganddynt i gael cinio. Dwi wedi cael y fraint o flasu danteithion o sawl gwlad yn Ewrop ac wedi cyflwyno danteithion Cymreig fel cacen gri a bara brith mam i’m ffrindiau. Mae’r “apero” (aperitif) cyn swper bron mor bwysig a’r swper ei hun. Yn wir mae ffrindiau i ni o’r Swisdir wedi cario potel o win a gwydrau i fyny i ben mynydd er mwyn cael yr apero sanctaidd yma cyn picnic! A dros y blynyddoedd mae rhai o’r arferion gwahanol hyn wedi dod yn arferion yn ein teulu bach ni hefyd.

Sharon, Fflur, Rhodri, Bethan, Rhian, ac Eiry (gydag ymddiheuriad i Eiry fod y wasg wedi gollwng ei henw o rifyn Medi)

Un peth sydd wedi bod yn bwysig iawn i mi yw dod yn rhan o’r gymuned yma yn Thoiry. Yn dod o Blaenau ble mae bywyd cymunedol mor gryf, roedd hyn yn rhywbeth yr oeddwn yn fethu yn fawr iawn ar y dechrau. Mi ddwedodd rhywun wrthyf bod y Ffrancwyr fel cneuen coco – tu allan bron yn anhreiddiadwy (h.y. anodd i ddod i adnabod), ond unwaith rydych chi drwy'r gragen galed, mae’r tu fewn yn felys a meddal. Dyna’n wir yw fy mhrofiad i.

I mi mae bod yn rhan o Ewrop yn golygu derbyn a chyd fyw. Os byw mewn gwlad arall yna mae rhaid cydnabod a derbyn y traddodiadau lleol tra’n ceisio cyfrannu i’r gymuned drwy ein cefndir gwahanol ein hunain. Mae gan bawb yr hawl i fod yn wahanol a ni ddylia’r gwahaniaeth hyn gael ei weld fel bygythiad. Yn hytrach fe ddylid ei weld fel rhywbeth sy’n medru cyfoethogi ein bywydau ein hunain.
---------------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Breuddwyd Bordeaux -cyn y gêm

Y cyntaf o dri darn gan Dewi Prysor am ddyddiau cyntaf antur fawr Ewro 2016, ac effaith amlygrwydd y Gymraeg ar sut mae’r byd, a ninnau, yn gweld Cymru a Chymreictod. 
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd ar thema Ewropeaidd.

Pêl-droed, Cymru a'r Gymraeg
Byw Breuddwyd yn Bordeaux.

Wedi aros dwy noson yn Nantes mi gafodd fy nhrên i Bordeaux ei ganslo oherwydd streic, ond mi gês i drên arall awr a hannar yn hwyrach, oedd yn cyrraedd Bordeaux am tua hannar awr wedi saith ar fin nos. Erbyn i mi gael goriada’r apartment, setlo i mewn, piciad i’r siop i stocio fyny ar ‘hanfodions,’ a disgyn i gysgu wrth watsiad Ffrainc v Rwmania ar y bocs, doedd hi’m yn bell o hannar nos (amsar nhw) erbyn i fi’i throi hi am allan.

Mi oedd y dafarn gynta gyrhaeddis i reit dros ffordd i’r Fan Zone (yr agosa fuas i unrhyw un o’r rheiny), ac yn llawn o grysau cochion oedd yn gorlifo i’r stryd tu allan, lle’r oedd bar bach ar olwynion yn gwerthu peintia Heineken ar y pafin. Wedi codi peint, mi darrais fewn i ffrind o ochrau Port. Roedd yna hogia o Gaerdydd efo fo, ac un ohonyn nhw bellach wedi byw yn Denmarc ers blynyddoedd lawer. Mi oedd hwnnw dan deimlad oherwydd yr achlysur (a’r cwrw), ac yn emosiynol iawn. Mi fyddai ’na gryn dipyn o gefnogwyr selog Cymru’n cael un o’r munudau hynny dros y dyddiau nesaf, ond roedd mwy na’r achlysur wedi cyffwrdd y cyfaill o Ddenmarc.

