Stolpia- Chwarel Nyth y Gigfran

Hen ddiwydiannau Glan-y-pwll a Rhiw

Bu sawl diwydiant yn y ddwy ardal uchod tros y blynyddoedd, ac wrth gwrs, bu un ohonynt yn fyd-enwog yn ei dydd, sef Chwarel Lechi Oakeley. Pa fodd bynnag, y tro hwn hoffwn grybwyll un nad yw ei hanes mor gyfarwydd i lawer y dyddiau hyn, sef hen Chwarel Glanypwll, neu’r Glan-y-pwll Slate and Slab Company, a rhoi ei henw swyddogol iddi hi. 

Y mae safle y chwarel hon ar ddannedd y graig sydd rhwng hen Chwarel Oakeley a Chraig Dipia, ac uwchlaw y fan a elwir Groesffordd (gweler llun). Adnabyddir hi wrth yr enw Chwarel Nyth y Gigfran ar lafar gan mai yn y rhan honno y dechreuwyd ei gweithio yn yr 1840au gan yr hen gloddiwr Twm Ifan Jams, a dyna pam y gelwid hi yn Cloddfa Twm Ifan Jams gan yr hen bobol.

Un o luniau John Thomas, Cambrian Gallery, tua1875, gyda hen Dai Groesffordd a 2 inclên Chwarel Glan-y-pwll (LLGC).

Credaf mai yn 1861 y ffurfiwyd cwmni Chwarel Glanypwll a hynny gyda chyfalaf o £30,000 mewn cyfranddaliadau gwerth £5 yr un. Yn ôl enwau’r cyfarwyddwyr, gwŷr cyfoethog o Loegr oedd y mwyafrif ohonynt. Bu’r cwmni yn datblygu’r chwarel am rai blynyddoedd gan obeithio taro ar lechfaen o’r un ansawdd a Chwarel Oakeley, ond ni lwyddwyd. Gwnaed dwy inclên i fyny i’r chwarel yn 1866/67, yr uchaf yn serth iawn, yn ogystal â changen i gysylltu gyda Rheilffordd Ffestiniog. 

Dechreuwyd hefyd ar godi melin a thwll olwyn ddŵr ar fan y tu isaf i’r bwthyn bach a elwir ‘Cronstadt’, ac ar yr ochr ddwyreiniol i’r rheilffordd. Pa fodd bynnag, nid yw’n debygol bod y gwaith wedi ei gwblhau, ac efallai, oherwydd i’r cwmni fynd i drafferth ddybryd gyda therfynau Chwarel Oakeley. Bu achos cyfreithiol yng Nghaer yn erbyn cwmni Chwarel Glanypwll gan Mrs Oakeley a rhybudd llys nad oedd i dresmasu ar dir y chwarel fawr neu mi fyddai yn wynebu dirwy drom.

Dywedir bod y cwmni wedi ceisio codi boeler i fyny i’r chwarel un tro a’i fod wedi mynd i drafferth ar yr inclên uchaf, sef inclên a weithiai fel math o drwnc, neu inclên ‘llwyfan symudol’ (transporter incline). Bu fel pryf copyn ar raff yno am ddyddiau a dywedodd Richard Owen, un o’r prif weithwyr, na ddeuai yr un arall yno byth eto, ac felly y bu. 

Clywais y diweddar John Hughes, Ferlas, yn dweud bod y gweithwyr wedi gobeithio taro ar lechfaen o liw gwyrdd olewydd (olive green) o ansawdd dda yno gan fod y graig mewn un rhan o’r chwarel yn wyrdd golau, ac yr oedd galw am lechi to o’r fath, ond ni ddaeth fawr ddim o hynny, chwaith. Gyda llaw, yr enw ar yr haen hon o lechfaen yw Llygad Glan y Pwll neu’r Olive Vein. 

Ychydig iawn o lechi to a slabiau a gynhyrchwyd yno. Anfonwyd 387 tunnell o’r chwarel yn 1867 i borthladd Porthmadog, o bosib y nifer uchaf a wnaed yno. Er iddi rygnu mynd am ychydig wedyn, erbyn y flwyddyn 1870 roedd y lle wedi ei adael i sefyll. 

