Showing posts with label llenyddiaeth. Show all posts
Showing posts with label llenyddiaeth. Show all posts

8.2.24

John Cowper Powys ym Mlaenau Ffestiniog

Ym mis Mehefin 2023, aeth trigain mlynedd heibio ers marwolaeth un o awduron pwysicaf yr iaith Saesneg a hynny yn yr Ysbyty Goffa yn y Blaenau. 

Penderfynais ail ddarllen ei nofel fawr a maith, Owen Glendower, yn ystod yr haf y llynedd ac mae bellach yn fis Ionawr a dw i’n dal i’w darllen. 

Clamp of nofel ond anodd yw darllen ac mae’n fwy o ffantasi na nofel hanesyddol! 

 

Nofelydd ac athronydd oedd John Cowper Powys (8 Hydref 1872 - 17 Mehefin 1963). Clerigwr oedd ei dad, Charles Francis Powys ac roedd ei fam yn perthyn i'r bardd Saesneg William Cowper, ble cafodd John Cowper ei enw canol. Fe’i ganed yn 1872, yr hynaf mewn teulu o 11 o blant ac roedd dau o'i frodyr, Llewelyn a Theodore, hefyd yn awduron. Roedd yn gymeriad digon bisâr a rhyfedd ei arferion ond i’r Blaenau y daeth i fyw ar ddiwedd ei fywyd.

Yn awdur A Glastonbury Romance (1932) a Porius (1951), nofelydd, bardd, athronydd, cyfieithydd Rabelais a Dostoevsky, roedd John Powys yn un o ffigyrau llenyddol rhyfeddaf ei gyfnod. Roedd darllenwyr yn aml yn gweld bod ei waith yn annealladwy i raddau helaeth, ond eto yn rhyfedd o gymhellol. Nid oedd ganddo ei hun unrhyw amheuaeth o'i statws ac roedd yn synnu nad oedd wedi ennill Gwobr Nobel am lenyddiaeth! Credai fod meirw'r canrifoedd diwethaf wedi cyfathrebu ag ef a'i fod wedi profi'r digwyddiadau a ddisgrifiwyd yn ei nofelau hanesyddol. Mewn llythyr at ffrind yn y 1950au dywedodd ei fod yn 'wirioneddol ofnus o feddwl amdanaf fy hun neu wynebu fy hun' a bod ei nofelau yn ymdrechion i ddianc o'i bersonoliaeth ei hun i rai ei gymeriadau. A gwir gredai ei fod  wedi medru treiddio meddwl Glyndŵr ei hun a bod geiriau  y’i mynegir gan Glyndŵr yn y nofel yn hanesyddol gywir! 

Priododd Margaret Lyon yn 1896, ond nid oeddent yn hapus ac yn y 1920au yn yr Unol Daleithiau cyfarfu â Phyllis Playter, ei gariad a'i awen am weddill ei oes. Americanes oedd Phyllis yn hanu o Kansas City a ysgrifennodd Powys ei weithiau gorau dan rym ei beirniadaeth!

O 1935 roeddent yn byw yng Nghorwen, lle gallai fodloni ei hyfrydwch cyfriniol gydol oes yn y tirwedd y mae’n ei ddisgrifio fel obsesiwn yn Owen Glendower, a cherdded y bryniau. Bu farw Margaret ei wraig yn 1947 a'i unig blentyn, Littleton, yn 1954. Ym 1955 symudodd John a Phyllis o Gorwen i dŷ bach, 1 Waterloo, Tanymanod, yn y Blaenau, ‘yn uchel ym mynyddoedd Eryri’ fel yr hoffai ddweud. 

Ar ôl cyrraedd Waterloo roedd John yn byw yn bennaf ar wyau amrwd a dwy botel o laeth y dydd. Cyfansoddodd amryw o weithiau byr wrth fyw yn y Blaenau ac ystyrir y rhain fel ffantasïau rhyfedd. Tyfodd yn raddol wannach, rhoi'r gorau i ysgrifennu a bu farw'n dawel yn yr Ysbyty Goffa, yn 90 oed. Cafodd ei amlosgi a gwasgarwyd ei ludw yn y môr yn Chesil Beach yn Dorset.

