Agoriad Llygad

Adolygiad gan Cadi Dafydd o’r nofel Llygad Dieithryn.

Mae Simon Chandler, cyfreithiwr o Fanceinion sydd wedi dysgu Cymraeg, yn dweud ei hun mai Blaenau yw ei “gartref ysbrydol”. Does dim syndod felly bod ei nofel gyntaf, mewn unrhyw iaith, wedi’i lleoli’n rhannol yma. 

Simon yn lansio'r nofel yn Siop Lyfrau'r Hen Bost

Yr Almaen ydy cartref hanner arall y nofel, sy’n dilyn hanes Almaenes ifanc, Katja, sy’n penderfynu ymweld â Chymru ar ôl dod o hyd i lythyr a anfonwyd i’r hen, hen daid gan Gymro. Mae’r nofel yn symud yn glyfar rhwng rŵan a’r cyfnod rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail, ac yn cynnwys popeth o gariad i ddirgelwch. Fe wnes i wir fwynhau troadau’r stori, ac mae’r cymeriadau’n sticio efo rhywun. Ond yn fwy na hynny, maen nhw’n gymeriadau crwm sy’n mynnu diddordeb y darllenydd.

Heb ddifetha dim o’r stori, rhan o’r nofel sy’n sefyll allan ydy profiadau Freidrich, hen, hen daid Katja, yn y gwersyll rhyfel yn Frongoch ger Y Bala. Efallai mai’r hanesydd ynof i sy’n siarad yn fan hyn, ond mae’r disgrifiad o’r gwersyll yn drawiadol. Er bod yna rywfaint o ysgafnder, a hiwmor hyd yn oed, mewn rhannau eraill o’r nofel, mae’r ôl-fflachiadau i’r gorffennol yn dod â’r difrifoldeb i’r nofel sy’n eich gorfodi i boeni am ffawd y cymeriadau.  Mae’r pendilio rhwng y gorffennol a’r presennol yn pwysleisio gallu Simon i adrodd stori amlhaenog heb orgymhlethu pethau hefyd.

Bosib mai un o’r pethau difyrraf am y nofel ydy gweld sut mae rhywun o’r tu allan yn gweld ein diwylliant ni - Simon ei hun fel awdur, a Katja fel cymeriad. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst yn cael lle canolog yn y gyfrol, ac mae’n agoriad llygad gweld gymaint o werthfawrogiad sydd gan rywun o’r tu allan tuag at yr ŵyl, a’i allu i sylwi ar bethau fyddwn ni’n eu cymryd yn ganiataol, debyg. Rhan arall o’r mwynhad o ddarllen Llygad Dieithryn ydy gweld yr hwyl mae’r awdur yn ei gael gyda’r iaith. Mae’n gwbl amlwg o’i darllen bod Simon Chandler yn mwynhau ei hun yn ei defnyddio, ac mae hynny’n cael ei adlewyrchu mewn ambell frawddeg sy’n glynu yn y cof, brawddegau fel:

“Roeddwn yng nghanol dwndwr dyddiol Blaenau, ond roedd y cyfan fel barddoniaeth i mi.”

Mae’r frawddeg yna fel ei bod hi’n crisialu cryn dipyn o apêl y nofel. Yndi, mae plot cryf a chymeriadau cyson a difyr yn help mawr, ond mae gweld ein gwlad, a’n tref yn ein hachos ni yma, drwy lygaid newydd-ddyfodiaid yn ychwanegu dimensiwn arall iddi. Nid y “dwndwr dyddiol” mae Katja, na Simon, yn ei weld, ond rhywbeth gymaint mwy na hynny. Yr hyn sy’n ddifyr ydy’r ffordd mae hynny’n ein helpu ni i weld y cyffredin mewn ryw olau newydd.

[Mae Llygad Dieithryn, Simon Chandler (2023, Carreg Gwalch) ar gael yn Siop Lyfrau’r Hen Bost am £8.50. Chwiliwch amdano yn Llyfrgell y Blaenau hefyd.]

