YDI’R ZIP YN AGORED i syniadau'r gymuned?

Mae galwadau am sefydlu 'Cronfa Gymunedol' wedi dod yn sgil cais cwmni Zip World am £6.2 miliwn o arian gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU trwy gyfrwng Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru. Maen nhw eisiau datblygu atyniadau ychwanegol yn y Blaenau a Bethesda. Yn gefndir i’r cais mae’r ffaith fod cwmni Zip World wedi’i werthu yn Rhagfyr 2024 i Gwmni Dolphin Capitol am £100 miliwn!

Daw’r alwad am gronfa gymunedol yn sgîl ymchwil gan gwmni Foundational Economy Research, a’u hadroddiad "Chwe rheswm pam na ddylai Zip World gael £6.2 miliwn" (sydd ar gael yn Gymraeg a Saesneg ar eu gwefan). 

 

Bwrdwn yr adroddiad ydi y dylid “dyrannu cronfeydd cyhoeddus... i gynorthwyo prosiectau na fyddent fel arall yn cael eu cynnal. Ymhellach, dylid mynnu bod yn rhaid i ymgeiswyr am grantiau ddangos buddion cymunedol lleol sylweddol.” 

 

 

Mae’r chwe rheswm yn cynnwys, er enghraifft, fod Zip World yn gwneud digon o elw i fwrw ymlaen efo’r gwellianau ar eu costau eu hunain heb gael arian gan y trethdalwr; ac nad ydynt yn cyfrannu gwasanaethau defnyddiol na chyllid i roi rhywbeth yn ôl i’r cymunedau y maen nhw’n weithredol ynddynt.

Diolch i Beca Roberts, sy’n gynghorydd sir yn Nyffryn Ogwen am gyfrannu’r darn isod am y trafodaethau am gronfa gymunedol.

Mae’r cwmni wedi mynd ati yn y ffordd arferol i gefnogi ei achos am gymorth ariannol trwy honni y bydd swyddi’n cael eu creu a thrwy sôn am y buddion a ddaw i ran y rhanbarth yn sgil gwariant gan bobl a fydd yn ymweld â’i atyniadau yng ngogledd Cymru. Mae hyn yn rhan o batrwm rheolaidd o gwmniau mawr yn derbyn arian cyhoeddus heb unrhyw dystiolaeth bendant fod yr arian yna yn cael effaith gadarnhaol yn economiadd ac yn gymdeithasol o fewn y cymunedau mae nhw'n gweithredu. 

Mae ymgyrch felly ar y gweill yng nghymunedau Ogwen a Bro Ffestiniog i alw ar Zip World i weithio efo'n cymunedau i sefydlu cronfa gymunedol.

Mae Zip World ar hyn o bryd yn cynnal ymgynghoriad ar becyn budd cymunedol, ac mae hyn yn gyfle hollbwysig i’r gymuned leisio barn ac i ddylanwadu ar y buddion posib y gallai’r prosiect eu cynnig i bobl leol.

Yn ystod sesiynau diweddar a drefnwyd gan Zip World, daeth yn amlwg bod cryn ddryswch o ran beth yw pwrpas yr ymgysylltu. Yn hytrach na gwrando’n weithredol ar y gymuned, bu’r digwyddiadau hyn yn gyfle i’r cwmni gyflwyno eu syniadau presennol -yn hytrach na chreu gofod gwirioneddol ar gyfer barn y trigolion.

Mae'r syniad o sefydlu cronfa waddol gymunedol -cronfa barhaol fyddai’n cefnogi mentrau lleol yn Nyffryn Ogwen a Blaenau Ffestiniog- wedi’i godi dro ar ôl tro gan aelodau o’r cyhoedd ac arbenigwyr. 

Serch hynny, mae Zip World wedi gwrthod cynnwys syniad o’r fath yn eu pecyn budd cymunedol.
Mae’r pecyn budd cymunedol sydd wedi’i rannu hyd yma yn ymddangos, yn anffodus, fel un sy’n canolbwyntio ar fentrau fydd yn gwasanaethu anghenion y cwmni ei hun yn bennaf, yn hytrach na darparu buddion sylweddol a diriaethol i’r gymuned leol. Nid yw’n glir sut y bydd y buddion hyn yn cael eu rheoli, na sut y bydd cymunedau lleol yn elwa’n ymarferol ohonynt.

Er hynny, mae Zip World wedi nodi eu bod yn agored i adborth ar y ddogfen hon. Mae’n hanfodol felly bod trigolion lleol yn cael cyfle gwirioneddol i’w darllen a mynegi eu barn.

Os hoffech gopi o’r pecyn drafft, cysylltwch â: cynghorydd.ElfedWynapElwyn[AT]gwynedd.llyw.cymru neu cynghorydd.becaroberts[AT]gwynedd.llyw.cymru

Mae eich llais yn bwysig. Os ydych yn teimlo bod y buddion a gynigir gan Zip World ddim yn adlewyrchu anghenion eich cymuned -neu fod cyfleoedd pwysig wedi'u hanwybyddu- dyma’ch cyfle i ddweud hynny’n glir.

Yn y cyfamser, mae trafodaethau’n parhau’n lleol i sefydlu cronfa gymunedol wirioneddol ystyrlon, waeth beth fydd penderfyniad Zip World. Ond mae’n hanfodol bod unrhyw brosiect a gynhelir yn ein cymunedau yn adlewyrchu blaenoriaethau’r bobl sy’n byw yma.
- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2025

Y zipfyd yn y newyddion eto: Iaith a Gwaith

 

 

Bro a Byd Sel

Ar Ddydd Llun Gŵyl y Banc diwedd Mai yn Neuadd Llan Ffestiniog, cynhaliwyd diwrnod o sgyrsiau i ddathlu a chofio bywyd yr hynod Sel Williams. Er y tywydd gwael, roedd hi’n braf gweld y Neuadd dan ei sang, gyda mwy a mwy o gadeiriau yn gorfod cael eu tynnu allan wrth i fwy o bobl ddod i wrando ar yr hanesion.

O dan arweiniad Robat Idris, cafodd y diwrnod ei rannu i mewn i 4 sesiwn oedd yn cwmpasu gwaddol Sel, sef Bro, Cymru, Rhyngwladol ac Addysg. 

Yn gyntaf, cafwyd cyflwyniad gan Gwenlli Evans a Ceri Cunnington ar gyfraniad enfawr Sel i ddechreuad Cwmni Bro Ffestiniog, cyn symud ymlaen i’w gyfraniad ar lefel genedlaethol, gydag Angharad Tomos yn rhoi teyrnged arbennig iddo wrth drafod eu cyfeillgarwch a’i gefnogaeth i Gymdeithas yr Iaith. 

Cafwyd hefyd sgyrsiau difyr gan Leanne Wood (cyn arweinydd Plaid Cymru) a Beth Winter (cyn Aelod Seneddol Llafur dros Gwm Cynon yn San Steffan) am eu profiad o weithio gyda Sel i geisio datblygu rhaglen debyg yn y Cymoedd i’r hyn y mae Cwmni Bro yn ei gyflawni.

Yn dilyn cinio yn Y Pengwern, cafwyd dwy sesiwn arall gyda dau o gyfeillion Sel - Huw Jones yn trafod y teithiau rhyngwladol y buodd arnynt yng nghwmni Sel, yn bennaf i wlad Ciwba, ble bu Sel o help mawr i sefydlu Cyfeillion Cymru Ciwba ac un o Gymru Ciwba a gyflwynodd gân o waith Ewan MacColl am y Chwyldro yng Nghiwba yn 1959.

 

I gloi’r diwrnod cofiadwy hwn, cafwyd sesiwn gyda 4 o bobl a fu dan ddylanwad Sel o’i gyfnod yn y byd Addysg. Yn eu mysg oedd Shan Ashton, un a gydweithiodd â Sel yn y Coleg Normal a Phrifysgol Bangor am sawl blwyddyn.  Cafwyd storïau lu am eu cyfnod yn gweithio gyda’i gilydd, gyda’r gynulleidfa yn eu dyblau. 

Roedd yn ddiweddglo perffaith i ddiwrnod arbennig yn cloriannu cyfraniad gŵr arbennig i’w gymuned a’i wlad.
Rhydian Morgan
- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2025

 

Ymgyrch Tafarn y Wynnes

Cynhaliwyd cyfarfod yng Nghapel Hyfrydfa ym mis Hydref i drafod prynu ac adfywio Tafarn y Wynnes. Roedd yr ymateb yn werth chweil, bu i oddeutu 60 o bobl droi fyny, yn ogystal â hyn roedd llawer wedi ymddiheuro gan ei bod methu mynychu ond yn awyddus i helpu hefo’r fenter.  

Yn cyfarfod roedd pawb yn cytuno bod eisiau ail agor Y Wynnes yn ôl fel tŷ tafarn yn ogystal â defnyddio’r adeilad fel canolfan i’r gymuned. Trafodwyd gweithgareddau oedd yn addas i bob oed, roedd y rhain yn cynnwys, caffi, siop, paratoi prydau parod, hybu’r iaith drwy gynnal gwersi Cymraeg, dyddiau a nosweithiau cymdeithasol. Peth braf oedd gweld bod llawer o bobl yn teimlo’n angerddol am ail agor yr adeilad a hefyd yn fodlon helpu yn yr ymgyrch.

Mae’r Wynnes bellach wedi cau ei ddrysau ers wyth mlynedd; er hyn mae llawer o bobl yn cofio’r Wynnes fel calon i’r gymuned, ac yn hel atgofion am yr adeilad. Mae gweld yr adeilad wedi dirywio yn dorcalonnus. Mae’r ffaith ei fod ar werth yn y cyflwr yma wedi cael pobl i siarad a thrafod sut mae llawer o bentrefi wedi gallu ail agor adeiladau er budd y gymuned. Barn pawb sy’n rhan o’r ymgyrch ydy mai'n bosib dilyn sawl tafarn cymunedol arall sydd wedi sefydlu yn llwyddiannus. 

Mae’r ymgyrch yn ei ddyddiau cynnar. Hyd yn hyn rydym wedi llwyddo codi ymwybyddiaeth am dafarn cymunedol ym Manod. Mae cais am grant wedi mynd mewn, yn ogystal ag eraill ar y ffordd. Bu i ni gael trafodaeth gyda Radio Cymru ac erthygl yng nghylchgrawn Golwg er mwyn rhannu’r gair. Y diweddaraf ydy ein bod wedi sefydlu pwyllgor sydd yn barod i weithio yn galed ar yr ymgyrch. 

