Bro Ffestiniog ar Flaen y Gad

Mae pedwar ar ddeg o fentrau cymunedol ym Mro Ffestiniog; mwy nag mewn unrhyw ardal arall yng Nghymru. Eu prif bwrpas yw gwasanaethu’r gymuned, ond maent yn cael eu rhedeg fel busnesau cymdeithasol, gyda’r budd a’r elw i gyd yn dod i’r gymuned. 

 Mae mentrau cymunedol yr ardal wedi dod at ei gilydd fel rhwydwaith dan faner Cwmni Bro Ffestiniog, er mwyn hwyluso cydweithrediad rhwng y mentrau a chyda’r elfennau o’r sectorau preifat a chyhoeddus sy’n greiddiol i economi sylfaenol y fro. Mae’r model cydweithredol o ddatblygu cymunedol a arloesir gan Cwmni Bro yn cyfuno agweddau amgylcheddol, economaidd, cymdeithasol a diwylliannnol o ddatblygiad y gymuned. Hynny yw, mae model Cwmni Bro Ffestiniog yn defnyddio ffordd integredig, crwn, o feddwl a gweithredu er lles y gymuned. Cymharer hyn gyda’r modd unllygeidiog mae llywodraethau yn tueddu gweithredu, yn gaeth i’w seilos.

Rhyngddynt mae aelodau Cwmni Bro yn cyflogi tua 150 o bobl. Dengys dadansoddiad o effeithiau economaidd y mentrau bod canran uchel o’u hincwm yn dod o fasnachu a bod yr incwm, i raddau helaeth iawn, yn aros a chylchdroi o fewn yr ardal.

Mudiad Cymunedol i Gymru
Mae model Cwmni Bro Ffestiniog o ddatblygu cymunedol integredig yn cynnig patrwm y gellir ei efelychu a’i addasu gan gymunedau eraill yng Nghymru, a thu hwnt. Eisoes mae hyn yn dechrau digwydd. Er enghraifft, sefydlwyd rhwydwaith o fentrau cymdeithasol ar Ynys Môn, dan y teitl Bro Môn, a symbylwyd gan esiampl Bro Ffestiniog. Trwy fabwysiadu’r model o ddatblygu cymunedol ac asio’r model gyda datblygiad yr economi sylfaenol mae potensial i drawsnewid economi a chymunedau Cymru. 

Mae traddodiad o fenter cymunedol yn rhedeg trwy hanes Cymru ac mae’r etifeddiaeth gyfoethog hon yn sail ar gyfer adeiladu dyfodol llewyrchus. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg medrai canran uwch o bobl yng Nghymru ddarllen ac ysgrifennu nag mewn bron unrhyw wlad arall. Cyflawnwyd hyn drwy fenter cymunedol blaengar yr ysgolion cylchynol. Codwyd addoldai ar hyd a lled y wlad, neuaddau gweithwyr, cymdeithasau adeiladu, mentrau cydweithredol amaethyddol, clybiau chwaraeon, siopau cydweithredol, undebau credyd, mudiadau a phleidiau gwleidyddol, undebau llafur, cyrff addysgol a diwylliannol, gwasanaethau iechyd cymunedol a myrdd o fentrau elusennol amgylcheddol, cymdeithasol a diwylliannol hyd at y dydd heddiw. Yr her yw addasu’r traddodiad cyfoethog hwn o fenter cymdeithasol er mwyn creu ein dyfodol.

Yn nannedd argyfwng amgylcheddol, economaidd a chymdeithasol cyfalafiaeth trawswladol heddiw mae cymunedau ar hyd a lled y byd yn ymrymuso ac yn datblygu atebion amgen ar gyfer tawsnewid y drefn, o’r gwaelod i fyny. Rydym yn rhannu gweledigaeth gyda chymunedau o Galiffornia i Gwrdistan.

Eisoes mae sawl cymuned ar draws Cymru wedi dechrau rhwydweithio a chydweithio ac y mae Mudiad Cymunedol ar gyfer Cymru yn dechrau cymryd siap, dan arweiniad Cwmni Bro Ffestiniog. Mae profiad cymunedau yn Sweden yn cynnig patrwm y gellir ei efelychu a’i addasu ar gyfer Cymru. Yn Sweden mae cymunedau ar hyd a lled y wlad wedi cydweithio i greu mudiad cymunedol gyda’i Senedd Cenedlaethol y Cymunedau sy’n sicrhau llais a phwerdy cymunedol grymus.       

Daw dydd…
Er bod gan gyfalafiaeth rymoedd enfawr mae gennym fel cymunedau arf cryfach nag hyd yn oed Plwtoniwm y drefn. Rydym yn rhannu cariad at gyd-ddyn, at degwch a chydraddoldeb ac at ryddid a gweledigaeth am gymuned wedi’i thrawsnewid yn lleol, yn genedlaethol ac yn gydwladol, ynghyd â dyfodol amgen i’n planed. 

