Dyfodol Sgotwrs Stiniog

PRYDER AM DDYFODOL CYMDEITHAS ENWEIRIOL Y CAMBRIAN

Cymdeithas Enweiriol y Cambrian yma’n y Blaenau ydy un o glybiau pysgota hynaf Cymru. 
Mae'r clwb yn dweud fod angen gwario hyd at £100,000 i uwchraddio'r argae ar Lyn Ffridd y Bwlch ger y dref oherwydd rheolau newydd a ddaeth i rym yn 2017 - ond does ganddyn nhw ddim yr arian i wneud hynny. Maen nhw’n honni mai’r llyn yn unig sy’n eiddo i’r Gymdeithas, ac mai Cwmni Breedon ddylai fod yn gyfrifol am yr argae.

Mewn ymateb dywedodd Breedon: 

"Yn dilyn cyfarfod efo'r clwb pysgota dros ddeunaw mis yn ôl, mae safbwynt Breedon yn parhau i fod nad oes gennym ni unrhyw berchnogaeth na rheolaeth o'r llyn."

Gofynnwyd ond ni chafwyd ymateb gan Cyfoeth Naturiol Cymru ynglŷn â Llyn Ffridd y Bwlch.
Dywedodd Llywodraeth Cymru mai ‘Nod Deddf Cronfeydd Dŵr 1975 yw amddiffyn pobl rhag rhyddhau dŵr heb ei reoli o gronfeydd dŵr uchel.’

Mae'r traddodiad o bysgota yn mynd yn ôl yn bell iawn yn hanes Blaenau Ffestiniog a'r ardal - fe sefydlwyd y gymdeithas 147 o flynyddoedd yn ôl. Ar hyn o bryd mae ganddyn nhw dros gant a hanner o aelodau o bob oed ac mae'r clwb yn cynnig pob math o ddyfroedd i'w haelodau bysgota.

Roedd Llyn Ffridd yn arfer bod yn rhan o waith chwarel y Gloddfa Ganol, ond fe brynwyd y llyn gan y gymdeithas yn saithdegau'r ganrif ddwetha. Mae Cymdeithas Enweiriol y Cambrian eisoes wedi gwario £11,000 ar adroddiad cychwynnol i gyflwr yr argae. Yn ôl Darren Williams, ysgrifennydd y clwb pysgota, fel rhan o'r rheolau newydd, bydd angen lleihau dyfnder y llyn ac uwchraddio'r argae ei hun.

Mae Mabon ab Gwynfor, Aelod o'r Senedd dros Ddwyfor a Meirionnydd, wedi bod yn gweithio'n agos efo'r Gymdeithas ar y mater. Dywedodd ei fod yn hynod o bryderus am ddyfodol y clwb pysgota.

Ychwanegodd nad eiddo'r clwb pysgota ydy'r argae, ac mai cyfrifoldeb dros y llyn a'r dŵr sydd ynddo sydd ganddynt - ac nid dros yr argae.

"Felly mae'n rhaid i rywun gymryd cyfrifoldeb dros yr argae ei hunan a gwneud yn siŵr ei fod o'n cael ei ddiogelu - boed hynna'n y chwarel neu bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn helpu allan. Ond mae'n rhaid sicrhau parhad y clwb pysgota."

Dywed y Cynghorydd Elfed Wyn ab Elwyn, sy’n cynrychioli ward Bowydd a Rhiw ar Gyngor Gwynedd ei fod yn credu’n gryf mai dyletswydd Llywodraeth Cymru ydy cynorthwyo i dalu am y gwaith sydd angen ei wneud ar yr argae.

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2025

Sgotwrs Stiniog -gwybaid a gwrlid a'r Gamallt

Chawsom ni ddim pennod o Sgotwrs Stiniog ers talwm; cyfres y diweddar Emrys Evans, fu'n ymddangos yn fisol am ddegawdau!  

Dyma addasiad o erthygl o ddeunaw mlynedd yn ôl, yn rhifyn Hydref 2002.

Yn ystod wythnosau olaf tymor y brithyll eleni cafwyd niferoedd go dda o’r pryf bongoch yn amlwg ar rai o’r llynnoedd.  Pryf sy’n deor o’r tir ydyw, fel y gwyr y cyfarwydd, a chyda awel gweddol gref yn cael ei gario ar y dŵr.  Yn ei gyfnod mae y pysgod yn mynd amdano’n awchus.

Gamallt. Llun gan Gareth T Jones

Cefais i ddiwrnod difyr iawn wrth y ddau Lyn Gamallt yn niwedd Awst eleni hefo Rhodri, fy ŵyr.  Diwrnod hafaidd braf, y bongoch ar y dŵr, y pysgod yn codi amdano, a hwyl ar gael cynnigion a bachu rhai ohonynt.

Pryf bongoch (Bibio pomonae). Llun gan Hectonichus - CC BY-SA 3.0 comin wiki

Ydi’r bongoch i’w weld ar bob un o’n llynnoedd?  Tir grugog yw ei gynefin.  Holais Caradog Edwards, Tan y Grisiau, am Llyn Cwmorthin, ond nid yw’n cofio ei weld yno.  Beth am y ddau Lyn Barlwyd?  Ydi’r bongoch yno?

* * *

Gawsoch chi eich poeni gan y ‘puwiaid bach’ -gwybaid- ar yr ychydig nosweithiau braf o haf a gafwyd eleni?

Yn ddiweddar darllenais ysgrif gan Twm Elias, Plas Tan y Bwlch, ar y planhigyn helyg Mair yn y cylchgrawn ‘Natur Cymru’, ac ymhlith pethau eraill dywed hyn:
‘Bydd pysgotwyr yn gwisgo sbrigyn ohono, os yw’n gyfleus ar gael, pan yn eistedd mewn cwmwl o wybed ar lan llyn neu afon yn Eryri.’
Fel y gwyr pawb sy’n pysgota nos, mae y gwybaid bach yn medru bod yn bla ar adegau.  Weithiau maent mor ddrwg fel eu bod yn gyrru rhywun bron yn wirion.  Mae gwahanol fathau o oeliach i’w cael i’w rhoi ar y croen, ond wn i ddim am yr un sy’n effeithiol gant y cant.

Gwrlid, planhigyn llawn olew persawrus sydd wedi'i ddefnyddio i wneud eli gwybaid yn yr Alban. Llun Paul W.

Tybed pa mor effeithiol yw’r planhigyn helyg Mair?  Enwau eraill arno ym Meirionnydd yw ‘cwrli’ a ‘cwrtid’ (gwrlid hefyd -gol.).  Oes rhywun wedi’i ddefnyddio rywdro ac a fedr dystio pa mor dda ydyw neu fel arall?

* * *

Rhywbryd yn ystod yr haf bu cyfaill imi am dro o gwmpas Llynnoedd y Gamallt.  Bu’n cymryd golwg hefyd ar Dŷ’r Gamallt, fel yr arferwn ni a galw’r caban sydd ym mhen uchaf y Llyn Bach, ac wrth droi o’i gwmpas, digwyddodd sylwi ar yr hyn sydd wedi’i sgrifflo neu ei dorri ar y llechen sy’n sil i’r ffenestr fach yn ymyl y drws.

