Stolpia- diwedd y felin goed

Hen ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-pwll
Dyma barhau gydag ychydig o hanes y Felin Goed a fyddai ger Afon Barlwyd a thu ôl i Blaenyddol a thŷ Croesffordd Glanypwll. 

Gweithiai oddeutu saith o ddynion yno a’r fforman arnynt oedd y diweddar Iorwerth Powell, 2 Bryn Twrog. Roedd eisoes â phrofiad gyda’r math hwn o waith gan iddo fod yn gweithio mewn melinau coed yn Llansannan a Chonwy. Credaf bod Ellis Evans ac Elwyn Thomas, y ddau o’r Rhiw wedi gweithio yno am sbelan. Cyflogwyd y canlynol yno hefyd- Tom Powell, brawd Iorwerth, fy ewythr David J. Williams, Glanypwll a Jack Lloyd, Jones Street. 

Iorwerth Powell (de eithaf) David J Wms, (yr agosaf ato) a Tom Powell efo’r sgarff streipiau. Tybed pwy yw’r gweddill yn y llun? Diolch i Dewi Williams, Sgwâr y Parc am fenthyg y llun hwn.

Gan fod llawer o ddarnau coed a llwch lli yn sgil yr holl lifio yn y felin ceid pentwr o weddillion coed y tu ôl i dai Glan Barlwyd ar ochr y lein fach - a oedd wedi ei hatal y pryd hynny, wrth gwrs. Yn ogystal, ceid tomen fawr o lwch lli ar ochr draw i’r afon gyda phont bren wedi ei chodi gan ddynion y felin er hwyluso’r gwaith o’i gludo yno. Dyma’r lle y bu llawer o blant y Rhiw a Glan-y-pwll yn chwarae cowbois ac indians, gan mai hwn a fyddai’r anialwch gennym a’r brwyn islaw iddo yn lleoedd i guddiad pan oeddem mewn brwydr â’r gelyn. Gyda llaw, yno hefyd y byddai Glyn Griffiths Siop Jips (Glanypwll) yn claddu pennau’r pysgod, ac os tyllid i lawr i’r llwch lli mewn ambell le ceid oglau annymunol iawn yn eich ffroenau!

Byddai’r hogiau yn gwneud defnydd o’r darnau coed gorau yn y pentwr, megis dagerau pren, gynnau a reifflau a phicellau (spears). Cofiaf hefyd inni wneud polion i neidio tros yr afon oddi ar y wal gerllaw Cae Alun - a chael a chael weithiau i gyrraedd y lan ar yr ochr draw. Y mae gennyf gof hefyd imi gael hyd i ben bwyell ger yr afon un tro ac ar ôl gosod tamaid o bren o’r domen sgrap ynddi rhoes brawf ar ei hawch trwy ei tharo ar waelod y bont bren. Yna, clywais besychiad uwch fy mhen a phwy a oedd yno, ond Iorwerth Powell yn edrych yn ddig iawn. Credwch fi, ni arhosais yno yn hir iawn wedyn, yn enwedig pan ddaeth geiriau tebyg i hyn o’i enau: “Beth ar y ddaear rwyt ti’n ei feddwl wyt ti yn ei wneud y cena bach yn torri’n pont ni?” 

Y mae hi’n syndod bod y gwaith wedi parhau cystal gan nad oedd ffens ogylch y lle i’w ddiogelu, ac o ganlyniad, byddai cryn ladrata coed yn digwydd yno gyda’r nos gyda rhai o’r drwgweithredwyr yn eu taflu nhw i’r afon fel bod y lli yn mynd a nhw o olwg pobl onest. Byddai plant yn chwarae yno hefyd ac yn gwneud cestyll o’r blociau a’r planciau gan greu trafferth i’r gweithwyr bore drannoeth. Ategwyd hyn gan Nia (Glanypwll Villa gynt) mewn nodyn imi- Dyma ein maes chwarae ac ar fîn nos mi wnaem gytiau gyda’r coed. Weithiau disgynent ar ein pennau. Wnaeth y gweithwyr erioed gwyno am ein llanast.

Efallai bod rhai ohonoch yn cofio John Price, bachgen cloff o’r Blaenau a fyddai’n prynu sbarion coed yno ac yn eu torri yn goed tân a mynd o gwmpas yr ardal ar dryc bach i’w gwerthu. Erbyn diwedd y pumdegau roedd llai o alw am goed y felin gan fod y mewnforion i Brydain yn tueddu i ddisodli’r fasnach leol, ac o ganlyniad, dirywiodd y busnes. Os cofiaf yn iawn, aeth y felin ar dân tua 1959.

Fatima Industries eto- Ychydig o wybodaeth amdano oddi wrth Mrs Dilys Jones, Gwylfa, Cae Clyd:

Bu ei diweddar ŵr, a’n cyfaill, Griff R. Jones, yn gweithio fel saer yn y ffatri, sef gwneud rhai o’r peiriannau gwehyddu, yn ogystal â’u trwsio pan fyddai’r angen yn codi. 

Diolch hefyd i Nia Williams (Glanypwll Villa). Dywed Nia bod eu rhieni wedi prynu cyfranddaliadau yn y ffatri garpedi, ac efallai am fod ei thad yn gynghorydd ar y ward y penderfynodd fuddsoddi yn y fenter. Beth bynnag aeth y ffatri i’r gwellt a’r siars efo hi! Fel gwobr gysur cafodd mam ganfas hyd rug a llond bag o dameidiau gwlân heb eu torri. Bu’n pwytho y canfas clos am fisoedd a chafwyd rug o flaen y tân yn y diwedd.

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2023

Stolpia -Rhiw a Glan-y-pwll

Cyfres boblogaidd Steffan ab Owain yn ôl!

Straeon o ardaloedd Glan-y-pwll a’r Rhiw: Gan fod rhai o aelodau ein Cymdeithas Hanes wedi cael blas ar rai o’r straeon a ddywedais am y ddwy ardal uchod yn y dyddiau gynt, dyma grybwyll ychydig mwy gan obeithio y bydden o ddiddordeb. 