Siop Mafeking a Cae Dolawel
Diolch i Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug, am rannu ei hatgofion yn rhifyn Ionawr am Siop Mafeking a tharddiad yr enw. Gyda llaw, ceir enw arall o ddyddiau Rhyfel De Affrica yng Nglan-y-pwll, sef Kimberley House. 

Diolch hefyd i Aled Ellis, Minffordd, am yr wybodaeth ganlynol am Gae Dolawel: Bu adroddiadau yn y Merioneth and Vale of Conway Football & Sports Gazette,16 Chwefror 1951, bod cynllun uchelgeisiol ar droed i wneud Cae Dolawel yn faes chwaraeon gydag arena ar gost o rhwng £7,000 a £10,000, a gwneud Cae Haygarth Park yn atgof prudd! 

Pa fodd bynnag, yn ôl yr adroddiad a ymddangosodd yn y Blaenau Ffestiniog & District Sports Report, 4 Hydref, 1952: roedd Cwmni Chwarel Oakeley yn fodlon ystyried ei werthu, ond barn y rhai a arolygodd y cae oedd ei fod yn anaddas ar gyfer y cynllun a byddai’n costio gormod, gan nad oedd modd cael grant o unrhyw ffynhonnell tuag at ei addasu. Yn dilyn cyngor y Pwyllgor Arbennig penderfynodd y Clwb Pêl-droed nad oedd am barhau â’i amcanion gyda’r cae. Tybed beth fuasent yn ei ddweud heddiw wrth weld y cae rygbi a’r Tŷ Clwb ?
- - - - - - - - - - -

Pennod o gyfres Stolpia gan Steffan ab Owain.

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2023

Craig Nyth y Gigfran

Yn rhifyn Ebrill Llafar Bro, mi rois gais am ddarn coll y darlun mynyddoedd sy'n atodiad i lyfr 'Hanes Plwyf Ffestiniog'. Diolch i Philip Lloyd, Yr Wyddgrug -a nifer o garedigion eraill y papur- mae fy nghopi yn gyflawn eto. Roeddwn yn falch o fedru talu'r gymwynas yn ôl trwy sganio a gyrru rhan o'r map oedd ar goll ganddo fo, felly’n cwblhau dau gasgliad o’r dogfennau!

Yr hyn sy'n syndod –ac yn dipyn o siom i mi- ydi sylwi nad yw'r darn oedd ar goll yn enwi Craig Nyth y Gigfran, a hitha mor amlwg i drigolion y Blaenau.

Parhewch i ddarllen


-------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2020.

Mis Mai ar Odrau'r Mynydd

Stolpia -Nofio

Cyfres 'Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au', gan Steffan ab Owain

Atgoffwyd fi yn ystod y tywydd poeth diweddar o’r dyddiau braf hynny a fwynhawyd gennym ar rai o’r gwyliau haf yn yr 1950au. Yr adeg honno nid oedd pwll nofio cyhoeddus yn y Blaenau, ac felly, mynd i ymdrochi i’r gwahanol lynnoedd a phyllau afonydd lleol a wneid gan amlaf. Byddai llawer o hogiau’r dref yn mynd i nofio i Lyn Fflags, a hogiau Tanygrisiau yn nofio yn Llyn Cŵn, sef un o byllau afon Cwm Orthin, neu yn un o byllau’r merddwr, neu Lyn Cwm Orthin weithiau.

Fel y soniais o’r blaen, roedd gennym bwll yn Afon Barlwyd pan yn blant, sef ‘Llyn Bach Hogiau’, y tu uchaf i Lwnc y Ddaear, sef y twnnel a wnaed ar gyfer gwyrdroi dŵr yr afon ac atal iddo fynd i agorydd y chwarel. Yn hwnnw y byddem yn ceisio dysgu nofio gan amlaf.