Yr hyn sydd ar sil y ffenestr yw ‘croes’ gyda’r llythrennau ‘W.G.C’  yn ei phen uchaf, ac ‘R.I.P’  wrth ei throed. A chwestiwn y cyfaill oedd, “Pam fod rhywun wedi sgrifflo hyn ar sil y ffenestr?”

I ateb cwestiwn y cyfaill rhaid yw mynd yn ôl i’r flwyddyn 1889, ac yn rhifyn y 26ain o Fehefin y flwyddyn honno o’r hen bapur newydd hyglod ‘Baner ac Amserau Cymru’ fe geir yr hanes yn llawn.  Dyma fel y mae Treborfab, a oedd yn ohebydd Ffestiniog i’r papur, yn adrodd yr hanes:

Marwolaeth Sydyn ar y Mynydd
‘Y gair cyntaf a darawyd ar glustiau trigolion Blaenau Ffestiniog boreu dydd Iau diwethaf oedd am farwolaeth annisgwyliadwy Mr W.G. Casson.

Oddeutu un o’r gloch prydnawn Mercher, yr oeddem yn edrych ar y boneddwr parchus yn mynd yng ngherbyd Dr. Roberts, Isallt, i bysgota i Lyn y Gamallt.  Wedi bod yn pysgota am ychydig amser, cymerwyd ef yn wael o ddeutu pump o’r gloch.  Yr oedd y pryd hwnnw ychydig bellter oddi wrth y bwthyn.  Aeth Dr. Roberts ato ar unwaith.  Cwynai ei fod yn wael iawn, ac yr oedd yn taflu llawer o waed i fyny.  Wedi ychydig o amser llwyddodd y doctor gyda chymorth bachgen oedd gyda hwy i fyned a Mr Casson i’r tŷ.  Anfonwyd y bachgen at Dr. Griffith Roberts i’r Llan i ymofyn cyffuriau, a phob cymorth meddygol, ond yr oedd y cwbl yn rhy ddiweddar, a bu Mr Casson farw tua deg o’r gloch yr hwyr, ar lan y llyn.

Dygwyd ei gorff adref erbyn tri o’r gloch boreu dydd Iau.  Yr oedd yn foneddwr hynod o garedig, a’i brif elfen oedd pysgota.  Edrychai ar y Gamallt fel ei hafoty, ac yno yr oedd yn gartrefol.  Yr oedd yn bleidiol iawn i’r Gymdeithas Enweiriol, ac i roddi hawl i bob dyn i bysgota yn gyfreithlawn.  Mab ydoedd i Mr William Casson, a brawd i Mr George Casson, gynt o Flaenau Ffestiniog.  Yr oedd yn 50ain mlwydd oed.  Efe ydoedd arolygydd ariandy Gogledd a Deheudir Cymru.  Yr oedd yn ynad heddwch yn Sir Feirionnydd a Sir Gaernarfon.’

Dyna’r hanes fel y mae i’w gael yn y papur newydd, a dyna sydd y tu ôl i’r hyn sydd wedi’i dorri ar sil ffenestr fach Tŷ y Gamallt. Rydw i’n tybio, er na wn i mo hynny i sicrwydd, mai Dr. Robert Roberts, Isallt, a fu’n gyfrifol am y torri ar sil y ffenestr, a hynny er cof am W.G. Casson.  Roedd y ddau yn bennaf cyfeillion, yn ôl a ddywedir.

Rydw’i wedi crybwyll hyn o’r blaen rywdro, roedd W.G. Casson yn un o’r tri a fu’n gyfrifol am gychwyn Cymdeithas y Cambrian yn 1885.  Y ddau arall oedd Dr. Robert Roberts, Isallt, ac R.H. Hughes (Cynfoel), y post-feistr, W.G. Casson oedd trysorydd cyntaf y Gymdeithas.  Dyna’r hanes, mor llawn ag y medraf i ei roi.  Gobeithio y bydd o ddiddordeb i’r rhai sy’n darllen y golofn.

Sgotwrs Stiniog -Hel Mâg

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn, o rifyn Rhagfyr 2005.

Mae Cymdeithas y Cambrian wedi penderfynu hel mâg eto eleni ar gyfer y ddeorfa ym Mron y Manod. Yn ogystal â hynny mae yna ymdrech i fagu diddordeb yn y gwaith yma yn yr aelodau ieuanc, trwy fynd a hwy i’r llynnoedd lle cesglir y mâg, ac i’r ddeorfa, iddynt weld beth sydd yn digwydd yn y fan honno.

Canmoladwy iawn, yn wir. Dyma un ffordd o feithrin aelodau a fydd o werth i’r Gymdeithas yn y dyfodol.

Byddai mis Tachwedd, a mis Rhagfyr hefyd yn eithaf aml, yn adeg brysur iawn pan oedd pedair deorfa gan y Gymdeithas a’r rheini i’w llenwi â mâg.

Faint o aelodau ieuengaf y Gymdeithas, tybed, sy’n gwybod y byddai gan y Gymdeithas bedair deorfa ar un adeg? Roedd un wrth droed y llwybr i Gwmorthin, lle gwelir ei hadfeilion o hyd. Yn Chwarel y Llechwedd yr oedd un arall, ac un arall eto wrth yr afonig sy’n llifo y tu isaf i Awelon yn Highgate, Llan Ffestiniog. Ym mhen draw Cae Clyd wrth Fron y Manod y mae’r bedwaredd, a’r unig un erbyn hyn, sy’n dal i gael ei defnyddio.

Fe fu deorfa ar lan Llyn y Manod hefyd, lle mae’r afon yn gadael y llyn, ym mlynyddoedd cynnar Cymdeithas y Cambrian.

Yn y ffosydd y byddid yn dal y pysgod ar gyfer eu godro hyd ychydig flynyddoedd yn ôl, ond erbyn hyn rhoir rhwydi i lawr dros ddiwrnod neu ddau er mwyn dal y pysgod i’w godro.

Diddorol fyddai cael gwybod sawl mil o bysgod bach sydd wedi eu magu yn neorfeydd y Gydmeithas dros y blynyddoedd.

Hen Lun
Yn ddiweddar bum yn ddigon ffodus i gael gafael ar dri neu bedwar o hen luniau a dynnwyd, fuaswn i feddwl, rywbryd tua dechrau dau-ddegau y ganrif ddiwethaf. Lluniau du a gwyn ydynt o rai o bysgotwyr yr ardal yn y cyfnod hwnnw.

Dros amser roedd y lluniau wedi gwanhau fel eu bod braidd yn aneglur, ond llwyddodd Gareth, fy mab-yng-nghyfraith, gyda’i gyfrifiadur, i’w hadfer i’r hyn oeddent yn wreiddiol.

Rhoddais un o’r lluniau i mewn yn y golofn y mis diwethaf, fel y cofiwch chi efallai, llun o Owen Roberts, Llys Tegid, y Manod, a elwid ar lafar yn Now Lord.

Yn y llun sydd gyda’r nodyn yma gwelir Owen David Owen yn pysgota oddi ar y cwch yn Llyn Bach y Gamallt. Mae’n bosibl dweud hynny gan fod Cerrig y Llwynog i’w gweld yn y cefndir.