Yr Offis Gron. Llun o gasgliad yr awdur

Hen enwau

Ar ddechrau’r daith soniais am enw un o’r rhesdai a fyddai ar stâd Glan-y-pwll yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sef Alma Row, a enwyd, o bosib, yn dilyn clwyfo Cyrnol Francis Haygarth (1820-1911) wrth ymladd yn Rhyfel Crimea yn 1854. Bu’r Cyrnol yn dal yr eiddo am sawl blwyddyn, ond collodd ei hawl arni am ysbaid oherwydd iddo dorri amodau ewyllys Richard Parry, Llwyn Ynn, Llanfair Dyffryn Clwyd, sef ei ewythr, a oedd wedi marw yn ddi-blant, ac wedi ei gadael iddo. O ganlyniad, aeth y stâd i’w frawd, y Canon Henry William Haygarth tan ei farwolaeth yn 1902, ac yna, dychwelodd fel eiddo’r Cyrnol tan 1911. 

Tybed pwy all ddweud wrthym ba resdai oedd hon gyda’r enw hwn arni hi? Mae hi’n bur debyg i’w henw gael ei newid rhywdro yn ddiweddarach. 

Gyda llaw, erys yr enw Haygarth ar un neu ddau o leoedd yng Nglan-y-pwll heddiw. Diddorol oedd darllen hanes y Canon Haygarth yn treulio wyth mlynedd yn yr anialdir yn Awstralia yn ŵr ifanc. 

Ysgrifennodd y gyfrol hon sy’n adrodd ei hanes yno.

 
Difrod Bwriadol

Ym mis Mawrth 1877 bu achos yn erbyn gŵr ifanc o’r enw Richard Evans, oedd yn wreiddiol o dref Trallwng, am achosi difrod bwriadol i eiddo Rheilffordd Ffestiniog. Roedd wedi bod yn yrrwr ar un o’r injans am gyfnod, ond yn dilyn ei ddiswyddiad am fod yn feddw wrth ei waith, penderfynodd ddial ar y cwmni drwy droi pwyntiau'r rheiliau yng Nglan-y-pwll, ac o ganlyniad, daeth yr injan a’r wagenni ‘oddi ar y bariau’, fel y dywedid, ond trwy ryw drugaredd ni anafwyd neb. Mae’n amlwg nad oedd gan y barnwr unrhyw gydymdeimlad ag ef a dedfrydwyd ef i 5 mlynedd o benyd-wasanaeth, sef carchar a llafur caled. 

Offis Gron

Wedi cyrraedd Glanypwll Cottage adroddais hanes Rees Roberts, un o oruchwylwyr Chwarel Holland a breswyliai yno yn ystod rhan o’r 1870au a’r 1880au. Roedd yn ewythr i’r bardd Humphrey Jones, neu ‘Bryfdir’, fel yr adnabyddid ef amlaf, ac yn hanu o Erw Fawr, Llanfrothen. Yn ôl yr hyn a glywais, swyddfa Rees Roberts oedd yr ‘Offis Gron’, fel y’i gelwid, a safai gerllaw Tai Holland a’r baricsod. 

Roedd iddi hi dair ffenest’ a dywedir bod ganddo gadair dro (swivel chair) yno er mwyn iddo fedru troi’n hwylus arni hi ac edrych drwy'r ffenestri i weld os yr oedd ei weithwyr yn torchi eu llewys. Mae'r hen lun uchod o’r swyddfa yn dangos rhai o weithwyr Chwarel Holland wedi ymgynnull o’i blaen.

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2022

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog

Wedi cyfnod hesb oherwydd y Covid, cyfarfu y Gymdeithas Hanes yn ystod mis Awst.

Croesawyd yr aelodau i weld beth a fu'n digwydd ar safle Llys Dorfil gan aelodau o'r Gymdeithas Archeolegol. 

Arweiniodd Dafydd Roberts (Cae Clyd) ni o gwmpas y safle a oedd yn llawer mwy helaeth nac a dybid. Yr oedd gwaith y cloddwyr wedi amlygu safle fawr ac olion o nifer o adeiladu pwysig yn eu dydd. Eglurodd yr archeolegwr Bil Jones sut y tybir i'r safle edrych ganrifoedd yn ôl a rhoddodd gyd-destun iddi. Wedyn arddangosodd Mary Jones rai o'r arteffactau a ddarganfyddwyd ar y safle i ni.

Er i'r aelodau fod wedi darllen am y gwaith cloddio ac am y darganfyddiadau yn Llafar Bro dros y blynyddoedd, yr oedd cael ymweld â'r safle a gweld y gamp a gyflawnwyd gan y cloddwyr yn agoriad llygad a gwerthfawrogwyd y gwahoddiad i ymweld yn arw.

Fe drefnir rhaglen o gyfarfodydd yn ystod yr hydref/gaeaf ond y mae'r manylion llawn eto i'w cadarnhau, yn y cyfamser, trefnwyd cyfarfod awyr-agored arall ar nos Fercher, Medi 21ain gyda  Steffan ab Owain yn arwain taith gerdded o gwmpas ardal y Rhiw. Tynnodd sylw at adeiladau a safleoedd sy’n bwysig yn yr ardal hon o'r dref ac yn rhannu llawer o hanesion difyr. Bu hefyd yn gyfle i aelodau weld gweithdy David Nash yng Nghapel y Rhiw. 

Mae adroddiad am yr achlysur yn rhifyn Hydref.

- - - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

 

 

Stolpia -Cofio'n ôl i'r 70au

Gan fy mod wedi cael fy atgoffa bod Llafar Bro wedi cyrraedd y 500fed rhifyn, hoffwn edrych yn ôl ychydig ar ambell beth yn ymwneud â'n papur bro. Bûm yn gysylltiedig â Llafar Bro bron o'r dechrau - pan oeddwn yn gweithio yn y chwarel, ac i'r cynllun atgyweirio caeau chwarae. Byddwn yn cynorthwyo gyda'r plygu ar y nos Fercher y deuai o'r wasg, ac yn ei werthu yn fisol, ar wahan i fis Awst, pan nad oedd rhifyn. Fy rownd i oedd: dechrau wrth ein tŷ ni, sef  Bryn Gwynedd, Rhiwbryfdir i lawr at Fecws Lei, a gwerthu oddeutu 50 i 60  ohnonynt i gyd, boed law neu hindda. Gyda llaw, pan oedd hi'n glawio yn drwm, gwisgwn gôt hir dywyll, a het law (souwester) a phan ddeuai ambell un i'r drws ar ôl imi roi cnoc arno, mi fyddent yn dychryn gan feddwl mai plismon oedd yn galw heibio.