Dewi a rhai o griw Stiniog yn mwynhau'r 'ambience' Ffrengig

Yn Gymro balch a gwladgarol (fel mae dilynwyr tîm pêl-droed Cymru), roedd o’n torri ei galon wrth egluro i mi fod ei blant, oedd wedi eu magu yn Denmarc, yn ddwyieithog – ond nad oedd y Gymraeg yn un o’r ddwy iaith. Roedd o’n teimlo i’r byw ynghylch hynny, ac roedd ganddo gywilydd nad oedd o’n gallu siarad Cymraeg ei hun, ac o’r herwydd, heb allu pasio’r iaith ymlaen i’w blant. Doedd o ddim y dyn dros ei chwe troedfadd o hyd a lled cynta imi’i weld yn crio i mewn i’w beint, a fyddai o mo’r Cymro olaf i mi ei weld yn crio dagrau o falchder dros yr wythnosau nesaf. A fyddai o ddim yr unig Gymro di-Gymraeg fyddai’n chwalu i ddagrau wrth fynegi ei falchder yn yr iaith, a’r sylweddoliad o ba mor amlwg ydi ei lle yn ein hunaniaeth genedlaethol.

Cymeriad arall fuas i’n siarad efo tu allan y bar cynta hwn oedd yr hen gradur ’na fuodd ar y newyddion adra (ac yn Ffrainc, am wn i) – y boi oedd yn dilyn tîm Cymru ar draws Ffrainc dan gysgu’n ryff mewn parciau ac ar strydoedd. Dwi’n meddwl mai Cymraeg oedd o’n siarad efo fi, ond fedra i ddim bod gant y cant yn siwr, achos ro’n i’n cael traffarth ei ddallt o. Roedd o wedi cael un neu ddau yn ormod, ac oni bai am y ‘wheelie bin’ yr oedd o’n bwyso arno fo wrth siarad efo fi, fysa fo wedi disgyn. Roedd o’n gwisgo jaced a trwsus oedd yn batrwm o faneri draig coch, a het ddraig goch, steil cap stabal, ar ei ben. Roedd ganddo wallt gwyllt a locsan lwyd, flêr, a sbectol (os dwi’n cofio’n iawn), ac roedd hoel haul ac awyr iach yn dew ar groen ei wyneb. Dyn difyr iawn i weld, er na ches i fawr o synnwyr ganddo, ac er ei fod o’n trio’i orau i fod yn synhwyrol. Ar y pryd, doedd genai’m syniad ei fod o’n cysgu’n ryff ar ei daith. Mi welis i o lawar gwaith yn y gemau, ac yn stesion drên Lille un diwrnod, hefyd, ond ges i mo’r cyfla i gael sgwrs iawn efo fo. Biti.

Tu allan y bar yma, hefyd, welis i’r faner ‘Many Tribes One Nation’ am y tro cyntaf. Baner Cymru anferth oedd hi, wedi ei gosod ar ddarn o darpŵli gwyn. Ar y tarpŵli, uwchben y faner, roedd y geiriau ‘Together Stronger’ ac o dan y faner, ‘Many Tribes, One Nation’. Arni, hefyd, oedd bathodynau’r pedwar prif dîm pêl-droed yng Nghymru – Abertawe, Caerdydd, Wrecsam a Casnewydd. Y syniad oedd atgyfnerthu’r teimlad diweddar o undod rhwng cefnogwyr y pedwar tîm – a phob tîm arall yng Nghymru – ac anghofio am yr hen elyniaethau unwaith ac am byth. Roedd gan berchenog y faner feiro a ffelt pen i bobl arwyddo’r faner i fynegi’u cefnogaeth – ond erbyn i fi fynd i roi fy enw arni, roedd o wedi colli’r feiro a’r ffelt pen. Mi welis i’r faner eto yn Bordeaux, ond ches i’m cyfle i’w harwyddo tan gêm Toulouse. Erbyn hynny mi oedd ’na gannoedd o enwau arni.

