Murlun newydd!

Tudalen flaen rhifyn Ionawr 2025

Ydych chi wedi gweld y murlun llechi newydd ar y Stryd Fawr? Cafodd y mosaig ar dalcen adeilad cyfrifwyr Beatons ei gwblhau ychydig ddyddiau cyn y Nadolig.

Kate Hughes*, ysgolfeistres Rhiwbach ar ddechrau’r 1900au, yw canolbwynt y murlun, sydd wedi’i wneud yn gelfydd gan gwmni lleol yr Original Roofing Company. Hi yw’r unig ferch y mae cofnod ohoni’n defnyddio’r car gwyllt ar droad y ganrif. 

Yn ôl y cofnodion byddai Kate yn cael pàs bob bore yn un o’r wagenni gwag i dop yr inclên uwchben Chwarel Maenofferen ac yna’n cerdded i Rhiwbach. Ar ôl diwrnod o ddysgu, byddai’n cerdded i chwarel Graig Ddu ac yn dod yn ôl lawr i’r dref ar y car gwyllt.

Mae’r murlun newydd wedi cymryd lle’r hen ddarn o gelf lliwgar, oedd wedi dechrau mynd â’i ben iddo, gafodd ei wneud tua 2008 gan yr arlunydd Catrin Williams a disgyblion yr ardal. Yn ogystal â’r car gwyllt, mae haenau llechi yn y graig, amlinelliad y Moelwyn a’r tomenni llechi, a nodau cerddoriaeth – sy’n nod tuag at ddiwylliant y Caban, y bandiau pres a’r eisteddfodau lleol – i’w gweld yn y murlun newydd. Ar waelod y darn, mae [addasiad o] linell enwog** y diweddar Dr Gwyn Thomas am y Blaenau:

‘Breichled o dref ar asgwrn o graig’

Sam Buckley a Kaz Bentham ydy cyfarwyddwr Original Roofing, y ddau wedi bod yn gweithio efo llechi ers iddyn nhw adael yr ysgol.

“Roedd yn dipyn o sialens sut i gyfleu stori diwydiant llechi Blaenau a hynny drwy ddefnyddio’r llechen ei hunan; dwi’n credu inni lwyddo yn y pen draw,” meddai Sam.

Mae’r murlun yn cynnwys rywfaint o ddur a phres, ac eglura Kaz bod defnyddio’r gwahanol ddeunyddiau wedi caniatáu iddyn nhw gyfleu sawl gwahanol agwedd “amlwg a phwysig o stori'r dre”, gan gynnwys stori’r bandiau pres.

Cyngor Gwynedd sy’n gyfrifol am gomisiynu’r gwaith, fel rhan o’u rhaglen Llewyrch y Llechi, gyda’r bwriad o “godi ymwybyddiaeth” o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi y Gogledd Orllewin. Mae cynlluniau tebyg wedi bod ar y y gweill mewn rhannau eraill o’r sir, gan gynnwys Porthmadog, Penygroes, Bethesda, Llanberis a Thywyn.
- - - - - - - - -

* Mae'r cyfryngau i gyd wedi ei galw yn Kate Griffiths, ond dim ond ar ôl priodi y daeth hi'n Griffiths.  

Hughes oedd hi pan oedd yn athrawes. 

** 'Fe welwch freichled o dref ar asgwrn y graig' ydi'r linell yn y gerdd 'Blaenau' (Ysgyrion Gwaed, Gwasg Gee, 1967)

Y Car Gwyllt

Darn gan Tecwyn V Jones, o rifyn Hydref 2024

O weld inclên Chwarel Garreg Ddu fel y mae heddiw ar dudalen flaen y rhifyn hwn, fasa rhywun erioed yn meddwl fod yr inclên yma wedi cynnal math o drafnidiaeth nas gwelwyd yn unman arall sef y car gwyllt ac y byddai gŵyl flynyddol yn Stiniog yn cael ei henwi ar ei ôl, mor effeithiol a gwych oedd y cerbyd bach hwn.

Llun Erwyn J

Dyfeisiwyd y car gwyllt tua 1870 gan Edward Ellis, gof y chwarel (llun). 