Fel dechrau pob ymgyrch, rydym yn wynebu heriau, yr un mwyaf ydy bod yr adeilad ar werth am bris uchel, er fod y pris wedi dod lawr yn ddiweddar. Y camau cyntaf fydd cael prisiwr annibynnol ac asesu’r adeilad yn iawn. Siarad hefo’r perchennog a gofyn oes posib ei dynnu oddi ar y farchnad am ychydig amser, er mwyn cael trefn ar y sefydlu. Y peth pwysig sydd rhaid gwneud ydy symud yn gyflym. 

Y ffordd ymlaen fel sydd wedi cael ei drafod yn y pwyllgor diweddara: trafodaethau a chael cyngor gan dafarndai sydd wedi sefydlu. Mwy o geisiadau grantiau, a chyfranddaliadau cymunedol . Bydd mwy o wybodaeth am hyn i ddilyn yn fuan. I’r fenter yma lwyddo rydym yn awyddus i gael cefnogaeth mwy o bobl a busnesau o’r gymuned i ymuno yn y project yma.

Peth braf fysa gallu cyflawni'r uchelgais yma. Dychmygwch mor fendigedig fysa gweld Tafarn y Wynnes yn ôl yn ei ogoniant ac yn cynnig croeso cynnes i bawb. Edrychaf ymlaen at rannu mwy o wybodaeth a diweddariadau.

I unrhyw un sydd eisiau bod yn rhan o’r project cyffrous yma, (mi fydda ni wir yn gwerthfawrogi). Plîs cysylltwch hefo Nia neu Gwenlli. Hefyd cofiwch ddilyn ein tudalen facebook Wynnes Cymunedol er mwyn cael y newyddion diweddaraf.
Gwenlli@cwmnibro.cymru  

niapar71@gmail.com

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2024

Yr Aelwyd

Erthygl o rifyn Mawrth 2024

Mae cwmni Antur Stiniog wedi llwyddo i brynu hen Aelwyd yr Urdd, ac erbyn hyn mae’r cynlluniau yn barod a’r adeiladwyr hefyd yn barod i ddechrau ar eu gwaith. Pan fydd yr Aelwyd yn barod, bydd yma gyfle gwych i bobol ifanc y fro gael gofod ddelfrydol i greu Hwb gwych reit yng nghanol y dref – canolfan fydd yn cynnig pob math o weithgareddau i’n ieuenctid. 

 

Hefyd, yn ystod yr amser y bydd yr adeiladwyr yn gweithio ar yr Aelwyd, mi fydd Cwmni Bro Ffestiniog yn trefnu llawer o weithgaredd diddorol trwy gydol y flwyddyn sydd yn dod – cyfleon difyr i'r ieuenctid gael cymryd rhan yn eu cymuned, eu cymdeithas a'u diwylliant, er mwyn iddyn nhw greu cymuned gref a bywiog, a dysgu crefftau wrth wneud hynny. Rhan bwysig o hyn fydd clybiau ieuenctid fel Clwb Clinc yn Cell, Clwb Cic yn y Clwb Rygbi a Cell, a chriw ieuenctid GISDA, a gallu cydweithio gyda phawb – yn enwedig Ysgol y Moelwyn, sydd wastad yn barod i gydweithio trwy fynd â’r plant efo ni i weld hanes y fro, a’r henebion sydd yma yn yr ardal, trwy fenter Cynefin a Chymuned, ac hefyd i farddoni a chreu celf a mwy.  

Creu, creu, creu! Yn ogystal â chelf a cherddi gan blant yr ysgol, mae digon o adnoddau yn y dre i’r plant gael syniadau, megis baneri, murluniau a graffiti dychmygus, creu pamffledi, crysau-T, bathodynnau a mwy. Bydd yr ieuenctid yn dysgu sut i drefnu gigs gan fandiau yr ardal, ac hefyd yn helpu trefnu Gŵyl Car Gwyllt a dod yn ran bwysig o’r ŵyl, a mwy, fel bod yr ieuenctid yn dod yn rhan neilltuol o’r gymuned ac yn teimlo fel eu bod hwythau yn ran bwysig o’u tref, yn ieuenctid positif efo balchder yn eu bro – ac hefyd yn rhan o Gymru a’r dyfodol.

Tra bo’r Aelwyd yn cael ei adeiladu, byddwn yn mynd a'r ieuenctid am dro i ddysgu am hanes ein bro, gan weld henebion yr ardal, â mynd i weld archaeolegwyr yn cloddio, a chael helpu'r archeolegwyr hefyd. Yn ogystal, mi fyddwn yn mynd â'r criw ifanc i weld sut mae'r systemau hydro lleol yn gweithio, diolch i fenter GwyrddNi, sut y mae ailgylchu yn cael ei ddefnyddio, a llawer, llawer mwy. 

Mae llu o bethau yn barod ar gyfer y plant, o Chwarel Rhiwbach a’r dramffordd yn ôl i’r dref, Sarn Helen, Bryn y Castell lle fu’r Celtiaid yn creu haearn allan o fawn (bog-iron), y tir tu allan i faes Tomen y Mur, Castelli Cymreig, Llys Castell Prysor, Ranges Trawsfynydd, meini hirion, carneddi a siambrau claddu, a bryngaerau ardal Harlech a Dyffryn Ardudwy. Yn ogystal, yn ystod yr wythnos nesaf, mi fydd plant yr ysgol yn cael mynd i weld yr Aelwyd, iddyn nhw gael gweld y potensial sydd yno. Byddwn ni wedyn yn gofyn iddyn nhw sgwennu cerddi a chreu celf a fydd yn dweud be fath o weithgaredd fyddan nhw’n licio ei weld yn yr Aelwyd. 

Bydd yr Aelwyd yn cynnig pob math o weithgareddau i’r ieuenctid lleol, a syniadau yr ieuenctid fydd y cwbl. Yr ieuenctid fydd yn llywio’r project. Creu celf a barddoniaeth, graffiti clyfar a murluniau, cynnal nosweithiau fel stand-yp, actio, sgetshis, creu ffilmiau byr, cerddoriaeth, meic-agored i’r ieuenctid ddod i’r llwyfan efo’u offerynnau, neu gomedi a ballu, trefnu noson Stomp, neu drefnu Beirdd v Rapwyr. Bydd lle i arluniau y bobl ifanc ar y waliau a’r to, neu ar y tu allan. Bydd lle i chwarae pool, darts, tenis bwrdd, dysgu recordio caneuon, dysgu creu miwsig gyda meddalwedd stiwdio, dysgu DJ'io, rapio, a dysgu offerynnau cerddorol. Bydd digon o le yno i bractisio yn un o’r stafelloedd. Mi ddaw yr ieuenctid at ei gilydd i greu caneuon gyda help ei gilydd, ac erbyn hynny bydd PA ar gael i’r bandiau hyfforddi neu berfformio i’w ffrindiau.

Gyda’r stafell uwchben bydd byrddau isel a cwshins ac ati, lle mae gallu tshilio i siarad neu sgwennu, darllen neu wneud celf, ffotograffiaeth, rhannu miwsig, neu chwarae gemau bwrdd, a siarad a casglu syniadau, creu posteri a sgwennu cerddi, sgriptio a hyd yn oed dechrau nofel! Gyda chamerâu a stiwdio olygu bydd yr ieuenctid yn gallu gwneud ffilmiau byr – tua 10 munud yr un. 

O dan yr ystafell uchel, mae stafell tech (stiwdio miwsig, stiwdio golygu ffilmiau a.y.b.), a stafell arall ble bydd caffi cŵl – a’r ieuenctid fydd yn rhedeg y caffi hwnnw, yr ieuenctid fydd yn rheoli. Bydd y caffi efo vibe cool a chilled, fel yn y stafell uwchben. Fan hyn gewch chi greu mwy o syniadau efo’ch gilydd. Syniad arall ydi rhoi sgrîn, neu ddau neu dri teledu ar y walia, er mwyn i’r ieuenctid wylio DVDs, gemau pêl-droed a rygbi rhyngwladol – a llawer mwy. Caiff yr ieuenctid ddylunio posteri, crysau-T a bathodynnau, a dysgu i ddefnyddio peiriannau celf. 

Mae cymaint o weithgaredd yn aros yr ieuenctid. Rydym yn gobeithio bydd y plant yn deall sut i ymateb i broblemau’r byd, o’r hinsawdd i’r rhyfeloedd a’r cwmnïau mawr yn codi biliynau o arian tra bod bwyd a nwy yn rhy ddrud i bobl fel ni. Rydan ni’n gobeithio y bydd yr ieuenctid yn tyfu i fod yn bobol ifanc cydwybodol, gan obeithio y byddan nhw’n trio gwneud rhywbeth am y problemau hyn. 

Mae mentrau gwych yn Stiniog, sydd yn gwneud pethau gwirioneddol dda. Bydd gweld be mae’r mentrau hyn yn wneud yn siŵr o agor llygaid yr ieuenctid. Tybed mae ein ieuenctid ni fydd yn achub ein ardal, ein cymuned, Cymru a’r Gymraeg, a’r byd? Gyda hyn, rydym am helpu’r plant i greu deisebau os oes rhywbeth yn eu poeni, a sut i’w gyrru nhw i’r gwleidyddion (a cofiwch y cewch bleidleisio o oed 16 i fyny). 

Bydd ‘Yr Aelwyd’ yn hwb llawn creadigaeth, dychymyg a syniadau, ac yn lle cŵl i’r ieuenctid ei ddefnyddio. Lle i greu, lle i drefnu, a lle i tshilio, heb rywun yn dweud wrthyn nhw be i wneud. Gaiff yr ieuenctid reoli, yn creu eu rheolau eu hunain. Yr ieuenctid fydd ‘in charge’!
Dewi Prysor

Cynghorydd Prysuraf Gwynedd?

Diolch yn fawr unwaith eto i Elfed Wyn ap Elwyn, sy’n cynrychioli ward Bowydd a Rhiw, am gytuno i rannu rhywfaint o’i hanes diweddar.

Mae’r haf wedi bod yn un eithaf prysur i mi, wrth i mi wneud fy ngwaith gyda’r cyngor, gweithio swyddi eraill, a threulio amser gyda fy nheulu.

Dyma’n fras dipyn o bethau bues i’n gwneud:

Roedd dipyn o lefydd angen cadarnhad gydag ail-beintio neu paentio llinellau melyn o’r newydd;  cafodd rhai o’r llinellau melyn eu paentio ar Fedi’r 1af,  ger tai Dolawel, Rhiwbryfdir.
Mae dwy broblem y codi’n eitha’ aml, sef parcio a baw cŵn, ac mae dipyn o’n amser i fel arfer yn cael ei neilltuo i fynd ar ôl y problemau yma! 