Mae gen i lawar o atgofion hynod – rhai melys a rhai gwallgo a swreal – o’r pum noson yr arhosis i yn Bordeaux. Ond mi wna i ganolbwyntio ar y pêl-droed a phrydferthwch perffaith yr achlysur arbennig hwn – dyddiau cyntaf yr antur fawr, pan hudodd ffans Cymru Ffrainc gyfan, ac y disgynnodd yr holl wlad mewn cariad efo ni, ac efo Cymru. Dyma pryd y gwthiwyd ein gwlad fach, ei hiaith a’i chefnogwyr hwyliog, meddw, gwallgo a chyfeillgar i amlygrwydd rhyngwladol. Y dyddiau a nosweithiau pan gofleidiodd y Ffrancwyr ni a’n cymryd i’w calonnau – a ninnau hwythau hefyd. Dyma pryd oedd y Cymry ar y newyddion (am y rhesymau iawn) bob nos, y tafarnwyr yn ein canmol i’r cymylau, a hyd yn oed yr heddlu yn mynd ar y teledu yn un swydd i ddatgan pa mor “ffantastig” oeddan ni!

Roedd hyn i gyd yn wrthgyferbyniad llwyr i’r clipiau newyddion o Marseille, lle’r oedd elfennau mwyaf afiach cefnogwyr Lloegr yn rhedeg reiat ac yn cwffio efo’r trigolion lleol (cyn cael chwip dîn iawn gan y Rwsiaid!). Yn syth, mi welodd Ffrainc a’r byd pa mor wahanol oeddan ni i’r Saeson. Ac wedi i ni guro Slofacia, pryd y gwyliodd miliynau o bobl y môr o gefnogwyr a’u cannoedd o faneri, yn bloeddio canu Hen Wlad fy Nhadau ar y teledu, roedd lle anrhydeddus Cymru (a ninnau’r cefnogwyr) yn Neuadd Fawr chwedloniaeth pêl-droed rhyngwladol wedi ei gadw hyd dragwyddoldeb.

Mwya sydyn, Cymru oedd tîm y niwtrals, ac ail dîm pawb, bron – yn enwedig y Ffrancwyr, oedd wir isio i ni gyrraedd y ffeinal i chwarae yn eu herbyn. Roedd baneri Cymru yn ymddangos yn ffenest siopau, bariau a tecawês kebabs ar draws pob dinas lle’r oeddan ni’n chwarae gêm. Roedd unrhyw un mewn crys coch Cymru yn cael croeso wrth gerdded ar fws, neu mewn i unrhyw far neu gaffi.
Goleuwyd Tŵr Eiffel yn lliwiau Cymru am y tro cyntaf wedi’r fuddugoliaeth hon yn Bordeaux, ac o fewn wythnos neu ddwy roedd hi’n bosib gweld plant bach Ffrengig yn gwisgo crysau Cymru ag enw Gareth Bale ar y cefn.
 *  *  *   *

Mae ail bennod hanesion Prysor yn rhifyn Hydref: “...mi wawriodd bore’r gêm yn Bordeaux. Cymru v Slofacia...Cofiwch y dyddiad am byth!”
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016. Dilynwch y gyfres Ewropeaidd efo'r ddolen 'Ewrop' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Mae Dewi wrthi’n gweithio ar lyfr newydd fydd yn rhoi mwy o hanes ei deithiau yn dilyn Cymru. Cyrhaeddodd ei nofel ddiweddaraf Rifiera Reu (Y Lolfa, £9.99), restr fer Llyfr y Flwyddyn eleni, ac mae dal ar werth.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'bwledi yn clecian uwch ein pennau..'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Chwefror 1916
Roedd nifer o lythyrau'r milwyr yn dal i gael eu cyhoeddi gan Y Rhedegydd, ynghyd â lluniau a cherddi lu. Daeth cerdd faith arall gan Glyn Myfyr ddiwedd Ionawr dan y testun 'Cyfarch y Plant Sy'n 'Mhell'. Defnyddiai'r Myfyr lawer o enwau lleoedd yn y gerdd 14 pennill, fel petai i godi mwy o hiraeth ar y milwyr o'r fro oedd yn gwasanaethu gyda'r fyddin Brydeinig.

Ar 5 Chwefror 1916 daeth y newyddion trist am filwr ifanc o Gellilydan, Evan Davies, Llwyn Eifion, yn cael ei ladd yn y brwydro, y cyntaf o'r pentref hwnnw i farw ar faes y gad.