Roedd amryw o'm cwsmeriaid yn edrych ymlaen at gael ei ddarllen gan y byddai newyddion bro, cyfarchion teuluol, ac ambell stori am dro trwstan, hen luniau, ayyb, ynddo, - sef rhai nad oedd ar gael yn yr un o'r papurau eraill, a'r cyfan yn Gymraeg. Pa fodd bynnag, fel un sy'n ymddiddori mewn hanes lleol, byddwn wrth fy modd yn darllen hen hanesion gan wahanol gyfranwyr i'r papur –a  dyna sydd gennyf y tro hwn, sef  cipolwg ar rai o'r atgofion difyr hynny a ymddangosodd ynddo yn ystod y cyfnod 1975-1985.

Ymddangosodd  atgofion am ardal Rhiwbryfdir ynddo gan y diweddar Glyn Bryfdir yn 1978 a dyma un stori fach dda ganddo am Lei, y ci bach:

Oes gan anifail gymeriad? 

Buasai holl blant y Rhiw yn dweud fod yr Hen Lei yn gymeriad arbennig iawn. Ci o eiddo Ioan Dwyryd oedd Lei, ond acw treuliodd rhan fwyaf o'i fywyd. Cysgai wrth droed y grisiau a hyd heddiw byddaf yn codi fy nhroed wrth fynd heibio'r fan. Gwnai bopeth ond siarad, a chymerai ran yn chwarae'r plant bob amser. Deuai gyda mi i'r ysgol bob dydd a byddai wrth y drws yn fy nisgwyl allan am dri o'r gloch… Ambell noson byddai mam yn dweud wrthyf am fynd i siop 'William Thomas y Chips'. Neidia'r hen gi ar ei draed a ffwrdd ag ef. Wn i ddim a oedd yn gallu dweud wrth William Thomas beth oedd y neges, ond byddai gwerth naw ceiniog yn barod erbyn i mi gyrraedd y siop.

Stryd Fawr  y Blaenau yn yr 1970au

Byddai un yn galw ei hun yn 'Ar Wasgar' yn anfon pytiau o atgofion difyr am Danygrisiau hefyd. Dyma un ohonynt o rifyn Tachwedd 1978:

Ymdrochi

Byddem yn cael hafau poeth yn Stiniog yr adeg hynny. Yn Nhanygrisiau roedd o leiaf pedwar lle y gallem ymdrochi. Y gair a ddefnyddid yn aml am hyn oedd "plymio". Yr oedd y Merddwr Mawr a'r Merddwr Bach (y ddau erbyn hyn o dan Lyn Ystradau). Yr oedd Llyn Hogiau yn afon Cwmorthin uwchben Tyn Pistyll. I'r merched a'r plant lleiaf yr oedd Llyn Merched - darn o afon Cwmorthin y tu ôl i Tŷ Mawr –lle codid argae i wneud llyn bach bas i ymdrochi ynddo. 

Pwy all ddweud wrthym pwy oedd yn galw ei hun yn 'Ar Wasgar' ?

Alltud arall a fyddai'n anfon amheuthun difyr o'i atgofion a fyddai W. M. Jones, Prestatyn. Dyma un stori o'i eiddo - 

Eirth

Eidalwr yn dod o gwmpas y wlad  hefo performing bears – eirth ar tsiaen (cadwyn). Cofio am y diweddar Barchedig D. Garfield Owen a minnau yn mynd am dro i ben y Crimea am y tro cyntaf erioed, ac wedi cyrraedd y copa, yn dod i gyfarfod y bobl a'r eirth, ac yn ei charlamu mewn braw i lawr yn ein holau. 

Un o'm hoff golofnau yn yr 80au oedd 'Dyddiau Gynt - Atgofion Alun Jones, Benar View'. Os cewch gyfle darllenwch rai ohonynt er mwyn ichi gael hwyl iawn. Yn wir, y mae hi'n anodd penderfynu pa stori i ddewis gan fod cymaint ohonynt yn peri i un chwerthin yn iawn. Beth bynnag, dyma un o'm ffefrynnau gan fy mod yn hoff iawn o storiau am y...

Twnnel Mawr

Bu'r twnnel mawr yn eithriadol o hwylus i Stiniog ar fwy nag un achlysur yn y gorffennol, pan fyddai'r ffordd dros Fwlch Gorddinan (y Crimea) a'r lein i'r Bala wedi eu cau gan eira. Cofiaf un adeg yn y flwyddyn 1937 pan ddechreuodd fwrw eira nos Sadwrn, a bu'n bwrw drwy dydd Sul, ac erbyn bore dydd Llun roedd eira trwchus iawn.

Dywed ymhellach iddynt fethu a chael y 'trên mail', chwech o'r gloch i fyny, ac roedd trên y gweithwyr yn sobor o hwyr yn cyrraedd stesion Dolwyddelan. Beth bynnag, aed i fyny cyn belled a Roman Bridge yn weddol rwydd, ond wedyn, bu'n waith llafurus i glirio'r eira at y twnnel. Erbyn hynny roedd yr injian angen dŵr a bu'n rhaid i'r gyrrwr, Ifor Roberts, lenwi sach o eira er mwyn cael dŵr yn nhanc yr injian.Wrth fynd trwy'r twnnel cawsont rybudd detonators bod y pen arall wedi cau, a methasant a dod allan ohono oherwydd y lluwchfeydd. Erbyn cyrraedd platfform y stesion roedd hi'n 8:10 y nos, wedi teithio chwe milltir o 11 y bore !

Bu Bwlch Gorddinan a lein y Great i'r Bala ar gau am dros wythnos, a mynych y clywais Jack Evans y checker yn dweud wrth rai o'r masnachwyr fyddai'n cwyno fod eu nwyddau ar ôl. Peidiwch a chwyno da chwi, onibai am y twll yna fe fuasech wedi llwgu ers llawer dydd.

Gan fod gofod yn brin bydd yn rhaid imi adael rhai o'm hoff atgofion a cholofnau difyr Llafar Bro o'r 70au tan rywdro eto. Nid oes dwywaith amdani, bu amryw ohonynt yn boblogaidd iawn, yn addysgiadol, ac yn ennyn diddordeb y darllenwyr. Dyma enwi rhyw ychydig – Atgofion W. H. Reese; Sgotwrs Stiniog gan fy niweddar gyfaill Emrys Evans, I'r Merched; Colofn Byd Natur Ken Daniels, a sawl un arall. 

O.N.  Canmoliaeth o'r mwyaf i bawb sydd wedi bod ynglŷn â Llafar Bro tros yr holl flynyddoedd a boed iddo hir oes a gobeithio y bydd rhai yn dathlu sawl carreg filltir arall yn ei hanes. 