Mae pobl ar hyd a lled Cymru yn holi’n aml beth yw’r rheswm am lwyddiant cymunedol yr ardal hon. Mae’r ateb yn syml: Mae Bro Ffestiniog ar flaen y gad oherwydd ein prif gyfoeth, sef hanes a phobl arbennig ein cymuned. Hwnna ydio!     

Camu ymlaen
Ym Mro Ffestiniog mae arwyddion o newid diwylliannol ar droed; fwyfwy i wneud pethau trosom ein hunain fel cymuned. Ar y sylfaen hwn mae Cwmni Bro yn cymryd y camau nesaf, fel y nodir isod.

* Hwyluso twf a datblygiad y mentrau cymdeithasol presennol a mentrau newydd ym Mro Ffestiniog.
* Hybu mwy o gydweithio rhwng y sector cymunedol a’r busnesau preifat sydd wedi’u hangori’n lleol.
* Cydweithredu pellach gyda llywodraethau ar lefel cynghorau cymuned, Gwynedd, Cymru a’r Deyrnas Gyfunol.
*Cydweithio gydag asiantaethau datblygiad sirol a chenedlaethol, yn cynnwys Arloesi Gwynedd, Mantell Gwynedd, Canolfan Cydweithredol Cymru a Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru.   
* Gweithio gyda’r byd addysg, yn cynnwys yr ysgolion, Coleg Meirion-Dwyfor, Prifysgolion Bangor, Aberystwyth a Manceinion, a chyda Rhwydwaith yr Economi Sylfaenol yng Nghymru. Ymchwilir i’r berthynas rhwng model Cwmni Bro Ffestiniog o ddatblygu cymunedol a datblygiad yr economi sylfaenol.
* Hyrwyddo cydweithrediad rhwng Cwmni Bro Ffestiniog a chymunedau chwarelyddol eraill yng Ngwynedd. I’r pwrpas hwn sefydlwyd cwmni cymdeithasol, DOLAN, ar y cyd rhwng Dyffryn Ogwen, Dyffryn Nantlle a Bro Ffestiniog i hybu datblygiad y cymunedau hyn.
* Trwy’r cynllun Rhwyd ehangu’r cydweithrediad rhwng mentrau cymdeithasol ar draws Cymru sy’n gweithio’n y Gymraeg, er mwyn cryfhau’r berthynas rhwng datblygiad cymunedol a meithrin yr iaith a’r diwylliant Cymraeg.
* Gweithio ar brosiect gydag ardaloedd chwarelyddol, glofäol a chefn gwlad ar draws Cymru i greu cyfleoedd addysgol a phrofiad gwaith er mwyn meithrin arweinwyr cymunedol y dyfodol.
* Hwyluso trafodaeth ar gynllunio corff cyllidol yn benodol i fuddsoddi yn y sector cymunedol.
* Creu strategaeth a maniffesto economaidd a chymunedol ar gyfer dyfodol amgen i Wynedd a Môn.
* Datblygiad pellach BROcast Ffestiniog, sef darlledu digidol cymunedol, a chydweithio gydag ardaloedd eraill i hybu rhwydwaith o gyfryngau cymunedol ar draws Cymru.

www.cwmnibro.cymru 
-------------------------

Addasiad o erthygl ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2020

Roedd Cwmni Bro Ffestiniog yn un o noddwyr y rhifyn, a hoffai pwyllgor Llafar Bro ddiolch o galon iddynt am eu cymwynas.

Cwmni Bro Ffestiniog yn mynd o nerth i nerth

Cronfa Her yr Economi Sylfaenol
Rydym yn ddiweddar iawn wedi bod yn llwyddiannus yn derbyn cyllid gan Lywodraeth Cymru o Gronfa Her yr Economi Sylfaenol.

Yn ôl gofynion yr her, rydym am gynnal prosiect dros gyfnod hir, hyd at ddiwedd Mawrth 2021 a fydd yn datblygu ac atgyfnerthu’r economi sylfaenol yn lleol. Mae’r gronfa yn dynodi mai arbrawf yw pob ‘prosiect’ sydd wedi eu cyllido, a phwrpas bob arbrawf yw yn gyntaf i greu 'dysgu o werth' o ran sut i ymateb yn adeiladol i ddatblygiad sy’n cael ei labelu yn ‘economi sylfaenol’.

Wrth gwrs, yn ddelfrydol bydd pob prosiect yn llwyddiannus, ond mae'r syniadaeth amgen o roi pwyslais ar ddysgu o brosiect – boed hynny o lwyddiant neu o fethiant - yn gyffrous iawn.

Beth yw’r economi sylfaenol?
Caiff oddeutu traean o’r economi yn ei chyfanrwydd ei hystyried yn economi sylfaenol. Mae’r economi sylfaenol yn cynnwys conglfeini yr economi leol, neu’r agweddau hynny o’r economi sydd yn angenrheidiol i fywyd dyddiol pobl y gymuned. Enghraifft dda o gwmni lleol sydd wedi angori yn yr economi sylfaenol fyddai cwmni megis GEWS sy’n cynnal systemau carthffosiaeth yn lleol, sydd â safle ym Mhenrhyndeudraeth, sydd yn defnyddio adnoddau lleol, ac sydd yn cyflogi nifer o weithwyr o’r gymuned.