Trafaeliais o gwmpas y ward nifer o weithiau yn siarad a thrafod problemau o ddydd i ddydd gyda phobl a busnesau. Trefnwyd arwydd dim tipio slei ar y ffordd i Chwarel Maenofferen. 

Elfed yn anerch Rali Annibyniaeth i Gymru, Caernarfon 2019. Llun- Ifan James

Bu’r warden baw cwn yn y ward er mwyn:
1. Edrych at ddatrys bobl sydd wedi bod a cwn o gwmpas yn baeddu
2. Gosod 2 fin newydd yn Rhiwbryfdir a Glanypwll
Bu’m mewn cyfarfod i drafod glanhau’r llinell drên rhwng Blaenau a Thrawsfynydd -mae mwy o fanylion mewn ysgrif arall yn y rhifyn hwn.

Dilyn y trafodaethau i gael y bws hwyr rhwng Blaenau a Phorthmadog, dilyn fyny’r cyfarfod i edrych ar ddatblygiad gyda’r T22. Cysylltu gyda Liz Roberts (Cynghorydd Sir Conwy) a Thrafnidiaeth Conwy – a chyfarfod er mwyn trafod cael Bws Fflecsi lawr i Flaenau Ffestiniog. Trefnwyd cyfarfod gyda Trafnidiaeth Cymru i drafod dyfodol yn trên rhwng y Blaenau a Llandudno.

Dwi wedi dechrau glanhau arwyddion stryd rhwng Dolrhedyn a Glanypwll, fel rhan o ddiwrnod ‘Glanhau Stepan drws’ - gobeithio cynnal diwrnod fel yma unwaith pob deufis.

Ambell weithgaredd arall:
Helpu bobl gyda materion personol sy’n codi; Cyfarfod efo criw sydd eisiau creu lle i chwarae pêl-rwyd; Mynd ati i drafod cael grantiau i adeiladau a chlybiau yn y dre’; Edrych ar y ffordd i ddatblygu parc yn Fron Fawr; Dilyn fyny ar faterion sy’n codi gydag ADRA; Cysylltu â’r tîm glanhau i dacluso o gwmpas y ward; Cyfarfod efo’r Cyngor Tref 07/08 i drafod y system CCTV; Trafod materion gyda chymdeithasau ym Mlaenau.

Mae nifer o bethau eraill dwi wedi’i wneud ond ddim yn gallu cofio bob dim, a llawer o achosion hefyd sy’n dal i fynd ymlaen.

Tu allan i waith y cyngor bues i'n gweithio mewn ambell swydd wahanol, o weini bwyd, i arddio a ffermio, a braf hefyd oedd gallu cipio dipyn bach o ddiwrnodau prin i fwynhau gydag Anwen a’r ‘feilliaid yn mynd i’r Eisteddfod ym Moduan, a mynd am dro o gwmpas Gwynedd.

Os ydych chi eisiau codi unrhyw fater cofiwch godi’r ffôn neu e-bostio cynghorydd.elfedwynapelwyn@gwynedd.llyw.cymru - hapus i drafod a helpu unrhyw amser.

(Gwahoddwyd pob un o bedwar cynghorydd sir y dalgylch i yrru diweddariad. Gol.)

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2023

Y cynghorydd Glyn Daniels o rifyn Hydref

Gweld Dyfodol Gwell

Yng nghanol mis Hydref, aeth prosiect GwyrddNi ymlaen efo cwpl o sesiynau yn Neuadd Llan Ffestiniog: grŵp o ryw drideg o wirfoddolwyr oedd yn cwrdd â'i gilydd fel math o ‘Gynulliad’ i gymryd cam nesaf o adeiladu dyfodol gwyrdd i Flaenau Ffestiniog. 

Cyfle gwych oedd hwn: i gwrdd â phobl leol eraill; i drafod ein gobeithion ar gyfer y dyfodol; ac i wrando syniadau gan ‘aelodau’ eraill am wella bywyd cyffredinol yn yr ardal. Ond wrth gwrs, y peth pwysicaf ym mhob sgwrs oedd cwestiwn mawr o newid hinsawdd.

Yn y sesiwn gyntaf, cawsom ni gyfle i rannu ein gweledigaeth bersonol ar gyfer y dyfodol delfrydol (a gwyrdd). Roedd ’na lot ohonom ni yn sôn am egni gwyrdd, e.e. y posibiliadau lleol efo hydro-electrig; rhai eraill am gyfleoedd i greu marchnad leol ar gyfer bwyd; a rhai eraill am ffyrdd newydd o rannu adnoddau a sgiliau. Ffocws yr holl sgwrs oedd dychmygu sut fyddai’r gymuned yn gallu ymateb i effeithiau newid hinsawdd. Trafodaeth am ein gweledigaeth oedd hi, ond dim jyst breuddwydion afrealistig: ro’n i’n eistedd wrth fwrdd lle'r oedd ‘na ddadleon am ynysiad (insulation) mewn tai lleol. 

Canlyniad ein sgwrs ni oedd cydnabod pa mor anodd ydy o perswadio pobl (hyd yn oed efo grantiau) i wneud newidiadau mawr fel ’na i’w cartrefi.

Yn ystod yr ail sesiwn, y noson ddilynol, wnaethom ni ystyried a thrafod ffyrdd ymarferol o weithredu’r gweledigaethau soniom ni amdanyn nhw'r noson gynt. Roedd rhaid i ni ystyried hefyd os byddai’r syniadau (a’u gweithredu) yn gydnaws efo ein hegwyddorion.

Y peth ro’n i’n gwerthfawrogi’n fawr yn ystod y sesiynau oedd y ffaith bod yr holl broses wedi rhoi hyder i bawb fynegi eu barn a hefyd gwrando’n astud ar farnau pobl eraill. Mewn microcosm, roedden ni wedi creu rhyw fath o gymuned efo ein gilydd. 

Buddiol iawn bydd gweld canlyniadau y sesiynau nesaf. Diolch i’r gweinyddwyr am drefnu profiad mor ddiddorol i ni!

I ddysgu mwy am GwyrddNi ewch i www.linktr.ee/gwyrddni ble gallwch fynd i’w gwefan, eu dilyn ar y cyfryngau cymdeithasol, a thanysgrifio i’w cylchlythyr. 

Patrick Young,
Aelod o Gynulliad Cymunedol ar yr Hinsawdd Bro Ffestiniog 

Dosbarthu Llafar Bro

Diolch o galon i Rhian a chriw y Dref Werdd am ysgwyddo’r cyfrifoldeb am ddosbarthu ein papur bro o’r hyn ymlaen. 

Gwaith y ‘Dosbarthwr’ ydi derbyn 800 copi o’r papur gan y wasg yn Llanrwst a'u rhannu nhw yn fwndeli i'w rhoi i'r dosbarthwyr cymunedol sy’n rhannu o ddrws i ddrws, er enghraifft pecyn o 100 i fan hyn a bwndal o 30 i fan draw, ac yn y blaen. 

Hefyd, mae angen mynd a bwndeli i wyth neu naw o siopau lleol ar y noson ddosbarthu neu'r diwrnod canlynol, a derbyn y pres gwerthiant am y rhifyn blaenorol. Ar hyn o bryd, mae Llafar Bro ar werth hefyd ym Mhorthmadog, Penrhyn a'r Bala, felly rhwng bob dim, mae’n gryn cyfrifoldeb.

Fel pob joban arall yn Llafar Bro, GWIRFODDOL ydi'r gwaith hwn: llafur cariad, a'r wobr ydi'r balchder o gyfrannu at barhad ein papur bro.

Mi gofiwch efallai mor allweddol oedd Y Dref Werdd yn y gamp o ddosbarthu ein 500fed rhifyn i bob cartref yn y dalgylch, felly diolch o galon eto am gynnig cydweithio efo ni; enghraifft arall o'r modd arbennig mae mentrau a chymdeithasau Bro Stiniog yn cynnal a chefnogi ei gilydd.

Diolch hefyd i Tecwyn, Glyn, Ronwen, ac Ellen, oedd i gyd wedi cynnig cynorthwyo. Yn olaf, diolch i Geraint am ei waith yn dosbarthu yn ystod 2022, ac i’r criw selog sy’n mynd o ddrws i ddrws ymhob tywydd bob mis!

- - - - - - - - 

Gwefan Y Dref Werdd

- - - - - - - - 

Mae Cymdeithas Llafar Bro yn dal i chwilio am swyddog codi arian, er mwyn rhoi sefydlogrwydd ariannol i'r papur, ac yn croesawu unrhyw un sydd ag awydd ymuno â ni mewn unrhyw rôl!

Diolch am eich cefnogaeth.

Misoedd Cyntaf Cynghorydd Newydd

Ar y 6ed o Fai eleni cefais fy ethol yn gynghorydd sir dros ward Bowydd a Rhiw yma yn ‘Stiniog, ac mae’r misoedd dwytha wedi bod yn rhai diddorol, bywiog a chyffrous iawn! Mae pobl wedi bod yn ffeind iawn wrthai yn fy nghroesawu mewn i’r rôl newydd, a dwi wedi bod yn trafod gyda degau o bobl i geisio datrys problemau a phryderon lleol. 

Roedd y mis ar ôl yr etholiad yn un bywiog iawn yn bersonol i minnau hefyd, priodais i Anwen, fy nyweddi, ac ar y 7fed o Fehefin, ganwyd i ni efeilliaid, Iorwerth Prysor a Gwynant Edw ab Elfed - pleser mawr oedd eu croesawu i’r byd, a diolch i bobl am fod yn amyneddgar gyda mi pan oeddwn yn teithio nôl ag ymlaen o’r ysbyty am fis ar ôl eu genedigaeth. 

Mae hi wedi bod yn gyfnod o drafod problemau ynglŷn â thai, parcio, cyfleon lleol, syniadau argyhoeddiedig, amserlenni bysiau a phopeth arall dan haul, ac mi rydw i’n mwynhau pob munud ohonno - does ‘na ddim byd gwell na helpu rhywun, mae wir yn dod a gwen i fy ngwyneb i. Balchder mawr yw cael cynrychioli ardal sydd mor agos at fy nghalon i, a gyda bobl mor hael ac agored.
Braint ydyw hefyd gael fy nghyfethol ar y cyngor tref, a bydd hynny yn fy nghaniatau i ddod a gwaith y ddau gyngor yn agosach er mwyn cael yr atebion gorau i’r fro.

