‘Stiniog o’r Wasg Erstalwm- tollbyrth a rheilffyrdd

Cyfres achlysurol gan Vivian Parry Williams yn edrych yn ôl trwy hen hanesion lleol yn y wasg.

Hysbysebion a ymddangosent yn rheolaidd oedd rhai oedd yn sôn am ocsiwns i osod tollbyrth ar ffyrdd tyrpeg yr ardal. Un o’r rhai cynharaf yn y wasg sy’n cyfeirio at yr ardal hon yw’r un yn y North Wales Chronicle (NWC) ar 3 Chwefror 1835, yn dweud bod ocsiwn i’w gynnal ar bedair tollborth o fewn, neu’n agos at y cyffiniau hyn. Roedd hynny’n digwydd yn y Maentwrog Inn ar y 4 Mawrth 1835, rhwng dau a phump o’r gloch y p’nawn. 

Enwir pedair tollborth: 

Maentwrog, a gasglodd swm o £431 o dollau y flwyddyn cynt; 

Ffestiniog, (£80); 

Carreg pen gyflin (£36); 

a Thalsarnau (£32). 

Cyfeirir hefyd at ddwy dollborth ar y ffordd breifat (yr adeg hynny) o Dan-y-bwlch i Dremadog, sef Caefali a Chaegwyn oedd yn cael eu gosod ar ocsiwn am y pris uchaf. Byddai'r hysbysebion hyn yn ymddangos yn flynyddol, ac am wythnosau ar y tro, ym mhapurau newyddion y 19eg ganrif.

-------------------------------------------------------------

Achlysur pwysig iawn yn hanes 'Stiniog oedd agoriad swyddogol y Lein Fach, gan oruchwiliwr y cynllun, James Spooner, ar yr 20fed o Ebrill 1836, a chafwyd adroddiad llawn o'r achlysur yn y NWC ar 26 Ebrill 1836. Yn ôl pob golwg, roedd yn ddiwrnod cyffrous iawn, wrth i wagenni o lechi chwarel Holland gael eu llwytho, a'u hanfon bob cam i'r cei ym Mhorthmadog. 

Yn gwmni i'r llechi roedd sawl coets yn cario pwysigion y dydd, gyda chanans yn cael eu tanio ar hyd y siwrnai i'r Port. Wedi cyrraedd pen y daith, yr oedd cwmni'r rheilffordd wedi trefnu gwledd a 'chwrw da' ar gyfer y gwesteion a'r gweithwyr ar lawnt Morfa Lodge, cartref Spooner. Roedd seindorf o Gaernarfon wedi ei hurio i gyflenwi adloniant i'r dyrfa a oedd wedi dod yno i fwynhau'r achlysur hanesyddol hwnnw. 

---------------------------------------------------------------------

Gan ein bod yn trafod y lein fach, diddorol oedd darllen hanes achos cyfreithiol yn erbyn cwmni Rheilffordd Ffestiniog yn y Manchester Times and Gazette 19 Mawrth 1837, llai na blwyddyn wedi'r agoriad swyddogol uchod. Achos a ddygwyd gan wraig un John Smith, a benodwyd ar y dechrau i osod rhai o gledrau'r lein fach o'r Blaenau i Borthmadog. 

Wedi gwneud peth o'r gwaith, bu anghytundeb rhwng y contractiwr a'r cwmni, ac fe ddiswyddwyd Smith, a phenodi James Spooner i gwblhau'r gwaith. Canlyniad yr achos yn erbyn Rheilffordd Ffestiniog oedd i'r cwmni orfod talu iawndal o £5000 i weddw Smith, swm anferthol y cyfnod hwnnw. Diddorol hefyd oedd darllen rhan o'r adroddiad, sy'n cyfleu naws iaith y cyfnod yn glir.

-------------------------------------------------------------------------

Ym mhapur newyddion wythnosol Baner ac Amserau Cymru, neu'r Faner, yn ôl ei enw llafar, yng ngholofn newyddion Porthmadog ar yr 11 o Fai, 1874, cyhoeddwyd y canlynol, sydd yn rhoi amcan inni o faint o lechi ‘Stiniog a allforiwyd ar y pryd.

"Masnach y Llechi. -- mae cyflawnder o archebion (orders) yn llaw y gwahanol gwmniau. Dengys y daflen ganlynol y nifer o dunelli, a anfonwyd allan diweddaf.

- - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2022

MWY

'Stiniog o'r Wasg Ers Talwm -Eglwysi

Wedi egwyl o rai misoedd, dyma geisio ail-gydio yn y gyfres am hanes newyddiaduriaeth sy’n cyfeirio’n benodol at ardal ’Stiniog. 

Vivian Parry Williams

Os cofiwch, roeddem wedi cyrraedd newyddion Awst 1840, a hanes gosod carreg gyntaf yn adeilad Eglwys Dewi Sant yn y Blaenau. Felly, ymlaen â ni.

Ymhen dwy flynedd, cyhoeddodd y North Wales Chronicle erthygl ar 11 Hydref 1842 ar achlysur cysegru Eglwys Dewi Sant yn y Blaenau ar y 29 o Fedi, gan gynnwys disgrifiad o'r safle, a roddwyd yn hael gan yr Arglwydd Newborough ... ‘one of the most striking that can be imagined, from the wilderness of the scenery surrounding it’ …  gan ychwanegu ei fod dros fil o droedfeddi uwch y môr, ac yn noeth o unrhyw dyfiant, oherwydd y creigiau a'r tomennydd.  Yn dilyn ei fanylder am ddaearyddiaeth yr ardal, disgrifiodd sut roedd y chwareli wedi tynnu poblogaeth sylweddol i'r ‘this otherwise barren and dreary region’ ...

Cafwyd mwy o hanes cysegru'r eglwys yn y NWC, ymysg papurau newyddion eraill, a bu adroddiad ar yr achlysur pwysig yn hanes bro Ffestiniog yn y papur ceidwadol hwnnw ar 18 Hydref 1842. 

Cyfansoddwyd cerdd arall, y tro hwn ‘supposed to be written by one of Mrs Oakeley’s School Children...’, oedd yn llawn moliant i noddwraig y fenter.

‘O Lady blessed, of undying fame,
Our tears will flow at mention of thy name;
May our dear children’s children join in praise
To HIM, who fill’d thy heart with wisdom ways,
And honor’d thee with wealth; gave thee the will
To raise this Structure; thus His work fullfil;
For when they worship in this House of Prayer,
They’ll think of thee in Heaven, and bless thee there,
Hoping to meet thee, when beneath the sod
Their bodies rest – their souls return to God.’             

Yn ddiweddarach, eto yn y NWC, ar 31 Ionawr 1843 gwelir hanes y cynlluniau i godi eglwys Anglicanaidd yn Llan ‘Stiniog. Fel yn hanes codi Eglwys Dewi Sant yn y Blaenau, yr Arglwydd Newborough roddodd y tir i ar gyfer yr adeilad, a darn helaeth arall i ehangu’r fynwent, oedd yn eitha’ llawn ar y pryd. Noddwraig yr eglwys yn y Blaenau, Mrs Oakeley, Plas Tan-y-bwlch, a arweiniodd y gad ariannol eto, gyda rhodd gychwynnol tuag at yr achos o £200. Er i’r gwaith o godi eglwys y Llan gael ei arafu gan brinder cyfalaf, roedd y gobaith o gael cychwyn ar yr adeiladu yn cryfhau, gyda’r canlynol wedi ei gyflwyno i’r coffrau: Mrs Oakeley £200; Esgob Bangor £50; Arglwydd Newborough £50; Mr Banks £50; teulu Blaen-y-ddôl £60, ynghyd â nifer o roddion ariannol eraill dan £25. Ond roedd un wraig ddylanwadol arall wedi cyfrannu hefyd, sef gweddw’r cyn-frenin, William y 4ydd, neu’r Queen Dowager, yn ôl gohebydd yr Hull Packet and East Riding Times ar 2 Mehefin 1843. Er na wyddys beth oedd ei chysylltiad â Stiniog, fe gyfrannodd hithau ugain punt tuag at yr achos.

I aros ar bwnc crefydd yr ardal, cafwyd adroddiad yng ngholofn newyddion Ffestiniog yn y NWC ar 11 Gorffennaf 1843 yn profi i'r Pabyddion gael lle i addoli yn y plwyf. Gwahoddwyd rhai o'r ffydd honno, a fyddent yn digwydd mynd drwy'r fro ar y pryd, i alw i mewn yn y lle oedd, yn ôl y gohebydd, ‘a room fitted up for Divine Worship, in the house of a respectable Catholic family’ ... Rhywbeth dieithr iawn y cyfnod hwnnw oedd gweld teulu o Gatholigion o fewn terfynnau'r plwy'; tybed ym mha le yma oedd y teulu hwnnw'n byw? 