Bu Phyllis Playter yn gymar i John am dros ddeugain mlynedd ac yn dilyn ei farwolaeth yn 1963 parhaodd i fyw yn eu tŷ bach yn Waterloo gan gynnig lletygarwch cynnes i'r ysgolheigion niferus a darllenwyr ymroddedig o'i waith a ddaeth i'w gweld yno ac i weld cartref olaf yr awdur. 

Cyflawnodd John ei waith gorau yng nghwmni Phyllis ac roedd hithau yn hollol ymroddedig i’w ysbrydoli a’i gynnal. Bu farw Mawrth 10fed, 1982, yn 89 mlwydd oed.

Tybed oes rhywrai yn Stiniog yn dal i’w gofio, neu yn cofio Phyllis Playter ac hwyrach efo ambell i stori? Cysylltwch …
Tecwyn Vaughan Jones
- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2024


16.10.23

Agoriad Llygad

Adolygiad gan Cadi Dafydd o’r nofel Llygad Dieithryn.

Mae Simon Chandler, cyfreithiwr o Fanceinion sydd wedi dysgu Cymraeg, yn dweud ei hun mai Blaenau yw ei “gartref ysbrydol”. Does dim syndod felly bod ei nofel gyntaf, mewn unrhyw iaith, wedi’i lleoli’n rhannol yma. 

Simon yn lansio'r nofel yn Siop Lyfrau'r Hen Bost

Yr Almaen ydy cartref hanner arall y nofel, sy’n dilyn hanes Almaenes ifanc, Katja, sy’n penderfynu ymweld â Chymru ar ôl dod o hyd i lythyr a anfonwyd i’r hen, hen daid gan Gymro. Mae’r nofel yn symud yn glyfar rhwng rŵan a’r cyfnod rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail, ac yn cynnwys popeth o gariad i ddirgelwch. Fe wnes i wir fwynhau troadau’r stori, ac mae’r cymeriadau’n sticio efo rhywun. Ond yn fwy na hynny, maen nhw’n gymeriadau crwm sy’n mynnu diddordeb y darllenydd.

Heb ddifetha dim o’r stori, rhan o’r nofel sy’n sefyll allan ydy profiadau Freidrich, hen, hen daid Katja, yn y gwersyll rhyfel yn Frongoch ger Y Bala. Efallai mai’r hanesydd ynof i sy’n siarad yn fan hyn, ond mae’r disgrifiad o’r gwersyll yn drawiadol. Er bod yna rywfaint o ysgafnder, a hiwmor hyd yn oed, mewn rhannau eraill o’r nofel, mae’r ôl-fflachiadau i’r gorffennol yn dod â’r difrifoldeb i’r nofel sy’n eich gorfodi i boeni am ffawd y cymeriadau.  Mae’r pendilio rhwng y gorffennol a’r presennol yn pwysleisio gallu Simon i adrodd stori amlhaenog heb orgymhlethu pethau hefyd.

Bosib mai un o’r pethau difyrraf am y nofel ydy gweld sut mae rhywun o’r tu allan yn gweld ein diwylliant ni - Simon ei hun fel awdur, a Katja fel cymeriad. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst yn cael lle canolog yn y gyfrol, ac mae’n agoriad llygad gweld gymaint o werthfawrogiad sydd gan rywun o’r tu allan tuag at yr ŵyl, a’i allu i sylwi ar bethau fyddwn ni’n eu cymryd yn ganiataol, debyg. Rhan arall o’r mwynhad o ddarllen Llygad Dieithryn ydy gweld yr hwyl mae’r awdur yn ei gael gyda’r iaith. Mae’n gwbl amlwg o’i darllen bod Simon Chandler yn mwynhau ei hun yn ei defnyddio, ac mae hynny’n cael ei adlewyrchu mewn ambell frawddeg sy’n glynu yn y cof, brawddegau fel:

“Roeddwn yng nghanol dwndwr dyddiol Blaenau, ond roedd y cyfan fel barddoniaeth i mi.”