Mae gynnai lawer iawn o syniadau dwi isio’i weld yn digwydd i Flaenau, llawer iawn ohonynt yn ymwneud gyda dod a chyfleon economaidd i’r dref, a chydweithio gyda mentrau a busnesau lleol i greu economi sy’n wydn a’n arloesol. Mae problemau tai yn y fro wedi dod yn fwystfil a’n fwrn ar y gymuned hon gyda llawer iawn o bobl yn methu fforddio i fyw yn lleol, felly dwi’n benderfynol i weld newidiadau yn dod gan y cyngor ac o’r Senedd i ddatrys y niwed yma ar ein cymuned. Yn ogystal a hyn dwi wedi bod yn gweithio i weld nifer o brosiectau yn y fro ymlaen, a gobeithio bydd rheiny yn dwyn ffrwyth yn y flwyddyn sydd i ddwad.

Edrychaf ymlaen at ddal ati i weithio dros bobl Bowydd a Rhiw am y 4 mlynedd a mwy sydd ar ôl tan yr etholiad nesaf, a cofiwch os ydych chi angen cymorth o gwbl, cysylltwch!
Elfed Wyn ap Elwyn
cynghorydd.elfedwynapelwyn@gwynedd.llyw.cymru

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

 

Melin Maenofferen

Mi gofiwch erthygl, efallai, yn rhifyn Gorffennaf 2021 ar ddyfodol y felin eiconig yma. Roedd Llafar Bro yn adrodd bod un o is-gwmnïau Llechwedd wedi cael grant sylweddol ym mis Mai i archwilio posibiliadau datblygu Melin Maenofferen, gyda chanolfan weithgareddau i ymwelwyr yn un syniad. 

Cafwyd addewid y byddai’r gymuned yn cael cyfrannu syniadau ar be hoffai bobl leol weld yn digwydd yno, ac roedd Cwmni Bro Ffestiniog wedi cynnig hwyluso’r ymgynghoriad, ond heb glywed yn ôl gan neb. 

Mi gymrodd tan Tachwedd i Llafar Bro gael unrhyw fanylion pellach trwy ymholiadau efo cwmni Greaves. Meddai datganiad ar eu rhan (cyfieithiad):

“Mae llawer o ymdrech wedi mynd i arolygu’r adeiladau, yn arbennig prif strwythur y felin, ac rydym yn trefnu arolygon pellach i weld lle mae angen cryfhau’r adeilad. Byddwn wedyn yn gweithio efo awdurdodau lleol a chenedlaethol i godi arian er mwyn gwarchod y felin rhag dirywio ymhellach. Rydym yn cynghori’r cyhoedd i gadw allan o’r adeiladau oherwydd eu cyflwr, ac mi fyddwn yn codi arwyddion rhybydd dwyieithog ar y safle. Bûm yn diweddaru LleChi am y broses ac mi fyddwn yn parhau i wneud hynny. Gobeithiwn fynychu cyfarfod y cyngor tref ym mis Rhagfyr hefyd er mwyn diweddaru’r gymuned ar y gwaith ac am gynlluniau i’r dyfodol. Os hoffai unrhyw un yn y gymuned rannu barn neu awgrymiadau am y gwaith ym Maenofferen, mae croeso i chi gysylltu ag adam@ jwgreaves.co.uk”

Mi gysylltodd Llafar Bro wedyn yn annog y cwmni i wahodd pobl Stiniog i sesiwn alw-i-mewn yn y dref, a’u hatgoffa o gynnig hael Cwmni Bro i hwyluso, ond ni chafwyd ymateb.

Yn y pendraw swyddog LleChi Cyngor Gwynedd sydd wedi darparu’r wybodaeth gliriaf hyd yma am be sy’n dod nesa, er nad oes dyddiad eto!

“Mae trefniadau ar y gweill i gynnal cyfarfod rhwng y Cynghorydd Erwyn Jones a Llechwedd i drafod melin Maenofferen, a bydd cyfle i’r grŵp LleCHI lleol (cynrychiolaeth o’r gymuned ee Cwmni Bro, Cymdeithas Hanes, Antur Stiniog, Aelodau Lleol, Llechwedd, Gwasanaeth ieuenctid, CellB, Cyngor Tref) fod yn rhan o'r cyfarfod hwnnw. Pwrpas y cyfarfod fydd trafod sut i fynd ati i gael mewnbwn lleol i’r trafodaethau ar ddyfodol y Felin.”

Golau ym mhen draw’r twnnel felly, efallai. Gwyliwch y gofod gyfeillion; mae’n bwysig i bobol Bro Stiniog gael cyfrannu at sut fydd y felin yn cael ei datblygu er budd y gymuned leol.

 

Celfi ac Offer Billy Rice
Bu Llafar Bro yn gohebu efo cwmni Greaves hefyd ynglŷn a’r wybodaeth a gafwyd yn rhifyn Hydref 2021, bod lathe a chelfi eraill o eiddo’r diweddar grefftwr lleol wedi eu rhoi yn rhodd i Llechwedd, ond na wireddwyd y bwriad o’u harddangos yno.

Fe gafwyd ymateb prydlon ddiwedd mis Hydref yn gaddo gwneud ymholiadau a chysylltu’n ôl mewn da bryd ar gyfer rhifyn Tachwedd. Ond er i ni eu hatgoffa eto cyn dyddiad cau rhifyn Rhagfyr- ni ddaeth ymateb pellach cyn i ni fynd i’r wasg. Aros ydan ni hyd heddiw (24 Ionawr 2022)
PW

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2021

 

Capel Utica ar Werth

Ar brynhawn Sul, 28ain Chwefror, diweddodd pennod yn hanes ardal Gellilydan wrth i’r achos yng Nghapel Utica ddirwyn i ben. Fel sydd eisoes wedi ei gofnodi yn y papur bro yn y gorffennol (e.e. rhifyn Gorffennaf 1994*), mae i Gapel Utica hanes cyfoethog iawn ers dyddiau William Jones, Pandy’r Ddwyryd, yn dilyn ei ddychweliad o Utica, Efrog Newydd i’w fro enedigol, yn sefydlu’r achos, ac yn adeiladu’r capel ar ei dir, a hynny yn y flwyddyn 1824. 

Ar hyd y blynyddoedd ers hynny, profwyd bendith wrth dystio i Grist yn y fro, a hynny am nifer fawr o’r blynyddoedd dan arweiniad grymus nifer o Weinidogion. 

Yn gynharach eleni, penderfynodd yr aelodau nad oedd hi’n bosibl bellach i barhau â’r Achos, a hynny am sawl rheswm. Yn dilyn cymorth Cyfundeb Meirion, trefnwyd yr Oedfa Ddatgorffori yn y capel ar y dyddiad a nodwyd dan arweiniad y Parchedig Iwan Llewelyn Jones, Llywydd Cyfundeb Meirion, a’r Parchedig Carwyn Siddall, Cadeirydd Pwyllgor Bugeiliol y Cyfundeb. Oherwydd y cyfyngiadau presennol, ac er mwyn cydymffurfio â’r canllawiau, yr aelodau cyfredol yn unig oedd yn bresenol yn yr Oedfa. 

Llun- KO'Brien

 

Agorwyd y cyfarfod drwy air o groeso a gweddi gan y Parchedig Carwyn Siddall, ac yna, cyn mynd ymlaen â darllen Salm 84, diolchodd i’r aelodau am eu gwaith a’u dyfalbarhad dros yr Achos, am eu doethineb a’u hurddas wrth wynebu’r penderfyniad anodd o ddirwyn yr achos i ben. Yna, wedi gair o weddi, cyflwynodd y Parchedig Iwan Llewelyn Jones anerchiad yn seiliedig ar y Salm, gan dynnu sylw at hanes a thystiolaeth gyfoethog yr Eglwys, y Weinodogaeth arbennig gafwyd ar hyd y blynyddoedd, a’n hatgoffa, er i’r achos ddirwyn i ben, fod Efengyl Iesu Grist yn dal yn fyw ac ar waith, a’n braint yw parhau i dystio i’w enw Ef. Cyn gwrando ar emyn Ann Griffiths, ‘O am fywyd o Sancteiddio…’ a’r Datganiad Datgorffori, diolchodd Mrs Mennai Jones, diacon yn Utica, i bawb am fynychu, am arweiniad y ddau weinidog ar ran y Cyfundeb, a chofio’n annwyl am yr aelodau hynny nad oedd yn gallu bod yn bresennol am wahanol resymau.

Er mor anodd yw gweld y Capel ar y farchnad, rydym yn diolch am yr hyn a gafwyd, a’r tymor da o waith a gyflawnwyd yn Utica dros achos Crist, a dymunwn fendith Duw ar yr aelodau wrth iddynt ymgartrefu mewn eglwysi eraill yn fro.

-------

Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2021.

-------

Ganol mis Mai aeth Elfed Wyn ap Elwyn ati i geisio codi arian i geisio prynu'r hen gapel, gan weld potensial i greu menter gymunedol a chreu gwaith, ac ar yr un pryd rwystro un adeilad eiconig rhag cael ei droi yn dŷ haf. 

Llwyddodd i hel £14,000 at ei gilydd mewn byr o dro, a dyma grynodeb o'r llythyr yrrodd o at y gwerthwyr (Yr Annibynwyr) efo'i gynnig:

"Dyw’r swm rydw i yn ei gynnig ddim yn enfawr, ac yn sicr fydd na gynigion mwy na’r hyn gynigaf i, ond mae’r arian yn dod yn rhannol o fenthyciad rydw i wedi cael, arian oedd yn fy nghoffrau i, ac arian sydd wedi cael ei gasglu gan y gymuned.

Mae'n anffodus fod y capel yma ddim yn dal yn cael ei ddefnyddio i addoli, ond gobeithiaf fedrwn ni gadw ysbyrd y lle a gweledigaeth o'r defnydd cymunedol i’r adeilad hanesyddol yma. Bysa’n gyfle i greu gwaith a meithrin diwydiant ymysg ein diwylliant yn wych yma. Rwy’n gobeithio gwneud y capel yn le i bobl ddod at ei gilydd i drafod, ac yn le i egino syniadau a busnesau cynhenid.

Mae’n llawer iawn gwell i’r gymuned berchnogi’r adeilad yma er mwyn cael ei ddefnyddio fel adnodd er mwyn i’r gymdethas dyfu, yn hytrach na dod yn ail-dŷ di enaid."

Yn anffodus, gwrthod ei gynnig wnaeth y gwerthwyr, ac mae'r capel rwan ar y farchnad agored...

Awgrymodd un o'r rhai yrrodd neges at Elfed o glywed y newyddion: 

"Os ydynt yn dymuno gwneud hynny, oni all ymddiriedolwyr Capel Utica gyfrannu rhywfaint o arian y gwerthiant i brosiect lleol fyddai'n gydnaws â bwriadau a gweledigaeth gwreiddiol Elfed er budd y gymuned?"