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Medi 2023

Ysgol Ddrud yw Ysgol Gariad

Mae taith lwyddiannus arall Cwmni Opra Cymru -sydd â’i wreiddiau’n ein hardal ni- newydd ddod i ben. Trosiad cyfarwyddwr cerddorol y Cwmni, Iwan Teifion Davies o opera Mozart -‘Cosi Fan Tutte’ a gyflwynwyd y tro hwn. Rhoddodd Iwan Teifion y teitl Cymraeg ‘Ysgol Ddrud yw Ysgol Gariad’ iddi. Yn ogystal â bod yn gyfrifol am gyfieithu’r gwaith, ef hefyd oedd arweinydd y gerddorfa.

Canolbwyntiwyd ar leoli’r perfformiadau mewn theatrau ar draws Cymru, gan agor yn Pontio, Bangor ar 12 Mai. Dilynwyd hynny mewn saith canolfan arall - Taliesin, Abertawe, Y Lyric, Caerfyrddin, Hafren, Y Drenewydd, Brycheiniog, Aberhonddu, Neuadd Dwyfor, Pwllheli, Y Stiwt, Rhollannerchrugog, gan orffen yng Nghanolfan y Celfyddydau, Aberystwyth. 

Hwyrach nad ydy cerddoriaeth yr opera yn cyrraedd y tir uchel sydd i’w glywed yn arias cofiadwy operau Verdi a Donizetti yn fy marn fach i, ond llwyddodd Cyfarwyddwr Artistig y Cwmni, Patrick Young, i ddenu cast tu hwnt o ddawnus i gyflwyno’r gwaith. Y tenor o Rydymain, Huw Ynyr chwaraeodd ran Ferrando, a’r bariton ifanc, John Ieuan Jones ganodd ran Gugliemino. Dwy ‘Erin’ swynol dros ben ganodd rannau’r ddwy chwaer a chariadon y gwŷr ifanc, Fiodiligi a Dorabella, sef Erin Gwyn Rossington o gyffiniau Llanfair Talhaearn ac Erin Fflur, sy’n wreiddiol o’r Felinheli. Cafwyd canu cyfoethog gan Rhys Jenkins yn rhan Don Alfonso a chanu ac actio gwych gan Leah-Marian Jones fel y forwyn, Despina. 

Yn sicr, roedd y cynhyrchiad yn un bywiog ac yn llawn dychymyg a hiwmor. Roedd y gerddorfa ifanc o tua phymtheg o aelodau hefyd yn cyfeilio’n grefftus, a hynny, heb dynnu sylw’r gynulleidfa oddi ar y libretto. Rhaid dweud ei bod hi’n braf clywed geirio croyw. Cymry Cymraeg iaith gyntaf oedd y cast cyfan, ar wahân i Robert Jenkins. Mae’n amlwg fod eu profiadau eisteddfodol a’r llwyddiant a gawson nhw’n y maes hwnnw wedi profi’n fuddiol. Fel cerdd-dantiwr, gallwch ddychmygu pa mor bwysig ydy cyflwyno geiriau’n glir i mi.

Yn Theatr y Lyric, Caerfyrddin y cefais y fraint o wrando ar y perfformiad, a chael mwynhau diwrnod neu ddau’r un pryd yn nhre’r ‘hen dderwen’, lle treuliais dair blynedd hapus dros hanner canrif yn ôl. 

Dymunaf longyfarch fy nghymydog, Patrick Young a’i dîm ar gyrraedd uchafbwynt unwaith eto yn hanes Opra Cymru. Mawr fydd yr edrych ymlaen rwan at y prosiectau eraill sydd ar y gweill.

IM
- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2023

Llyfrau Lleol

Eigra: Hogan Fach o’r Blaena

Eigra Lewis Roberts.  Gwasg y Bwthyn 2021.  £9.95

Mae’n anodd meddwl am awdur mwy toreithiog nag Eigra Lewis Roberts. Mae wedi cyfoethogi ein bywyd diwylliannol ni dros y blynyddoedd, gan greu nofelau a straeon arbennig a chyfresi teledu fel Minafon - sy’n parhau i aros yn y cof.