-----------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2021

Stiniog O’r Wasg Erstalwm (4)

Pennod arall o gyfres Vivian Parry Williams
Y cyfeiriad at ddiwydiant angof yn yr ardal wna hysbyseb yn y Manchester Times and
Gazette ar 9 Medi 1837 mor werthfawr i haneswyr. Hysbyseb am gyfranddaliadau yn y Great Gamallt Lead Mine, a oedd yn cynnig 256 o'r shares ar werth i fuddsoddwyr. Roedd y gwaith dair milltir o ‘Festiniog’, a chwe milltir o'r cei ym Maentwrog, meddai'r hysbyseb, ac yn hawlio hyd at bedwar can erw o dir, ar lês o 21 mlynedd. Byddai'n bosib' meddid i gynhyrchu tunelli o fwyn am ganrifoedd i ddod. Tipyn o ddweud!

Gwaith Plwm Gamallt (neu'r 'Gwaith Mein' fel mae rhai yn ei alw) -Llun VPW

Wedi llith hir yn trafod rhinweddau'r gwaith mwyn, dywed yr hysbyseb, mewn geiriau gonest, tua'r diwedd: 

The proprietors do not hold out any extravagant expectations of realizing rapid and enormous wealth to the shareholders.  

Cafwyd gwybodaeth ychwanegol hefyd am y modd y gweithid y mwynfeydd yn y Gamallt: 

The works are let by contract, ("Bargains") and the wages, &c. settled monthly. They are carried out under the direction of a foreman, and the general superintendence of one of the proprietors resident in the district as manager...

Difyr odiaeth oedd darllen fel yr oedd yn bosib' cael golwg dros lyfrau cownt ac adroddiadau o waith mwyn y Gamallt yr adeg honno, trwy gysylltu â swyddfa Mr J.D.Barry, yr asiant ym Manceinion. Tybed beth ddaeth o'r llyfrau hynny, a fyddent mor werthfawr i haneswyr heddiw fel dogfennau'n ymwneud ag un o ddiwydiannau coll plwyf Ffestiniog?
- - - - - - - -

Trist oedd darllen am hanes damwain ger Rhaeadr Cynfal yn y North Wales Chronicle (NWC), ar 3 Hydref 1837, ac yn y Caledonian Mercury ddeuddydd yn ddiweddarach, pryd y llithrodd merch o’r enw Miss Anwyl, Plas Coch, Y Bala, i ddyfnder pwll islaw’r rhaeadr. Roedd ar ymweliad, gyda’i brawd ac eraill, â Llan Ffestiniog, a’r cwmni, ynghyd â dau fachgen a gyflogwyd fel tywyswyr iddynt, wedi penderfynu ymweld â’r golygfeydd ar Afon Cynfal. Wrth edrych i lawr tua’r dyfnderoedd, dioddefodd y ferch o’r bendro, gan ddisgyn i’r trobwll yn yr afon. Rhedodd y bechgyn am gymorth rhai o’r pentrefwyr, ac wedi rhuthro i’r safle, gollyngodd un ei hun gyda rhaff o ben y dibyn at waelod yr afon, a darganfod corff y ferch ifanc wedi boddi.
- - - - - - - -

Cynigiwyd gwobr o dair gini i felinyddion am gynllun o felin ddŵr i falu ceirch, gyda thair maen melin, i’w chodi ger Glynafon, Tanygrisiau, mewn hysbyseb yn y NWC 9 Ebrill 1839. Cynigiwyd ail wobr o ddeg swllt a phum swllt fel trydedd wobr. Rhaid oedd cyfyngu’r gost o godi’r felin i gyd i £800, yn cynnwys y peirianwaith. Rhaid oedd anfon y cynlluniau i Samuel Holland (iau) neu William Owen, Glynafon, i’r hwn, yn ôl pob golwg y bwriadwyd codi’r felin.
- - - - - - - -

Yn y NWC ar 4 Awst 1840, cafwyd adroddiad tudalen lawn, ddifyr iawn o hanes gosod carreg gyntaf Eglwys Dewi Sant newydd yn y Blaenau, dan nawdd y wraig hynaws o Blas Tan-y-bwlch, Mrs Oakeley. Dyma ddywed rhan o’r ganmoliaeth i’r ddynes garedig honno 

...whose purse is ever open when she can benefit the poor, by contributing to their comfort, educating their children, visiting the sick, and now erecting this church...Her reward is in Heaven.