Fel dywed Dafydd Iwan yn rali 'Nid yw Cymru ar Werth' ar argae Tryweryn ar y 10fed o Orffennaf, onid oes gan yr enwadau ddyletswydd i gynnig rhywbeth i'n cymunedau yn hytrach na gwerthu i'r cynnig mwyaf bob tro..?

--------

* Trem yn ôl- Utica

Twristiaeth: mwy o ddrwg na lles?

Ai dim ond newyddion da ddaw o ddynodiad Safle Treftadaeth y Byd i'r ardaloedd llechi? Mae rhai -fel Cylch yr Iaith- yn bryderus am ei effaith ar ein cymunedau. Be 'da chi'n feddwl?

Mae Llywodraeth Llundain wedi cyflwyno cais i UNESCO ddynodi ardaloedd chwarelyddol Gwynedd yn Safle Treftadaeth y Byd. O’r cychwyn, rydym fel mudiad iaith wedi galw ar y cyrff a oedd yn llunio’r cais i gynnwys amodau clir a chadarn i warchod bywyd cymunedol Cymraeg yr ardaloedd dan sylw a sicrhau rheolaeth gymunedol. Hyd yn oed wedi’r ymgynghoriad, ni roddwyd amodau iaith fel rhan o’r cais. Ni chafwyd unrhyw sicrwydd na fyddai’r cynllun o’i weithredu yn niweidio ein hiaith a’n diwylliant. 

Diffwys, Mawrth 2021. Llun Paul W.

 

Nid yw llunwyr y cais wedi dangos parodrwydd i wneud dim mwy na datgan y byddai’r cynllun yn gyfle i ‘annog y defnydd o’r iaith Gymraeg a’r diwylliant Cymreig mewn busnesau’. Dylai lles a ffyniant y bywyd cymdeithasol Cymraeg fod yn un o amodau hanfodol pob agwedd ar y datblygiadau a fyddai’n deillio o’r cynllun pe bai’n cael ei gymeradwyo gan UNESCO. 

Gor-dwristiaeth

Mae twristiaeth wedi troi’r or-dwristiaeth mewn sawl ardal yng Ngwynedd, ac mae astudiaethau academaidd yn dangos hynny. Yn ddiweddar, mae Cyngor Gwynedd wedi dechrau defnyddio’r term ‘twristiaeth anghynaladwy’ sef twristiaeth sydd ar y cyfan yn niweidiol i gymuned ac felly’n annerbyniol. Fodd bynnag, mae cyrff fel Croeso Cymru, yr asiantaeth dwristiaeth genedlaethol, a chwmni Twristiaeth Gogledd Cymru, yn gwrthod derbyn bod y fath beth â gor-dwristiaeth, heb sôn am gydnabod bod gor-dwristiaeth yn ymledu drwy Wynedd.

Heb amodau iaith llym a rheolaeth gymunedol gadarn, byddai perygl gwirioneddol i’r cynllun droi ardaloedd cyfan yn amgueddfeydd, yn barciau thema diwydiannol twristaidd, yn gyrchfannau gwyliau parhaol. Yn ôl y tueddiadau presennol, byddai’n arwain at gynnydd mewn ail gartrefi, tai gwyliau tymor-byr a’r mewnlifiad Saesneg. Canlyniad hynny fyddai gwanychu ymhellach yr iaith a’r diwylliant sydd wedi bod yn rhan annatod o’r gymdeithas ers mil a hanner o flynyddoedd.

Un o brif amcanion Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yw sicrhau “Cymru â diwylliant bywiog lle mae'r Gymraeg yn ffynnu”. Ni fydd modd sicrhau hynny heb i awdurdodau lleol, a’r Llywodraeth ei hun, weithredu ar frys er mwyn atal edwiniad y cymunedau hynny lle mae’r Gymraeg yn iaith pob dydd. 

Y mae modd i dwristiaeth ddod a budd; ond yn amlwg, y mae’r math o dwristiaeth sydd gennym ar hyn o bryd, a’i graddfa, yn gwneud mwy o ddrwg nag o les. Eironi o’r mwyaf fyddai i ymdrech i ofalu am weddillion diwydiant a gyfrannodd gymaint at ffyniant cymunedau Cymraeg gyfrannu, er yn anfwriadol, at eu difodiant

Howard Huws - Cydlynydd Ymgyrch Dwristiaeth Cylch yr Iaith
-----------------------------------

Ymddangososdd yn rhifyn Mawrth 2021 (heb y llun)

Ymchwil Cymunedol Bro Ffestiniog

Blog-bost gan Gwmni Bro Ffestiniog

Mae Cwmni Bro'n chwilio am farn pobl yr ardal am ein cymuned: 

Beth sydd o bwys?  Beth sydd, neu sydd ddim, yn gweithio?

Dros y misoedd nesaf, bydd ymchwil yn cael ei gynnal ym Mro Ffestiniog i siapio blaenoriaethau datblygiad cymunedol. 

Mae holiadur wedi ei gydlynu gyda chefnogaeth gan Gyngor Gwynedd, ac wedi ei gynllunio gan dîm arbennigol:

 

Yr Athro Karel Williams a’r Athro Julie Froud, o Ysgol Fusnes Prifysgol Mancenion, sydd yn arweinwyr ym maes astudiaeth o’r economi sylfaenol ac wedi bod yn allweddol wrth ddylanwadu ar academyddion, llunwyr polisi a'r Llywodraeth yng Nghymru. Aelodau eraill o'r tîm cydweithredol ydi Dr. Lowri Cunnington, Prifysgol Aberystwyth; ymchwilwyr Cyngor Sir Gwynedd; Cyngor Tref Ffestiniog; Arloesi Gwynedd Wledig; gweithwyr datblygu Cwmni Bro Ffestiniog ac, yn bwysicaf oll, pobl Bro Ffestiniog.

Yn ystod y cyfnod clo cyntaf, gwnaeth y tîm ymchwil drwy holiadur ar-lein i ddarganfod ymateb y gymuned i’r pandemig. Roedd y cwestiynau’n holi trigolion am eu pryderon ynglyng â sut byddai’r argyfwng yn effeithio eu cymuned, yr economi a’u cymdogion.

I ddarllen mwy am ganlyniadau’r darn cyntaf o ymchwil cymunedol, dilynnwch y ddolen yma:
Cymuned a Chorona

Prif bwrpas yr ymchwil newydd ydi deall natur ein cymuned a'r economi, er mwyn teilwra datblygiadau'r dyfodol yn ôl y galw. Bydd y canlyniadau’n galluogi i Gwmni Bro a mentrau cymunedol eraill y gymuned ddatblygu prosiectau a newidiadau sydd wir o bwys i’r gymuned.

Bydd yr ymchwil yma hefyd yn wers sy'n berthnasol i ddealltwriaeth datblygiadau cymunedol drwy Wynedd a Chymru, yn enwedig ym maes yr economi sylfaenol.

Plîs llenwch yr holiadur drwy ddilyn y ddolen, a'i rannu’n eang gyda’ch teulu a ffrindiau.

Diolch.

Cysur cymdogaeth

Cerdd gan Vivian Parry Williams, ar gais BroCast Ffestiniog, yn ystod gofid covid. 

 

Ffordd o fyw a newidiodd yn sydyn,
mae’r effaith i’w weld ar bob stryd,
y gelyn a ddaeth yn ddi-rybudd,
i’n dychryn, ac i newid ein byd.

R’wyn colli cyfarfod ’rhen gwmni,
a ffrindiau dros sgwrs yn y dre’,
gan obeithio ’daw’r haul unwaith eto
i godi’r hen hwyliau ynte.

Mae’n chwith am yr hyn oedd yn arfer
mewn lle sydd mor annwyl â hwn,
’does unlle’n y byd fel ein hardal
am wir gyfeillgarwch, mi wn.

A diolchaf bob dydd am gymdogaeth
a chymdeithas arbennig ein bro;
mae hynny yn eli i’r galon,
i f’anwesu yn llon, fel bob tro.

A phan ddaw yr haul dros ein bryniau   
i adfer yr hyn oedd yn bod,
cawn ddiolch i Dduw am ein gwarchod,
a gweddïo am yr hyn sydd i ddod.



Yn y ffilm fer isod gan BroCast Ffestiniog, mae Ceri Cunnington yn adrodd y gerdd

Dyma'n lle ni

Erthygl wadd, yn arbennig i'n gwefan, gan Elin Hywel.

Wrth droedio tir adra fyddai’n meddwl yn aml pa mor wahanol oeddwn i bob tro i mi daro’n nhroed i’r ddaear yma? Pa bethau oedd yn llenwi 'mhen?
 

Dwi’n siŵr mod i’n cofio i mi sefyll yn y fan hyn flynyddoedd ynghynt yn damnio mod i heb wisgo côt i fynd i’r ysgol a bod y glaw yn fwy fel bwledi o rew na dŵr. Poen yr oerfel yn crisialu’r atgof debyg iawn. Dyddiau yma, pan fyddai’n gwylio’r hynaf yn mynd i’r ysgol – heb ei chôt, fyddai'n gweiddi o ben grisiau “ti di cofio masg?” Rhyfedd ‘di troad amser. Ac er fod y ddau yn brofiadau yn bell ar wahân dim ond sefyll yn y fan yma sydd raid ac mae profiad merch a mam yn plethu’n un.
 

I mi mae perthynas cof a lle yn annatod, un yn galluogi’r llall. Heb hanes, heb gof, heb brofiad ac emosiwn beth ydi lle ond diarth? A lle a’r gallu i blethu llanast profiad yn yr un eiliad oesol. Braint o allu hawlio’n lle mewn cymunedau sefydlog ydi hynny hefyd wrth gwrs. Cymunedau sydd yn galluogi ni i fyw a bod yn yr un lle drwy gydol ein hoes os dewiswn wneud. Er i ni wynebu bygythiadau lu fel cymunedau drwy hanes yma ydym ni o hyd, yn brysur yn ein hunfan.
 

Mi fyddai’n meddwl fwyfwy dyddiau yma am sut ddown ni drwyddi fel cymunedau bach Cymreig yng ngolau gofidiau heddiw. Ella ma' oed ydi hynny ond mae’n dipyn o beth i lenwi’r meddwl.  Tra fod ein cymunedau o dan y don a’n pennau yn bell o dan y parad mae’n anodd 'i gweld hi. Cyfrifoldeb trwm ar ysgwyddau gwantan.
 