Merch o’r Blaenau ydy hi, ac mae’r gyfrol hon yn dangos maint dylanwad yr ardal honno arni. A’i llyfrau hi ydy’r cerrig milltir sy’n ein tywys ninnau ar y daith.

‘Dyma gyfrol sy’n gweiddi am gael ei chyhoeddi …Yr ydym yng nghwmni awdur gwirioneddol ymroddgar, un y mae’n fraint cael treulio amser yn ei chwmni.’

Mae Aled Islwyn yn ei adolygiad o’r llyfr yng nghylchgrawn Barn (Mai 2021) yn dweud:

‘Ar ddiwedd un bennod o’r hunangofiant hwn, wrth drafod ei chymhellion i ysgrifennu, hola’r awdur, ‘be ydi’r ysfa i godi caead oddi ar benglog ac agor drws y galon ond busnesa?’ …

Gydag awdur mor doreithiog ag Eigra Lewis Roberts yn agor drws ei chalon a chodi caead ei phenglog, tybiais y byddai yma doreth o faterion difyr i ‘fusnesa’ drwyddynt. A ches i mo fy siomi!

Fel yr awgryma’r teitl gwylaidd, mae i Flaenau Ffestiniog le canolog yn ei magwrfa. Y tu hwnt i’w haelwyd a’i theulu, ymddengys fod popeth a lywiodd ei phlentyndod yn ddibynnol ar gapel neu ysgol. Er bod elfennau o’r darlun a gawn o gymdeithas glòs yn cydymffurfio â’r disgwyliadau, ceir hefyd ddogn da o’r craff a’r crafog i roi min ar y cofio. Dyma wraig sy'n giamstar ar fod yn driw iddi hi ei hun ac na fu arni erioed ofn torri dros y tresi. Gall ddweud ei dweud gyda hyder…’

Dyma hunangofiant pwysig am un o lenorion ein tref sy’n werth i’w ddarllen.  -TVJ
- - - - - 

Stwff Ma Hogia ‘Di Ddeud Wrtha Fi
Llio Elain Maddocks, 2021 Cyhoeddiadau’r Stamp. £5

Mae’n debyg nad ydi Dei Tomos Radio Cymru yn ffan! Ac os ‘da chi’n weddol sensitif i iaith blaen a thestunau corfforol, bysa’n well i chi sticio at Y Casglwr yn hytrach na’r bamffled newydd yma gan y bardd a’r awdur o Lan Ffestiniog. 

Ar y llaw arall, prynwch gopi ar bob cyfri’ os ‘da chi’n mwynhau ymdriniaeth gonest ac agored o faterion sy’n gyffredin i ferched ymhob man. Er na feiddiwn gynnwys rhai o’r cerddi yn Llafar Bro, mae’r gyfrol yn llawn o ddarnau bachog, punchy fydd yn achosi ebychiadau o gytuno a dathlu plwc y bardd sy’n gorfod ‘treulio ei hamser gwerthfawr yn ymateb’ i bethau twp mae hogia’n ddeud.

Dyluniwyd y clawr gan Erin Thomas, artist o’r Blaenau, sydd hefyd wedi creu darluniau hyfryd i gyd-fynd â bob un o’r cerddi, fel hon.

   “Ti’n Hyll Eniwe”
   Waw, dyna syndod
   mod i’n troi yn hyll
   ar ôl dy wrthod.

Mae Llio yn cyhoeddi cerddi ers tro ar ei chyfrif instagram (@llioelain) ac meddai wrth gyhoeddi’r bamffled yma: ‘er mod i’n gwybod fod pob merch yn gorfod dioddef yr un math o bethau, mi ges i fy synnu faint oedd yn ymateb i’r cerddi gan ddweud eu bod nhw hefyd wedi arfer clywed yr un hen bethau.’  

Mae’n gorffen fel hyn: ‘A phwy â ŵyr, falle bydd ambell i hogyn yn darllen rhain hefyd, ac yn dechrau meddwl cyn siarad!’ 

Cytuno’n llwyr Llio! -GD

Llyfr y Flwyddyn
Cafodd nofel Llio, Twll Bach yn y Niwl, 2020 Lolfa- ei chynnwys ar restr fer adran ffuglen Llyfr y Flwyddyn, Llenyddiaeth Cymru eleni. Er nad hon aeth a hi yn y pen draw, mae’r nofel yn haeddu’r sylw ychwanegol sy'n dod o’r gystadleuaeth yma.