Llynnoedd Nyth y Gigfran heddiw. Llun -Steffan ab Owain

Llynnoedd eraill lle yr eid i drochi ynddynt oedd y rhai sydd ger Garreg Flaenllym a Nyth y Gigfran -y llyn mawr a’r llyn bach. Gan mai nofwyr digon sobr oedd y mwyafrif ohonom y pryd hynny, yn y llyn bach y byddem yn ymdrochi bron yn ddieithriad. Pa fodd bynnag, un tro pan gyrhaeddsom y llyn bach, nid oedd fawr o ddŵr ynddo - yn wir, dim ond digon i wlychu bodiau ein traed, ac felly, penderfynasom fentro i ymdrochi yn y llyn mawr, ac yn ymyl yr argae sy’n wynebu’r chwarel. Roedd y dŵr yn weddol gynnes yn fanno, ond ar ôl bod yn cerdded yn ôl a blaen ar gerrig isaf yr argae a oedd yn y dŵr, sylwodd un o’r hogiau -Ken Robs, o bosib- bod sianel ddofn yn y pen pellaf o’r argae a oedd wedi ei gwneud i drosglwyddo dŵr o’r llyn mawr i’r llyn bach.

Pe bai un ohonom wedi camu yn ddiarwybod i’r fan honno (a bu’r cyfan ohonom yn bur agos ati hi mwy nag unwaith heb sylweddoli ei bod yno) wel, byddai yn wedi bod yn amen arnom! Diolch i’r nefoedd na chafodd yr un ohonom anffawd.

Bum yno sawl tro wedyn, ond cadw’n glir o’r llyn mawr a wnai’r hogiau ar ôl y profiad brawychus hwnnw, a byddid yn rhybuddio rhai o’r hogiau iau na ni am y perygl. Cofio tro arall a’r llyn bach bron y wag o ddŵr a phenderfynu mynd i lawr i Lyn Bach Holland, ac er nad oedd hwnnw yn rhyw ddelfrydol i drochi ynddo, i mewn iddo yr aethsom, ac o fewn dim, roeddem wedi corddi’r llaid yn ei waleod nes yr oedd y dŵr fel coco.

Wedi bod ynddo am ryw ugain munud, dyma floedd o gongl y llyn: “Be goblyn ydach chi’n ei wneud yn fanna ?” A phwy oedd yno, ond Wil Williams (Wil Gloddfa Ganol), a oedd yn byw yn un o dai bach Gloddfa y pryd hynny. Eglurodd wrthym mai o’r llyn hwn y derbyniai ei ddŵr i ymolchi a choginio, a dywedodd pan agorodd y tap oddeutu deg munud ynghynt roedd wedi cael llond ei decell o ddŵr budr. Daethasom o’r llyn yn teimlo’n bur euog, ond chwarae teg i’r hen Wil, mi ddywedodd bod croeso inni drochi yn Llynnoedd Nyth Gigfran, ond nid yn ei gronfa ddŵr ef. Y mae hi’n bur debyg mai paned go fwdlyd a gafodd yr hen Wil y pnawn hwnnw !
-----------------------------------------------



Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2018.
Dilynwch Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. (Os yn darllen ar ffôn rhaid dewis 'web view').

Llun o gasgliad yr awdur.

Stolpia -gwaywffon a sled

Pennod arall o gyfres 'Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au' gan Steffan ab Owain.

Daeth ambell beth arall i’m côf ar ôl imi ysgrifennu’n strytyn diwethaf am yr hen hogiau. Cofiaf fel y byddem ni’r hogiau a oedd ychydig yn iau na Raymond Cooke Thomas yn ei edmygu ac yn edrych arno fel tipyn o arwr gan nad oedd neb yn gallu ei guro ar daflu javelin yn yr ysgol na thaflu sbîar bren o’r felin goed yng Nglan-y-Pwll. Fel rheol, byddem yn croesi’r bont ac i’r domen lwch lli’ er mwyn chwarae Cowbois ac Indians, neu daflu picell neu sbîar, fel y dywedem.

Bu'n ychydig o gystadleuaeth rhyngom un tro, a ninnau yn ceisio ein gorau i daflu’r sbîar bren o un pen o’r domen lwch lli i’r pen arall, ond nid oedd hyd yn oed y gorau ohonom yn gallu ei thaflu mwy na rhyw hanner ffordd dros y domen.Yna, gafaelodd Rem yn yr un a oedd ganddo fo a’i thaflu dros y domen gyfan nes y diflannodd o’r golwg yng nghanol y brwyn. Roedd hi’n anodd i’r un ohonom gredu y gallai ei thaflu mor bell!