Cynefin; milltir sgwâr; bro. Llun -Paul W

Un mater sydd wedi amlygu hyn i mi ydi y mater o newid enwau cartrefi. Mae’n fater sydd wedi amlygu droeon o’r blaen felly pam eto rŵan yn nghanol y gwyllt a gofid? Pam fod hyn o bwys a pam fod y poen o golli’r ddolen yma yn boen sydd yn crisialu angen i wrthsefyll yn mor effeithiol? Dyma i chi fynegiant pur o berthynas lle a cof. Cof cymuned, cof cenedl, cof cenedlaethau. Drwy enw rwyf i yn dyst i brofiad byw fy nghyn-neiniau. Mae rhywbeth mor syml ag enw yn newid ein profiad o fyw yn ein cymunedau i fod yn oesol.
 

Un agwedd yn unig ydi hyn o bŵer enw i le, enw i’n lle ni. Yn reddfol rydym yn deall fod tŷ neu dir, foed ac iddo gartref neu ddim yn rhan sylfaenol o’n cymunedau ac fod eu henwau yn eu lleoli yno. Fod perchnogi tŷ neu dir yn nhermau farchnad agored, cyfalafol, unigolyddol yn gamarweiniol llwyr yn nhermau creu cartref a gwirioneddau diwylliant cymunedol Cymreig. Mae gwrthdaro diwylliannol, gwleidyddol, emosiynol a  moesol yma. Nid ased personol mo cartref ond ein lle ni yn ein cymuned. Cymuned sydd yn ein cynnal ni, yn rhoi y lle i ni. Dyma wir gyfalaf cartref yn hytrach na pherchnogi tŷ, nid arian o un llaw i’r llall. Rydym ni yn ein tro yn ymroi i gynnal cyfalaf ein cartref drwy warchod breuder yr hun sydd yn annatod a enw, i gynnal hanes, iaith a hunaniaeth y lle yma o’i wreiddiau i’r dail. Yn ôl daw balchder a’r hyder sydd yn dod o fod o rywle sefydlog i warchod breuder ein henaid. Bosib ai enw ein lle ni sydd felly yn dynodi ein hawlfraint i ni gael ein cynnal fel yma gan gymuned ein lle? Lle bynnag fu i ni ddechrau’r daith dyma’n lle ni rŵan.
 

Felly, sut i roi sylw teg i’r mater yma? Rhaid gwrthod yr honiad ein bod yn esgeuluso materion sydd wir o bwys. Mae Cymru wedi newid yn ddiweddar, mae’r Cymry wedi cael hyder na welwyd ers tro byd. Mae gwrthod ein gallu i ymateb i fygythiadau niferus a gwahanol ar yr un pryd yn fynegiant o ormes ein pobl. Rydym yn gymdeithas cymhleth, fel pob cymdeithas, ac mae gwarchod ein treftadaeth, ein hunaniaeth, ein hanes a’n hiaith yn hawl. Mae cynnal enw cartref yn un ffordd gallwn ni oll daenu edefyn cof cymuned dros geunant amser, ac mae’n fraint cael cynnal cyfoeth ein hanes, ein diwylliant a’n cariad.

Elin Hywel
Cadeirydd Grŵp Cymunedau Cynaliadwy, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Swyddog ar y Cyd – Cydraddoldeb a Chymunedau, Undod

Mwy o wybodaeth:
www.cymdeithas.cymru
www.undod.cymru

Ymddangosodd erthygl Elin wedyn yn Gymraeg ac yn Saesneg ar blog Undod.

Y Dref Werdd yn cyflwyno prosiect Sgwrs...

Erthygl arbennig i'r we, gan Non Roberts

Rydym wedi bod yn brysur iawn yn yr Hwb Cymunedol dros y misoedd diwethaf yn siarad â phobl ein cymunedau er mwyn adnabod yr heriau sydd wedi eu hwynebu drwy gyfnod y pandemig.
Un o’r pethau mwyaf trawiadol y gwnaethom ganfod yn hyn, oedd yr holl unigolion sydd wedi bod yn teimlo’n unig ac ynysig dros y cyfnod, ac yn parhau i deimlo fel yma.
 

Felly, rydym wedi bod wrthi’n sefydlu cynllun newydd cyfeillio dros y ffôn er mwyn ymateb i’r her hon ac yn gobeithio y gwelwn fywyd yn gwella rhywfaint i lawer un.
Rydym yn chwilio am Gyfeillwyr caredig fydd yn rhoi galwad ffôn bob wythnos am hyd at un awr i Ffrind er mwyn cael sgwrs gyfeillgar a chodi calon.
 

Dyma rai o’r manteision y gall cefnogaeth gyfeillio ei roi i ffrindiau -

•    Lleihau iselder
•    Cynyddu sgiliau cymdeithasol
•    Gostwng arwahanrwydd cymdeithasol
•    Cynyddu hunan reolaeth
•    Cynyddu hunan-barch a hyder
•    Gostwng y risg o fod yn fregus a chael camdriniaeth
•    Codi ymdeimlad o bwrpas

Felly fel y gwelwch, mae llawer iawn o fudd i’w gael o’r cynllun i Ffrindiau ond yn ogystal, gall Cyfeillwyr gael budd mawr drwy fod yn rhan hefyd a drwy wybod eu bod yn helpu eraill, gan dderbyn cefnogaeth a phrofiad, i fod yn rhan o gymuned, i wneud rhywbeth newydd ac i wneud rhywbeth gwerthfawr i eraill.
 

Byddwn yn diogelu pawb drwy roi Cyfeillwyr newydd drwy wiriadau’r Gwasanaeth Datgelu a Gwahardd (DBS) ac yn ei arfogi â phecyn hyfforddiant ac adnoddau ar gynnal sgyrsiau iach a buddiol.
Os oes ganddoch ddiddordeb bod yn rhan o gynllun Sgwrs, mi fyddwn yn falch iawn o glywed gennych drwy’r dulliau isod.
Yn yr un modd - os ydych chi’n adnabod rhywun fyddai’n gallu elwa o gynllun Sgwrs, gadewch i ni wybod ac mi wnawn fynd ati i drefnu galwad cyson i godi eu hwyliau.
 

Cysylltwch â:
Non Roberts, Cydlynydd Gwirfoddolwyr Cymunedol
Rhif ffôn - 07385 783340
E-bost - non@drefwerdd.cymru

Dilynwch ar:

Facebook - @HwbCefnogiCymuned
Twitter - @hwb_cymunedol

Cymuned a Chorona

“85% o bobl Bro Ffestiniog yn teimlo bod y gymuned yn gwneud mwy i helpu pobl yn ystod yr argyfwng. Yn ogystal, roeddynt yn amlwg yn poeni am yr effaith ehangach ar y bobl sy'n byw yno a’r amgylchedd yn hytrach na'r effaith ar yr economi."

Nid yw’n syndod erbyn hyn fod y firws corona wedi cael effaith seismig ar ein bywydau ac wrth i’r cyfnod clo ddechrau lleddfu, mae hi’n bwysig dechrau meddwl am yr adferiad.  Sut mae ceisio am newid er gwell?  Er bod y cyfnod clo wedi bod yn gyfnod dyrys a chaled i nifer, oes canlyniadau positif, annisgwyl y gallwn barhau?  Mae cymuned Bro Ffestiniog wedi bod yn gofyn rhai o’r cwestiynau hyn yn ogystal â cheisio darganfod sut mae’r trigolion wedi ymateb i’r argyfwng a pa effaith mae’r newid hwn wedi cael ar eu bywydau. 

Fel rhan o brosiect ymchwil cymunedol Cwmni Bro Ffestiniog, gofynnwyd i aelodau'r gymuned lenwi arolwg ar-lein am eu profiadau o'r firws.  Bu’n gyfle i holi am eu pryderon ac am yr effaith y byddai'r newidiadau yn ei gael ar eu cymuned, yr economi a'u cymdogion. 

 

Mae'r ymchwil yn ymdrech gydweithredol rhwng sawl unigolyn a sefydliad sy'n gwasanaethu'r gymuned, wedi'i gydlynu gan yr Athro Julie Froud a'r Athro Karel Williams, Ysgol Fusnes Prifysgol Manceinion. Maent yn arweinwyr ym maes astudio’r economi sylfaenol ac wedi bod yn allweddol wrth ddylanwadu ar academyddion, llunwyr polisi a’r llywodraeth yng Nghymru. Aelodau eraill o'r tîm cydweithredol yw Dr Lowri Cunnington, Prifysgol Aberystwyth, tîm ymchwil a dadansoddeg Cyngor Gwynedd, Arloesi Gwynedd Wledig, Cyngor Tref Ffestiniog, a gweithwyr datblygu yng nghwmni Bro Ffestiniog. Ac, yn bwysicaf oll, pobl Bro Ffestiniog.

Hyd yn hyn, cafwyd oddeutu 250 o ymatebion i'r arolwg ac mae rhai o'r data cychwynnol wedi darparu mewnwelediad diddorol. Roedd cyfran sylweddol, tua 85% o'r cyfranogwyr yn teimlo bod cymuned Bro Ffestiniog yn gwneud mwy i helpu pobl yn ystod yr argyfwng.  
 

Yn ogystal, roeddynt yn amlwg yn poeni am yr effaith ehangach ar y bobl sy'n byw yno. Ond o adfyd mae yna wytnwch amlwg gan y gymuned i gefnogi ei gilydd ac i sicrhau bod Bro Ffestiniog yn parhau i allu meithrin datblygiad economaidd, amgylcheddol, cymdeithasol, diwylliannol ac addysgol yr unigolion a’r ardal.

Mae gan yr ymchwil hefyd arwyddocâd ehangach oherwydd ei fod yn darparu gwersi, yn enwedig ar yr economi sylfaenol, a fydd yn berthnasol i ddeall a datblygu cymunedau eraill yng Ngwynedd ac ar draws Cymru.
 

Darllenwch yr adroddiad yn llawn.
Os ydych chi'n byw ym Mro Ffestiniog ac os nad ydych chi eisoes wedi llenwi'r arolwg, ystyriwch wneud hynny os gwelwch yn dda, trwy ddilyn dolen o FB/Twitter.
Mae eich barn chi’n bwysig iawn i ni. Diolch.
Ceri Cunnington
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2020, y rhifyn papur cyntaf i ni gyhoeddi ar ôl haf o rifynnau digidol (sy'n dal ar gael am ddim ar wefan Bro360)

Cyfarfod Cenedlaethol UNDOD

Erthygl gan Elin Hywel, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2020

Yn mherfedd y gaeaf, a glaw mân dydd Sadwrn Blaenau Ffestiniog yn cario’r oer i’r esgyrn, roedd egin gobaith newydd ar dwf gyda chyfarfod cenedlaethol Undod yn cael ei gynnal yn Cell.