- - - - -

Chwedl Calaffate
Lleucu Gwenllian, 2021 Gwasg Carreg Gwalch. £6.50

Os ei di i’r Wladfa, rwyt ti’n siŵr o gael cynnig jam ffrwyth y Calaffate, ac rwyt ti’n sicr o weld y blodau aur tlws yn tyfu dros y paith. Yn ôl y sôn, caiff pawb sy’n blasu’r ffrwyth eu swyno i ddod yn ôl i Batagonia. 

Dyma’r addasiad Cymraeg cyntaf o’r chwedl drist o gariad, brad a thor calon, sy’n rhoi cipolwg i ni o fywyd ym Mhatagonia ymhell cyn i’r Cymry groesi’r môr.

Mwy o fanylion yn fan hyn.

- - - - -

 

Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifynnau Mehefin a Gorffennaf/Awst 2021

Hen Enwau -Maenofferen

Hen Enwau o Feirionnydd gan Glenda Carr
Cyhoeddwyd gan Wasg y Bwthyn, 2020.

Mae’r llyfr hwn yn drydedd mewn cyfres o lyfrau sy’n rhoi sylw i enwau a geir ym mröydd Cymru. Eisoes mae Gwasg y Bwthyn wedi cyhoeddi Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd a Hen Enwau o Ynys Môn. Yn ôl Syr John Morris-Jones: ‘Fydd na neb ond ffyliaid yn treio esbonio enwau lleoedd’. Mae Glenda Carr yn deall yn iawn pam y dywedodd hyn gan ei bod yn hawdd mynd ar gyfeiliorn a dilyn sawl sgwarnog wrth geisio esbonio tarddiad enw. Er hynny, mae wedi mynd ati i daclo tarddiad mwy o enwau lleoedd Cymru, a hynny yn yr hen Sir Feirionnydd y tro hwn. 

Y canlyniad yw llyfr arbennig sy’n uno blynyddoedd o waith ymchwil manwl ag arddull hawdd ei ddarllen a difyr. Mae’n trafod sut mae enwau lleoedd yn datguddio hanes gwahanol haenau cymdeithasol: yr uchelwyr, y tlodion, y cleifion a’r crefftwyr. Mae’n bwysig cofio'r dyddiau hyn pa mor bwysig ydy enwau lleoedd a'r hyn maent yn ei ddatgelu am ein hanes, pan fo cymaint o newydd-ddyfodiaid yn mynnu newid enwau traddodiadol Cymreig a rhoi rhyw garbwl Seisnig yn eu lle. Mae’n bwysig fod ein henwau lleoedd yn cael eu cofnodi a’u cadw. A diolch i Glenda Carr am ei gwaith rhagorol.

Yn ei llyfr mae’n sôn am yr enw Maenofferen, sy’n wybyddus i ni yn Stiniog a gwerth dyfynnu rhan o’i disgrifiad:

“Enw fferm yn wreiddiol, a bellach enw ar ardal ym Mlaenau Ffestiniog yw Maenofferen. Mae hwn yn enw ardderchog i ddangos sut yr ydym yn llurgunio a moldio enwau i greu stori dda, neu i roi rhywfaint o ramant i le arbennig. Mewn darlith hynod ddifyr cyfeiriodd Dr Bruce Griffiths at hanesion ei nain am Maenofferen. (Pennau Llifiau, Pennau Cŵn. Darlith Flynyddol y Fainc Sglodion, 1984). Roedd hi’n cofio maen mawr yn y fferm. 

Drylliwyd y maen a defnyddio’r darnau i adeiladu capel Maenofferen. Gellir yn hawdd dderbyn hyn i gyd, ond roedd yn rhaid rhoi dipyn o sglein ar y stori. Roedd cred yn lleol fod y Derwyddon yn arfer lladd eu hebyrth yma, a bod yna dyllau ar ochr y maen gynt lle gosodid cwpanau arian i ddal y gwaed a lifai o’r ebyrth. Os oedd yr hanes i fod i esbonio’r elfen offeren, roedd yma dipyn o gymysgwch dealladwy ynglŷn â litwrgi a defodau’r Derwyddon, ond rhaid dweud fod yna gyffyrddiadau bach hyfryd, megis cwpanau arian, sy’n dangos cryn ddychymyg.