---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2020

Stolpia -Atgofion am Greaduriaid Natur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Yr oedd byw a thyfu i fyny yn Rhiwbryfdir yn niwedd yr 1940au a’r 1950au yn addysg am fyd natur yn ei hun. Ymhlith y pethau cynharaf yr wyf yn ei gofio am greaduriaid ein cynefin y pryd hynny yw gweld ambell lygoden fawr, un neu ddau o lwynogod ac amrywiaeth o adar bach.

Y fi a’r hen dŷ bach

Neidr ynteu llygoden?
Y cof cyntaf sydd gennyf o weld llygoden fawr oedd yn yr hen dŷ bach (toiled) ymhen draw yr ardd yn 2 Bryn Dinas pan roeddwn tua phedair, neu bum mlwydd oed. 

Sut bynnag, meddyliais yn wir mai neidr oedd hi, gan mai gweld ei chynffon yn ysgwyd yn ôl a blaen o dan sedd y toiled a wnes i ddechrau. 

Wedi mynd i’r tŷ dywedais wrth fy nhad bod neidr yn y closet, ond ar ôl iddo fynd draw yno a thynnu un pren o ochr y sedd, mi welais yr hen lygoden fawr yn ei sgrialu oddi yno am ei bywyd.

Dro arall, gwelais glamp o lygoden fawr yn dod o ochr y cwt ieir yng ngwaelod yr ardd, ac yn cario rhywbeth fel gwelltyn yn ei cheg.

Y tro hwnnw, mi es i nôl y gath o’r tŷ a’i rhoi ger y twll lle roeddwn wedi gweld y llygoden yn diflannu iddo, ond nid oedd gan yr hen gath fymryn o ddiddordeb yn y dasg o’i dal hi a cherdded yn ôl i’r tŷ a wnaeth.
 

Cefnau tai’r lein a’r ffens grawiau, tai Bryn Dinas, Glandulyn a Chapel Rhiw (MC).

 

Carchar Llwynog
Cedwid ieir gan amryw o drigolion Rhiwbryfdir yn yr 1950au ac o dro i dro byddai yr hen Sion Blewyn Coch yn cymowta ac yn prowla o gylch y lle yn ystod y nos yn y gobaith o gael tamaid blasus.Wel, un bore, ac fel yr oeddwn yn codi o’m gwely, dyma fi’n clywed coblyn o glec fawr o ymyl Cae Joni (Cae Dolawel) a thu ôl i’r tai lein (Heol Glanypwll ) tros y ffordd. Ar ôl cyrraedd y drws ffrynt roedd amryw o’n cymdogion allan yn holi beth â oedd wedi digwydd. 

Er mwyn cael gwybod mwy aeth rhai ohonom i gefnau tai lein, ac yno gwelsom yn union beth oedd y rheswm am yr ergyd. Roedd llwynog wedi mynd yn sownd rhwng dwy grawen y ffens grawiau a fyddai yno, ac yn methu’n lan a dod yn rhydd. Roedd y creadur wedi ei garcharu rhyngddynt.Yn y cyfamser, roedd rhywun wedi galw am Llew Dwyryd, Neuadd Wen, a fyddai’n hela, ac roedd yntau wedi saethu’r llwynog yn gelain. Golygfa braidd yn ddychrynllyd oedd hi i ni’r plant y bore hwnnw.

Gwennol Ddu yn yr oedfa
Dwy stori arall sy’n dod i’m cof, ond y tro hwn, y ddwy ohonynt am adar. Byddai gwenoliaid duon, jacdoeau, ac adar to yn nythu dan bondo Capel Rhiw  pob gwanwyn, neu ddechrau’r haf, pan roeddem ni’n hogiau. Cofiaf i un wennol ddu, rywdro yn yr 1960au cynnar, weithio ei hun i mewn i’r capel ar ddydd Sul a phenderfynu hedfan ogylch y lle. Ceisiwyd ei dal gan rai o’r blaenoriaid cyn i oedfa’r hwyr ddechrau, ond roedd hi allan o’u cyrraedd, ac yn rhy gyflym iddynt o beth goblyn , ac felly, bu’n hedfan uwch ein pennau trwy’r oedfa, ac yn sgrech-wichian pob hyn a hyn. 

Ceisiodd y gweinidog gystadlu ei orau glas â’r wennol ddu a’i sŵn, ond rhywfodd, ni chredaf iddo lwyddo, gan i’r wennol ollwng anrheg o’i phen ôl a glaniodd hwnnw ar ysgwydd un o’r aelodau, ac wrth gwrs, aeth rhai ohonom i biffian chwerthin am y peth. Bu honno yn noswaith bythgofiadwy yn y capel i ni’r hogiau.

Cyw Jac-do efo cof da
Cofiaf dro arall, a phan oeddem yn preswylio yn rhif 2 Dwyryd Teras yn yr 1960au - tŷ Albert heddiw-  roeddwn yn cerdded i lawr  heibio Capel Rhiw, ac o fewn dim tynnwyd fy sylw gan ddynes at gyw jac-do a oedd wedi syrthio o’i nyth yn uchel oddi ar ochr y capel. Gan ein bod ni’r hogiau yn bur dda gydag adar, ac amryw ohonom wedi cadw colomennod am sbelan go lew, gofynnwyd imi os gallwn wneud rhywbeth i helpu’r cyw druan. Gwelwn nad oedd y cyw yn ddigon tebol i hedfan yn ôl, a bron yn amhosib imi ei roi yn ôl yn y nyth gan ei fod mor uchel, daeth  jaco adref gyda mi.

Edrychais ar ei ôl am ryw dair wythnos, ei fwydo a glanhau ei gratj, a cheiso ei gadw rhag gwneud sŵn tros y lle. Daeth yn ei flaen yn bur dda, ac er mwyn gweld os yr oedd wedi cryfhau digon  cafodd ryddid i geiso hedfan yn yr atig. Bu wrthi yn hedfan am ychydig funudau yno a phenderfynais ei ollwng bore drannoeth, ac felly, mi es i a fo i ben uchaf yr ardd yng nghefn y tŷ a’i ryddhau. Chwifiodd ei adenydd a hedfan  yn weddol uchel, ond yr hyn a synnwyd fi yn fwy na dim oedd ei weld yn anelu yn syth am Gapel Rhiw. Tybed sut oedd jaco yn cofio mai yn fanno oedd ei gartref ? Mae’n rhaid ei fod a chof da, ‘doedd ?       
----------------------------------- 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol y cyfnod clo ar gael am ddim ar wefan Bro360

Stolpia -diwedd pennod

Pennod olaf cyfres Steffan ab Owain am Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au

Credaf ei bod hi’n amser imi gloi’r drws ar helyntion hogiau’r Rhiw yn ystod y 50au, bellach, neu mi fydd pawb wedi syrffedu’n lân ar y testun. Credwch fi, y mae wedi bod yn dipyn o straen ar adegau cofio digwyddiadau yn ein hanes tros 60 mlynedd yn ôl. Eto i gyd, y mae llawer ohono wedi bod yn bleserus, ac y mae’r ymateb wedi bod yn bur dda ar y cyfan.