Roedd O.D. Owen yn ŵr i Kate Owen, ac yn dad i John Hugh, ac arferent a byw yn y tŷ pellaf yn rhes tai Penffordd Goch, Cae Clyd. Brawd hŷn iddo oedd John Owen ‘rHen Hafod yr ydw’i wedi crybwyll ei enw yn y golofn yma o dro i dro. Roedd ef yn gawiwr plu da iawn, ac mae rhai plu wedi eu henwi ar ei ôl – fel, er engraifft, Troellwr Mawr ‘rHen Hafod, a Rhwyfwr Pen Gwyrdd ‘rHen Hafod.

Cyfrifid O.D. Owen, neu Now Bach ‘rHen Hafod fel yr oedd yn cael ei alw’n gyffredin, yn un o’r pysgotwyr pluen gorau yn ei gyfnod. Ond doedd o ddim yn cawio plu, ond yn dibynnu ar ei frawd a Dafydd Dafis Penffridd am y rheini. A physgota yn golygu cymaint iddo, mae hi’n rhyfedd rywfodd na fuasai wedi cymryd at y grefft o gawio plu, a’i frawd, yr Hen Hafod, wrth law i’w roi ar ben y ffordd.

Tynnwyd y llun yma cyn i welingtons a waders ddod yn gyffredin, a’r hyn sydd am draed O.D. Owen yw esgidiau gwaith trymion, fel a wisgid i fynd i’r chwarel. I gadw ac i arbed godrau ei drowsus mae ganddo ‘putees’, fel a wisgai milwyr, am ran isaf ei goesau.

Rhywbeth arall a welir yn y llun yw nad oedd O.D. Owen yn tynnu ei lein i mewn hefo’r llaw chwith, fel y gwnawn ni heddiw, er mai genwair o ryw naw i ddeg troedfedd sydd ganddo. Yr adeg hynny arferent a thaflu lein llawer byrrach nag a wnawn ni, gan roi bywyd yn y plu yn fwy hefo blaen yr enwair.
Mae aros a sylwi ar hen lun o’r natur yma yn ddifyr ac yn ddidorol iawn yn aml. Efallai y daw cyfle i gynnwys y lluniau eraill yn y golofn sgotwrs rhywbryd yn y dyfodol.

Cwestiwn!
Tybed a oes rhywun yn gwybod a oes yna enw ar y chwarel fychan sydd wrth droed y clogwyn ym mhen isaf Llyn Mawr y Gamallt? Hoffwn yn fawr wybod beth ydyw.

NADOLIG LLAWEN i holl sgotwrs y fro ac i holl garedigion ‘Llafar Bro’. Dymuniadau gorau am wyliau dedwydd a phleserus.

Dro yn ôl bum drwy rai o hen rifynnau Y Rhedegydd – papur bro ein hardal ar un adeg – a tharo ar englyn ar gyfer y Nadolig gan Dr. Robert Roberts (Isallt), Llywydd Cymdeithas Enweiriol y Cambrian yr adeg hynny. Fe’i lluniwyd ar gyfer Nadolig 1904.

‘Nadolig llawen eleni – heb groes
Ac heb graith i’ch poeni;
Iechyd a Blwydd Dda ichi
Fo’n dod, yw f’erfyniad i.’

Beth yn fwy fedr rhywun ei ddymuno ar gyfer yr adeg yma o’r flwyddyn, onide?
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2005.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog- Tŷ y Gamallt

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y gyfres a barodd hiraf yn hanes Llafar Bro.

Eleni*, bu rhai o aelodau Cymdeithas y Cambrian yn gwneud gwaith atgyweirio ar Dŷ y Gamallt. Er mai rhyw stwmpyn o gaban ydi o, ym mhen uchaf Llyn Bach y Gamallt, bob amser fe gyfeirid ato fel Tŷ y Gamallt, fel petae yn adeilad o sylwedd.

Yn y gorffennol byddai cryn ddefnydd yn cael ei wneud ohono, ond dros rai blynyddoedd erbyn hyn y mae wedi mynd yn o wael ei gyflwr, ac wedi cael ei esgeuluso oherwydd nad oedd yn cael ei ddefnyddio fel y bu.

Llyn Bach Gamallt, a'r tŷ ar y chwith. Llun -Paul W, Awst 2016

Yn ôl yn nechrau mis Awst y tymor diwethaf bum wrth y ddau Lyn Gamallt. Pan oeddwn i’n pysgota’r Llyn Bach daeth niwl llaith i lawr yn o sydyn a dirybudd. Gan fy mod i’n weddol agos i’r tŷ es iddo i gysgodi ac i fwyta tamaid o ginio.

Doeddwn i ddim wedi bod yn ymyl y tŷ, heb son am fod i mewn ynddo, ers dwn i ddim pryd - rhai tymhorau yn o sicr. Wrth ddod at y ddau lyn o gyfeiriad hen chwarel fach Nant y Pistyll Gwyn, lle gadewir y car, rydw i’n dueddol o bysgota y Llyn Mawr, ac os mynd drosodd i’r Llyn Bach i’w bysgota, i anelu am ei hanner isaf - y rhan o’i lan a elwir ‘Y Chwarel’ hyd at ‘Geg y Ffos’, ac felly ddim yn mynd yn agos at y tŷ.

Pa’r un bynnag, pan gamais i mewn cefais sioc ac ysgytwad. Doedd gin i ddim syniad fod y lle wedi cael ei gamddefnyddio a’i amharchu i’r fath raddau, ac wedi cael ei fandaleiddio cyn gymaint. Roedd llawr y tŷ o dan drwch o faw defaid, oherwydd fod y drws ar agor yn barhaus. Doedd yna yr un fainc na bwrdd ar ôl ynddo, ac roedd y cwpwrdd llestri a oedd yn ochr y lle tân, wedi diflannu. Popeth ynddo a oedd yn bren wedi’i losgi fuaswn i feddwl.

Ac nid hynny’n unig chwaith. Roedd y ddwy ffenestr wedi eu tynnu o’u lle, a’r fframiau yn ôl pob golwg, wedi eu llosgi. Bu i rywun neu rywrai ddarn lenwi gwacter y ddwy ffenestr â cherrig. Doedd y tŷ yn ddim namyn cragen wag. Y drws yn llydan agored, ac un o’i styllod wedi’i thynnu o’i lle, a’i defnyddio mae’n debyg, i’r un pwrpas a’r coed eraill, i’w llosgi. Dyna fesur y fandaleiddio a’r amharchu a fu ar Dŷ y Gamallt.

Pwy, tybed, a oedd yn gyfrifol am y malu, y difrodi, y camddefnyddio disynnwyr a diystyr yma?
Mae’r un peth wedi digwydd i Dai eraill y Gymdeithas. Does ond rhannau o furiau tŷ Llyn y Morwynion yn sefyll; y  mae tŷ a Thŷ Cwch Llyn y Manod yn wastad â’r ddaear; tŷ Llun Dubach yn ddim ond lle bu, a’r un peth yn wir am Dŷ Llynnoedd Barlwyd.