Yn ddiweddarach fe'u gwnaed gan Edward Jones, gof annibynnol oedd yn byw ar Ffordd Manod, oedd yn codi 5 swllt yr un amdanynt. Roedd gan bob chwarelwr ei gar ei hun ac felly cyffredin oedd i chwarelwyr brynu car gwyllt newydd gyda’u Tâl Mawr.

Tynnwyd cebl ar hyd yr incleiniau ac roedd cyfres o roleri cebl i lawr canol pob trac. Roedd y ceir yn osgoi'r rhain trwy redeg rhwng y ddau drac, gan ddefnyddio eu rheiliau mewnol yn unig. Yn hytrach na'r lled dwy droedfedd bron yn gyffredinol o reilffyrdd llechi Cymru, roedd y gofod hwn tua thair troedfedd.

Planc pren, tua dwy droedfedd o hyd oedd y car gwyllt ac olwynion yn cael eu rheoli gan frêc llaw syml a hawdd i’w drin. Er gwaethaf symlrwydd y syniad, roedd y ceir yn weddol soffistigedig yn eu gwneuthuriad. Gwnaed y rhan fwyaf gan yr efail, ond gwnaed yr olwyn cast gan ffowndri ym Mhorthmadog. 

Y Car Gwyllt -ar wal Tŷ Coffi Antur Stiniog

Roedd modd datod a thynnu handlen y brêc. Pan nad oedd yn cael ei ddefnyddio cafodd ei gario ym mhoced y chwarelwr, ffurf gyntefig o fesur gwrth-ladrad hwyrach?! Roedd car gwyllt heb frêc yn beryglus iawn petai rhywun yn ei ddefnyddio. Felly, am resymau diogelwch, rheolwyd y defnydd o’r car gwyllt a phenodwyd dynion cyfrifol, oeddynt fel rheol yn dal swyddi yn y chwarel, fel capteiniaid i arwain y daith i lawr yr inclên ar gyflymder diogel. Ar adegau byddai rhes o hyd at ddau gant o geir yn dod i lawr yr inclên tu ôl i’w gilydd!

Yn y chwareli mwy roedd chwarelwyr yn medru byw mewn barics ar y safle yn ystod yr wythnos ac roedd y gweddill yn byw yn yr ardaloedd islaw’r chwarel ac yn teithio i fyny bob dydd a rhain oedd perchnogion y ceir gwyllt. Roedd raid esgyn yr incleiniau bob bore, a chaent, fel arfer, eu tynnu i fyny mewn wagenni gwag (eu criwlio). Heb gar gwyllt roedd cerdded i lawr yn daith gerdded hir, er ei bod ar i waered. 

Chwarelwyr y Graig Ddu, y rhan fwyaf yn byw ym Manod ddaeth o hyd i ffordd o gyflymu eu taith gartref. Yn hytrach na cherdded yn ôl i lawr yr incleiniau, byddant yn defnyddio eu car gwyllt!

Ar ôl cyrraedd troed yr inclein olaf, byddai'r ceir yn cael eu gadael mewn lle arbennig a byddant yn cael eu codi yn ôl i fyny'r incleiniau yn ystod y diwrnod gwaith nesaf ynghyd a’u perchnogion.

Parhaodd y car gwyllt yn gyfyngedig i chwarel Graig Ddu. Roedd hyn oherwydd cynllun y ddau brif inclên: roeddynt yn ddigon hir i wneud yr arbed amser yn werth chweil, ond hefyd yn ddigon hawdd i gadw cyflymder dan reolaeth.. 

Daeth y dull gwahanol hwn o deithio yn fater o ddiddordeb y tu allan i'r chwareli ac yn 1935 roedd yn rhan o ffilm Newsreel Pathé News a elwid yn Railway Curiosities. 

 

Parhaodd chwarel y Graig Ddu i weithredu hyd ddiwedd y 1930au a dechrau'r Ail Ryfel Byd. Ail-agorodd yn fyr yn ystod y rhyfel, i gyflenwi llechi toi ar gyfer atgyweirio tai a chwalwyd yn y blitz.
- - - - - -

Erthyglau eraill sy'n crybwyll Y Car Gwyllt

Erthyglau Gŵyl Car Gwyllt

Stolpia- Mwy o Hen Ffilmiau

Colofn Reolaidd Steffan ab Owain, o rifyn Ebrill 2024

Gan fod un neu ddau ohonoch wedi cael blas ar fy strytyn diwethaf yn sôn am rai o’r hen ffilmiau yn cynnwys clipiau o’n bro, yn ogystal â’i phobl ar ambell un. 