Dolawel

Yn dilyn fy mhwt yn rhifyn Chwefror am y cathod annof a fyddai’n cartrefu yng ngodre Tomen Fawr Chwarel Oakeley, atgoffwyd fi gan Raymond Cunnington, a fyddai yn byw yn Blaenddôl, Glan-y-Pwll yn y 50au, wrth gwrs, mai cathod brech oeddynt gan fwyaf. Y mae ganddo yntau gof o’u  gweld nhw yno droeon pan oedd yn hogyn. Atgoffwyd fi hefyd y dydd o’r blaen wrth imi weld y timau rygbi yn chwarae yn ‘Cae Joni’, neu Cae Dolawel am yr amser a fyddem ninnau yn chwarae yno, ac yn cystadlu yn y gemau a gynhelid gan gwmni Chwarel Oakeley.

Cofier, y pryd hynny, ceid cae gwair yno gan Ned Owen, Lodge Plas Weunydd ar gyfer porthiant anifeiliaid. Dilynwyd ef gan Gruffydd Williams, Talyweunydd, sef tad Rowenna a’r diweddar Dafydd (NCL). Roedd hi’n braf edrych ar y teulu yn hel y gwair yn ystod y cynhaeaf a gweld y ceffyl a’r drol gyda gwair arni hi yn ymlwybro ei ffordd i fyny’r rhiw am Dalyweunydd.

Diolch i Sharon, chwaer Michael a Wayne (Paentiwr), am y llun ohoni hi yn ferch fach a’r hen anfarwol Mic y ci bach, a achubodd bywydau Brei, Ses (Cecil) a finnau tra roeddym yn nhywyllwch tanddaearol Chwarel Holland.

Bydd Stolpia o’m heiddo fi yn cymryd seibiant am sbelan. Diolch i bawb am eu help tra bues i yn ysgrifennu ychydig o hanes hogiau’r Rhiw yn y 50au. 
------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2019. Diolch i Steffan am gyfranu'n rheolaidd at ddeunydd difyr Llafar Bro. Mae casgliad o erthyglau'r gyfres ar gael trwy wthio'r ddolen STOLPIA.

Stolpia- pêl-droed a llyffaint

Parhau â chyfres Steffan ab Owain, am 'Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au'

Er bod tipio rwbel tros Domen Fawr Chwarel Oakeley yn digwydd yn ddyddiol yn ystod oriau gwaith yn yr 1950au, nid oedd hynny yn ein hatal ni rhag chwarae yn ei godre, yn enwedig yn ystod  gwyliau’r ysgol. 

Ar adegau, byddai meini go nobl yn treiglo i lawr y domen gyfan ar ôl tipio, ac os yr oeddem yn chwarae pêl-droed yn ei gwaelod, byddai’n rhaid cadw llygad barcud ar beth a fyddai’n digwydd uwchlaw er mwyn ei gwadnu hi os deuai carreg go fawr i’n cwfwr.  Byddai cae pêl-droed swyddogol yng ngodre’r domen ar un adeg, a gwn fod fy nhaid wedi bod yn chwarae yno ar droad y ganrif. 

Ceir cyfeiriad at un gêm yn y Rhiw yn y Cambrian News am fis Mai 1890 rhwng Blaenau Ffestiniog Athletics a Railway Rangers.  Tȋm Blaenau enillodd o 5 gôl i 2.  Beth bynnag, ni fedraf fod yn siŵr mai yn y rhan hon oedd y cae ychwaith.  Y mae hi’n rhyfedd gofio heddiw am rai o’r lleoedd y byddem ni’r hogiau yn diddanu ein gilydd yn y 50au, ac os nad oeddem ar waelod tomen, roeddem ar ei phen, a’r adeg honno nid oedd peryglon yn croesi ein meddyliau o gwbl.

Llun o gasgliad yr awdur

Cofiaf hefyd fel y byddai rhan go dda o’r tir yng ngodre’r domen yn wlyb iawn, ac yn y gwanwyn a diwedd haf byddai llawer o lyffaint yno.  Byddai’r plant lleiaf yn dal penbyliaid yno, ond yn gadael llonydd i’r llyffaint rhag ofn iddynt weld i du mewn eu ceg a throi eu dannedd yn bren.  Oedd, roedd hon yn hen goel gennym.  Tybed pwy sydd yn cofio hyn? 

Un tro, pan yr oeddem yn crwydro rhwng y meini mawr mewn lle gwlyb yng ngodre’r domen, gwelsom lyffant mawr iawn, tebyg i’r march-lyffant Americanaidd (American bullfrog).  Tybed faint o hogiau’r Rhiw a Glanypwll sy’n ei gofio? Byddai'r diweddar Ali, brawd Len Roberts (Groesffordd), yn cofio ei weld fel finnau, ac yn meddwl yn aml iawn beth a ddaeth ohono.  Yn sicr, ni welwyd un tebyg iddo yno byth wedyn.

Atgoffwyd fi yn ddiweddar gan Brei (Breio), Glandŵr, am y cathod annof, sef cathod dof wedi mynd yn wyllt.  Byddent yn llechu ymhlith y meini yng ngodre’r domen yn y 50au, ac fel y byddem yn cogio mynd i’w hela gyda’n picelli (sbiars), fel petaent yn llewod neu deigrod yn y gwyllt.  Sbiars coed wedi eu cael yn y domen wastraff yn y Felin Goed oeddynt fel rheol, ac wedi eu naddu’n big efo’n cyllyll poced.  Ond, cyn ichi ddweud y cnafon creulon yn gwneud y ffasiwn beth, ni dderbyniodd yr un ohonynt niwed gan eu bod yn gallu cuddio dan feini mawr a byddent allan o’n  cyrraedd.  Diolch i’r drefn.  Nid oes cof gennyf ba liw oedd y cathod nag o ble yr oeddynt wedi dod i wneud eu cartref yng ngwaelod y Domen Fawr.
------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019.