I rywun sy’n cofio Tŷ y Gamallt yn gyfan o ffenestri a drws, o fyrddau a meinciau, o lestri a chwpwrdd i’w cadw; tegell a thebot a phadell ffrio; yn lle clyd i gilio iddo petae’r tywydd yn troi’n anffafriol; trist iawn, iawn, oedd ei weld yn y cyflwr turenus ac adfydus yma.

Yn y gorffennol byddai cryn ddefnydd yn cael ei wneud o’r tŷ, fel, yn wir, o dai eraill y Gymdeithas. Yr adeg hynny cerdded oedd yn rhaid ei wneud os am bysgota y ddau Lyn Gamallt, ac roedd rhywun yn dod atynt o gyfeiriad Cwm Teigl fel arfer, ac at y tŷ yn gyntaf peth.  Wedi rhoi ein beichau yn y tŷ, cael rhywfaint o hoe ar ôl y cerdded a’r dringo, ceid wedyn bwl o bysgota, un ai oddi ar y cwch yn y naill neu’r llall o’r ddau lyn , neu o gwmpas y glannau. Pan ddeuai hynny i ben byddid yn mynd yn ôl i’r tŷ i gael tamaid o fwyd.

Cynnau tân yn gyntaf a chael y tegell i ferwi er mwyn cael paned boeth o ddŵr Llyn Bach y Gamallt, a hwnnw’n bereiddiach ei flas na’r gwin drutaf. Tegell go fawr a thrwm o haearn-bwrw oedd yno yr adeg hynny a thipyn o waith berwi arno.

Yn fy nghof cynharaf i o gerdded i’r Gamallt ac o’r tŷ byddid yn codi mawn ar ei gyfer, ac ynghrog yn ochr dde y lle tân yr oedd megin, i’w defnyddio i wneud y mawn yn dân coch, gwresog. Rhodd oedd y fegin gan Robert Jones, y Siop, Congl y Wal, i Dŷ y Gamallt, ac addewid ganddo am un newydd yn ei lle pan godai’r angen.

Defnydd arall a wneid o’r tŷ oedd pan yn mynd ‘tros y nos’ i’r Gamallt. Y patrwm gweithio yn chwareli’r ardal fyddai cytundeb mis. Gweithid am bum diwrnod a hanner bob wythnos, a hynny am dair wythnos. Yna, ar y bedwaredd wythnos o’r mis rhoddi cyfrif o’r cynnyrch i’r cwmni ar y dydd Gwener, ac ni fyddai gweithio ar y dydd Sadwrn - y ‘Sadwrn diwadd mis’, fel y’i gelwid.

Digwyddai y ‘mynd dros nos’ i’r Gamallt yn ystod misoedd Mehefin a Gorffennaf, pan oedd y nos ar ei byrraf. Doedd ‘Sadwrn diwedd mis’ pob chwarel ddim yn digwydd ar yr un Sadwrn, ac felly fe fyddai rhywrai neu’i gilydd yn aros yn y tŷ o nos Wener tan bnawn dydd Sadwrn (fel arfer) drwy ddau fis y nosau byr. Gan nad oedd y Gymdeithas yn caniatau pysgota ar y Sul, yr ychydig droeon prin yma oedd yr unig gyfle i fynd ‘dros y nos’ at y llynnoedd - dim ond unwaith neu ddwy mewn tymor.

Yr oedd rhyw apêl arbennig mewn mynd ‘dros y nos’ i’r Gamallt - bron na fuasid yn denfyddio y gair ‘hudoliaeth’ ynglyn ag ef. Rywfodd doedd yr un peth yn hollol ddim i’w deimlo ynglyn ag ef mewn perthynas a’r llynnoedd eraill.

Byddai sawl un yn dod i ganlyn y pysgotwyr i dreulio’r noson yn y Gamallt, a’r rheini heb fod a fawr ddim i’w ddweud wrth bysgota fel y cyfryw. Dod i fwynhau cwmni y pysgotwyr; cael cymdeithasu gyda hwy yn y tŷ ac o gwmpas glannau y llynnoedd ‘rhwng cyfnos a gwawr’, i dreulio’r amser hudolus dros y ‘naid nos’ a’r ‘naid toriad dydd’.  Rhwng y ddwy naid yma, am ddwy i dair awr yn oriau mân y bore, byddai pawb yn y tŷ yn cael pryd o fwyd - rhyw swper hwyr neu frecwas cynnar.

Llenwid y tegell; cochid y mawn odditano hefo megin Robat Jôs Siop, goleuid y tŷ gan bedair neu bump o ganhwyllau gwaith wedi eu rhoi yng ngheg poteli yma ac acw. Ni fyddai prinder canhwyllau i oleuo: gofalai y rhai o’r pysgotwyr a weithiai o dan y ddaear yn y chwareli am ddigon ohonynt, gan mai dyna a ddefnyddid ganddynt yr adeg hynny wrth eu gwaith  bob dydd.

Byddai hwn a llall yn dweud sut y bu hi arnynt yn ystod y ‘naid nos’, ac os y bu dal, edmygid y pysgod a oedd wedi eu rhoi i bawb eu gweld ar ‘y grawan’ a oedd yn un pen i’r bwrdd hir. Ai y siarad a’r sgwrsio yn ei flaen; y tynnu coes a’r cellwair; ac aml i atgof a hanesyn yn nofio i’r wyneb yng nghanol y cwbl.

Awyrgylch gynnes, gymdogol yn cael ei chreu. “Eu hymgomio’n twymo’r tŷ” - fel y dywedodd rhywun, a hynny yng ngolau melynaidd y canwyllau gwaith. A’i ran yn sirioli y gwmniaeth a’r tŷ, llond grât o dân mawn cyn goched ag y gwnai y fegin ef.

Heb os nag onibai yr oedd bod ‘tros y nos yn y Gamallt’ yn brofiad arbennig; yr oedd yn brofiad unigryw. Roedd rhywbeth cyfrin ynddo, y math o brofiad na cheid mohono fo yn unman arall.

Rywfodd doedd y tymor ‘sgota ddim yn gyflawn heb fedru mynd ‘dros nos i’r Gamallt’, beth bynnag unwaith. Heb y tŷ ni ellid cael y nosweithiau hyn. Wedi rhyw loddesta am ychydig mewn atgof o’r amser a fu; rhyw ddwyn doe yn ôl - gobeithio yn wir y caiff llafur gwirfoddol aelodau y Cambrian ei barchu.
-------------------------------

*Ymddangosodd yn wreiddiol, fel rhan o erthygl hirach, yn rhifyn Medi 2004.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog- helfa dda

Llun- Paul W.

Erthygl arall o gyfres bysgota y diweddar Emrys Evans. 

Blwyddyn Newydd Dda i holl sgotwrs yr ardal ac i holl garedigion ‘Llafar Bro’, pa le bynnag yr ydych, ymhell ac yn agos. 


Cododd fy nghyfaill Vivian Parry Williams hanesyn bach diddorol o’r hen bapur newydd, ‘Baner ac Amserau Cymru’ a’i roi o imi yn ddiweddar.  Dyddiad y papur ydi yr 16eg o Awst 1871.  Fel hyn y mae’r hanesyn yn y papur.

