Stolpia -Rhiw a Glan-y-pwll

Cyfres boblogaidd Steffan ab Owain yn ôl!

Straeon o ardaloedd Glan-y-pwll a’r Rhiw: Gan fod rhai o aelodau ein Cymdeithas Hanes wedi cael blas ar rai o’r straeon a ddywedais am y ddwy ardal uchod yn y dyddiau gynt, dyma grybwyll ychydig mwy gan obeithio y bydden o ddiddordeb. 

Yr Offis Gron. Llun o gasgliad yr awdur

Hen enwau

Ar ddechrau’r daith soniais am enw un o’r rhesdai a fyddai ar stâd Glan-y-pwll yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sef Alma Row, a enwyd, o bosib, yn dilyn clwyfo Cyrnol Francis Haygarth (1820-1911) wrth ymladd yn Rhyfel Crimea yn 1854. Bu’r Cyrnol yn dal yr eiddo am sawl blwyddyn, ond collodd ei hawl arni am ysbaid oherwydd iddo dorri amodau ewyllys Richard Parry, Llwyn Ynn, Llanfair Dyffryn Clwyd, sef ei ewythr, a oedd wedi marw yn ddi-blant, ac wedi ei gadael iddo. O ganlyniad, aeth y stâd i’w frawd, y Canon Henry William Haygarth tan ei farwolaeth yn 1902, ac yna, dychwelodd fel eiddo’r Cyrnol tan 1911. 

Tybed pwy all ddweud wrthym ba resdai oedd hon gyda’r enw hwn arni hi? Mae hi’n bur debyg i’w henw gael ei newid rhywdro yn ddiweddarach. 

Gyda llaw, erys yr enw Haygarth ar un neu ddau o leoedd yng Nglan-y-pwll heddiw. Diddorol oedd darllen hanes y Canon Haygarth yn treulio wyth mlynedd yn yr anialdir yn Awstralia yn ŵr ifanc. 

Ysgrifennodd y gyfrol hon sy’n adrodd ei hanes yno.

 
Difrod Bwriadol

Ym mis Mawrth 1877 bu achos yn erbyn gŵr ifanc o’r enw Richard Evans, oedd yn wreiddiol o dref Trallwng, am achosi difrod bwriadol i eiddo Rheilffordd Ffestiniog. Roedd wedi bod yn yrrwr ar un o’r injans am gyfnod, ond yn dilyn ei ddiswyddiad am fod yn feddw wrth ei waith, penderfynodd ddial ar y cwmni drwy droi pwyntiau'r rheiliau yng Nglan-y-pwll, ac o ganlyniad, daeth yr injan a’r wagenni ‘oddi ar y bariau’, fel y dywedid, ond trwy ryw drugaredd ni anafwyd neb. Mae’n amlwg nad oedd gan y barnwr unrhyw gydymdeimlad ag ef a dedfrydwyd ef i 5 mlynedd o benyd-wasanaeth, sef carchar a llafur caled. 

Offis Gron

Wedi cyrraedd Glanypwll Cottage adroddais hanes Rees Roberts, un o oruchwylwyr Chwarel Holland a breswyliai yno yn ystod rhan o’r 1870au a’r 1880au. Roedd yn ewythr i’r bardd Humphrey Jones, neu ‘Bryfdir’, fel yr adnabyddid ef amlaf, ac yn hanu o Erw Fawr, Llanfrothen. Yn ôl yr hyn a glywais, swyddfa Rees Roberts oedd yr ‘Offis Gron’, fel y’i gelwid, a safai gerllaw Tai Holland a’r baricsod. 

Roedd iddi hi dair ffenest’ a dywedir bod ganddo gadair dro (swivel chair) yno er mwyn iddo fedru troi’n hwylus arni hi ac edrych drwy'r ffenestri i weld os yr oedd ei weithwyr yn torchi eu llewys. Mae'r hen lun uchod o’r swyddfa yn dangos rhai o weithwyr Chwarel Holland wedi ymgynnull o’i blaen.

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2022

Stolpia -Eira

Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au. Cyfres Steffan ab Owain.