Mae ystyr yr enw yn llawer symlach ac yn llawer llai cyffrous. Elfennau’r enw yw maen+y+fferam. Ystyr fferam yn syml yw ‘fferm’. Ar yr olwg gyntaf gellid tybio mai enghraifft sydd yn yr -a- yn fferam o lafariad epenthetig, neu lafariad ymwthiol. 

Gwelir y math hwn o lafariad mewn geiriau megis 

pobl> pobol

aml> amal

llwybr> llwybyr… 

Rhaid cofio mai gair benthyg o’r Saesneg ‘farm’ yw fferm, beth bynnag. Ceir sawl enghraifft o fferam mewn enwau lleoedd ym Môn, ond ychydig iawn o enghreifftiau a welwyd y tu allan i’r ynys.

Ceir cofnod o Maen y ferran, Festiniog fel cartref Griffith a William Davies ar rôl bwrdeisiaid tref Caernarfon yn 1782. Nodwyd Maen y fferam rhwng 1800 a 1825. Maen-y-fferm oedd ar fap OS 1838. Yng Nghyfrifiad 1841 nodwyd Maenyfferm am enw’r annedd, a cheir cyfeiriad hefyd at chwarel sydd yn yr ardal fel Maenyferem Quarry. 

Maen y fferam oedd ffurf yn Rhestr Pennu Degwm 1841. Yna gellir gweld yr enw yn newid: Maenofferan sydd yng Nghyfrifiad 1861; Maenofferen yng Nghyfrifiad 1901, ac Maen Offeren ar y map OS cyfredol. Gellid tybio oddi wrth yr enghreifftiau hyn mai datblygiad gweddol ddiweddar yw'r offeren yn yr enw, ond cofnodwyd Maen yr offeren mor gynnar ag 1688 (Casgliad Tynygongl, Prifysgol Bangor). Fodd bynnag, sylwer fod yr Athro Gwyn Thomas yn ei hunangofiant Bywyd Bach yn pwysleisio fwy nag unwaith mai Maenfferam yw ynganiad pobl leol ar yr enw.”

TVJ
--------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2020

Llygad Newydd

Ar ôl paldaruo am flynyddoedd am ddianc i Enlli ar fy mhen fy hun, efo dim byd ond llyfrau a hen sét radio, er mwyn cael llonydd i ddarllen a gwrando, mae’r cyfyngu ar symudiadau pawb rwan yn rhoi rhyw fath o gyfle i wneud hynny adra.

Roedd “darllen mwy” ar y rhestr o addunedau gen i eto eleni. Dyma’r tro cynta’ -dwi’n meddwl- imi fedru gwireddu addewid dydd calan. Er, mae’n ddigon buan i mi fethu eto...

Yn ystod Mawrth, mi fues i’n darllen llyfrau hen a newydd, a gwrando mwy ar y radio er mwyn osgoi newyddion drwg y teledu. Dwi ddim yn adolygydd o bell ffordd, ond dyma wib-drafod ambell beth oedd o ddiddordeb.

Parhewch i ddarllen

------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2020
Y rhifyn cyfa' ar gael i'w lawr-lwytho am ddim yn fan hyn

Y Goron yn y Chwarel

Adolygiad un o lyfrau diweddar Myrddin ap Dafydd 
 
Daw nofel ddiweddara’ Myrddin â chyfnod cyffrous yn hanes Stiniog yn ôl yn fyw. Nofel sy’n
ymwneud â digwyddiadau wedi cyrhaeddiad ifaciwi o dras Indiaid o Lerpwl i’r Blaenau yw hon.