‘Y dydd o’r blaen daliodd boneddwr o Leamington ‘salmon’ anferth yn afon Conwy.  Erbyn ei agor cafwyd ei fod wedi lyncu llysywen fawr, a bwysai dros ddau bwys.  Erbyn ei hagor hithau drachefn cafwyd brithyll, ymysg pethau eraill o’i fewn a bwysai 1¾ pwys, ac erbyn agor y brithyll yr oedd yntau wedi llyncu wyth o bilcod (minnows), oll yn gwneud cyfanrif o un-ar-ddeg o bysgod'.

Dyna helfa go dda ar un tafliad, ynte?  Fel y dywedir, a cheisio cyfieithu ymadrodd o’r Saesneg. ‘Mae y gwir yn rhyfeddach yn aml na ffuglen.’  Tybed a oes rhywun o ddarllenwyr ‘Llafar Bro’ wedi cael profiad rhywbeth yn debyg i hyn?  Byddai’n ddiddorol cael yr hanes, neu hanes ryw ddigwyddiad anghyffredin arall o fyd y pysgod.  Anfonwch air.  Diolch i Vivian am yr hanesyn yma.  Melys moes mwy.

Ychydig cyn y Nadolig bum yn mynd drwy ‘Lawlyfr y Pysgotwr’, sef llyfryn o waith William Roberts, Ty’n y Maes, Bethesda.  Cyhoeddwyd y llyfryn yma yn 1899, ac er nad wyf yn berffaith sicr o hynny, mi dybiwn i mai hwn yw y cyntaf o’i fath yn Gymraeg.

Ceiliog hwyaden corff lliw gwin*

Ei gynnwys, yn bennaf, yw patrymau plu, ac mae gan William Roberts ei ddull a’i ffordd ei hun o’u cyfleu.  Dyma enghraifft ganddo: ‘Aden Ceiliog Hwyaden ar gorff lliw gwin a thraed duflaengoch.’  Dyma ein ‘Ceiliog Hwyad Corff Lliw Gwin’ ni.

Plu ar gyfer afonydd a llynnoedd ardal Bethesda, Llanberis ac i lawr Dyffryn Llugwy sydd ganddo yn bennaf.  Ond ar dudalen olaf ei lyfryn mae William Roberts yn rhestru ychydig o blu ar gyfer ‘Llynnoedd Ffestiniog’, ac yn dweud

‘....Bum yn gweithio o blu i rai o’r cyfeillion yn y lle.  Plu dipyn yn fras a ddefnyddir yn fwyaf cyffredin gan y pysgotwyr.’  Yna mae’n rhoi patrymau ugain o blu, gydag aml i hen ffefryn yn eu plith.  Mae chwarter y plu a chorff paun ganddynt, a naw allan o’r ugain a thraed ‘du-flaengoch’ iddynt.

Wn i ddim am rai eraill sy’n cawio plu ond tydw i ddim wedi gwneud fawr ddim deunydd o blu yr aderyn pioden.  Mae gan William Roberts ymhlith y plu yma ar gyfer Llynnoedd Ffestiniog batrwm a phlu pioden ynddo, ‘Aden Bioden ar gorff paun a thraed du-flaengoch.’

Mae hwn yn batrwm newydd i mi cyn belled ag y mae ‘Plu Stiniog’ yn bod.  Oes rhywun arall yn gwybod amdano neu wedi clywed amdano?
---------------------------------

*Llun y bluen gan Gareth T Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2005 lle gallwch weld patrwm ei chawio hi hefyd.

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1998.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs ‘Stiniog

Erthygl arall o gyfres Emrys Evans. Y tro hwn yn trafod mater oedd yn ddadleuol ym 1997, ac yn dychwelyd i'r Gamallt.

Beth sydd yn mynd i ddigwydd i Lyn y Ffridd?  Dyna gwestiwn sydd yn cael ei ofyn yn ddiweddar wedi i’r cynlluniau ynglŷn â lle y mae y rwbel a ddaw o’r cloddio yn hen Chwareli’r Oakeley yn mynd i gael ei arllwys.

Fel sydd wedi’i ddweud, hen gynlluniau ydi y rhain o’r adeg, pan oedd Chwareli’r Oakeley mewn bodolaeth, a’r adeg hynny hwy oedd piau Llyn Ffridd y Bwlch.  Mae cryn dipyn o ddŵr wedi mynd o dan y bont ers hynny, ac erbyn hyn Cymdeithas y Cambrian yw perchennog y llyn, ac hyd at bum medr o gwmpas ei lannau.

Ar wahan ei fod yn llyn i’w bysgota ac yn llyn y medr rhai ag anabledd arnynt fynd ato i’w bysgota, y mae Cymdeithas y Cambrian wedi’i ddefnyddio hefyd i roi mag ynddo ac i’r rheini i gael eu rhwydro wedi iddynt dyfu’n gogiau, ac yna eu symud i lynnoedd eraill y Gymdeithas.

Mi fyddai hi’n rhyfedd iawn gweld y gwpan o dir lle mae Llyn y Ffridd yn cael ei lenwi â rwbel chwarel, a hynny’n wastad â’r ffordd fawr.

Mae’n wir fod sawl darn o dir Stiniog wedi gladdu o dan rwbel ers dechrau y diwydiant llechi dros ddau can mlynedd yn ôl, a neb yn meddwl dim o’r peth.  Erbyn heddiw, fodd bynnag, mae pethau wedi newid ac agwedd pobl at gadwraeth wedi newid yn fawr.

Llyn Ffridd y Bwlch. 6ed Rhagfyr 2015, llun Paul W

Bron bob tro y byddaf yn mynd draw i Lynnoedd y Gamallt ac yn cyrraedd pen isaf y Llyn Mawr a’r man lle mae’r afon yn gadael y llyn, byddaf yn aros ac yn edrych ar y ffurf driongl sydd yno ar y ddaear.  Mae’r ffurf i’w weld yn eithaf eglur, a’i ymylon wedi eu nodi â cherrig.  Mae’n amlwg yn waith dyn, pwy bynnag ydoedd a phryd bynnag y bu wrthi hi yn gwneud y gwaith.

Ar fap sy’n mynd yn ôl dros ganrif o amser i 1886, mae'r man yma ym mhen isaf Llyn Mawr y Gamallt yn cael ei nodi fel ‘pwll pysgod’.  Mae yna le arall, hefyd, ym mhen isaf Llyn Bach y Gamallt sy’n cael ei nodi ar y map fel ‘pwll pysgod’, ond tydi hwnnw ddim mor eglur nac mor hawdd ei weld a’r un sydd ym mhen isaf y Llyn mawr.

Chlywais i’r un o Hen Griw y Gamallt yn son gair am y naill na’r llall o’r ddau le yma, a tydwi’n gwybod dim o’u hanes.