Tybed os cawn ni drwch o eira neu rew y gaeaf hwn, neu’r ddau, o bosibl. Cafwyd sawl gaeaf oer gyda chnwd o eira yn y 50au, er nad oedd yr un ohonynt mor ddrwg ag un 1947, wrth gwrs. Roedd gweld yr eira ar y ddaear yn rhoi  cyffro i ni’r hogiau, ond nid i’r oedolion, oherwydd gallai eira trwchus ar y ddaear achosi trafferthion ar y ffyrdd a’r rheilffyrdd, ac efallai y byddai’n smit yn chwareli’r ardal yn ei sgil. Yn ddiau, y mae amryw ohonoch yn cofio faniau’r dynion llefrith, lorïau glo, ein dynion bara, a sawl un arall yn gorfod rhoi cadwyni am olwynion eu cerbydau er mwyn cyrraedd ein tai a’n hysgolion yn ogystal a sawl lle arall trwy’r eira a’r rhew.

Llun- Paul W

Soniais o’r blaen fel y byddem ni yn taflu eira o ochr y ffordd fawr os yr oedd dynion y cyngor wedi taenu graean ar hyd y rhiwiau lle byddid yn sledio, ac wrth gwrs, os gwelai rhai o’r to hŷn ni yn gwneud ffasiwn beth, clywid bloedd - “bachwch chi o’na y diawliaid bach”!

Cofiaf un tro inni wneud rhywbeth dieflig arall gydag eira o’r ‘math iawn’, sef gwneud cesyg eira mawr a’u gosod ar draws y ffordd yn y Rhiw, fel bod pob cerbyd yn cael trafferth i fynd drwy’r rhwystr. Dro arall, bu dau neu dri ohonom yn gwneud rhesiad o beli eira, neu ‘mopins’, fel y’i gelwir gan hogiau’r oes honno, a phan ddaeth un o’r faniau llefrith heibio, taflwyd y mopins ar hyd ochr y fan lefrith, a chredwch chi fi, bu’n rhaid inni ei g’leuo hi oddi yno yn bur fuan gan fod y dyn llefrith am ein gwaed ni.

Un o’r pethau eraill sydd yn sefyll yn fy nghof yn sgîl un gaeaf o eira yw cael oerfel ar fy arennau a gorfod aros yn fy ngwely mewn poenau am ddyddiau o’i herwydd. Y rheswm  i mi gael oerfel oedd o oherwydd i Io-Io, Ken Robs a finnau, ac efallai un arall, wneud cwt o eira a rhew -neu iglŵ o fath- ar ochr wal y lein fawr a Phen Cei lle rhedai’r lein fach o Chwarel Oakeley i Gei London. Roeddem wedi gwneud lle i eistedd ynddo gyda lympiau o rew ac wedi gosod llechen a brwyn ar ei ben.Yna, daeth syniad i ben un ohonom i nôl rhywbeth i fwyta o’n cartrefi a dod a’r bwyd yn ôl i’r iglŵ bach, ac yno y bu’r  hogiau trwy’r prynhawn rhewllyd a’r canlyniad fu fferru a dioddef  yn arw.

Cae Dolwael, yr hen Ysbyty, a Ffordd y Rhiw dan eira (tua 1958). Llun o gasgliad yr awdur.

Peth arall sydd wedi aros yn fy nghôf o’r cyfnod yw’r stori a glywais am lwynog mewn eira un gaeaf gan fy niweddar ewythr ‘Yncl Dic’, sef Richard Owen, Dolbryn, Glan-y-pwll. Roedd fy ewythr ar ei ffordd i’w waith yn Chwarel Oakeley yn gynnar un bore oer ac eira tros y wlad ac yn cerdded i fyny’r llwybr a arweiniai o ymyl Adwy Goch at y Bont Fawr, ac er nad oedd wedi boreuo’n iawn, roedd yr eira ar y ddaear yn goleuo’r fangre o’i gwmpas.Tra’n cymryd ei wynt ar y llwybr gwelodd lwynog tafliad carreg oddi wrtho yn cerdded yn dawel bach drwy’r eira ar y domen, ac yn anelu at y ffordd fawr islaw.