Cymaint gorfoledd un Rev. Mr Pugh  nes iddo gyfansoddi cerdd Gymraeg, daeogaidd ei naws, yn y papur hwnnw, i dathlu’r achlysur o weld cychwyn codi eglwys Anglicanaidd yng nghanol caer Anghydffurfiaeth yn y Blaenau. Ychydig yn baradocsaidd, Brydeinig ei naws oedd geiriau’r Cymro hwn, dybiwn i, fel y gwelir yn y pedwar pennill cyntaf o’r gerdd!

Tra gwaed Cymro yn fy ngwythi,
A thra ‘nghamrau fo yn Nghymru;
Molaf egwyddorion tyner
Cyfansoddiad Eglwys Loegr.

Pwy fu’n cynheu fel canwyllau
Dros i’r bobl gael eu Biblau;
Pwy r’odd her i’r Pab a’i Bader,
Onid dewrion Eglwys Loegr?

Pwy fu’n rhuddo dros wir ryddid,
Yn y tanbaid fflamau enbyd,
Dan gynddaredd Mair a Boner?
Gweinidogion Eglwys Loegr!

Pwy a safodd yn hardd fyddin,
I wrth’nebu Socialism?
O un galon, gwyr gafaelgar,
Ffyddlon weision Eglwys Loegr.
---------------

Mae Radio Cymru wedi darlledu cyfres berthnasol iawn i’r golofn yma, sef ‘Papur Ddoe’, efo Elin Tomos yn edrych ar hanes Cymru trwy bapurau newydd y gorffennol.  Yn y bennod gyntaf a ddarlledwyd ar ddiwedd Awst, mae Vivian yn son am ‘Glefyd Stiniog’ (sef typhoid). 

- - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2020.

‘Stiniog o’r Wasg Erstalwm (3)

Pennod arall o gyfres Vivian Parry Williams

Tybed ai wedi cael gormod o gwrw cryf y Pengwern Arms oedd dau ŵr o Benmachno, a gollodd eu bywydau ar y ffordd adref o 'Stiniog, wrth iddynt ddisgyn i mewn i dwll Chwarel Ffridd Blaen-y-cwm, a boddi mewn pwll o ddŵr ddeg llath yn y gwaelod. Cafwyd adroddiad o farwolaeth trist David Evans, gof, a Hugh Hughes, mab gweinidog y Wesleaid ym Mhenmachno, dau ŵr priod, yn y North Wales Chronicle (NWC) ar 8 Rhagfyr 1834.   

Hysbysebion a ymddangosent yn rheolaidd oedd rhai oedd yn sôn am ocsiwns i osod tollbyrth ar ffyrdd tyrpeg yr ardal. Un o’r rhai cynharaf yn y wasg sy’n cyfeirio at yr ardal hon yw’r un yn y NWC ar 3 Chwefror 1835, yn dweud bod ocsiwn i’w gynnal ar bedair tollborth o fewn, neu’n agos at y cyffiniau hyn. Roedd hynny’n digwydd yn y Maentwrog Inn ar y 4 Mawrth 1835, rhwng dau a phump o’r gloch y p’nawn. Enwir pedair tollborth, Maentwrog, a gasglodd swm o £431 o dollau y flwyddyn cynt, Ffestiniog, (£80) Carreg pen gyflin (£36) a Thalsarnau (£32). Cyfeirir hefyd at ddwy dollborth ar y ffordd breifat, yr adeg hynny, o Dan-y-bwlch i Dremadog, sef Caevalley a Caegwyn oedd yn cael eu gosod ar ocsiwn am y pris uchaf. Byddai'r hysbysebion hyn yn ymddangos yn flynyddol, ac am wythnosau ar y tro, ym mhapurau newyddion y 19eg ganrif.

Achlysur pwysig iawn yn hanes 'Stiniog oedd agoriad swyddogol y Lein Fach, gan oruchwiliwr y cynllun, James Spooner, ar yr 20fed o Ebrill 1836, a chafwyd adroddiad llawn o'r achlysur yn y NWC ar 26 Ebrill 1836. Yn ôl pob golwg, roedd yn ddiwrnod cyffrous iawn, wrth i wagenni o lechi chwarel Holland gael eu llwytho, a'u hanfon bob cam i'r cei ym Mhorthmadog. Yn gwmni i'r llechi roedd sawl coets yn cario pwysigion y dydd, gyda chanans yn cael eu tanio ar hyd y siwrnai i'r Port. Wedi cyrraedd pen y daith, yr oedd cwmni'r rheilffordd wedi trefnu gwledd a 'chwrw da' ar gyfer y gwesteion a'r gweithwyr ar lawnt Morfa Lodge, cartref Spooner. Roedd seindorf o Gaernarfon wedi ei hurio i gyflenwi adloniant i'r dyrfa a oedd wedi dod yno i fwynhau'r achlysur hanesyddol hwnnw. 