Yn y Llyn Mawr, er fod y lle wedi tyfu drosto erbyn hyn, gellir gweld y bwlch lle gollyngid dŵr y llyn er mwyn llenwi'r pwll, ac hefyd yn ei ben arall lle y gellid gwagio'r pwll ac i’r dŵr lifo ohono i’r afon.  Mae hi’n ymddangos ei fod wedi’i wneud rhyw adeg er mwyn dal pysgod o’r llyn, a hynny drwy adael i’r pwll lenwi ac i bysgod fynd iddo.  Yna, wedi’i wagio, cael gafael ar y pysgod yn ddidrafferth.

Tybed a oes rhywun a ddigwydd ddarllen hyn o golofn yn gwybod unrhywbeth am y pyllau hyn?  Buaswn yn falch iawn o gael unrhyw wybodaeth amdanynt, pa mor ddibwys bynnag fyddai.
------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1997. 

Gallwch ddarllen erthyglau eraill Sgotwrs Stiniog gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -llyncu llyg

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Faint o sgwtwrs yr ardal sy'n edrych ac yn archwilio stumogau y pysgod y maent yn eu dal er mwyn gweld beth y maent wedi bod yn ei fwyta?

Un sy'n gwneud hynny yn o reolaidd yw yr hen gyfaill o Blas Isa, y Blaenau - Eric Thomas. Yn ôl ym mis Gorffennaf, wrth bysgota'r nos yn Llyn Conwy, daliodd bysgodyn tri-chwarter pwys. Sylwodd fod y pysgodyn yma yn bur foliog.

Wedi mynd adref glanhaodd y pysgodyn ac edrych cynnwys ei stumog er mwyn gweld beth oedd ynddi. Yn ei llenwi yr oedd gweddillion rhyw anifail. Roedd y pysgodyn wedi'i lyncu ben-yng-nghyntaf, ac roedd hanner blaen yr anifail wedi ei rannol dreulio fel nad oedd hi'n bosib dweud pa anifail ydoedd. Ond roedd ei hanner ôl yn weddol gyflawn - y blewiach llwyd-ddu, y coesau ôl a'r gynffon. Maint llygoden ydoedd. Bu Eric Thomas a finnau uwchben y gweddillion yma yn eu hedrych yn fanwl er mwyn ceisio gwybod pa anifail a oedd yn stumog y pysgodyn yma o Lyn Conwy.

Penderfynwyd yn y diwedd mai llyg ydoedd.

Roeddwn i'n arfer a meddwl fod y llyg a'r llygoden yn perthyn yn agos i'w gilydd, ond yn ôl un llyfr a edrychais nid felly y mae hi. Perthynant i ddau ddosbarth gwahanol o anifeiliaid. Yn ei lyfr diddorol 'Keeper of the Stream', mae gan y cyn-giper afon Frank Sawyer ddarn o bennod am y llyg, ac am y difrod a wna i wyau a mag y brithyll os y caiff y cyfle. Pan oedd Frank Sawyer yn magu pysgod mewn deorfa roedd yn cael colledion trwm nes iddo sylweddoli mai y llyg oedd yn gyfrifol amdanynt. Mae y llyg mor gartrefol yn y dŵr ag yw allan ohono yn ôl a ddywedir.

Fel arall y bu hi pa'r un bynnag pan drawodd y pysgodyn a ddaliodd Eric Thomas a'r llyg ar ei gilydd yn rhywle yn Llyn Conwy, ac fe'i llyncwyd yn ei grynswth ben-yng-nghyntaf.

Oes rhywun arall, wrth edrych cynnwys stumog rhyw bysgodyn neu'i gilydd, wedi canfod rhywbeth allan o'r cyffredin sydd o ddiddordeb? Gadewch inni wybod.

Mis Medi, a dyma arwyddion o'r Hydref yn dod yn fwy-fwy amlwg, a dyma hefyd dymor y brithyll yn tynnu tua'i derfyn. Mae yna ryw fis eto o dymor yr eog a'r sewin ar ôl, sydd yn ymestyn rywfaint ar hyd y tymor pysgota.

I'r rhai sydd a diddordeb mewn mynd ar ôl y sewin, cefais bluen sydd yn newdd i mi gan Eurwyn Roberts, DoIwyddelan. Mae wedi dal yn Afon Lledr, ac fe ddylai wneud hvnny hefyd yn yr afon Dwyryd fuaswn i’n tybio. Dyma’i phatrwm:

Bach –maint 6 neu 8
Cynffon –pluen felen oddi ar war ffesant euraid
Corff –arian, a rhoi cylchau o weiar arian am y corff
Traed –lliw hufen. Amrywir y patrwm trwy roi traed wedi eu llifo’n las I’r bluen
Adain –blew oddi ar bry llwyd

Diolch i Eurwyn am y patrwm, ac am ei barodrwydd imi ei gynnwys yn y golofn.
Byddai yn ddiddorol iawn cael gwybod gan rywun eu rywrai a wnaiff roi cynnig ar y bluen yma beth fu’r canlyniad.

---------------------------------------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2003. Gallwch ddarllen erthyglau eraill Sgotwrs Stiniog gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs 'Stiniog -Llynnoedd Gwneud

Erthygl o Chwefror 2003 yng nghyfres reolaidd Emrys Evans.

Y tro hwn y testun oedd:
Llynnoedd Gwneud y Cambrian

Mae ardal Ffestiniog - ‘Hen ardal y chwareli’ fel y byddai’n cael ei galw - wedi’i donio’n eithaf helaeth â llynnoedd.  Yn y mynyddoedd sydd yn cwmpasu’r fro, ceir aml i glwt o ddŵr mewn rhyw gwm neu’i gilydd neu’n llechu mewn rhyw gilfach glogwynog.


Mae rhain yma ymhell cyn i’r un llechen gael ei chloddio a’i llunio; ymhell, mae’n debyg, cyn bo’r arloeswr cynharaf wedi mentro i blith y mynyddoedd i chwilio ei chymoedd a’i chilfachau - i weld ystad y wlad, fel petae.  Roedd rhain yma, megis ‘dagrau Duw’ yn disgleirio, a neb i’w gwerthfawrogi.


Ond, er y nifer o lynnoedd a oedd yma’n barod, a’r rheini wedi eu cronni’n naturiol ers rhyw amser maith yn ôl, pan ddarganfuwyd y llygadau llechfaen cyfoethog yng nghreigiau’r ardal ac i’r diwydiant llechi dyfu a datblygu a blodeuo, aeth y galw am ddŵr gan y gwahanol chwareli yn fwy hyd yn oed nag y medrai llynnoedd ‘Stiniog ei ddiwallu.

Doedd dim amdani hi wedyn ond ychwanegu atynt - creu mwy o lynnoedd.

Yn y man, wedi ffurfio Cymdeithas Enweiriol y Cambrian yn 1885, daeth y Gymdeithas i ddal yr hawl pysgota ar rai o’r llynnoedd gwneud hyn, gan eu cyflenwi â brithyllod.
Dyma rhyw nodyn ar ddau neu dri o’r llynnoedd hyn, gan ddechrau efo Llyn Dŵr Oer, a fyddai’n ffefryn gan aml i bysgotwr. 

Llyn Dŵr Oer
Yn yr hen bapur newydd ‘Baner ac Amserau Cymru,’ rhifyn 24ain o Dachwedd, 1866, mae yr adroddiad a ganlyn i’w weld dan y pennawd ‘Llyndoriad a Llifeiriant Mawr’.