Synnwyd fy ewythr wedyn gan i’r llwynog lamu o un pen y ffordd i’r ochr arall, ac i waelod un o domennydd Llechwedd, naid go sylweddol a dweud y lleiaf, er y dylid cofio bod y ffordd yn llawer culach yr adeg honno, wrth gwrs. Methai fy ewythr a deall am dipyn, pam roedd wedi trafferthu neidio tros y ffordd yn hytrach na throedio trosti. Yr esboniad yn ei farn ef oedd bod y llwynog yn meddwl mai afon oedd y ffordd, ac nid oedd eisiau torri drwy’r eira a rhew a chael trochfa yn y dŵr oer. Tybed ai hyn oedd y rheswm?
------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018.

Stolpia -Mawnogydd

Pennod arall o gyfres boblogaidd Steffan ab Owain, yn parhau ei drafodaeth ar flodau'r grug.

Faint a wyddoch chi am y planhigyn grug a mawnogydd?    
Ar ôl imi ysgrifennu fy mhwt diwethaf* cofiais am un neu ddau o bethau eraill a fyddai'r hen bobl yn ei wneud gyda grug y mynydd yn y blynyddoedd a fu. Fel y gwyddoch, y mae'r planhigyn hwn yn tueddu i fod yn wydn iawn yn y gwyllt ac mae ei frigau cryfaf yn wrthneidiol dros ben, h.y. efo sbring go dda ynddynt.

Beth bynnag, rywdro cyn cof, dechreuodd dyn osod grug a phlanhigion tebyg fel gwely i gynnal defnydd trymach er mwyn iddo gael tramwyo tros wlybtiroedd, corsydd a mawnogydd yn ddiogel.

Migwyn: mwsoglau'r gors. Llun- Paul W

Yn wir, dywedir y bu'n rhaid cludo cannoedd o fwndeli o rug a'u gosod fel carpedi ar hen gors Glan y Pwll lle saif yr hen orsaf, y clwb rygbi, yr orsaf dân a safle'r gwerthwyr glo heddiw, cyn y tipiwyd tunelli lawer o rwbel ein chwareli ar eu pennau a chreu sylfaen gadarn i'r adeiladau a chreu iard Stesion London.

Ceir cyfeiriad at Thomas Telford hefyd yn gorfod taclo mawnog ddofn pan oedd yn gwneud darn o ffordd fawr yr A5 ger Cerrig y Drudion. Dyma ychydig o'r hanes rwan o ysgrif 'Ffyrdd Cymru 1816-1826 gan Asiedydd o Walia yn Cymro (O.M.E.)' am y flwyddyn 1914:

Dywed yr awdur y bu'n rhaid .... croesi corsydd sigledig Pant Dedwydd gyda'r ffordd a gorchwyl anodd odiaeth oedd, gan fod yno lathenni lawer o fawndir a hwnnw'n hollol wastad. Nid oedd o un diben cario cerrig nag unrhyw fetel caled iddo oherwydd fe'u llyncid, a'r dull gymerodd of oedd cario poethwal - cidys o boeth wiail (h.y. ffagodau o eithin wedi eu llosgi) o'r mynydd a'u rhwymo'n dynn, a'u gosod ar draws y gors yn ôl fel oedd gwely'r ffordd i fod a chan godi chwe modfedd at y canol, a gostwng at yr ochrau, yna eu cuddio â cherrig fflat tenau, ac ar y rheiny, palmant o gerrig cryfion a phridd chwe modfedd o drwch a'u gosod a chlo y wal, ac yna, plyg o raean ar y cwbl, ac fe drodd y cynllun yn llwyddiant mawr.

Teisi Grug
Yn y gorffennol soniais ychydig am hel grug a'i ddefnyddio ar gyfer cynnau tân, on'd o? Wel, dyma bwt bach diddorol yn sôn am yr un math o beth allan o un o ysgrifau bardd o sir Ddinbych a ymsefydlodd yn Stiniog ma, sef Evan Williams -Glyn Myfyr, Sgwâr y Parc.