Gan ein bod yn trafod y lein fach, diddorol oedd darllen hanes achos cyfreithiol yn erbyn cwmni Rheilffordd Ffestiniog yn y Manchester Times and Gazette 19 Mawrth 1837, llai na blwyddyn wedi'r agoriad swyddogol uchod. Achos a ddygwyd gan weddw un John Smith, a benodwyd ar y dechrau i osod rhai o gledrau'r lein fach o'r Blaenau i Borthmadog. Wedi gwneud peth o'r gwaith, bu anghytundeb rhwng y contractor a'r cwmni, ac fe ddiswyddwyd Smith, a phenodi James Spooner i gwblhau'r gwaith. Canlyniad yr achos yn erbyn Rheilffordd Ffestiniog oedd i'r cwmni orfod talu iawndal o £5000 i weddw Smith, swm anferthol y cyfnod hwnnw. Diddorol hefyd oedd darllen rhan o'r adroddiad, sy'n cyfleu naws iaith y cyfnod yn glir.

“The plaintiff's counsel were about to call witnesses, most of whom were stated to be wholly unable to speak the English language...”

Cynhwysid adroddiadau o'r achos hwn mewn nifer o bapurau newyddion wythnosol y cyfnod, sydd yn profi pa mor ddylanwadol oedd y lein fach mor gynnar â 1837.

Ceir sôn am y North and South Wales Bank am y tro cyntaf mewn hysbyseb yn y NWC ar 29 Awst 1837, sydd yn brawf bod arian yn cylchdroi yn y plwyf yr adeg honno. Trafod talu allan difidend ar gyfranddaliadau yn y banc mae'r hysbyseb. Yn anffodus, ni enwir lleoliad y banc cynnar hwnnw, ond tybir mae yn y fan lle saif bwyty’r Chwarelwr heddiw (hen fanc y Midland/HSBC) oedd y safle. 

Ymddiheuraf am adael trefn gronolegol yr ysgrif hon, gan neidio saith mlynedd, i gyfeirio at ddigwyddiad a ellir ei ysytyried fel yr ymdrech o ladrad banc cyntaf 'Stiniog, cyn belled yn ôl â 18fed o Fai 1844. Adroddwyd yn y NWC 28 Mai 1844 am rywrai yn torri ffenest yn y banc a enwir uchod, ond yn cael eu styrbio ac yn gorfod dianc rhag eu dal, gan adael ysgol yn gorwedd yn erbyn wal y banc. “They evidently were experienced thieves”  meddai'r gohebydd ar ddiwedd ei lith.
----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol y cyfnod clo ar gael am ddim ar wefan Bro360

Pellter Cymdeithasol Hen Ffasiwn!

Wrth ymchwilio i’w gyfres Stiniog o’r Wasg Erstalwm, daeth ein colofnydd, Vivian Parry Williams ar draws yr hanesyn difyr a pherthnasol yma:
 

Yn rhifyn 13 Chwefror 1900 o’r Genedl Gymreig, dan bennawd ‘Helynt y Clefydau Heintus yn Ffestiniog’, gwelir adroddiad sy’n ein hatgoffa, i raddau, o’r hyn sy’n digwydd y dyddiau hyn. 

Roedd y geiriau a nodwyd yn yr adroddiad yn newyddion llwyr i mi. Ymddengys i’r Cyngor Dinesig lleol ar y pryd gyflwyno deddf rywdro yn ymwneud â gwaharddiad ar ddinasyddion yr ardal rhag dod i gysylltiad â rhywun oedd yn diodde’ gyda heintiau a ystyriwyd yn farwol ar y pryd. 

Roedd dau ŵr, David Jones, 100, Cellar, Blaenau Ffestiniog a John Parry, Tŷ Pren, Pen y Bryn, Bethania yn ymddangos o flaen yr Ynadon ar y Fainc ar gyhuddiad o gymysgu’n anghyfreithlon gyda dau glaf, un oedd yn diodde’ o ddifftheria, a’r llall o dân iddwf (erysipelas). Gohiriwyd yr achos cyntaf “er mwyn cael ychwaneg o oleuni meddygol ar y ddau achos”, chwedl y gohebydd. 

Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach, ymddangosodd y ddau droseddwr honedig o flaen yr ynadon eto, a’r tro hwn rhoddwyd tystiolaeth gan dri meddyg lleol, Dr H.O.Jones, Dr R.D.Evans a Dr Richard Jones. Wedi cryn drafod ar y mater, penderfynwyd taflu’r achos allan, a dywedodd y cadeirydd, W. Davies eu bod yn gwneud hynny “am fod tystiolaethau’r meddygon yn groes i’w gilydd”.

A ninnau’n teimlo’n rhwystredig y dyddiau hyn gyda’r amrywiol rybuddion i ni gadw at reolau’r lockdown, megis cadw’r pellter cymdeithasol o ddwy fedr, a pheidio teithio’n bellach na phum milltir o’n cartrefi. Ychydig wyddwn, na neb arall dybiwn i, bod rheolau llym yn bodoli’n ‘Stiniog dros ganrif yn ôl i geisio atal lledaenu clefydau heintus!
------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020

Stiniog o’r Wasg Erstalwm (2)

Ail bennod cyfres Vivian Parry Williams

Daw hysbyseb yn y North Wales Chronicle (NWC) 13 Mai 1830, a gwybodaeth am ddarn o dir, 400 erw o faint, ynghyd â thri llyn, neu three large pools, yn ôl geirfa’r hysbyseb, oedd ar osod yn y plwy’. Roedd y pools hyn yn orlawn o frithyll, ac ychwanegai’r hysbyseb y gellid adeiladu tŷ ar y safle petai angen. Gofynwyd i’r sawl â diddordeb gysylltu â Mr Robert Owen, "Hafod Ysbytty, Festiniog", am fwy o wybodaeth. (Tybed ai dau lyn Gamallt a Llyn Bryn Du oedd dan sylw?)

Roedd chwarel lechi ar osod ger ‘Stiniog mewn hysbyseb a welid yn y Liverpool Mercury ar 20 Awst 1830. Roedd ffermydd mewn plwyfi cyfagos ar osod hefyd. Mae’r gybolfa o gam-ddehongli a chamsillafu enwau cynhenid gan Saeson y 19 ganrif yn ddolur i’r llygaid yn yr hysbyseb. Cynhwysir rhan ohono yn yr iaith, neu’r fratiaith, wreiddiol, i brofi nad ffenomen newydd yw sarhau’r Gymraeg. Byddai yr isod o ddiddordeb i’n cymdogion o Drawsfynydd, Dolgellau ac Ysbyty Ifan, yn sicr.

"To be Let, for the low rent of £160, in one of two Farms. Pantglas, situate in Prawsfinith Parish, eight miles from the town of Dolgelly, containing 500 Acres of LAND, well fenced and inclosed- about 150 Acres Arable, the remainder Meadow Pasture, and Coppice...
 Also, a FARM (part of Cefn Garoo Farm, in Sputty Evan) containing 150 Acres of Meadow and Pasture LAND, with or without the exclusive right of Sporting over Grousing Hills, twelve miles in circumference..."

Pwy ddaeth yn denantiaid Pantglas yn Nhrawsfynydd, a’r tyddyn unig ar ben y Migneint, Cefn Garw, yn Awst 1830 tybed? 

Cefn Garw

 

Pum mlynedd yn ddiweddarach, ar 6 Ebrill 1835, roedd chwarel lechi "Cafn" Garw, ger "Festiniog" ar osod. Yn ôl yr hysbyseb, roedd y chwarel yn cynnwys craen, olwyn ddŵr, tŷ i’r asiant, a thai i’r gweithwyr, gyda hawl hefyd i lês i dyllu am blwm dan 2,000 o erwau gerllaw y chwarel. Roedd y cyfan o fewn cyrraedd i ffordd dyrpeg, a dim ond wyth milltir i ffwrdd o borthladd yn ôl Mr Powell, Sadlar, 22 Dale St., Lerpwl, y gwerthwr.
 
Yn y NWC ar 29 Gorffennaf 1830 hysbysebwyd dwy fferm sylweddol gyfagos ar werth fel "Freehold Estates", sef Dduallt a Glanrafon, yn cynnwys dros 600 erw o dir rhyngddynt. Fferm arall ar werth oedd Bron y Manod, yn cynnwys 104 erw o dir, gyda rhan o Lyn Manod, gyda’i stoc dda o bysgod, yr adeg honno, yn rhan o’r stad honno.