Yr wythnos ddilynol derbyniodd y papur lythyr gan y Preifat Alun Mabon Jones o 'rywle yn Ffrainc', oedd y darlunio sefyllfa'r milwyr yn y ffosydd ar y pryd. Cynhwysir y cyfan eto yn ieithwedd y cyfnod, fel pob dyfyniad yn y gyfres o erthyglau:

...Chwith gorfod troi yn ôl o'r Trenches ambell noson, a bwlch yn y rheng, a chymrawd wedi rhoi ei fywyd yn aberth dros ei wlad. Er hyn oll, rhaid ymwroli ac ail-afael yn y dryll a'r bidog, a bod ar y mur yn gwylio, gan gofio yn aml am y rhai sydd gartref yn gweddïo ar ein rhan. Ni chaniateir i ni ddweyd ond ychydig o'r hanes. Dyddorol iawn fyddai gennyf roi hanes y daith o'r dechreu hyd yma, ond mae dwylaw trwm a llygad craff y 'Censor' yn chwilio ac yn chwalu ein llythyrau, ac yn ein cau i derfynau cyfyng iawn...Da gennyf am ymdrechion diflino Pwyllgor y Red Cross yn Ffestiniog. Maent yn gwneyd mwy o wasanaeth nag a dybient drwy anfon anrhegion i gysuro ein milwyr. Ni wyddoch chwi yna faint mae caredigrwydd cyfeillion yn ei effeithio arnom ni yma. Nid oes dim yn sirioli yspryd y bechgyn, ar ôl cael eu rhyddhau o'r Trenches, ar ôl bod yno am ddyddiau, na gweled y Mail yn ein disgwyl oddiyno. Ac O! y rhedeg a'r holi fydd, gan edrych am barsel neu lythyr. Y drwg yn aml ydyw y bydd y parsel yn rhy fawr, a'n hamser ninau yn fyr cyn gorfod troi yn ôl am y Trenches...

Disgrifiadol iawn oedd llythyr tebyg a anfonwyd gan y Sapper R. Humphreys, ac a gyhoeddwyd ym mhapur Cymraeg wythnosol yr Unol Dalaethau, Y Drych. Dan bennawd 'Gyda'r Sappers yn Ffrainc. Llythyr dyddorol gan un o'r Mwynwyr', nid oedd hwn am ddatgelu enw'r lle yr oedd ynddo, ond '...y mae yn ddigon hysbys i chwi; ni chaf ei enwi, ond gwnewch o allan.'

Rhoddodd ddarlun o'r gwaith paratoi oedd yn ei wneud, megis torri dugouts a llenwi bagiau â thywod, i wneud tŷ ohonynt, tŷ gyda digon o le i 36 gysgu ynddo. Yna disgrifir y fangre yr oeddynt ynddo, gan gyffelybu’r lle â'r 'Hen Wlad oddeutu Ffestiniog'.

Roedd yn gweld Tŷ Nant y Beddau yn ei ddarlun, a'r dirwedd oddiyno yn debyg iawn i'r mawndir dros y Migneint i gyfeiriad Llechwedd Ddeiliog. Wedi breuddwydio am ychydig am ei hen gynefin gartref, daw realiti'r sefyllfa ato'n sydyn, wrth ddisgrifio bywyd yn y ffosydd.

'Dyma ddechreu gofidiau; dŵr a chlai at hanner ein gliniau, ac felly y byddwn am tua milldir a hanner, wrth gael un troed yn rhydd y mae y llall yn glynu yn y clai a'r bwledi yn clecian uwch ein pennau...'

Anfonodd y Preifat David Morris lythyr, a cherdd o werthfawrogiad i Jennie Hughes, Ysgrifennydd Cymdeithas y Groes Goch yn Nhrawsfynydd, i ddiolch am garedigrwydd yr aelodau tuag at y milwyr.

I ferched glew Trawsfynydd
Rhof ddiolchgarwch llwyr
Am gofio am ein meibion
Sy'n ymladd fore a hwyr;
Ni raid i'n ddioddef anwyd
O'n traed na'n cefnau mwy
Tra bo calonnau cynnes
Yn curo yn y plwy'.

Parhewch i ddal eich 'baner'
I fyny tua'r nen,
Os coch y 'nawr, daw amser
'R'aiff yn eich dwylaw'n wen,
Mae'ch aberth ar yr allor
Yn siŵr o droi ryw awr
Yn 'fuddugoliaeth' fythol
Yn hanes Prydain Fawr.

---------------------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.