Stolpia -Wagan Gynta'r Rýn

Cyfres Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y '50au, gan Steffan ab Owain.

Erbyn yr 1950au roedd y ‘Lein Fach’ fel y gelwid Rheilffordd Ffestiniog gennym, a’r ryn o wageni a gariai lechi ‘Stiniog i lawr i Borthmadog wedi dod i ben, ac o ganlyniad, roedd bariau’r rheilffordd, yn ogystal â rhai o’r hen wageni wedi dechrau rhydu. Cofiaf bod un wagen wedi ei gadael ar ei hochr ger y lein yn y Dinas, yng ngwaelod yr inclên a ddeuai i lawr o’r Gloddfa Ganol.

Cofiaf  hefyd bod un arall wedi ei gadael nid ymhell o’r Bont Fawr (Bont Goch), ac er nad oedd hi wedi bod mewn defnydd am beth amser, medrodd yr hogiau mawr a oedd yn hŷn na ni ei chodi yn ôl ar y cledrau, ac yna gwthio hi rhyw ychydig i lawr y lein at y Dinas. Er bod yr hen wagen yn gyndyn o hwylio neu redeg yn rhwydd ar y lein i ddechrau, dechreuodd ei holwynion droi yn rhwyddach yn y man, a chawsom bas i lawr arni hi hyd at Y Groesffordd, lle byddai y diweddar Ali a Len ei frawd yn byw. Rhoesom naid oddi arni yn y fan honno ac yna aed ati hi i’w gwthio’n ôl at y Dinas, ac i ryw bedwar o hogiau bach wneud hynny, roedd yn dipyn o strach, credwch fi! Wedi ei chael at y fan lle roedd hi’n hwylus inni neidio arni hi y diwrnod canlynol, gosodwyd cerrig dan yr olwynion i rwystro iddi redeg i lawr yn ei hôl.

Beth bynnag, roeddem i gyd yn edrych ymlaen am gael pas (reid) arni hi drannoeth, ond pan aethom yno, roedd rhai o’r hogiau mawr wedi tynnu’r cerrig a rhedeg y wagen ymhell i lawr y lein er mwyn iddynt hwythau gael pas arni a dipyn o hwyl. Aeth dyddiau heibio cyn i’r wagen ddod i’r fei drachefn, ac o beth a gofiaf, rhyw un tro arall a gawsom yn eistedd ynddi a chael pas a hwyl iawn yn mynd i lawr y lein fach. Ychydig wedyn penderfynodd rhai o ddynion yr ardal ei thaflu ar ei hochr fel nad oedd neb yn mynd i gael anaf yn chwarae efo hi.

Roedd y Bont Fawr a Phenybont yn fan chwarae answyddogol inni ar ddydd Sadwrn ac yn ystod gwyliau’r haf hefyd. Mae hi’n anodd credu heddiw, ond rwyf yn rhyw led gofio Io, Ken, Dei Clac a finnau yn mynd i fyny i ben y bont gyda hen hancesi poced, neu ddarnau bach o hen gynfas gwely, tameidiau o linyn, cyllell boced, a phytiau o hen soldiwrs plwm, neu washars, ac yna gwneud parasiwtiau i’w gollwng i lawr o’r bont i’r hen lein fach islaw. Neu weithiau, byddid yn gwneud awyrennau papur a’u hedfan o ben y bont, i ble bynnag y byddai’r gwynt yn eu cipio. Cofiwch, roedd tipyn o waith cerdded i lawr o’r bont i nôl y parasiwtiau, ac ar ôl gwneud hynny rhyw un waith neu ddwy, buan iawn y blinid ar y gêm, a throi at rywbeth arall i’w chwarae.

Peth arall a gofiaf tra’n chwarae ar y lein fach oedd gweld mochyn bach (porchell) yn rhan uchaf y rheilffordd, sef wrth y bont a fyddai rhwng y Bont Fawr a’r rhan a fyddai yn arwain at bont y ffordd fawr ger Chwarel Llechwedd. Methaf â chofio yn iawn os oedd yn fyw neu’n farw, a methasom ni’r hogiau a meddwl o ble ar y ddaear y daeth y creadur i’r fan honno. Wrth gwrs, roedd rhai yn cadw moch yn Nhalyweunydd y pryd hynny, ac y mae hi’n bosib mai wedi dianc o’i dwlc yn y fan honno yr oedd y porchell. Efallai bod un o’r hogiau yn cofio’r digwyddiad yn well na mi. 
--------------------------------------------
   
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2018.
Dilynwch Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. (Os yn darllen ar ffôn rhaid dewis 'web view').

Llun o gasgliad yr awdur.

Stolpia -bwyell

Parhau cyfres Steffan ab Owain am Hynt a Helynt hogia’r Rhiw yn y 50'au

Rwyf wedi sôn mwy nag unwaith yn Stolpia am y domen lwch lli a fyddai ar yr ochr draw i afon Barlwyd, ac i gyfeiriad Tomen Fawr Chwarel Oakeley yn ardal Glan-y-Pwll, on’do?

Wel, roedd cwmni Mr. Tudor, Trawsfynydd, a oedd yn gweithio’r felin goed gerllaw wedi codi pont bren (pompren) i’r diben o groesi tros yr afon gyda berfâu yn llawn llwch lli i’w tipio ar y tir yr ochr draw, ac wrth gwrs, bu hynny yn digwydd yn gyson am flynyddoedd nes yr oedd tomen fawr ohono yno yn y diwedd. Hwn oedd ‘anialwch’ hogia’r Rhiw a Glan-y-pwll pan yr oeddem yn chwarae cowbois ac indiaid yn nyddiau’r 50au.

Melin goed Glanypwll. Llun o gasgliad Steffan

Un tro, yn ystod diwrnod braf un haf, tra’n cerdded ar hyd ochr yr afon efo’r hogiau, deuthum ar draws pen bwyell wedi ei thaflu ar y lan, ac er ei bod ychydig yn rhydlyd, roeddwn yn meddwl yn siŵr y byddai’n gwneud tomahoc dda i ni gael chwarae efo hi. Gan nad oedd coes, neu droed arni, fel y dywed rhai, euthum i’r domen gwastraff coed a fyddai rhwng y felin a chefnau tai Glan Barlwyd i chwilio am ddefnydd coes.