Cynhaliwyd ocsiwn hefyd ar dair fferm yng Nghwm Cynfal, yn nhafarn Tan-y-bwlch ar 25 o Chwefror, 1831, sef Bryn Rodyn, Cae Iago, Llech-y-Ronw, yn ôl sillafiad y cyfnod, ar hysbyseb yn y NWC ar 6 Ionawr y flwyddyn honno yn rhoi manylion am leoliad y ffermydd hynny: 

"The above premises are situated in the most picturesque part of the Vale of Ffestiniog..."

Petai rhywun yn chwilio am lety, fesul wythnos neu fis, yn ardal ‘Stiniog ym mlynyddoedd cynnar y 19 ganrif, byddai’r hysbyseb am le felly at the head of the ever to be admired and truly romantic Vale of Ffestiniog (gyda ‘Ff’) i’w weld yn y Jackson’s Oxford Journal ar y 21 Mai 1831. Dywed hyn wrthym fod y fro hon yn adnabyddus gyda theithwyr yr adeg hynny. Y llety hwnnw oedd rhywle ger, neu’n rhan o’r Pengwern Arms, a’r lle yn addas ar gyfer teuluoedd medda’r hysbyseb. Roedd pum llofft a thri pharlwr, a’r cyfan wedi eu peintio a’i addurno ‘yn ddiweddar’gan y perchennog, Martha Owen, ac ar gael am brisiau rhesymol ganddi. 

Ymysg atyniadau’r ardal y flwyddyn honno, fel heddiw, oedd y nifer o lynnoedd ar gyfer pysgotwyr, a hefyd "good salmon fishing within a mile". Gellid hefyd hurio car a cheffyl yno ar fyr rybudd i deithio o amgylch y fro. Roedd hysbyseb arall ynghlwm â’r uchod yn cynnig "newly-erected Gothic Cottage" ar osod, am gyfnodau o fisoedd, neu flwyddyn, gyda phedair llofft a’r ystafelloedd arferol eraill, stabl ar gyfer pedwar ceffyl, gyda dwy lofft uwchben. Byddai unrhyw gentleman a gymerai fantais o’r cynnig hwn yn gallu cael ei frecwast a’i de yn y bwthyn, a’i ginio yn y Pengwern Arms, oedd o fewn pum can llath o’r lle. Byddai’n ddiddorol gwybod pa fwthyn oedd/yw hwn.

Mae’n debyg’ mai’r cofnod o farwolaeth Daniel Williams mewn damwain mewn chwarel lechi yn ‘Stiniog, yn y NWC 14 Hydref 1834, yw’r adroddiad cynharaf mewn papur newyddion Cymreig o ddamwain angheuol yn chwareli’r fro? 

Ni enwir y chwarel, ond ceir gwybodaeth i Daniel golli ei fywyd pryd y cwympodd tunelli o gerrig arno.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2020

'Stiniog o'r wasg ers talwm

Y blynyddoedd cynharaf
Erthygl gan Vivian Parry Williams

Fel darllenwyr papur bro ‘Stiniog a’r cylch, tybed a fyddai gennych unrhyw syniad o pryd y gwelwyd cyfeiriad at y plwy’ yn y wasg am y tro cyntaf? Dyma geisio rhoi ychydig oleuni ar y mater ichi, gan obeithio y byddwch yn mwyhau’r rhifyn digidol hwn o Lafar Bro. Dim ond cip o’r cyfnod cynhara’ sydd yma, cofiwch!

Er bod sôn am Ffestiniog, neu -yn ôl y drefn Seisnig ddyddiau fu- Festiniog, mewn ysgrifen ar sawl dogfen mewn archifdai a’r Llyfrgell Genedlaethol, yn mynd yn ôl ganrifoedd, tybed pa mor gynnar y gellir gweld yr enw mewn print newyddiadurol?

Er mawr syndod, roedd cyfeiriad at y lle mewn papurau newyddion hynafol Lloegr yn bod yn y 18fed ganrif, a'r cyntaf i mi ei weld yw'r un o'r London Gazette 13 Rhagfyr 1785, pryd y cyhoeddwyd y cyntaf o dair hysbyseb am werthiant tiroedd yn y plwyf. Rhan o stâd William Wynne, y Wern, oedd y rhain, un ym meddiant y tenant, Pierce Owen, Ellin Roberts ac Owen Jones. Roedd rhan arall ar werth hefyd, yn nhenantiaeth William Jones ac Owen Pritchard a'i bartneriaid. Ymddangosodd yr hysbyseb ddwywaith wedyn yn y Gazette, yn Chwefror a Mai y flwyddyn ddilynol.