‘Ychydig uwch law Bethania, ar ben un o’r bryniau, y mae llyn newydd wedi ei gau gan Gwmpeini y Graig Ddu, at wasanaeth peiriandy a fwriadant ei wneud yn y lle.  Pa fodd bynnag rhoddodd y gwlawogydd trymion a ddisgynodd yma ddoe (Iau) a neithiwr y fath brawf ar ei nerth, nes yr ymollyngodd, gan anfon cenllif o ddyfroedd tua’r gwaelodion islaw - a gwnaeth alanastr dychrynllyd ....'

Llyn Dŵr Oer sydd dan sylw yn yr adroddiad yna, a dyna’r flwyddyn, - sef 1866 - pryd y codwyd argae yn Nant Dŵr Oer er mwyn ei ffurfio.

Y rheswm dros wneud y llyn ydoedd, fod y Cwmni a weithiai Chwarel y Graig Ddu wedi penderfynu ehangu.  Cyn hyn roedd y chwarel wedi cael ei gweithio yn lle’r oedd y gwelyau llechfaen, sef ym mhen gogleddol y Manod Mawr. Yn y cyfnod yma roedd mwy a mwy o fecaneiddio yn digwydd yn y diwydiant llechi, a rhaid oedd codi melinau, - ‘peiriandy’ medd yr adroddiad yn y papur newydd, - i roi y peiriannau llifio a naddu ynddynt.  Rhaid, hefyd, oedd sicrhau y grym i droi y peiriannau hyn, a’r adeg hynny dŵr oedd hwnnw.

Gan fod adnoddau dŵr yn brin yn rhan ucha’r chwarel dyma felly benderfynu ffurfio ponc yn Nant Dŵr Oer a chronni llyn yno.  Hefyd gwnaed inclên i gysylltu’r bonc newydd â rhan ucha’r chwarel, er mwyn dod â’r deuynydd crai i lawr i’r bonc newydd. Codwyd cei trwy ganol Llyn Dŵr Oer i gysylltu troed yr inclên â‘r ‘peiriandy’ gan rannu’r llyn yn ddau.

Yn fuan ar ôl iddi gael ei sefydlu ym mis Mehefin 1885 daeth Cymdeithas Enweiriol y Cambrian i ddal yr hawl pysgota ar Lyn Dŵr Oer, hawl sydd wedi parhau hyd heddiw.

Llyn Newydd Dubach
Ar wyneb argae Llyn Newydd Dubach arferai bod llechen mewn ffrâm, ac wedi’i dorri arni, -
‘Built by the Craig Ddu Slate Quarry Company 1915’
Dyna’r flwyddyn, felly, pryd y codwyd yr argae ac y cronnwyd Llyn Newydd Dubach.

Llyn naturiol yw’r Hen Lyn Dubach.  Fe’i dangosir ar fap 1846, a hynny flynyddoedd cyn bod sôn am ffurfio Ponc Dŵr Oer gan Gwmni Chwarel y Graig Ddu.  Wedi ffurfio Ponc Dŵr Oer a chronni Llyn Dŵr Oer yn 1886, tynnid dŵr o Hen Lyn Dubach i Lyn Dŵr Oer.  Roedd yna rediad tir naturiol o’r Hen Lyn i Ddŵr Oer.

Fel y tyfai Ponc Dŵr Oer cynyddai’r galw am ddŵr, a chodwyd argae ym mhen isaf Hen Lyn Dubach gan ei ehangu rywfaint. Yna, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-1918) penderfynwyd crynhoi holl waith cynhyrchu y chwarel ar Bonc Dŵr Oer.  Ychwanegwyd melin newydd at y dair a oedd yno’n barod, ac i geisio sicrhau cyflenwad digonol o ddŵr ffurfiwyd Llyn Newydd Dubach yn 1915.
Gan fod Cymdeithas y Cambrian eisioes yn dal yr hawl pysgota ar yr Hen Lyn daeth Llyn Newydd Dubach hefyd i gael ei gynnwys ymhlith llynnoedd y Gymdeithas.  Ers hynny mae aml i bysgodyn da wedi dod o’r Llyn Newydd.

Hen Lyn Bowydd - Llyn Newydd Bowydd
Yn ei lyfr, ‘Hanes Plwyf Ffestiniog’ (1882) mae gan Griffith John Williams y nodyn hwn ar Lyn Bowydd -

‘Yr oedd yma lyn bychan yn yr hen oesau, ond ehangwyd ef, er ei ddefnyddio at wasanaeth y chwarelau.  Ciliodd y pysgod ohono, a rhoddwyd dynion ar waith i ddal rhai yn y llynnoedd eraill, a’u dwyn yno i’w ail-gyflenwi.’

I ategu’r hyn mae G.J. Williams yn ei ddweud, sef fod ‘yma lyn bychan’, fe’i dangosir ar fap 1846, a’r enw arno yw ‘Llyn Bowydd’.  Tynnid dŵr ohono gan Chwarel y Bowydd - ‘Chwaral Lord’ ar lafar - ar y dechrau. Fel y datblygai ac y tyfai y chwarel, ac fel y mecaneiddiwyd y diwydiant llechi, cynyddodd y galw am ddŵr i droi’r melinau a godwyd yno. Buan yr aeth y dŵr o Hen Lyn Bowydd, hyd yn oed wedi iddo gael ei ehangu, yn annigonol, a bu’n rhaid ffurfio cronfa arall, sef Llyn Newydd Bowydd. Dyma gofnod neu ddau ar y mater allan o Lyfr Cofnodion Chwarel y Foty a Bowydd (wedi eu cyfieithu) -

‘18 Ebrill 1883. Methwyd a gweithio’r chwarel am oddeutu hanner mis Mawrth oherwydd fod y cronfeydd wedi mynd mor isel, ac yna cael eu tagu gan rew.  Does dim amheuaeth fod y cronfeydd yn annigonol i roi digon o ddŵr ar dymor sych, a bydd yn rhaid inni ystyried cael un arall ar unwaith.  Mae y pedwar haf wedi bod yn rhai gwlyb, ac ym mhob un ohonynt mae ein cronfeydd wedi bod bron yn sych rywbryd neu’i gilydd.’

Ymhen pum mis, ar y 27ain o Fedi 1883, ceir cofnod pellach-

(Cyfarfod o’r Bwrdd yn y Chwrael) 'Aethant i weld y gronfa newydd a ystyrid yn ychwanegiad sylweddol, ac a adlewyrchid yn ffafriol iawn ar Reolwr y Chwarel’. 

Y gronfa hon a ddaeth i gael ei galw’n Llyn Newydd Bowydd, er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth Hen Lyn Bowydd, a rhwng Ebrill a Medi 1883 y’i ffurfiwyd hi. 



[lluniau- PW]

Sgotwrs Stiniog -Now Lord

Erthygl o'r archif. Y tro hwn pennod o golofn y diweddar Emrys Evans, a ymddangosodd yn rhifyn Tachwedd 2005.