Yn ei atgofion 'Y bwthyn lle teuliais fy mebyd' yn Cymru 1918 adrodda'r canlynol am ei hen gartref, Penisa'r Pentref ym mhlwyf Llanfihangel Glyn Myfyr: "Dywed ei furiau anghelfydd, ei do o frwyn a gwellt a manrug y mynydd, symlrwydd ei ffurf, ei fod yn gynnyrch awen yr hen Gymry oesau'n ôl..."

Grug. Llun- Paul W

Mewn rhan arall ceir y cyfeiriad hwn ganddo: "Yng nghongl yr ardd, ar fin y ffordd, yn ôl arfer ddarbodus yr hen bobl, byddai tas o rug y mynydd wedi ei chludo cyn yr hydref i fod yn gyfleus i fy mam gynnau tân a modd i fy nhad brofi llymaid cynnes cyn cychwyn allan at ddyletswyddau cyffredin bywyd; ac yn ychwanegol at fod yn ddefnyddiol i'r pwrpas hwnnw byddai hon yn torri min gwyntoedd y gaeaf cyn rhuthro ohonynt ar furiau yr hen gastell ddiaddurn."

 Rwyf am gloi rwan gyda hen ddoethineb amaethyddol sy'n werth ei gofio, sef yr un am dyfiant ac ansawdd y tir o'n hamgylch, .... ond gyda nodyn ychwanegol .... cofier, y mae defnydd i bob planhigyn a chreadur byw:

Aur o dan y rhedyn
Arian o dan yr eithin
Newyn o dan y grug.
-------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2003.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Rhaid i chi ddewis 'web view' i weld y rhain os yn darllen ar ffôn) 

Lluniau- Paul W

*Rhan gyntaf trafodaeth Steffan -Grug

Stolpia -gwaywffon a sled

Pennod arall o gyfres 'Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au' gan Steffan ab Owain.

Daeth ambell beth arall i’m côf ar ôl imi ysgrifennu’n strytyn diwethaf am yr hen hogiau. Cofiaf fel y byddem ni’r hogiau a oedd ychydig yn iau na Raymond Cooke Thomas yn ei edmygu ac yn edrych arno fel tipyn o arwr gan nad oedd neb yn gallu ei guro ar daflu javelin yn yr ysgol na thaflu sbîar bren o’r felin goed yng Nglan-y-Pwll. Fel rheol, byddem yn croesi’r bont ac i’r domen lwch lli’ er mwyn chwarae Cowbois ac Indians, neu daflu picell neu sbîar, fel y dywedem.

Bu'n ychydig o gystadleuaeth rhyngom un tro, a ninnau yn ceisio ein gorau i daflu’r sbîar bren o un pen o’r domen lwch lli i’r pen arall, ond nid oedd hyd yn oed y gorau ohonom yn gallu ei thaflu mwy na rhyw hanner ffordd dros y domen.Yna, gafaelodd Rem yn yr un a oedd ganddo fo a’i thaflu dros y domen gyfan nes y diflannodd o’r golwg yng nghanol y brwyn. Roedd hi’n anodd i’r un ohonom gredu y gallai ei thaflu mor bell!

Cofiais hefyd fy mod â llun a dynnodd fy nhad yn y 50au o’m diweddar ewythr Yncl John, gŵr cyntaf Anti Meg, Bryn Tawel, yn dringo’r graig ar Garreg Flaenllym ger Nyth y Gigfran a’r domen lwch lli i’w gweld ymhell islaw.

A dod yn ôl at ein hanturiaethau, cofiaf Rem yn gwneud ffon dafl, (tebyg i’r wmera a ddefnyddir gan gynfrodorion Awstralia) a thaflu y bicell oedd ar y ffon o ben boncan Cae Baltic a chyrhaeddodd rhywle y tu ôl i Gapel Salem, pellter o tua dau gan llath neu fwy. Y mae hi’n dda nad oedd neb yn digwydd bod yn cerdded yn y fan a’r lle pan syrthiodd y taflegryn i’r ddaear!