Gwnaed ffilm gyda’r teitl The Phantom Light yn 1935 gyda Michael Powell yn ei chyfarwyddo, a Binnie Hale, Gordon Harker, Donald Calthrop, Milton Rosmer ac Ian Hunter  yn actio ynddi. Thema’r ffilm yw criw o ddrwgweithredwyr yn ceisio dychryn ceidwad newydd rhyw oleudy dychmygol ym Mhen Llŷn er mwyn iddynt gael rhwydd hynt i achosi llongddrylliad a’i hysbeilio. Yn rhan gyntaf y ffilm y mae’r gŵr sydd wedi ei benodi yn geidwad y goleudy yn cyrraedd gorsaf Tan-y-bwlch, ac yna yn cael pas mewn car i ben ei siwrnai. 

Ewch ar y we os hoffech ei gweld i gyd. Cyn i mi droi at y ffilm nesaf, tybed os gall rhai o’r darllenwyr ddweud wrthym beth oedd enw’r bwthyn bach sydd yn y llun hwn. Gyda llaw, safai ychydig  y tu allan i’n plwyf,  ond dymchwelwyd ef sawl blwyddyn yn ôl, bellach.

Ceir Gwyllt Chwarel y Graig Ddu
Rhyddhawyd ffilm Railway Curiosities o eiddo Pathe News yn y flwyddyn 1935 hefyd, ac ynddi cawn weld gweithwyr Chwarel y Graig Ddu gynt yn dod i lawr Inclên Glan Gors (sef yr un isaf o’r tair inclên) a phob un ar ei gar gwyllt ar wahân i’r rhai sydd wedi cyrraedd y gwaelod. 

Fel amryw ohonoch sy’n cymryd diddordeb yn hanes ein chwareli fe wyddoch yn bur dda bod sawl llun a chlipiau ar hen ffilmiau yn dangos y ceir gwyllt o’r cyfnod pan oeddynt yn eu bri. Credaf bod y ffilm hon, fodd bynnag, yn un o’r rhai gorau o’r oll ohonynt, serch bod y sylwebydd yn dweud mai ym Mhorthmadog y maent. Gyda llaw, y mae rhyw bwt ohoni yn cogio bod y dynion yn cael damwain gyda’u ceir tra ar eu ffordd i lawr! Ychydig o hwyl, ynte? Cewch ei gweld am ddim ar y we o dan y teitl uchod ac ar BBC Cymru Fyw.

Un clip o’r ffilm yn dangos y dynion wedi cyrraedd y gwaelod

O.N.   Yn rhifyn Mawrth bu amryfusedd gyda disgrifiad y Trwnc yn Chwarel Oakeley, y ‘Trwnc Mawr’, neu Trwnc K oedd ei enw,wrth gwrs. (Cywirwyd ar y fersiwn ddigidol)

Stolpia -Gof a cheffyl a thrampio

Detholiad arall o archif y gyfres gan Steffan ab Owain

Hyn a’r llall am ofaint
Dau air sy’n raddol ddiflannu o eirfa bob dydd trigolion yr ardaloedd hyn yw ‘gof’ ac ‘efail’.
Ar un adeg byddai gefeiliau gof yn bethau cyffredin o un pen o dalgylch Llafar Bro i’r llall. Byddai nifer dda ohonynt i’w cael yn y gwahanol chwareli, y rhai llechi ac ithfaen, yn ogystal ag mewn ambell fwynfa. Wrth gwrs, adnabyddid llawer o’r gefeiliau wrth enw y gof a weithiai ynddynt, megis ‘Efail Owen Jôs Go’, ‘Efail Robin Go’, a.y.b.

Engan -Llun trwy Gomin Wikimedia CC BY-SA 2.5

Ymhlith y gofaint hynny a ddyfeisiodd bethau cawn Dafydd Jones a fu’n of yn Chwarel Diffwys. Un tro daeth Mr Casson y perchennog ato a gofynnodd iddo a fedrai ddyfeisio rhyw gynllun i naddu’r llechi yn lle y ‘gyllell fach’. Aeth yntau ati rhagblaen, ac o fewn ychydig roedd wedi cynllunio peiriant naddu yn cael ei weithio efo’r troed, h.y. ‘injian dradl’. Tybed faint o ddefnydd a wnaed o’r peiriant naddu hwn?