Yng nghymunedau ôl-ddiwydiannol chwarelyddol gogledd Cymru mae nifer o fentrau cymdeithasol wedi sefydlu sy’n allweddol i dwf a llwyddiannau ein heconomïau sylfaenol lleol. Yn ôl adroddiad economaidd ar fentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog mae oddeutu 120 wedi eu cyflogi gan fentrau cymdeithasol yma, mae 46% o bryniant ein mentrau yn cylchdroi’n lleol ac mae’r mentrau eu hunain yma yn eu hanfod i wasanaethu ein cymunedau. Wrth edrych ar ein hanes lled ddiweddar gwelir fod ‘menter gymdeithasol’ yn ddatblygiad naturiol yn ein cymunedau er mwyn ymateb i anghenion cymdeithasol ac economaidd penodol y cymunedau yma. Erbyn heddiw maent yn rhan annatod o’r economi sylfaenol leol.

Mae’r defnydd o fentrau cymdeithasol fel cyfrwng i atgyfnerthu ein heconomi ‘sylfaenol’ leol hefyd yn ein galluogi i ymateb i’r angen i atgyfnerthu cydlyniant ein cymunedau er mwyn sicrhau eu bod yn gymunedau hyfyw, lle gallwn fyw a bod. Cymunedau lle bydd dyfodol i’n plant heb iddynt orfod mudo a lle gall pob un, o pa bynnag gefndir, ffynnu. Mae’r mentrau cymdeithasol fel y rhai sydd wedi datblygu yma ym Mro Ffestiniog yn gyrff economaidd sydd hefyd yn cynrychioli’r gymuned, er mwyn y gymuned. Mae byrddau gwirfoddol ein mentrau yn cynrychioli ffurf ar ddemocratiaeth leol sy’n atebol i’r gymuned. Onibai bod y mentrau’n gwasanaethu anghenion ein cymunedau byddant yn methu’n hwyr neu’n hwyrach. Mae eu cyfrifoldeb a’u hatebolrwydd yn arwain peth o’r ffordd at gymryd ein cymuned yn ôl i’n dwylo ni ac ail-berchnogi’r economi a’i chyfeirio’n bwrpasol i’n gwasanaethu ni - ein bod yn democrateiddio’r economi sylfaenol er budd ein cymunedau.

DOLAN
Bydd tair cymuned ôl-ddiwydiannol, chwarelyddol yn cydweithio, cyd-greu a chyd-ddysgu dros gyfnod ein prosiect, sef Bro Ffestiniog, Ogwen a Nantlle. Mae defnyddio mentrau cymdeithasol fel modd i ddatblygu’r economi yn gyffredin i’r dair cymuned ond mae'r modd y gwnaed hynny wedi bod yn wahanol ym mhob ardal. O’r gwahaniaethau yma y daw ein prosiect ar gyfer Cronfa Her yr Economi Sylfaenol.

Rydym yn hyderus ynglŷn â’r prosiect hwn oherwydd ein profiadau o gydweithio, cyd-greu a chyd-ddysgu wrth weithredu fel Cwmni Cymunedol Bro Ffestiniog. Yn achos Cwmni Bro mae posib cyfeirio at effeithiau cadarnhaol uniongyrchol; megis llwyddiannau Y Dref Werdd ac Antur Stiniog er enghraifft.

Llwybrau beicio Antur Stiniog ar y Cribau

Bydd y cymunedau hynny sydd wedi cymryd rhan yng nghyfnod cyntaf y prosiect yn bartner cyfartal i gymuned newydd yn ail gyfnod y prosiect. Byddwn yn creu cwmni newydd – Cwmni Dolan – i gefnogi a chydlynnu’r partneriaid newydd hyn. Mae’n holl bwysig i lwyddiant ein gweledigaeth o ddatblygu ac atgyfnerthu’r economi sylfaenol drwy ddatblygu cymunedol na chaiff unrhyw ddisgwyliadau, unrhyw atebion parod ac unrhyw ddiffiniad cul o beth ydi ‘llwyddiant’ eu pennu gan Gwmni Dolan. O’r cychwyn cyntaf yma i gefnogi, gwasanaethu a chydlynu fydd Cwmni Dolan, ac nid i awdurdodi o’r tu allan. Pwyslais ein gweledigaeth a’n gweithredoedd bob tro fydd ymrwymiad i ganiatáu i gymunedau arwain.

Bydd digwyddiad cyntaf y prosiect yn cael ei gynnal yma ym Mlaenau Ffestiniog diwedd mis Mawrth, 2020. Y thema fydd ‘Twristiaeth Gymunedol’. Bydd diwrnod deinamig o siaradwyr, gweithdai a stondinau yn ein disgwyl a chroeso cynnes iawn i bob un.

Cyfnod cyffrous iawn i ni felly fel Cwmni Bro! Cyfle i ymestyn allan tra’n atgyfnerthu’n fewnol. Ymlaen!
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2020