Mae’r frawddeg yna fel ei bod hi’n crisialu cryn dipyn o apêl y nofel. Yndi, mae plot cryf a chymeriadau cyson a difyr yn help mawr, ond mae gweld ein gwlad, a’n tref yn ein hachos ni yma, drwy lygaid newydd-ddyfodiaid yn ychwanegu dimensiwn arall iddi. Nid y “dwndwr dyddiol” mae Katja, na Simon, yn ei weld, ond rhywbeth gymaint mwy na hynny. Yr hyn sy’n ddifyr ydy’r ffordd mae hynny’n ein helpu ni i weld y cyffredin mewn ryw olau newydd.

[Mae Llygad Dieithryn, Simon Chandler (2023, Carreg Gwalch) ar gael yn Siop Lyfrau’r Hen Bost am £8.50. Chwiliwch amdano yn Llyfrgell y Blaenau hefyd.]


- - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Medi 2023


4.5.17

Dwy stori fer

Dau ddarn o lên meicro a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2007, gan y diweddar Rhiain y Ddôl.

A WÊL Y LLYGAID
Doedd Mara ond pump oed. Arferwn adrodd chwedlau iddi am y tylwyth teg a'r cawr penfelyn, ond y tro hwn, teimlwn fel adrodd rhywbeth gwir - hanes fy mhlentyndod yng nghwm fy nechreuad - cwm o brydferthwch dihafal.

Soniais wrthi am yr afon a redai heibio'r tŷ a'r llecyn o'r golwg hwnnw lle chwaraewn dŷ bach hefo tegins fel llestri a thorchen fel torth. Gwelwn y cwbl fel darlun clir - y ffermydd, y llynnoedd a'r coed.

Penderfynais fynd â hi yno. 'Rôl taith hir a blinderus, cyrhaeddom yr union fan. Cefais ail-fyw fy mhlentyndod o'i weld drwy lygaid fy nychymyg fel yr oedd o'r blaen.

A'r gwir yw, ni welodd hi ond dŵr!


TOMI
Prin flwyddyn oedd ers pan ddaeth Mr a Mrs Prys i'r ardal - cwpwl pur fawreddog yn edrych i lawr eu trwynau ar bawb. Wedi gwirioni'n lân ar Tomi - yr hwn a fagwyd yn foethus ganddynt. Yn fuan iawn, dechreuodd Tomi ddod yn boen llosg ar Ifans y Post. Cychwynnai Tomi allan pan fyddai y mwyafrif yn hwylio am eu gwelyau, ac ar ei ffordd yn ôl gyda chariad, arferent loetran dan gantel Siop y Post yn fawr eu twrw, a'i wneud yn stondin garu.

Sgrechiai ei gân 'bop' nes deffro pawb. Dro arall, deuai ar draws ei debyg i gael cwffio a rhegi, a chyn ymadael, byddai'n sicr o basio dŵr ar y drws a'i adael i redeg yn afon ddrewllyd dros y grisiau o lechi gleision. Doedd dweud y drefn yn talu dim. Roedd Tomi yn benglogaidd, rêl bwli a iob, a Mr a Mrs Prys yn credu na thoddai menyn yn ei geg.

Ond un noson, cafodd Ifans y Post lond bol ar hyn. Cododd i ffenast y llofft hefo gwn dau faril, ond chwythodd y saeth mo'r targed. Llamodd Tomi yn ddianaf i gynhesrwydd ei gartref.
Gan wireddu'r hen ddihareb - "Fel cath i gythral!"


[Llun gan Paul W]


23.4.13

Prysur, prysur, prysur...

Llwyth o bethau ymlaen yn Stiniog yr wythnos hon:


Nos Iau -  
'Blaguro' yn CELL. Hanes tatŵs.




















Nos Wener a Dydd Sadwrn-

'Llên y Llechi'



Dydd Sadwrn-
Gwyl Gyhoeddi Eisteddfod yr Urdd.
Gorymdaith o Ysgol y Moelwyn am 11.00 a gweithgareddau lu yn y dref.



Dydd Sadwrn-
'Blodyn'
Cyfarfod dan ofal y Theatr Genedlaethol i drefnu cynhyrchiad dramatig newydd yn Stiniog, wedi'i seilio ar chwedl Blodeuwedd.