Yn y gaeaf, a phan oedd trwch o eira, byddem yn sledio (slejio) i lawr y rhiw heibio talcen Baltic Hotel hyd at wastad y cae, gan nad oedd fawr o gerbydau yn teithio y ffordd honno y pryd hynny. Os cofiaf yn iawn, roedd Rem wedi dangos inni y gellid sefyll ar y sled yn hytrach nag eistedd arni, neu orwedd ar ein boliau arni hi, ac felly, ceisiodd rhai ohonom ei efelychu, ond er inni ymdrechu yn galed a chael llawer o hwyl, methu rheoli y slej a chadw ein balans arni oedd ein hanes a syrthio ar ein hyd i’r eira a fu’r canlyniad.

Do, cafwyd llawer orig ddifyr yng nghwmni Rem a llawer cyfaill arall yn y 50au.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)

Stolpia -nofio a sgleintio

Yn nhrydedd erthygl ein cyfres arbennig ar Y MYNYDD, cawn flas ar anturiaethau Steffan ab Owain a’i gyfeillion yn nyfroedd yr ucheldir yn y bennod yma o’i gyfres ar ‘Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au’.

Gan fy mod wedi sôn am rai o’n helyntion yn nofio yn y llynnoedd a phyllau yr afonydd, y tro hwn rwyf am ddweud gair neu ddau am yr hwyl a’r sbort a fyddem yn ei gael yn chwarae ger y llynnoedd a’r afonydd, ers talwm.

Cofiaf fel y cafodd un ohonom syniad gwych i neidio tros afon Barlwyd efo polyn hir, sef naid polyn (pôlfoltio). Pan yr oedd melin goed yng Nglan-y-Pwll gwneid defnydd o’r domen wastraff a fyddai ger y craen. Yno, y byddem yn cael defnydd i wneud sbîr (gwaywffon), reiffl pren,  cleddyf pren, dagr, ayyb. Weithiau ceid darnau hir o breniau yn y gwastraff coed a dyna pryd y cafodd un ohonom weledigaeth i’w defnyddio i neidio tros yr afon. Y man lle byddem yn gwneud hyn oedd gyferbyn a wal Cae Alun gan fod ychydig o godiad tir yno i roi help inni gael ysgogrym i gyflawni’r gamp.

Roedd yn rhaid dod yn ôl tros y domen llwch llif a’r bont bren i’r un man er mwyn rhoi tro arni eilwaith a rhagor. Cawsom lawer o hwyl, ac ar wahan i un neu ddau ohonom wlychu ein traed yn yr afon, ni fu dim niwed o bwys i neb.

Un o’r pethau eraill a wneid gennym oedd ‘sglentio cerrig’ ar wyneb llynnoedd, h.y. gwneud i gerrig llyfn lamu ar hyd wyneb y dŵr, ac wrth gwrs, cystadlu am y neidiau pellaf, neu y nifer mwyaf o neidiau. Os gellid gwneud mwy na saith, roeddech yn un da iawn.

Roedd pwll go fawr ar un adeg yn afon Barlwyd, sef Llyn Ffish, y tu draw i Domen Glandon, a dyna un o’r lleoedd agosaf y byddem yn sglentio, neu fel arall, byddid yn gwneud hyn ar ôl bod yn nofio yn un o lynnoedd Nyth y Gigfran neu Lyn Fflags. Peth arall a fyddem yn ei wneud yn yr haf ond yn rhan uchaf afon Barlwyd, oedd ‘sgota dwylo’ a gwneud pyllau bach.

Un tro, penderfynasom fynd am sgawt at Llyn Ffridd a sgota dwylo yn Afon Fach Job Ellis, sef y nant a ddaw i lawr o gyfeiriad y domen sgidiau, ond ar ôl bod wrthi yn fanno, aethasom draw at y ‘Ffos fach’ a lifai o Lyn Ffridd draw am Chwarel Oakeley. Yr unig beth, os y byddem yn ei lordio hi o gwmpas y fan honno byddai William Jôs, Bryn Tirion, sef taid Michael Eric a Mair, yn siwr o ddod ar ein holau gan feddwl ein bod yn gwneud drygau.