Wedi dod o hyd i goedyn addas, gosodais fel coes ym mhen y fwyell,  ac wrth gwrs, roedd yn rhaid rhoi tro arni hi i weld os gallai dorri drwy’r coed a’r rhisgl o gylch y lle. Wedi canfod ei bod yn gwneud ei gwaith yn foddhaol, mi es ati hi i dreio’n llaw ar rywbeth mwy - sef rhan isaf y bont bren a groesai’r afon. Ar ôl taro y cynhalbost agosa at y felin sawl tro a gweld bod yr hen fwyell yn gwneud ei hôl arno yn bur dda, mae’n rhaid bod y sŵn y taro a’r torri wedi cyrraedd clust gweithwyr y felin, a pheth nesaf roedd Mr Iorwerth Powell, y fforman, (sef gŵr y ddiweddar, Annie Powell, Bryn Twrog) yn sefyll ar y bont yn edrych i lawr ar y fandal bach. A dyma floedd o’i enau:

“Be’ wyt ti’n feddwl wyt i’n wneud y cena’ bach yn torri’n pont ni ?!”

“Dim byd ” meddwn innau yn ddiniwed - a’i sgrialu hi am adre’ nerth fy nhraed. Byddai Annie Powell yn fy atgoffa am un o’m helyntion bore oes o dro i dro, ac yn gwenu wrth adrodd y stori.
-------------------------------------

Ymdangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018.
Dilynwch Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Stolpia -crwydro

Pennod o gyfres 'Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au' gan Steffan ab Owain.

Y tro hwn rwyf am ddweud gair neu ddau am ein crwydradau draw tros yr hen Dwnnel Bach i lawr i Gelli Wiog, Rhoslyn a Stesion y Dduallt. Credaf mai’r tro cyntaf imi anturio mor bell gyda’r hogiau oedd dan arweiniad Raymond Cooke Thomas, brawd  Brenda, Donald ac Arthur (Nash), wrth gwrs.

Ar wahân i Rem a Nash, a finnau, ni fedraf gofio pwy oedd gweddill y criw, efallai bod Io-Io, Ken Robs a Dei Clack efo ni. Beth bynnag, cofiaf i ni fynd cyn belled â Rhoslyn a hel eirin oddi ar y coed, bwyta rhai ohonynt, ac yna llenwi ein pocedi yn dynn efo nhw nes yr oedd y rheini yn diferu o sudd ac yn rhedeg i lawr ein coesau o’r trowsusau bach. 

Rhoslyn ar ddiwrnod cyntaf Rhagfyr 2017. Llun -Paul W

Cofier, nid oedd neb yn byw yn Rhoslyn y pryd hynny, er bod rhai o bobl yn lein fach yn galw yno weithiau. Cofiaf rhai yn dweud bod y llyn yn y corstir gerllaw yn ddiwaelod a bod nadroedd hwnt ac yma yn y tyfiant o’i amgylch. Yn ddiau, roedd yn un ffordd i gadw’r hogiau rhag nofio ynddo, neu suddo yn y gors.

Ar ein ffordd adre’ roedd  yn rhaid  galw heibio tŷ Gelli Wiog a helpu ein hunain i’r gellyg (pears) oddi ar y goeden a fyddai yn y pwt  o ardd a oedd yno. Ond, o beth gofiaf roeddynt yn rhy galed i’w bwyta, ac felly, eu taflu at ein gilydd a wnaesom wrth ymlwybro i fyny hen wely’r lein.

Gelli Wiog, 1af Rhagfyr 2017. Llun Paul W

Nid oedd neb yn byw yn y tŷ hwn erbyn canol yr 1950au, chwaith. Gyda llaw, clywais y ddiweddar Mrs Nancy Burrows yn dweud blynyddoedd yn ddiweddarach, bod George Blake, yr ysbïwr, wedi bod yn aros yno am sbelau rhywdro yn ystod y pumdegau cynnar.

A dod yn ôl rŵan at yr anturiaeth gyntaf  honno, cyrhaeddais adref yn hwyr oddeutu 9 o’r gloch neu ychydig hwyrach, a finnau i fod adref yn y tŷ erbyn  tua 7.30, ac felly, cefais gerydd iawn gan mam a oedd wedi bod yn poeni yn fy nghylch, ac yn meddwl, lle ar y ddaear yr oeddwn, wrth gwrs. O ganlyniad cefais fy hel i’r gwely heb swper. Ond, fel y roedd hi’n digwydd bod, roedd fy modryb Sally o Lundain wedi dod i aros efo ni ar wyliau, a darbwyllodd fy mam nad oeddwn ond hogyn bach heb glem faint o’r gloch oedd hi ar noson  mor braf, ac mi ges bardwn o fath, a rhywbeth bach i fwyta  wedi’r cwbl - ar wahân i’r eirin! 

Peth amser yn ddiweddarach, cofiaf fynd am sgowt efo rhai o’r hogiau un prynhawn braf ac anelu ein llwybr am Gelli Wiog a Rhoslyn ond y tro hwnnw penderfynasom alw heibio Llwyn Ithel, y byngalo a godwyd gan Cadwaladr Roberts, Buarth Melyn gerllaw yr hen waith mein a Glanrafonddu, er mwyn chwilio am nythod neu rywbeth.

Llwyn Ithel. Llun o gasgliad Steffan.

Beth bynnag, pan gyrhaeddsom y Llwyn Ithel, clywyd lleisiau, a dyma ni ar ein boliau fel yr Indiaid Cochion yn y ffilmiau cowboys i sbïo pwy oedd yno, ac yn wir ichi, pwy bynnag oedd y bobl hyn, nid oedd gan yr un ohonynt gerpyn amdano. Roeddynt yn rhedeg o gylch y lle yn hollol noeth, ac wrth gwrs, i ni’r hogiau roedd y sefyllfa yn un hynod ddigri a chwerthin am eu pennau a wnaesom. Beth bynnag, y mae’n rhaid eu bod wedi ein clywed a bloeddiwyd arnom i oleuo oddi yno, neu o leiaf, dyna  a gredasom a ddywedwyd yn yr iaith fain.

Deuthum i wybod rhai blynyddoedd yn ddiweddarach bod yr arlunydd Augustus John wedi bod  yn aros yn Llwyn Ithel yn nechrau’r ugeinfed ganrif ac y mae’n debyg iawn bod y lle yn atyniad i griwiau Bohemaidd eu natur.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Tachwedd 2017. 
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)

Stolpia -ymdrochi

Parhau â chyfres Steffan ab Owain, ar hynt a helynt hogiau’r Rhiw yn y 50au. 