Gŵr arall a gofir am ei ddyfais chwarelyddol yw Edward Ellis a fu’n of am flynyddoedd yn Chwarel y Graig Ddu. Ef a ddyfeisiodd y ‘car gwyllt’ enwog a ddefnyddid gan y chwarelwyr i ddod i lawr yr incleniau o’u gwaith – a hynny mewn dim o amser! Credaf mai oddeutu 1867 y dyfeisiwyd y car gwyllt a bu mewn defnydd hyd nes y cauwyd y chwarel yn yr 1940au.

Yng ngholofn ‘Y Fainc Sglodion’ gan J.W. Jones a ymddangosodd yn Y Cymro, Awst 11, 1944 cawn hanes gof-ddyfeisydd arall o’r cylch.

Rai blynyddoedd yn ôl gwelsom fegin fach o waith Edward Roberts y gof. Yr oedd handl ac olwyn fechan yn ei hochr. Wrth droi yr handlen chwythid y tân heb chwysu dim.

Ceffylau’r Chwarel
Fel y gallech feddwl, mae’r chwarelwyr sy’n cofio ceffylau yn gweithio yn ein chwareli yn mynd yn brinnach bob dydd. Ar un adeg, byddai gweld ceffylau gwaith mawr cryf yn mynd a dod o’n chwareli, yn enwedig ein chwareli mwyaf, yn beth pur gyffredin. Cyflogid dynion a llanciau ifanc i wneud y gwaith a elwid yn y chwarel ‘canlyn ceffyl’, sef gofalu a gweithio gyda’r ceffylau a fyddai’n tynnu y wageni ar sledi, a.y.b.

O beth gofiaf, ychydig iawn wyf wedi ei weld ar ddu a gwyn parthed hanes yr hen geffylau chwarel. Sut bynnag, dyma stori amdanynt i chi:
Canlyn ceffyl yn y chwarel oedd gwaith Bob, a deallai y ddau ei gilydd i’r dim. Wrth ddyfod o’r twll un bore, ychydig cyn amser cinio, trodd y prif oruchwyliwr i’r stabal at Bob, a gofynnodd iddo, “Sut fwyd wyt ti’n roi i’r ceffyl yma Bob?” Atebodd yntau, “Tebyg i fwyd labrwr, Syr!”

Pan oedd Gwilym Ystradau, bardd o Danygrisiau yn gweithio yn Chwarel Holland, syrthiodd un o geffylau’r chwarel dros un o’r tomenydd. Ymhen ychydig wedyn lluniodd yr englyn hwn:

Dyma hen len y domen laith -anafwyd
     Anifail tra pherffaith;
Hurtiodd gan glwy ac artaith,
Pan syrthiodd, ni chododd chwaith.

Trampio
Ar un adeg, ac nid cymaint a hynny o flynyddoedd yn ôl, byddai llawer o grwydriaid i’w gweld hyd y wlad. Daeth amryw ohonynt yn wynebau adnabyddus mewn sawl ardal. Pan oeddwn i’n fachgen roedd llawer o son am yr hen Johnny Pegs a Twm Gwlan. Treuliodd Johnny rhan dda o’i oes yn crwydro o le i le yn yr ardal hon. Yng nghyffiniau Tanygrisiau y gwelid Twm Gwlan yn crwydro gan amlaf.

Galwai llawer iawn o grwydriaid yn y Blaenau yn y dyddiau a fu, un neu ddau ohonynt yn enedigol o’r dre. Yn ddiweddar deuthum ar draws hanes un a ymsefydlodd yn ein hardal am ysbaid. Gwelais ei hanes mewn erthygl o’r enw ‘Gwŷr y Ffordd Fawr’ gan J.W. Jones (Fainc ‘Sglodion). Dyma fo:

Pan yn mynd i Ffair Glangaeaf i Lan Ffestiniog rai blynyddoedd yn ôl trewais ar hen grwydryn diddan. Priododd Mrs Carol, o Ffestiniog, a bu’n cartrefu yn y Manod am ysbaid.