Ond roedd y cyfeiriad nesaf am Ffestiniog yn llawer mwy diddorol, wrth weld yn rhifyn 22 Ionawr 1814 o'r papur restrau o enwau carcharorion yng ngharchardai Prydain yn cael eu harddangos i'r darllenwyr. Yn eu mysg cyfeiriwyd at ddau ddyn o 'Stiniog a oedd yn garcharorion yng ngharchar Dolgellau. William Price, porthmon, o'r Pengwern, a chynt o Garthgwyn, Maentwrog, oedd un ohonynt. Yr ail yn y jêl gyda chysylltiad â'n plwyf oedd y ffermwr Edmund Lloyd, a hwnnw gynt o'r Pengwern hefyd. Ni ddatgelir beth oedd troseddau'r ddau, na gair am hyd eu sentans. Cafwyd nifer fawr o adroddiadau tebyg gyda chyfeiriadau at 'Stiniog ar dudalennau'r Gazette dros y blynyddoedd, gyda llawer ohonynt yn ymwneud â methdaliadau ymysg y brodorion.

Cyfeiriad cynnar arall a welir o enw ein plwyf mewn papur newyddion o'r 19 ganrif yw’r un Saesneg yn y Bristol Mercury, ar 15 Mawrth 1819, oedd yn sôn am ffordd newydd oedd yn cael ei hagor rhwng Dolgellau a Than-y-bwlch. A’r cyfeiriad at Festiniog? Ni fyddai’n rhaid i’r teithiwr ddilyn y ffordd ddrwg, serth o’r Bala yma, (sef dros y Migneint) wedi agor y ffordd newydd meddai’r gohebydd! Hyd nes dyfodiad y newyddiaduron Cymraeg, fel Baner Cymru yn yr 1850au, yn Saesneg y byddai’r cyfeiriadau at ‘Stiniog i gyd.

Cafwyd rhestr o’r crachach oedd â hawl i gael eu henwau ar y Game List, i saethu grugieir a ffesantod, am wn i, yn y North Wales Chronicle ar 18 Medi 1828, ac yn eu mysg un William Simpson, esq, Ffestinog, yn y sillafiad Cymraeg, er syndod. Yn yr un papur, ychydig wythnosau’n ddiweddarach, ar 6 Tachwedd 1828, gwelir y cofnod newyddiadurol cyntaf o lwyth o lechi’n cael eu cario ar long o Gaernarfon i Lerpwl, neu fel dywed yr adroddiad “Festiniog, Jones, for Liverpool”.

Roedd colofnau Genedigaethau, Priodasau a Marwolaethau yn bodoli ar ddechrau’r 19 ganrif, a diddorol oedd ceisio olrhain cofnodion o’r colofnau hynny yn ymwneud â ‘Stiniog. Wrth reswm, dim ond enwau cysylltiadau’r rhai a fedrai fforddio talu am yr wybodaeth yng ngholofnau’r BMD (Births, Marriages & Deaths) a geir yn y dyddiau cynnar hynny. Y briodas gynharaf a welir o’r fro hon yw’r un yn y Liverpool Mercury ar y 5 o Fehefin 1829, am briodas Elizabeth, merch T.Casson, Blaen-y-ddôl, gyda Benjamin Smith o Stafford. Pedair blynedd yn ddiweddarach cawn hanes cyntaf am farwolaeth yn BMD y North Wales Chronicle (NWC) 15 Ionawr 1833. Mae hefyd yn gofnod o haint oedd mor farwol yn y plwyf yr adeg honno, y frech wen. Dyma ddywed y pwt hynod drist hwnnw.

On the 2nd inst, John Pierce, Ffestiniog, and on the 3rd, his son Morris Jones, both of the smallpox, one aged 53, and the other 24.

Cofnodir hefyd hanes nifer o farwolaethau eraill, trwy amrywiol ddamweiniau, ac ambell un yn ysgytwol ei naws. “Fatal Mistake” oedd pennawd adroddiad am hanes marwolaeth Eleanor Jones, oedd yn byw yn y Pengwern Arms, yr hon a fu farw trwy gamgymeryd tabledi oedd yn cynnwys arsenic i ladd llygod mawr, yn lle ei thabledi meddygol arferol. Cofnodwyd hynny yn y NWC ar 3 Gorffennaf 1832.
----------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2020