Daw’r bachgen ifanc yn rhan ganolog o stori afaelgar sy’n cyfeirio at nifer o bynciau oedd mor, ac sydd yn dal yn gyfarwydd i drigolion yr ardal yn ystod yr ail ryfel byd. Mae Sardar, yr ifaciwi yn dod yn rhan o’r gymdeithas hollol Gymraeg, gan ddysgu’r iaith ymhen dim, ac yn gwneud llawer o ffrindiau yma.

Daw enwau sawl lleoliad adnabyddus y fro i’r wyneb gan yr awdur, wrth i’r cymeriadau ein harwain hyd strydoedd Bowydd a Wynne a Thanyclogwyn a nifer eraill. Cawn ein tywys ganddynt hefyd dros leoliadau gydag enwau sydd mor gyfarwydd i ni, megis Cwt y bugail, Bwlch Carreg y Frân a Thramffordd Rhiwbach.  Mae’r disgrifiadau o’u teithiau i bentref Rhiwbach, a chyfarfod un cymeriad oedd yn dal i fyw yno yn arbennig o ddiddorol i un fel fi, sydd â chysylltiadau gyda’r chwarel honno uwchben Cwm Penmachno.

Mae hynny’n ein harwain at yr hyn ysbrydolodd y nofel, sef hanes cuddio casgliadau o gelf a thrysorau’r Oriel Genedlaethol, Llundain, a thrysorau’r teulu brenhinol a chasgliadau eraill ym mlynyddoedd cynnar y rhyfel. A chawn gwmni difyr prif gymeriadau’r nofel wrth iddynt greu awyrgylch gyffrous o amgylch digwyddiad yn ymwneud â’r trysorau rheiny. Mae’r elfen hon yn y nofel yn dod â blas o’r cyfnod hanesyddol yn ôl i’r darllenwyr, ac yn cyfleu’r teimladau oedd yn bodoli dros gyfnod yr ail ryfel byd yma yn ardal y chwareli. Mi fydd y gyfrol yn sicr o fod o ddiddordeb mawr i ddarllenwyr Llafar Bro.

Diolch i’r awdur am ein hatgoffa o’r hanes, ac am gyflwyno cymaint o gymeriadau amrywiol i’n tywys dros ein hardal annwyl y dyddiau fu.
V.P.W.

Y Goron yn y Chwarel. Gwasg Carreg Gwalch £6.99
---------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2019

Dwy gyfrol newydd a'r Rhyfel Mawr yn gefndir

ABERTH AELOD TEULU YN EGIN NOFEL NEWYDD

Roedd 2018 yn nodi canrif ers diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe nodwyd yr achlysur drwy gofio am

Meddai Geraint:
y rhai aberthodd eu bywydau yn ystod y brwydro. I’r awdur lleol poblogaidd arobryn Geraint V. Jones, dyma oedd egin syniad am stori, a ffrwyth ei lafur ydi’i nofel newydd Elena, a gyhoeddwyd ddechrau Ebrill eleni gan Y Lolfa.

“Chefais i erioed gyfle i adnabod tad fy mam am iddo gael ei ladd ar Gefn Pilkem, ddiwedd Gorffennaf 1917. O fewn deufis roedd fy nain yn colli brawd hefyd, yn yr un ardal. Fe gafodd fy nhaid arall, tad fy nhad, ddod adre’n fyw, ond nid yn groeniach o bell ffordd, am iddo gael ei anafu ar ddiwrnod cyntaf Brwydr y Somme. Rwy’n cofio mai tawedog iawn oedd o pan fyddwn i’n ceisio’i holi am ei amser yn Ffrainc.”

Wrth drafod syniad ei nofel ac o le daeth y stori, ychwanega:

“Anodd egluro’n foddhaol pryd nac ymhle yn union y mae unrhyw nofel yn cychwyn gen i. Dwi’n rhyw amau mai’r ysgogiad i Elena oedd y profiad o ymweld eto, yn 2017, â bedd fy nhaid yn mynwent fechan Dragoon Camp, nepell o Ypres, ac yna teithio’r hanner milltir byr o fan ‘no at fedd Hedd Wyn ym mynwent Artillery Wood. Wrth sefyll uwchben bedd y bardd, a dwyn i gof ddwy o’i gariadon yma ym Mlaenau Ffestiniog, cam bychain wedyn oedd sylweddoli bod pob bedd yn cuddio’i stori neu’i gyfrinach ei hun.”