Cofiais hefyd fy mod â llun a dynnodd fy nhad yn y 50au o’m diweddar ewythr Yncl John, gŵr cyntaf Anti Meg, Bryn Tawel, yn dringo’r graig ar Garreg Flaenllym ger Nyth y Gigfran a’r domen lwch lli i’w gweld ymhell islaw.

A dod yn ôl at ein hanturiaethau, cofiaf Rem yn gwneud ffon dafl, (tebyg i’r wmera a ddefnyddir gan gynfrodorion Awstralia) a thaflu y bicell oedd ar y ffon o ben boncan Cae Baltic a chyrhaeddodd rhywle y tu ôl i Gapel Salem, pellter o tua dau gan llath neu fwy. Y mae hi’n dda nad oedd neb yn digwydd bod yn cerdded yn y fan a’r lle pan syrthiodd y taflegryn i’r ddaear!

Yn y gaeaf, a phan oedd trwch o eira, byddem yn sledio (slejio) i lawr y rhiw heibio talcen Baltic Hotel hyd at wastad y cae, gan nad oedd fawr o gerbydau yn teithio y ffordd honno y pryd hynny. Os cofiaf yn iawn, roedd Rem wedi dangos inni y gellid sefyll ar y sled yn hytrach nag eistedd arni, neu orwedd ar ein boliau arni hi, ac felly, ceisiodd rhai ohonom ei efelychu, ond er inni ymdrechu yn galed a chael llawer o hwyl, methu rheoli y slej a chadw ein balans arni oedd ein hanes a syrthio ar ein hyd i’r eira a fu’r canlyniad.

Do, cafwyd llawer orig ddifyr yng nghwmni Rem a llawer cyfaill arall yn y 50au.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)

Dawnsio ar y dibyn

Yr ail erthygl yn ein cyfres arbennig ar Y MYNYDD.
Ers ei brofiadau cynnar ac allweddol ar glogwyni Bro Ffestiniog, mae David Williams wedi dringo’n helaeth ym Mhrydain, Iwerddon, Sgandinafia a gweddill Ewrop; gogledd a de yr Affrig, a’r UDA.

Dringo. Rhywbeth cysylltiedig â gwaith medd fy nhad, cadarn yn ei farn nad oedd lle i’r geiriau ‘pleser’ a ‘dringo’ ymddangos gyda’u gilydd yn yr un frawddeg. “Dim ond Saeson sy’n dwad yma i ddringo. Da ni’r Cymry yn llawar iawn callach!” meddai’n rheolaidd wrth weld llygaid ei fab yn troi’n awyddus at y clogwyni a’u dringwyr amryliw wrth fynd heibio i greigiau Bwlch y Moch ger Tremadog, ar y ffordd i ail-ddarganfod pleserau syml bwced a rhaw ar draeth Cricieth.

Trydanwr yn Llechwedd oedd fy nhad, a phob bore gwaith am dros 50 mlynedd bu’n dringo’r llwybr carregog o Bant’rafon i fyny i’w weithdy. Wedyn, byddai’n parhau i ddringo trwy gydol y dydd, o un bonc i’r llall neu i lawr i rhyw gilfan anghysbell yng nghrombil y graig, pob tro i drwsio rhyw hen beiriant blinedig oedd wedi rhoi’r ffidil yn y to, cyn dychwelyd i’r wyneb am rownd fach arall. Dringo a gweithio; y ddau fel efeilliaid cyfunol.

Oedd, er na wnaethai byth gydnabod y ffaith, mi roedd fy nhad yn ddringwr. Ac -heb os nac oni bai- roedd dringo yn fy ngwaed innau hefyd. Dw i eisoes wedi fy hudo’n llwyr gan alwad y mynydd ac mae dringo wedi bod yn ran allweddol iawn o’m bywyd. Wedi bod, ac yn dal i fod.

Tyfais i fyny mewn tŷ o’r enw Trem y Graig - enw addas iawn wrth edrych ‘nôl. Y graig oedd Nyth y Gigfran. Dringais i ben y graig hon, am y tro cyntaf, pan yn naw oed, ar ôl blynyddoedd o edrych allan trwy ffenest y parlwr a gofyn: ‘Sgwn i beth sydd i’w weld dros y top?’