Hen lun o Bryn Tirion a’r ffordd fawr fel y byddai gynt

Gyda llaw, y mae hi’n anodd credu heddiw, ond roedd cae gwair y tyddyn yn ymestyn i fyny o ochr y tŷ hyd at argae y llyn y pryd hynny. Beth bynnag,roeddem yn uchel ein cloch y tro hwnnw, wedi gweld ychydig bysgod yn symud yno, a pheth nesaf dyma William Jôs o gefn y tŷ, a dod ar hyd ochr y cae gyda phicfforch yn ei ddwylo yn bloeddio arnom i'w goleuo oddi yno a gallwch fentro, buan iawn y ffaglodd ni’r hogiau oddi yno fel y fflamiau.
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r doleni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde*.
 
Celf gan Lleucu Gwenllian

*Dolenni ddim ar gael ar y fersiwn ffôn, cliciwch 'View web version' ar y gwaelod.

Stolpia -ymdrochi

Parhau â chyfres Steffan ab Owain, ar hynt a helynt hogiau’r Rhiw yn y 50au. 

Ceisiais gofio y dydd o’r blaen am rai o’r pethau a fyddem ni hogiau direidus y Rhiw a’r cyffiniau yn ei wneud yn ystod hafau braf y 50au. Wel, roedd ymdrochi, neu nofio yn yr afonydd a’r llynnoedd yn un o’r pethau a fyddai yn ein diddannu ar ddyddiau poeth yr haf, on’d oedd? Cofier, nid oedd pwll nofio yn y Blaenau y pryd hynny, ac felly pyllau yr afonydd neu’r llynnoedd oedd y mannau ymdrochi gennym.

Pa fodd bynnag, gan fod dŵr yr afon fach a ddeuai o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley yn rhy oer i roi bawd eich troed ynddo heb sôn am ‘drochi ynddo cedwid ohono. Yn ogystal, rhybuddid ni i beidio a meddwl nofio yn y rhan o Afon Barlwyd a lifai drwy ardal y Rhiw a Glan-y-pwll gan ei bod yn fudr ac afiach, ac felly, anelwn am leoedd eraill mwy dymunol.

Un o’r llynnoedd hynny oedd Llyn Bach Nyth y Gigfran, a gallwch feddwl erbyn i ni gerdded i fyny y Llwybr Cam a llwybrau Chwarel Holland a chyrraedd y llyn yn chwys domen roedd cael mynd i’r dŵr yn beth braf iawn.

Pyllau eraill a fyddem yn ymdrochi ynddynt oedd ‘Llyn bach hogiau’ a fyddai y tu uchaf i ‘Lwnc y ddaear’, sef y y twll lle diflannai Afon Barlwyd iddo yn y mynydd ac a wnaed gan fwynwyr y chwarel i droi’r dŵr rhag mynd i’r gwaith tanddaearol yn Chwarel Llechwedd.

Llyn Mawr Barlwyd a Moel Penamnen

Roedd gan y merched lyn bach ychydig yn uwch i fyny i gyfeiriad Llynnoedd Barlwyd hefyd, sef ‘llyn bach merched’. Byddai’n rhaid codi argae fach o gerrig, mwsog a migwyn, ar draws yr afon i greu pwll nofio. Byddai hynny yn digwydd pob haf gan y byddai llifogydd tymhorau’r hydref, gaeaf a’r gwanwyn wedi ei chwalu yn ddios. Mae gennyf gof o fynd i fyny yno un tro gyda’r hogiau a’r diweddar Alun Jones (Alun Llechwedd) yn ceisio dysgu ni i nofio ynddo, er nad oedd y pwll fawr dyfnach na ryw lathen go lew. Cofiaf hefyd ein bod yn un rhes ar ymyl y lan a phob un ohonom yn ein tryncs nofio yn barod am wers.