Gŵr o gorff cadarn ydoedd, melyn ei wallt; ond yr addurn mwyaf a berthynai iddo oedd ei locsyn coch. Yr oedd wedi cyfansoddi ‘Cerdd i’r Rhyfel Mawr’ ac i‘r ffair yr ai i’w gwerthu.
‘Menai o’r Manod’ oedd ei ffugenw, a deallai y gelfyddyd o farddoni. Clywais ef yn adrodd ugeiniau o englynion ar ei gof. Ciliodd yr hen grwydryn o’r ardal hon yn sydyn, ac  ni chywais yr un gair amdano wedyn.

Clywais rhai’n dweud bod dau le yn y cylch yn boblogaidd i aros ynddynt gan ‘bobl y ffordd fawr’, y cyntaf oedd ‘Newcastle Rags’, sef tŷ yn Heol Glynllifon ar gyfer cardotwyr. Y llall oedd ‘Tŷ Pawb’, sef hen dafarn Y Crimea, h.y. ar ôl iddi fynd a’i phen iddi.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Medi 2022

Y Chwarelwr

Yn 2005 dadorchuddiwyd plac yn Ngheudyllau Llechi Llechwedd i gofnodi lleoliad ffilmio ‘Y Chwarelwr’.

Wedi araith afaelgar dadorchuddiwyd y plac gan Mr Prys Edwards, mab y diweddar Ifan ab Owen Edwards. Cafwyd sgwrs hynod o ddiddorol am y ffilm a’i harwyddocâd i ni heddiw gan Gwenno Ffrancon, darlithydd yn Adran y Cyfryngau, Coleg y Brifysgol Abertawe:

Y Chwarelwr:  Llechwedd 2/9/05
Heb os nac oni bai, Y Chwarelwr yw un o brif drysorau ffilm Cymru.  Dyma’r ffilm Gymraeg ei hiaith gyntaf erioed.  Penseiri’r ffilm oedd Ifan ab Owen Edwards – un o brif gymwynaswyr Cymru, a John Ellis Williams – nofelydd, newyddiadurwr a dramodydd.  Aeth y ddau yma ati yn ystod Ebrill 1935 gyda rhai o drigolion Stiniog i ffilmio bywyd a gwaith chwarelwr nodweddiadol – saithdeg mlynedd yn ôl, cofiwch.

Un o brif amcanion Syr Ifan a J.E. wrth lunio Y Chwarelwr oedd tynnu sylw at ganlyniadau enbydus llu o ffactorau ar yr iaith a’r diwylliant Cymraeg; ffactorau a oedd yn cynnwys y diwydiant twristiaeth, y wasg a’r cyfryngau a chynnydd yn y defnydd o fysiau, trenau a cheir. 

Roedd yn fwriad gan y ddau hefyd i geisio diogelu peth o’r hyn a oedd yn weddill o’r etifeddiaeth Gymreig ar ffilm. 

Disgrifiodd Syr Ifan eu hamcanion fel hyn yn Y Cymro:

"Rhan o’n hymdrech i (gadw Cymru) yn wir Gymreig yw’r ymdrech hon, yn wyneb anawsterau enbyd, i greu darluniau llafar Cymraeg, canys gwyddom yn bendant, heb os yn ein credo, mai ein dyletswydd fel byd-ddinasyddion ydyw cadw Cymru yn bur ei delfrydau yn yr argyfwng enbyd y mae’r byd ynddo".

Roedd Syr Ifan, cyfarwyddwr a dyn camera Y Chwarelwr, wedi hen arfer creu ffilmiau erbyn 1935 gan ei fod ers rhai blynyddoedd wedi bod yn ffilmio rhai o ddigwyddiadau Urdd Gobaith Cymru, er enghraifft y mordeithiau, y mabolgampau a’r eisteddfodau.  Ond erbyn 1935, roedd y gŵr blaengar ac anturus hwn yn torri’i fol isho cael mentro i fyd y talkies, gan fynd ati i sirioli rhyw gymaint ar fywyd y Cymry Cymraeg trwy lunio adloniant ar eu cyfer yn eu hiaith eu hunain.  Meddai yn y Western Mail ym 1935:  ‘In its attempt to help the Welsh language to counter the innumerable difficulties which it has to meet in a modern world the Urdd has adopted modern methods.’