Daeth y cyfle cyntaf i glymu rhaff rownd fy nghanol pan yn bedair ar ddeg oed, yn sgil penodiad athro ifanc i staff Ysgol y Moelwyn, un oedd wedi dechrau dringo tra’n fyfyriwr yn Aberystwyth. Ni gymerodd llawer o berswâd cyn iddo gytuno mynd â pedwar ohonom i ddringo. ‘Roedd un ymweliad â Chlogwyn yr Oen ar lethrau’r Moelwyn yn ddigon. Yno gwelwyd Y Bwystfil mewnol yn cael ei ddeffro am y tro cyntaf ac, erbyn hyn, mae’r cythrael wedi gwneud ei orau glas i reoli fy mywyd am bron iawn hanner canrif.

Aeth pethau o ddrwg i waeth yn sydyn iawn: Denig o’r ysgol pan yn y chweched dosbarth er mwyn dringo ar Graig y Clipiau yn lle gweithio yn y llyfrgell. Cyfnodau ym Mhrifysgolion Lerpwl a Bangor; y ddau le wedi’u dewis oherwydd eu hagosrwydd i safleoedd dringo. Cannoedd o ddyddiau wedi’u treulio ar greigiau mewn llefydd fel Helsby, Stanage, Langdale, ynys Skye, Cernyw ac Eryri.

Gyrfa hir ym myd addysg ym Mhowys. Priodi; magu meibion ond eto yn byw am y penwythnos. Jyglo cyfrifoldebau teulu a gwaith, pob tro yn edrych am gyfle, hyd yn oed ‘mond hanner cyfle, i dreulio amser ar y creigiau.

Gwyliau haf; yr un hen stori. Llwytho’r car gyda’r hogiau, y wraig a minnau cyn gyrru am ddyddiau i ddringo mewn rhyw wlad estron. Pan yn ddwy oed, ‘roedd fy mab hynaf yn medru siarad mwy o Almaeneg na Chymraeg…. Ia, dyma beth ydy ‘salwch’ go iawn.

Oes, mae rhaid parhau i fwydo’r Bwystfil. Dydi bywyd ar lawr y dyffryn ddim yn ddigon. Yn y bryniau a’r mynyddoedd fodd bynnag, mae’r teimladau o ryddid, o fod yn hollol fyw ac yn rhydd o gadwynau a rhwystredigaethau bywyd dyddiol yn dod i’r blaen. Dro ar ôl tro, dyma’r teimladau sy’n amlygu eu hunain, sy’n cyflymu pyls yr hen ddyn yma, un sy’n hollol gaeth i ddringo.

Mae’n hen ystrydeb, dwi’n gw’bod, ond mae ‘Dyn Yn Erbyn Y Mynydd’, ym mha bynnag gyd-destun, yn destun rhyfeddod, er nad ydyw, i mi, yn achos o ymladd natur. Yn hytrach, mae’n frwydr barhaol yn erbyn disgyrchiant, rhwng y meddwl a’r corff; dim mwy, dim llai. Clywais sôn unwaith am rywun nad oedd yn deall yr atyniad at ddringo, a bu iddo ofyn: “Fyddai neb yn cerdded i fyny grisiau jyst er mwyn gwneud, na fyddai?” Hmm … does dim ateb hawdd i hwna.

‘Rwan, rhag ofn i chi feddwl mai creadigaeth y dychymyg ydyw, mae’r Bwystfil yn bell o fod yn anweledig. Os nad wyf wedi bod yn dringo am sbel, mi fydd yn hyrddio ei gwmni arnaf. ‘Cabin fever’ heb ei ail, y meddwl yn sgrechian am ddos bach arall o hongian o flaenau bysedd; yn ysu am fywyd yn y fertigol.

Chi’n gweld, ‘dydy pawb ddim yn deall anian Y Bwystfil. Maent yn gweld fy hoffder o’r Bwystfil fel “obsesiwn” sydd yn fy “meddiannu”. Maent o hyd yn cyfeirio ato fel rhywbeth sy’n “tynnu fy sylw” oddi ar “bethau pwysig bywyd”.  Efallai eu bod nhw’n iawn. Ond pan dw i yng nghanol hwch o ddringfa anodd, Y Bwystfil yw’r un sydd wastad yno efo fi, wrth fy ysgwydd yn herio, yn annog a chefnogi. Pan fo’r chwys nerfus yn arllwys ohonof, y bysedd yn gwanhau a’r copa fel petai’n cilio ymhellach o’r golwg, y fo yn unig yw’r cydymaith ffyddlon sy’n fy ngheryddu a’m calonogi.