Mae Elena yn olrhain hanes Elin, cyfeilyddes Côr y Garn, sy’n dechrau dod o’i chragen wedi blynyddoedd o ofalu am ei mam a’i nain, ac yn cychwyn ar berthynas gyda Dewi Rhys. Wrth i’w doniau cerddorol hi ddod fwyfwy i’r amlwg, mae’r ddau yn turio’n ddyfnach i gefndir ei theulu yn ardal Tregarnedd. Mae hen gysylltiadau cudd ei thylwyth â llofruddiaeth arswydus fu ar gyrion y dref adeg y Rhyfel Mawr yn mynnu dod i olau dydd.

“Mewn rhyw ffordd neu’i gilydd mae pob un ohonom yn gaeth i’w orffennol a dydi Elin Puw, prif gymeriad y nofel yma, ddim yn eithriad yn hynny o beth.”

Llun Alwyn Jones

Mae Geraint wedi cyhoeddi dros ddeg nofel Gymraeg ac un Saesneg, yn ogystal â nifer o nofelau byrion i blant a phobl ifanc. Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yr Eisteddfod Genedlaethol deirgwaith. Fel y gwyddom, mae’n gyn-bennaeth yr Adran Gymraeg, Ysgol y Moelwyn.

Cynhaliwyd sesiwn lofnodi i ddathlu cyhoeddi Elena yn Siop yr Hen Bost, Blaenau.
Mae Elena gan Geraint V. Jones ar gael nawr (£9.99, Y Lolfa) 312tt.

RHYWLE YN FFRAINC: 

Detholiad o Ddyddiadur Milwr yn y Rhyfel Mawr.
Tom Price. 118tt.  Gwasg Carreg Gwalch. £6.95

I Lonna Bradley, Llan Ffestiniog y mae’r diolch am sicrhau gweld y detholiad uchod o ddyddiadur ei diweddar dad, Tom Price, yn gweld golau dydd. Roedd Tom, fel nifer o’i gyfoedion a fu’n gwasanaethu yn y rhyfel erchyll honno, yn gyndyn iawn o sôn am ei brofiadau dros y cyfnod. Ond bu’r teulu’n ffodus o’i berswadio, yn ystod y 1960au, iddo gofnodi peth o’r hanes. Roedd Tom, fel ambell filwr arall, wedi cadw dyddiaduron, trwy gyfrwng y Gymreg, o’r cyfnod yr ymunodd â’r Pals Regiment yn Nhachwedd 1914.

Ac yn y gyfrol fechan ddiddorol hon cawn brofi symudiadau, profiadau a theimladau bachgen ifanc o ‘Stiniog, a’r cyfan wedi ei nodi, a’u codi o’i ddyddiaduron a gedwid mor ddeddfol ganddo. Daw’r profiadau hynny’n ôl yn fyw trwy ei ddisgrifiadau manwl yn y dyddiaduron o’r peryglon a’r erchyllterau a wynebid gan y milwyr druan rheiny. 

Gwnaeth Lonna gymwynas â haneswyr a darllenwyr heddiw, ac yfory, trwy gadw’r cofnodion gwerthfawr rheiny’n saff, a sicrhau eu gweld yn cael eu cyhoeddi. Diolch yn fawr iddi. A diolch i Tom Price am ein hatgoffa, trwy gyfrwng ei ddyddiaduron, o erchylltra a chreulondeb rhyfeloedd.

V.P.W.
-----------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2019

Adolygiad -Yn Fflach y Fellten

Nofel ddiweddaraf Geraint V. Jones.

Da yw gweld cyhoeddi nofel gynta’ cadeirydd Llafar Bro ers deng mlynedd, a honno yn trafod pwnc na ddaeth o ysgrifbin Geraint o’r blaen.

Nofel gyffrous sy’n mynd â’r darllenydd i fyd arswydus y goruwchnaturiol yw Yn Fflach y Fellten.