Mae stori’r ffilm, yn syml iawn, yn cylchdroi o gwmpas cyfnod tyngedfennol yn hanes un teulu chwarelyddol, sef tad a mam, Wil y mab hynaf, Robin y mab ieuengaf ac un ferch, Nesta.  Mae bywyd dyddiol y teulu yn cael ei ddarlunio – y tad yn greigiwr tanddaear yn y chwarel, y mab hynaf yn naddwr, y fam yn wraig tŷ bodlon ei byd, a’r ddau blentyn arall yn ddisgyblion ysgol. 

Ond yna mae dedwyddwch a sicrwydd y teulu yn cael ei ddinistrio wrth i’r tad farw’n sydyn gan daflu’r teulu i stad o ansefydlogrwydd a gofid.  Daw’r ffilm i ben gyda’r ddau fab yn aberthu eu dyfodol er mwyn cynnal ei fam a’i chwaer, ac mae Robin yn gadael yr Ysgol Ganol ac yn dechrau gweithio yn y chwarel er mwyn i’w chwaer iau, sy’n ddisgybl disglair iawn, allu cwblhau ei haddysg.

Roedd hon yn stori ddigon credadwy i drigolion yr ardaloedd chwarelyddol ar y pryd; fel y gwyddoch chi, dwi’n siŵr, roedd cael plentyn, chwaer neu frawd galluog yn destun balchder mawr ymhlith teuluoedd, ac roedd disgwyl i aelodau eraill y teulu aberthu er mwyn iddo ef neu hi ddod ymlaen yn y byd. 

Roedd John Ellis Williams, awdur y sgript, wedi taro ar stori a oedd yn sicr o apelio at gynulleidfaoedd – stori afaelgar ac iddi arwyr, elfen o serch, trasiedi ac aberth.  At hynny, roedd y ffilm yn ymdrechu i lunio darlun gonest o fywyd chwarelwr o Gymro yn y cyfnod hwnnw, darlun y gallai llawer uniaethu ag ef. 

Darlunio bywyd y chwarelwr yr oedd J.E. a Syr Ifan yn gwybod amdano a wnaeth y ddau, gan ddangos uwchlaw pob dim ymlyniad y chwarelwr nodweddiadol wrth ei deulu, ei addysg, ei gapel, ei grefft, ei ddiwylliant a’i fro.

Milltir sgwâr J.E. ar y pryd a ddewiswyd fel lleoliad ar gyfer y ffilmio sef Blaenau Ffestiniog ac aelodau o’i gwmni drama annibynnol ef a gastiwyd ym mhrif rannau’r ffilm.  O ganlyniad, fe welwch chi yn amlwg yn y ffilm nifer o gymeriadau lleol Stiniog; unigolion fel Robert Jones, chwarelwr yma yn chwarel Llechwedd, yn chwarae rhan y tad a Mrs R. A. Jones yn chwarae rhan y fam.  William David Jones a weithiai yn Chwarel Maenofferen oedd yn rhan Wil, y mab hynaf; David Owen Jones, plentyn amddifad un ar bymtheg mlwydd oed a weithiai yn Chwarel Oakeley, fel Robin; a Haf Gwilym, merch John Ellis Williams ei hun a ddewiswyd i chwarae rhan Nesta y ferch, gyda’i labrador du, Siani, i chwarae rhan y ci! 

Ceir cipolwg hefyd yn y ffilm ar rai o gymeriadau blaenllaw’r ardal, gan gynnwys Ap Alun Mabon, bardd adnabyddus, ac Owen Hughes, argraffydd yn y dref, y ddau yn ymddangos yng ngolygfa Eisteddfod Caban Bwyta’r chwarel.

Ond erbyn heddiw, prif swyn Y Chwarelwr yn ddi-os, yw’r darluniau o’r chwarelwyr yn ‘cowjio bywoliaeth’ o’r mynyddoedd creithiog.  Mae’n nhw’n ddarluniau cwbl cyfareddol, sy’n dogfennu, efallai’n ddiarwybod i’r ddau gynhyrchydd ar y pryd, arferiad sydd wedi hen beidio mwyach.  Ymhlith y golygfeydd hyn mae ‘na olygfa o ddynion yn cael eu gollwng gan fws yn yr Adwy Goch yn Stiniog cyn iddyn nhw ymuno â’u cydweithwyr sy’n cerdded i gyfeiriad y chwarel.