Dyma’r cyntaf yn cerdded i mewn i’r dŵr, sef Dei Clack, os cofiaf yn iawn. Yna, dyma Alun yn ei gael i sefyll yn y rhan ddyfnaf, a’i osod uwchben y dŵr mewn ystum nofio gan afael am ei ganol. Yna, gofynnodd iddo ddechrau ar symudiadau’r corff er mwyn iddo nofio, a dyna ei ollwng yn y dŵr a dweud –“nofia rŵan” -ond diflannu o dan wyneb y dŵr a wnaeth Dei druan, ond buan iawn y daeth i fyny yn tagu a phoeri ar ôl cael cegiad iawn o afon Barlwyd. Penderfynu gadael y wers nofio tan rhyw dro arall a wnaeth y gweddill ohonom wedyn.

Y mae gennyf gof ohonom yn ’drochi yn Llyn Mawr Barlwyd rhyw ddwywaith neu dair a phan oedd dŵr y llyn yn isel. Ymhen pellaf y llyn lle byddai caban y ’sgotwyr ar un adeg y byddem yn nofio a lle llifa’r afon fach o’r hen lyn i’r llyn mawr. Nid oedd yn ddwfn iawn yn y fan honno a gellid sglefrio i lawr y mwd ar ein traed neu ar ein penolau i’r dŵr, ond os oedd y pysgotwyr yn y rhan honno byddai’n rhaid inni ei gwadnu hi oddi yno. Weithiau eid i lawr y ffos a’r cafnau wedyn i gyfeiriad Llyn Fflags a ‘drochi yn ‘llyn dŵr cynnes’ am ychydig ac fel yr awgryma ei enw roedd mynd iddo fel mynd i’r twb ar nos Wener. Dyddiau difyr, yn wir.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017.  
Mae ail ran yr ysgrif ar ymdrochi yn rhifyn Medi -sydd ar werth rwan.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Bwrw Golwg -Ysgol Glanypwll

Erthygl arall o'r gyfres achlysurol sy'n edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, blynyddoedd cynnar un o hen ysgolion y fro, gan W. Arvon Roberts.

Dyma lun o ddosbarth o blant yn Ysgol Glan y Pwll, a dynnwyd yn 1894. Fel y gwyr y cyfarwydd saif yr ysgol brydferth hon mewn llecyn rhamantus iawn, uwchben Dyffryn Ffestiniog, ac yng ngolwg y chwareli.

Adeiladwyd hi yn 1878, ac agorwyd hi y flwyddyn ganlynol gan Mr Richards, curad Rhostryfan, Arfon yn ddiweddarach. Yn 1880 daeth G.J.Williams, arolygydd chwareli dan y llywodraeth, ac ysgrifennydd diddorol ar ddaeareg, ac ar Ffestiniog, i’w olynu. Y prifathro yn 1883 oedd E. Griffiths.

Yn 1894 pan dynnwyd y llun, ‘roedd yna dros 600 o blant ar gofrestr yr ysgol, 200 yn adran y bechgyn.

Cyfrifwyd Bwrdd Ysgol Ffestiniog yn un o’r goreuon yn y wlad bryd hynny. Rhoddai W.E.Oakeley, un o berchenogion y chwareli, £10 bob blwyddyn, yn symiau o £5; £3; a £2, i fechgyn a genethod ysgolion yr ardal.

Rhwng 1886 a 1894 enillwyd saith o bob deg o’r ysgoloriaethau gan fechgyn Glan y Pwll. Yn 1894, fel ar dri tro arall, enillont bob un. Plant y bumed dosbarth yn unig fyddai’n ymgeisio amdanynt. Yn ôl un gohebydd o’r wags:
“Roedd plant Ffestiniog yn rhai cyflym a deallus. Dysgwyd hwy i gyd drwy gyfrwng y Gymraeg”.

Ysgol Glanypwll. Mehefin 2015; llun PW

------------------

Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Medi 2014. Gallwch ddilyn cyfres Bwrw Golwg trwy wthio'r ddolen isod.