Wrth gerdded i ben grisiau serth Cell, a chamu i’w gynhesrwydd cartrefol roedd dewis clir o’m blaen. Ar bapur sgrap, wedi ei ysgrifennu mewn pin ffelt oedd bron â darfod, roedd arwydd ‘Yoga i’r chwith; Undod i’r dde’. I’r dde es i y tro hwn...

Yn aml iawn wrth fy ngwaith hefo Cwmni Bro a mentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog mae gorfod i mi gymryd cam bach yn ôl i gael dal fy ngwynt pan welaf y bobl syfrdanol sydd yn rhannu ystafell hefo mi, ac yn gweithio i’r un nodau â mi. Fel yma oedd hi dydd Sadwrn. O bob cwr o’n gwlad arbennig roedd unigolion wedi ymgynnull i drafod, dethol a dychmygu ffurf dyfodol Cymru annibynnol.

Mudiad democrataidd, gwrth-hierarchaidd, gweriniaethol sydd wedi’i sefydlu i sicrhau annibyniaeth i Gymru a dyfodol gwell i’w phobl ydi Undod. Gwelwn fod posib creu Cymru rydd, Cymru deg, Cymru gynhwysfawr, Cymru werdd yn dechrau heddiw. Does dim gofyn i unrhyw un allanol ganiatáu ein hannibyniaeth. Drwy strwythuro gweithredoedd ym mhob sffêr o gymdeithas mae modd cydnabod ein pŵer ni i reoli ein dyfodol a’i roi ar waith yn syth.

Daw Undod o ddrws cilagored a ddaeth yn sgil llwyddiannau’r mudiad ehangach sy’n gweithio i gyrraedd y nod o Gymru annibynnol. Mudiad ehangach sydd yn cynnwys Yes Cymru wrth gwrs, ymysg nifer fawr iawn o grwpiau eraill. Mudiad sydd wedi cydweithio yn llwyddiannus i gynnal ralïau dros annibyniaeth yng Nghaerdydd, Caernarfon, Merthyr Tudful o dan ymbarél AUOB (All Under One Banner) Cymru.

Felly i ba bwrpas fod angen Undod arnom ni pan fod Yes Cymru yn hynod o lwyddiannus?
Mae Undod yn ymgymryd â dychmygu nid yn unig y weithred o annibyniaeth ond beth fydd Cymru annibynnol y diwrnod wedi canlyniad y refferendwm. Sut awn o’i chwmpas hi fel gwlad a beth fydd yn bwysig i ni wrth wneud hynny. I’r perwyl yma rydym yn datblygu strategaeth, polisïau a chynlluniau gweithredu’n uniongyrchol er mwyn trosglwyddo ein gweledigaeth i bobl, cymunedau a gwleidyddion ledled ein gwlad. Yn hynny o beth rydym wedi treulio peth amser yn gofyn beth ydi Undod? Beth mae hynny yn ei olygu wrth ddatblygu polisïau? Beth mae’n ei olygu i’n perthynas â’r mudiadau eraill sydd yn gweithio tuag at annibyniaeth? Beth sydd yn ddelfrydol a hanfodol i weithredu’r weledigaeth sydd gennym o Gymru y dyfodol?

Fe ddywedodd un o’r criw y noson flaenorol wedi cyrraedd yn hwyr i aros yn y Pengwern (a croeso cynnes oedd yna yn ei disgwyl – diolch i holl weithwyr y Pengwern!):

‘Mae gwahaniaeth rhwng gobeithio am y gorau a gwybod fod y gorau yn bosib – mae’n rhaid i ni wybod fod y dyfodol gorau yn bosib’.

Ac yn wir roedd yr hyder yma yn dew yn yr aer dros y penwythnos, lle fo camau bach heddiw yn arwain at wahaniaeth mawr i ni bob un yfory.

Soniodd un arall dros baned p’nawn mai ‘da oedd peidio nabod nifer o’r wynebau yma’; arwydd fod ein hegwyddorion a’n syniadaeth ni yn ymestyn allan i garfanau newydd, neu cymysg newydd o boblogaeth Cymru. Fod Undod yn llwyddo i uno dros bontydd bregus iawn. A dyna sydd wir ei angen os ydym am lwyddo i ddefnyddio annibyniaeth fel cerbyd i greu dyfodol gwell i Gymru. Os na wnawn hynny i pa bwrpas awn ni ati i ennill ein hannibyniaeth o gwbwl?

Wedi gorffen y cyfarfod daeth un o aelodau Undod ataf a diolch o’r galon am gael ymweld â chymuned arbennig ‘Stiniog. ‘Fûm i erioed mewn lle tebyg’ meddai wrth ymadael, pob un yn gwenu o glust i glust yn y bws mini a ddaeth yr holl ffordd o Gaerdydd. Lwcus y rhai sydd yn cael bod yma bob dydd debyg!

I ddarllen mwy. (Gwefan Undod)

Prysurdeb ar Gae Clyd

Mae aelodau a chefnogwyr Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau wedi bod wrthi fel lladd nadroedd yn gwneud gwellianau angenrheidiol yng Nghae Clyd.

Mae'n rhan o'r ymdrech i godi cae mwyaf trawiadol Cymru i safonau haen 3 y Gymdeithas Bêl-droed.

Cafwyd hwb yn ddiweddar gan Gyngor Tref Ffestiniog  i’r ymdrech i godi arian i osod seddi ar gyfer y cefnogwyr.

1. Cadeirydd y Cyngor Tref a Llywydd y Clwb

Dadorchuddwyd arwydd noddi newydd ar ochr y cae, cyn eu gêm gwpan yn erbyn Mynydd Llandegai ym mis Chwefror, gyda’r Cynghorydd Glyn Daniels yn cynrychioli’r cyngor a Mici Plwm, y llywydd yno ar ran y clwb.


Yn anffodus, colli fu hanes y tîm ar y diwrnod, mewn gêm galed, dan amodau chwarae anodd iawn. Ar ôl bore sych, daeth y glaw wrth i’r i’r gêm gychwyn. Er y gwledd o goliau, roedd yn 5-5 ar ddiwedd y amser ychwanegol, a bu’n rhaid chwarae’r amser ychwanegol ar gae mwdlyd trwm, a cholli o 5-6 fu’r hanes.

2. Chwaraewyr a swyddogion Cae Clyd.

3. Rhai o'r cefnogwyr oedd wedi troi allan ar ddiwrnod gwlyb iawn!

4. Niwl, glaw, mwd...

Diweddariad gan Andrew Roberts:

Seddi.
Mae’r clwb wedi prynu 88 o seddi i lenwi'r eisteddle erbyn hyn. Mi fydd angen cael 12 sedd arall i gyrraedd y cant angenrheidiol, ac rydym yn y broses o'u harchebu ac mi fydd yn rhaid i ni gael hyd i rwbath fel lloches bws i'w gosod nhw ynddo.

Gyda llaw, mae'r clwb yn chwilio am noddwyr ar gyfer y seddi hyn. Mae manylion ar y dudalen facebook.

Rydym hefyd yn chwilio am feinciau ychwanegol ar gyfer yr ystafelloedd newid cyn gynted a phosib.

Llwybr caled.
Mae'r criw wrthi'n gosod y sylfaen yn barod i’r concrid. Mae'r rhediad o flaen y stand yn cael ei wneud yn gyntaf, cyn gwneud y darn tu ol i’r gôl.

Mae'r canllaw newydd (llun 5, uchod) wedi ei osod o flaen y stand -ac yn edrych yn dda- gyda chymorth ariannol gan gwmni Magnox.

Cyfleusterau.
Diolch i gwmni D & C Jones am gyfrannu caban ar gyfer hyn. Mi fydd angen plymio pan ddaw.

Diolch i’r rhai sydd wedi helpu hyd yma.
Heb yr elfen llafur yma mi fasa’r tasgau uchod yn amhosib.

Os ydym am gyrraedd y nod erbyn diwedd Ebrill, mae angen hwb arall a help llaw gan bwy bynnag sydd ar gael dros y penwythnos yma. Mae angen clirio llanast i sgip a help llaw hefo’r gwaith rhawio, ac amryw dasg arall. Diolch.

Lluniau:
> 1,2,3 Alwyn Jones
> 4 Paul W
> 5 o dudalen FB y Clwb

Cwmni Bro Ffestiniog yn mynd o nerth i nerth

Cronfa Her yr Economi Sylfaenol
Rydym yn ddiweddar iawn wedi bod yn llwyddiannus yn derbyn cyllid gan Lywodraeth Cymru o Gronfa Her yr Economi Sylfaenol.

Yn ôl gofynion yr her, rydym am gynnal prosiect dros gyfnod hir, hyd at ddiwedd Mawrth 2021 a fydd yn datblygu ac atgyfnerthu’r economi sylfaenol yn lleol. Mae’r gronfa yn dynodi mai arbrawf yw pob ‘prosiect’ sydd wedi eu cyllido, a phwrpas bob arbrawf yw yn gyntaf i greu 'dysgu o werth' o ran sut i ymateb yn adeiladol i ddatblygiad sy’n cael ei labelu yn ‘economi sylfaenol’.

Wrth gwrs, yn ddelfrydol bydd pob prosiect yn llwyddiannus, ond mae'r syniadaeth amgen o roi pwyslais ar ddysgu o brosiect – boed hynny o lwyddiant neu o fethiant - yn gyffrous iawn.

Beth yw’r economi sylfaenol?
Caiff oddeutu traean o’r economi yn ei chyfanrwydd ei hystyried yn economi sylfaenol. Mae’r economi sylfaenol yn cynnwys conglfeini yr economi leol, neu’r agweddau hynny o’r economi sydd yn angenrheidiol i fywyd dyddiol pobl y gymuned. Enghraifft dda o gwmni lleol sydd wedi angori yn yr economi sylfaenol fyddai cwmni megis GEWS sy’n cynnal systemau carthffosiaeth yn lleol, sydd â safle ym Mhenrhyndeudraeth, sydd yn defnyddio adnoddau lleol, ac sydd yn cyflogi nifer o weithwyr o’r gymuned.

Yng nghymunedau ôl-ddiwydiannol chwarelyddol gogledd Cymru mae nifer o fentrau cymdeithasol wedi sefydlu sy’n allweddol i dwf a llwyddiannau ein heconomïau sylfaenol lleol. Yn ôl adroddiad economaidd ar fentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog mae oddeutu 120 wedi eu cyflogi gan fentrau cymdeithasol yma, mae 46% o bryniant ein mentrau yn cylchdroi’n lleol ac mae’r mentrau eu hunain yma yn eu hanfod i wasanaethu ein cymunedau. Wrth edrych ar ein hanes lled ddiweddar gwelir fod ‘menter gymdeithasol’ yn ddatblygiad naturiol yn ein cymunedau er mwyn ymateb i anghenion cymdeithasol ac economaidd penodol y cymunedau yma. Erbyn heddiw maent yn rhan annatod o’r economi sylfaenol leol.