‘Roedd y syniad o lunio stori ysbryd wedi bod yn cronni yn fy mhen ers tro,’ meddai, gan gyflwyno’r nofel fydd yn sicr o gyffroi meddyliau’r darllenwyr. A dweud y gwir, ychydig iawn o nofelau a gafwyd dros y blynyddoedd yn rhoi sylw i ysbrydion a materion yn ymwneud â’r goruwchnaturiol. 

Stori sy’n gafael go iawn sydd yma, a’r awdur yn ein tywys hyd y llwybrau tywyll, a’r dirgelion oedd yn cuddio y tu mewn i furiau Plas Dolgoed. Cawn ein hudo yma i fyd llawn ysbrydion, a’r golygfeydd arswydus a wynebai Maldwyn Davies, perchennog y Plas.

Rhag datgelu gormod o gyfrinachau, ddywedai ddim mwy. Dim ond eich gwahodd i ymweld â’ch siop lyfrau leol i brynu nofel fechan nad yw’n hawdd ei rhoi i lawr nes cael atebion i rai o’r dirgelion hynny.

Yn Fflach y Fellten: Geraint V. Jones, Y Lolfa, £5.99
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2018

Pen-Blwydd Mwnci, Gogyrogo a Char Gwyllt

Llyfr Newydd Steffan ab Owain

Pwy well na Steffan i wneud y gymwynas o gyhoeddi cyfrol ar dermau, idiomau a dywediadau ein gwlad? Gyda’i brofiad helaeth o chwilio, a darganfod y cyfoeth o ymadroddion sy’n rhan ohonom fel cenedl, roedd yn hen bryd iddo osod y cyfan i lawr ar ddu a gwyn.

Canlyniad blynyddoedd o wrando, sylwi, a phori trwy dudalennau lu o hen gyhoeddiadau o’r dyddiau fu yw’r gyfrol. Mae nifer fawr o’r dyfyniadau yn hollol ddieithr i mi, ac yn agoriad llygaid. Chlywais i erioed am y geiriau tymogau, sgols cilciau, cŷn cena, nac am fath o fwyd o’r enw siencyn esmwyth.

Wyddoch chi beth yw ystyr oen llathen, bustach milltir, neu haldiwario? Beth am y dywediadau fel het a llewys arni, neu ffwl-ffala? Ymhle yn eu cartref fyddai’r hen Gymry’n gosod dic y daliwr a Siôn segur? Be ydi, neu oedd twca bach Trawsfynydd a timpan foresg?

Wedi ei osod ar ffurf penodau yn trafod o ‘Rhwydo geiriau’; ‘Amaeth, diwydiant a chrefft’; ‘Hen bethau anghofiedig’; i ‘Enwau lleoedd’, ymysg nifer o destunau difyr eraill, mae’r gwaith yn destament i ddyfalbarhad Steff dros y blynyddoedd.

Wrth drafod ystyron y geiriau ‘car gwyllt’ a ‘Heth Bob Roberts’ aiff yr awdur i fanylu’n ddifyr amdanynt. Yn ei ddull dihafal ei hun, aiff ati i esbonio i’r darllenwyr pam y dewisiwyd y geiriau disgrifiadol hynny. A hynny, yn ei dro, yn sicrhau bod ychydig mwy o hanesion ac ymadroddion ein bro wedi eu cofnodi am byth.

Wedi gafael yn y gyfrol, anodd oedd ei roi i lawr, mor ddiddorol ei gynnwys. Mae’n llyfr i gyfeirio ato’n aml, wrth geisio chwilio am air neu ddyfyniad anarferol; prawf eto o gyfraniad gwerthfawr Steffan i lên-gwerin ein cenedl.

Diolch am lyfr hynod ddifyr, Steff. Gyda llaw, ydych chi’n gwybod be’ mae pobl Penmachno’n galw moch coed (pine cones)?  Prynwch y gyfrol, a chwi a gewch yr ateb!

Adolygiad gan Vivian Parry Williams.

Pen-Blwydd Mwnci, Gogyrogo a Char Gwyllt.
Geiriau a Dywediadau Diddorol. Cyfres Llyfrau Llafar Gwlad.
Gwasg Carreg Gwalch. £6.50.
Steffan ab Owain