Mae sawl hen gludydd gwaith yn cael ei gofnodi hefyd yn y ffilm, er enghraifft y trwnc a oedd yn cludo dynion a cheffylau i waelod ogof danddaearol Chwarel Oakeley.  Dau gludydd arall a anfarwolwyd yn y ffilm yw’r locomotif ‘kidbrooke’ a oedd hefyd yn chwarel Oakeley, a’r car gwyllt a wibiai’n arswydus o gyflym ar hyd llethrau chwarel y Graig Ddu. 

Fel y gŵyr y rhan fwyaf ohonoch chi, darn cul o bren ac olwynion bychain arno oedd y car gwyllt ac fe’i crewyd gyda’r bwriad o arbed y chwarelwyr rhag taith gerdded hir i lawr o ben y mynydd.  Ond dim ond brêc simsan iawn oedd yn cadw unrhyw chwarelwr a gâi bas ar ei gefn rhag mynd ar ei ben i fedd cynnar!  Ond yn ogystal â chynnwys darluniau o waith caled a pheryglus y chwarelwr, mae’r ffilm yn rhoi sylw i’r gymdeithas glos a diwylliedig a oedd yn bodoli ymysg y chwarelwyr, ac yn bennaf eu harfer o gynnal eisteddfod yn y caban bwyta.

Y mae Y Chwarelwr yn garreg filltir arbennig iawn yn hanes ffilm Cymru ac yn drysor unigryw yng nghasgliad Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru.  Wrth gloi fe hoffwn i ddiolch i’r Archif am fwrw ati i adfer y ffilm hon fel y gall fod, yn ôl dymuniad y creuwyr, yn ysbrydoliaeth i genhedlaeth newydd o sgriptwyr, cyfarwyddwyr a chynhyrchwyr ffilmiau Cymraeg. 

Gan obeithio, hefyd, y down ni o hyd i’r rîl olaf sy’n parhau ar goll!  Ond heddiw, wrth gwrs, y mae ein diolch i Chwarel y Llechwedd a Chomisiwn Sgrin Cymru am sicrhau body yma gofeb weladwy i’r gymwynas fawr hon a wnaed â’r genedl gan Ifan ab Owen Edwards a John Ellis Williams.

Gwenno Ffrancon.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2005

 MWY am hanes y ffilm.

Pen-Blwydd Mwnci, Gogyrogo a Char Gwyllt

Llyfr Newydd Steffan ab Owain

Pwy well na Steffan i wneud y gymwynas o gyhoeddi cyfrol ar dermau, idiomau a dywediadau ein gwlad? Gyda’i brofiad helaeth o chwilio, a darganfod y cyfoeth o ymadroddion sy’n rhan ohonom fel cenedl, roedd yn hen bryd iddo osod y cyfan i lawr ar ddu a gwyn.

Canlyniad blynyddoedd o wrando, sylwi, a phori trwy dudalennau lu o hen gyhoeddiadau o’r dyddiau fu yw’r gyfrol. Mae nifer fawr o’r dyfyniadau yn hollol ddieithr i mi, ac yn agoriad llygaid. Chlywais i erioed am y geiriau tymogau, sgols cilciau, cŷn cena, nac am fath o fwyd o’r enw siencyn esmwyth.

Wyddoch chi beth yw ystyr oen llathen, bustach milltir, neu haldiwario? Beth am y dywediadau fel het a llewys arni, neu ffwl-ffala? Ymhle yn eu cartref fyddai’r hen Gymry’n gosod dic y daliwr a Siôn segur? Be ydi, neu oedd twca bach Trawsfynydd a timpan foresg?

Wedi ei osod ar ffurf penodau yn trafod o ‘Rhwydo geiriau’; ‘Amaeth, diwydiant a chrefft’; ‘Hen bethau anghofiedig’; i ‘Enwau lleoedd’, ymysg nifer o destunau difyr eraill, mae’r gwaith yn destament i ddyfalbarhad Steff dros y blynyddoedd.