Mae’r defnydd o fentrau cymdeithasol fel cyfrwng i atgyfnerthu ein heconomi ‘sylfaenol’ leol hefyd yn ein galluogi i ymateb i’r angen i atgyfnerthu cydlyniant ein cymunedau er mwyn sicrhau eu bod yn gymunedau hyfyw, lle gallwn fyw a bod. Cymunedau lle bydd dyfodol i’n plant heb iddynt orfod mudo a lle gall pob un, o pa bynnag gefndir, ffynnu. Mae’r mentrau cymdeithasol fel y rhai sydd wedi datblygu yma ym Mro Ffestiniog yn gyrff economaidd sydd hefyd yn cynrychioli’r gymuned, er mwyn y gymuned. Mae byrddau gwirfoddol ein mentrau yn cynrychioli ffurf ar ddemocratiaeth leol sy’n atebol i’r gymuned. Onibai bod y mentrau’n gwasanaethu anghenion ein cymunedau byddant yn methu’n hwyr neu’n hwyrach. Mae eu cyfrifoldeb a’u hatebolrwydd yn arwain peth o’r ffordd at gymryd ein cymuned yn ôl i’n dwylo ni ac ail-berchnogi’r economi a’i chyfeirio’n bwrpasol i’n gwasanaethu ni - ein bod yn democrateiddio’r economi sylfaenol er budd ein cymunedau.

DOLAN
Bydd tair cymuned ôl-ddiwydiannol, chwarelyddol yn cydweithio, cyd-greu a chyd-ddysgu dros gyfnod ein prosiect, sef Bro Ffestiniog, Ogwen a Nantlle. Mae defnyddio mentrau cymdeithasol fel modd i ddatblygu’r economi yn gyffredin i’r dair cymuned ond mae'r modd y gwnaed hynny wedi bod yn wahanol ym mhob ardal. O’r gwahaniaethau yma y daw ein prosiect ar gyfer Cronfa Her yr Economi Sylfaenol.

Rydym yn hyderus ynglŷn â’r prosiect hwn oherwydd ein profiadau o gydweithio, cyd-greu a chyd-ddysgu wrth weithredu fel Cwmni Cymunedol Bro Ffestiniog. Yn achos Cwmni Bro mae posib cyfeirio at effeithiau cadarnhaol uniongyrchol; megis llwyddiannau Y Dref Werdd ac Antur Stiniog er enghraifft.

Llwybrau beicio Antur Stiniog ar y Cribau

Bydd y cymunedau hynny sydd wedi cymryd rhan yng nghyfnod cyntaf y prosiect yn bartner cyfartal i gymuned newydd yn ail gyfnod y prosiect. Byddwn yn creu cwmni newydd – Cwmni Dolan – i gefnogi a chydlynnu’r partneriaid newydd hyn. Mae’n holl bwysig i lwyddiant ein gweledigaeth o ddatblygu ac atgyfnerthu’r economi sylfaenol drwy ddatblygu cymunedol na chaiff unrhyw ddisgwyliadau, unrhyw atebion parod ac unrhyw ddiffiniad cul o beth ydi ‘llwyddiant’ eu pennu gan Gwmni Dolan. O’r cychwyn cyntaf yma i gefnogi, gwasanaethu a chydlynu fydd Cwmni Dolan, ac nid i awdurdodi o’r tu allan. Pwyslais ein gweledigaeth a’n gweithredoedd bob tro fydd ymrwymiad i ganiatáu i gymunedau arwain.

Bydd digwyddiad cyntaf y prosiect yn cael ei gynnal yma ym Mlaenau Ffestiniog diwedd mis Mawrth, 2020. Y thema fydd ‘Twristiaeth Gymunedol’. Bydd diwrnod deinamig o siaradwyr, gweithdai a stondinau yn ein disgwyl a chroeso cynnes iawn i bob un.

Cyfnod cyffrous iawn i ni felly fel Cwmni Bro! Cyfle i ymestyn allan tra’n atgyfnerthu’n fewnol. Ymlaen!
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2020

Cadwyni Cymunedol

Mater o falchder lleol yw bod mwy o fentrau cymdeithasol y pen o’r boblogaeth ym Mro Ffestiniog nag yn unman arall yng Nghymru. Daeth pedwar ar ddeg menter cymdeithasol* at ei gilydd er mwyn cydweithio dan faner y cwmni cymunedol, Cwmni Bro Ffestiniog. Yn yr erthygl hon mae Elin Hywel yn rhoi gwaith cymunedol heddiw yng nghyd-destun ein hanes.

Mae chwyldro ar droed. Ar ôl cenedlaethau o ddatgan i’r gwrthwyneb mae clustiau ein cymunedau’n dechrau clywed fod gwerth i’w gael - a hynny adra. Fel cymunedau ledled y byd mae ton o hyder i fentro drwy fusnesau cymdeithasol yn dechrau cydiad. I ni yma yng Nghymru mae’n gam hollol naturiol wrth gwrs gyda sefydliadau er budd cymunedol wedi gwreiddio yn ein hanes, o’r capeli i’r cabanau i’r Co-op. Mae gennym hefyd hanes o lwyddiant wrth fentro i fyd busnes er mwyn cael effaith gadarnhaol ar ein cymunedau. Yma yng Ngwynedd mae’r hanes hynny yn mynd yn ôl i’r 1980au pan oedd mentrau cymdeithasol yn ddim ond egin syniad. Mae hefyd posib honni heb flewyn ar dafod fod pob un o’n busnesau bach neu micro yn fusnesau cymunedol. Fel olwyn yn troi mae busnesau bach wedi gwreiddio yn ein cymunedau, ein cymunedau ynom ni, a ni yn ein busnesau. Pob un yn sail i lwyddiant y llall. Y tristwch mawr ydi wedi hanes hir o dan-fuddsoddiad ariannol ac emosiynol mae ein cymunedau yn gwegian. Mae’r olwyn wedi’i tholcio ac mae pob agwedd ohoni felly yn dirywio.

Beth bynnag ein daliadau y gwir ydi ein bod yn byw mewn system gyfalafol. Beth bynnag fydd yr ateb hir dymor i’n problemau cyfoes heddiw rhaid creu ymateb sydd yn defnyddio’r system honno am y gorau. Gallwn fentro i dyfu busnesau sydd yn llwyddiannus yn economaidd ond sydd hefyd yn cael eu gyrru gan yr angen i ymateb i anghenion ein cymuned. Mentrau sydd yn gweld gwerth a gallu yn ein cymuned a’i phobl. A phwy well i wneud hynny ond ni ein hunain. Fel cymuned gref mae ein bro wedi ei wreiddio ynom ni. Drwy fentro i greu busnesau cymdeithasol rydym yn galluogi i bob ochr o’r olwyn gael adfywiad. Mae’n gallu bod yn broses cymhleth a dychrynllyd efallai. Mae’n aml yn ddi-ddiolch ac yn fwy aml na pheidio yn ddi-dâl. Mae gweithio ar y cyd a’n cymdogion â dim yn ein clymu ond gobaith y gellir gwell, yn aml yn botas blêr o geisio roi strwythur busnes ar ddryswch cymuned. Ond mae’n wir werth gwneud.

Fel d’udodd rhywun, rywbryd: rhaid dechrau wrth ein traed, ac wrth ein traed mae llwch y llechi yn  treiddio trwy ein gwaed. A wyddoch chi mae’r fro yma yn dda iawn am wneud yn union hynny. Yn ôl astudiaeth economaidd a wnaethpwyd gan Cwmni Bro Ffestiniog yn ddiweddar mae mentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog yn cyflogi o ddeutu 120, efo 53% o gyfanswm y cyflog a dalwyd iddynt yn aros yn lleol. Mae’r ffigyrau ar gyfer prynu hefyd yn creu darlun o arian yn cylchdroi gyda 46% o’r gwariant yma hefyd yn lleol. Model y fenter gymdeithasol o briodi incwm o fuddsoddiant, megis grant neu fenthyciad, a masnachu llwyddiannus i greu incwm, sydd yn galluogi i hyn ddigwydd ac felly hefyd gael effaith gadarnhaol ar yr economi leol. Am yr un cyfnod bu i fentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog drosi bob £1 o arian buddsoddiant i £1.20 o drosiant masnachol ac felly cynyddu cyfanswm y buddsoddiad yn y Fro. Yn gyrru’r llwyddiant yma mae pwrpas ein mentrau yn seiliedig ar y gallu i  greu gwerth economaidd er mwyn lles cymdeithasol. Maent yn datblygu’r gallu i ymateb yn benodol i’r anghenion sydd yn bodoli yn lleol i’r gymuned yma.

Er i Mam gael ei geni yn Nhraws, efo Taid yn rhedeg y Co-op yno yn y 50au hwyr a’r 60au cynnar, dydw i ddim o ‘Stiniog;  hogan o Rhoslan ydw i , wedi ngeni rhwng dwy afon, bellach ag un braich yn y môr wrth wreiddiau teulu fy Nhad ym Mhwllheli. Ond fel fy Nhaid, a Nhad a Mam, dwi’n coelio’n gryf yn ein cymunedau. Fel pob cenhedlaeth o ‘mlaen, boed yn athrawon, yn flaengar yn y capeli, yn wleidyddion, neu yn gyfrifwyr rwyf wedi defnyddio’r hyn sydd ar gael i mi i atgyfnerthu, i adeiladu ac i ymateb i anghenion ein cymunedau. I geisio trwsio tolc yr olwyn. Fy nheclyn i ydi’r fenter gymdeithasol. Rwyf yn hynod lwcus i gael bod yn gweithio yma ym Mro Ffestiniog, ar flaen y gad. Rwyf yn ymwybodol hefyd fod nifer un a fydd yn darllen yr erthygl yma a phrofiadau helaeth hyd oes o weithio ac ymwneud â’r gymuned yma. Fy ngobaith yw y bydd modd camu ymlaen efo hyder i ymateb eto i anghenion a datblygiad y fro i wneud y gorau o’r dyfodol heriol sydd yn ein wynebu. Pwy well ond ni i wneud?
--------------------------------------------


Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.


*Bellach mae’r rhwydwaith yn cynnwys Antur Stiniog, Dref Werdd, Trawsnewid, Ynni Cymunedol Twrog, Cyfeillion Croesor, GISDA, Ysgol Y Moelwyn, Pengwern Cymunedol, OPRA Cymru, Cyngor Tref Ffestiniog, Tan Y Maen, Caban Bach Barnados, Cellb, Deudraeth Cyf, Menter Llanfrothen, Seren.