Englyn – Pluen Sgota
Wrth fynd drwy rifynnau y flwyddyn 1931 o hen bapur wythnosol Stiniog, sef Y Rhedegydd, tarewais ar yr englyn yma i’r ‘Pluen Sgota’ yn un o rifynnau mis Medi.

       ’Cain ei gwedd, dal pysg wna’n gaeth, - gan sugn
        A swyn ei thwyll – weniaeth;
        Un ddel, chwyrn, o ddwylaw chwaeth,
        A delw o hudoliaeth.’

Tybed a oes rhywun yn gwybod am englyn, neu hyd yn oed gywydd sy’n disgrifio pluen sgota? Os oes, beth am eu rhannu gyda ni?

Hefyd, tybed pwy oedd J. Christmas Williams? Does dim yn ‘Y Rgedegydd’ i ddweud lle’r oedd yn byw, beth oedd ei waith, nac un dim amdano. Fedr rhywun ein goleuo ynglyn ag awdur yr englyn?

Pwt o Atgof
Mewn rhifyn [o 2005] o ‘Rhamant Bro’ sef cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, mae gan Keith O’Brien, Trawsfynydd, ysgrif ar ‘Hanes Llyn Trawsfynydd’. Adrodd y mae fel y boddwyd rhan o dir yr ardal a elwid yn ‘Gors Goch’ er mwyn creu y llyn. Yng nghorff ei ysgrif mae’n dweud hyn, ‘Byddai chwedlau sgotwrs di-ri yn bodoli am y pysgod anferth a drigai yn nyfnder pyllau y Gors Goch.’

Cyn creu y llyn bu Afon Prysor, ers cyn cof, yn dolennu ei llwybr drwy y Gors Goch cyn diflannu i lawr Ceunant Llennyrch. Dros y blynyddoedd cafniodd yr Afon Prysor byllau dyfnion a thywyll yn y mawndir. Yn y Gors Goch yr arferai trigolion Trawsfynydd a chodi mawn, hyn eto ers cyn cof, gan gludo beichiau ohono mewn cewyll i’w cartrefi. Dyna’r hyn a ddywedodd un o hen drigolion y Traws wrthyf.

Ond yr hyn a wnaeth darllen am y Gors Goch a phyllau dyfnion Afon Prysor ynddi i mi oedd fy atgoffa’n fyw iawn o rhywbeth a ddigwyddodd pan oeddwn i’n grwt yn Ysgol y Manod. (Yr hen Ysgol y Manod, wrth gwrs). Roedd hynny rywbryd yng nghanol y 1920au, cyn bo’r Gors Goch wedi diflannu o dan y dŵr.

Yn byw drws nesaf ond un i mam a nhad, yn y tŷ a elwir yn Llys Tegid yn Ffordd y Manod, yr oedd Owen Roberts a’i wraig, Gwen. Now Lord y gelwid ef ar lafar, a hynny am ei fod wedi bod yn gwneud gwaith meinar yn Chwarel y Lord am flynyddoedd. Dyna oedd enw-bob-dydd pobl yr ardal ar Chwarel Foty a Bowydd ers talwm.

Diddordeb pennaf Now Lord oedd pysgota, a physgota pry-genwair a wnai bron bob amser, boed yn yr afon neu yn y llyn. A doedd dim dwywaith amdani hi, yr oedd Now Lord yn gryn giamstar ar bysgota pry-genwair.

Now Lord yng nghwch Llyn Bach y Gamallt. Credir fod y llun wedi’i dynnu yn y 1920au cynnar.

Yng ngardd-gefn ei gartef yn Llys Tegid, yng nghysgod coeden gwsberis, roedd twmpath o bridd, digon diniwed yr olwg, wedi tyfu’n las drosto. O’r golwg yng nghanol y twmpath yr oedd casgen bowdwr fach o’r chwarel wedi’i chladdu a llechen gron ar ei gwyneb, ac yna clwt o dywarchen ar honno. Doedd yna mo’r awgrym lleiaf y tu allan o’r hyn a oedd o’r golwg yn y twmpath pridd. Yr adeg hono mewn casgenni bach y deuai y powdwr du i’r chwareli ar gyfer y gwaith o dynnu’r llechfaen o’i wely. Yn rhyw dri-chwarter lenwi y gasgen bach yr oedd migwyn, ac wedi ymgladdu yn hwnnw yr oedd rhai cannoedd o bryfaid genwair, yn gwau drwy’i gilydd. Felly, pan geid llif sydyn yn yr afon, neu pan godai awydd i fynd ar sgiawt i ryw lyn neu’i gilydd am sgodyn, roedd yna gyflenwad parod ar gael o hoff abwyd pysgota Now Lord.

Dyna a ddigwyddod drwy ddydd Sadwrn diwedd mis a dim gweithio’n Chwarel y Lord, pryd yr aeth Now Lord i Drawsfynydd ac i’r Gors Goch i bysgota’r Afon Prysor. Rhywbryd cyn swper y diwrnod hwnnw roeddwn i’n digwydd bod yn stwna gwneud rhywbeth neu’i gilydd o flaen tŷ mam a nhad pan ddaeth Gwen Roberts o’i thŷ, ac meddai wrthyf, gan fynd heibio imi, “Dos i weld y pysgod y mae Now wedi eu dal.”

Ar drot eis innau i Lys Tegid a thrwy’r drws a oedd yn llydan agored ac i’r gegin. Ar ganol y bwrdd yr oedd plât cig, y mwyaf a oedd yn y tŷ, yn eithaf sicr, ac arno ddau bysgodyn – brithyllod – yn llenwi’r plât, gyda’u pennau a’u cynffonnau dros ei ymylon.

Yn y gadair freichiau  wrth ochr y tân eisteddai Now Lord, ei wyneb main yn grychau fel y gwenai arnaf, a rhyw olau bodlon braf yn ei ddau lygaid tywyll, fel y cofiaf. Syllais innau’n geg agored ar y pysgod. Doeddwn i erioed yn fy mywyd wedi gweld rhai cymaint.

“Ma hwna,” meddai Now Lord, wedi imi fod yn rhythu arnynt am ysbaid, gan gyfeirio at y mwyaf o’r ddau bysgodyn, “yn bum pwys a chwarter. Ac mae’r llall bron iawn yn bum pwys.”

Gyda’r gwaith ar y gweill o greu llyn yn y Gors Goch yn mynd rhagddo, dal ar y cyfle a wnaeth Now Lord i roi ei bryfaid genwair yn rhai o byllau dyfnion Afon Prysor a oedd yno cyn bo’r cyfle i wneud hynny wedi darfod am byth. Ac ohonynt, denodd a bachodd, a chael i’r dorlan ac i dir sych y ddau larp o sgodyn a oedd ar fwrdd cegin Llys Tegid, ac a barodd i bawb a’u gwelodd i ddotio ac i ryfeddu at eu maint, eu graen a’u lliw.

Felly, fe oedd yna wir yn y ‘chwedlau sgotwrs di-ri’, y mae Keith O’Brien yn cyfeirio atynt yn ei hanes difyr am greu Llyn Trawsfynydd. Diolch iddo am godi rhyw bwt o atgof fel yna i’r wyneb.