Wrth drafod ystyron y geiriau ‘car gwyllt’ a ‘Heth Bob Roberts’ aiff yr awdur i fanylu’n ddifyr amdanynt. Yn ei ddull dihafal ei hun, aiff ati i esbonio i’r darllenwyr pam y dewisiwyd y geiriau disgrifiadol hynny. A hynny, yn ei dro, yn sicrhau bod ychydig mwy o hanesion ac ymadroddion ein bro wedi eu cofnodi am byth.

Wedi gafael yn y gyfrol, anodd oedd ei roi i lawr, mor ddiddorol ei gynnwys. Mae’n llyfr i gyfeirio ato’n aml, wrth geisio chwilio am air neu ddyfyniad anarferol; prawf eto o gyfraniad gwerthfawr Steffan i lên-gwerin ein cenedl.

Diolch am lyfr hynod ddifyr, Steff. Gyda llaw, ydych chi’n gwybod be’ mae pobl Penmachno’n galw moch coed (pine cones)?  Prynwch y gyfrol, a chwi a gewch yr ateb!

Adolygiad gan Vivian Parry Williams.

Pen-Blwydd Mwnci, Gogyrogo a Char Gwyllt.
Geiriau a Dywediadau Diddorol. Cyfres Llyfrau Llafar Gwlad.
Gwasg Carreg Gwalch. £6.50.
Steffan ab Owain

Gweld llun a chlywed llais

Eitem fer o gynllun Cip Olwg, Straeon Digidol y BBC, gan Vivian Parry Williams, Ysgrifennydd Cymdeithas Llafar Bro.

Hen lun o rai o weithiwrs chwarel Rhiwbach yn 1938 ysgogodd y stori hon. Erbyn heddiw dim ond adfeilion sydd ar ôl yno, ond ar un adeg roedd yna gymuned o deuluoedd yn trigo yn Rhiwbach - pentre' chwarelyddol tua mil a hanner o droedfeddi uwchben Cwm Penmachno. Chwarel fwya' plwy' Penmachno oedd hon, a dros 200 yn cael eu cyflogi ynddi pan oedd yn ei anterth.

Codwyd tai ar gyfer teuluoedd a barics i gartrefu rhai o chwarelwyr a ddaethant i'r chwarel ar fore dydd Llun, gyda'u pecyn bwyd am yr wythnos.

Agorwyd ysgol ar gyfer y dau ddwsin o ddisgyblion Rhiwbach yn 1908. Penodwyd Kate Hughes o Flaenau Ffestiniog yn Ysgol Feistres a theithiai i'r ysgol drwy gael ei chario i fyny'r inclêns am dair milltir o'r Blaenau mewn wagenni llechi gweigion.

Gyda'r nos, teithiai adref trwy gerdded i Chwarel Graig-Ddu cyfagos a reidio'r teclyn unigryw hwnnw - y car gwyllt, tebyg i 'skateboard' heddiw i lawr cledrau'r inclêns at y Manod. Dyna i chi ymroddiad. 

Ma' Rhiwbach yn agos at 'y nghalon, ond ma' un rheswm penodol am hynny. Er na chofia’i mohono, yma gweithiai 'nhad - William Huw. Bu farw'n 51 oed yn 1941, pan oeddwn i - tîn y nyth o wyth o blant - yn ddim ond 15 mis oed.

Welais i 'rioed lun ohono tan tua 15 mlynedd yn ôl pan ymddangosodd lun rhai o weithiwrs Rhiwbach, 1938, yn y papur bro. Ymysg y naw ar hugain yn y llun, roedd 'y nhad.

Dangosodd y wraig 'cw y llun i'w Mam a chael gwybod ganddi fod ei thad hithau, Moss Wyatt, bu farw'n 1954 hefyd yn y llun. Cyd-ddigwyddiad llwyr oedd gweld yr unig lun oedd gennym o'r ddau - un o Benmachno a'r llall o'r 'Stiniog, yn gyd-weithiwrs yn Rhiwbach, yn hollol ddiarwybod i ni.

Canodd corn gwaith Rhiwbach am y tro olaf yn 1953, ond erys ei enw ar y cartref yn y Blaenau - Rhiwbach - er côf am y ddau dad.

>    DOLEN i Straeon Digidol gwefan y BBC.
Cliciwch ar 'Gweld holl glipiau Cipolwg ar Gymru (74)' a cewch weld ffilmiau gan Vivian, yn ogystal a'r diweddar Emrys Evans, Keith O'Brien, ac eraill.