Y creadur a gafodd fywyd ar Glogwyn yr Oen sy’n dal i fy nwyn i grib y graig; i ddawnsio ar y dibyn.
--

‘Rwyf newydd orffen cyd ysgrifennu y tywyslyfr dringo cyntaf i Geredigion, Powys a Sir Gâr. Disgwylir y bydd ‘Central Wales – A climbing guide to Elenydd’ yn cael ei gyhoeddi cyn diwedd y flwyddyn hon. Yn gyfredol ‘rwyf bron a bod yn ôl ym mro fy mebyd, gan fy mod yn ysgrifennu ‘Welsh Grit’, sef tywyslyfr dringo newydd y Rhinogydd.

Dros yr hanner canrif, llwyddais ddringo ymhell dros 400 o ddringfeydd newydd , gan gynnwys dwy ar Foel y Gest, dros 150 yn y Rhinogydd (hyd yma) ond, yn anffodus, dim un ar yr hen Foelwynion.

Llun:
Yr awdur yn dringo ar y Perl Du ger Cwm Tydu, Ceredigion.
-----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen MYNYDD isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde**.

Celf gan Lleucu Gwenllian

**Dolenni ddim ar gael ar y fersiwn ffôn, cliciwch 'View web version' ar y gwaelod.

Stolpia -ymdrochi

Darn allan o rifyn Chwefror 2014, gan Steffan ab Owain.

Craig Nyth y Gigfran. Llun PW

 Ymdrochi yn y llynnoedd

      Yn ystod yr hafau braf  a gafwyd yn yr 1950au byddem fel  hogiau yn ymdrochi yn y llynnoedd y tu uchaf i Chwarel Oakeley, sef Llynnoedd Merllyn yn ôl yr hen bobol, ond Llynnoedd Nyth y Gigfran y gelwid hwy gennym ni y to iau. 

 Ar adegau eraill, cerddid i fyny i drochi yn Llyn Bach Hogia yn afon Barlwyd, sef rhyw hanner ffordd rhwng Chwarel Llechwedd a Llynnoedd Barlwyd. 

Un peth a gofiaf hyd heddiw yw mynd i nofio efo’r hogiau i lyn bach Nyth y Gigfran ar brynhawn tesog un haf a Bunny a Meical yn gwmni inni. Ar ôl inni ymlwybro i fyny’r Llwybyr Cam a dringo’r  llwybrau y tu uchaf i Chwarel Holland dyma gyrraedd  y llyn bach a phawb am y cyntaf  i dynnu amdano a neidio  i mewn i’r dŵr. 

celf gan Beca

Rŵan, gan fod Bunny yn hŷn na ni ac yn nofiwr da, roedd wedi plymio tros ei ben i ddyfroedd y llyn cyn inni dynnu ein pymps ond o fewn ychydig roedd yn cerdded allan o’r dŵr a’i law tros un llygad a dyma fo yn dweud yn Saesneg –ei fod wedi colli ei lygad. Methasom a dallt am funud beth a oedd wedi digwydd iddo, ac yna dyma fo’n dweud peidiwch â gadael i Meical fy ngweld i am funud  a rhoddodd gadach tros un ochr ei wyneb. 

Deallasom wedyn ar ôl iddo esbonio wrth un o’r hogiau hynaf  mai llygad wydr (llygad tjieni) oedd  un o’i lygaid a bod honno wedi dod o’i lle  pan blymiodd i’r llyn. Methodd a chael hyd iddi hi y diwrnod hwnnw  gan fod y dŵr wedi ei gorddi ac aeth adref efo’r cadach tros soced y llygad colledig ond y diwrnod canlynol, ac ar ôl i’r dŵr glirio aeth yn ei ôl yno a chredaf iddo gael hyd iddi hi. Credaf mai yn yr 1960au y symudodd y teulu bach hwn i ffwrdd i fyw a dyna’r tro diwethaf i mi eu gweld..    

( I’w barhau)