Ceisiais gofio y dydd o’r blaen am rai o’r pethau a fyddem ni hogiau direidus y Rhiw a’r cyffiniau yn ei wneud yn ystod hafau braf y 50au. Wel, roedd ymdrochi, neu nofio yn yr afonydd a’r llynnoedd yn un o’r pethau a fyddai yn ein diddannu ar ddyddiau poeth yr haf, on’d oedd? Cofier, nid oedd pwll nofio yn y Blaenau y pryd hynny, ac felly pyllau yr afonydd neu’r llynnoedd oedd y mannau ymdrochi gennym.

Pa fodd bynnag, gan fod dŵr yr afon fach a ddeuai o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley yn rhy oer i roi bawd eich troed ynddo heb sôn am ‘drochi ynddo cedwid ohono. Yn ogystal, rhybuddid ni i beidio a meddwl nofio yn y rhan o Afon Barlwyd a lifai drwy ardal y Rhiw a Glan-y-pwll gan ei bod yn fudr ac afiach, ac felly, anelwn am leoedd eraill mwy dymunol.

Un o’r llynnoedd hynny oedd Llyn Bach Nyth y Gigfran, a gallwch feddwl erbyn i ni gerdded i fyny y Llwybr Cam a llwybrau Chwarel Holland a chyrraedd y llyn yn chwys domen roedd cael mynd i’r dŵr yn beth braf iawn.

Pyllau eraill a fyddem yn ymdrochi ynddynt oedd ‘Llyn bach hogiau’ a fyddai y tu uchaf i ‘Lwnc y ddaear’, sef y y twll lle diflannai Afon Barlwyd iddo yn y mynydd ac a wnaed gan fwynwyr y chwarel i droi’r dŵr rhag mynd i’r gwaith tanddaearol yn Chwarel Llechwedd.

Llyn Mawr Barlwyd a Moel Penamnen

Roedd gan y merched lyn bach ychydig yn uwch i fyny i gyfeiriad Llynnoedd Barlwyd hefyd, sef ‘llyn bach merched’. Byddai’n rhaid codi argae fach o gerrig, mwsog a migwyn, ar draws yr afon i greu pwll nofio. Byddai hynny yn digwydd pob haf gan y byddai llifogydd tymhorau’r hydref, gaeaf a’r gwanwyn wedi ei chwalu yn ddios. Mae gennyf gof o fynd i fyny yno un tro gyda’r hogiau a’r diweddar Alun Jones (Alun Llechwedd) yn ceisio dysgu ni i nofio ynddo, er nad oedd y pwll fawr dyfnach na ryw lathen go lew. Cofiaf hefyd ein bod yn un rhes ar ymyl y lan a phob un ohonom yn ein tryncs nofio yn barod am wers.

Dyma’r cyntaf yn cerdded i mewn i’r dŵr, sef Dei Clack, os cofiaf yn iawn. Yna, dyma Alun yn ei gael i sefyll yn y rhan ddyfnaf, a’i osod uwchben y dŵr mewn ystum nofio gan afael am ei ganol. Yna, gofynnodd iddo ddechrau ar symudiadau’r corff er mwyn iddo nofio, a dyna ei ollwng yn y dŵr a dweud –“nofia rŵan” -ond diflannu o dan wyneb y dŵr a wnaeth Dei druan, ond buan iawn y daeth i fyny yn tagu a phoeri ar ôl cael cegiad iawn o afon Barlwyd. Penderfynu gadael y wers nofio tan rhyw dro arall a wnaeth y gweddill ohonom wedyn.

Y mae gennyf gof ohonom yn ’drochi yn Llyn Mawr Barlwyd rhyw ddwywaith neu dair a phan oedd dŵr y llyn yn isel. Ymhen pellaf y llyn lle byddai caban y ’sgotwyr ar un adeg y byddem yn nofio a lle llifa’r afon fach o’r hen lyn i’r llyn mawr. Nid oedd yn ddwfn iawn yn y fan honno a gellid sglefrio i lawr y mwd ar ein traed neu ar ein penolau i’r dŵr, ond os oedd y pysgotwyr yn y rhan honno byddai’n rhaid inni ei gwadnu hi oddi yno. Weithiau eid i lawr y ffos a’r cafnau wedyn i gyfeiriad Llyn Fflags a ‘drochi yn ‘llyn dŵr cynnes’ am ychydig ac fel yr awgryma ei enw roedd mynd iddo fel mynd i’r twb ar nos Wener. Dyddiau difyr, yn wir.
----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017.  
Mae ail ran yr ysgrif ar ymdrochi yn rhifyn Medi -sydd ar werth rwan.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stolpia -Rhai o Siopau'r Rhiw

Pigion o golofn fisol Steffan ab Owain.

 Hen Siop Rhiwbryfdir (Belmont yn ddiweddarach)

Byddai siop yn Belmont ar un adeg ac roedd ffenestr siop yno hyd at y chwedegau, os cofiaf  yn iawn. Bu swyddfa bost yno am rai blynyddoedd cyn ei symud tros y ffordd i Glanydon a byddid yn gwerthu amrywiaeth o nwyddau a dilladau yno.

Byddai polyn lamp ar gornel y groesffordd ac yno yng ngolau trydan gwan y byddem yn chwarae ar nosweithiau sych yn y gaeaf. Chwarae cuddiad, neu chwarae tic neu bêl droed o fath. Yn ddiau, roeddem yn cael dipyn mwy o ryddid na phlant heddiw. (I’w barhau)

Efallai bod rhai ohonoch yn methu a deall pam y gelwir y tai hyn wrth yr enw Glanydon. Wel, y rheswm yw, ar un adeg, byddai afon fechan yn llifo heibio cefn y tai ac i lawr i afon Barlwyd ger  Dinas. Pa fodd bynnag, penderfynwyd ei chau â slabiau rhyw dro yn niwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan ei bod yn ddigon peryglus ar dywydd o law mawr.

Syrthiodd un hogyn bach iddi un tro. Credaf mai Tommy Morton oedd ei enw a chludwyd ef i lawr am y Dinas gan y llifeiriant ond trwy rhyw drugaredd achubwyd ef gan chwarelwr dewr.

Dyma ni rwan yn yr hen bost y drws nesaf i Glasgow House. Hyd y gwn i, roedd swyddfa bost yn y lle hyd at yr 1940au gan i mi weld copi o drwydded gwn wedi cael ei stampio a’i arwyddo yno yn 1941, i Mr Robert Hughes, Bryn Hyfryd.

Roedd siop yma yn y blynyddoedd cynt gan David Jones, neu ‘Dafydd Jôs y Blawd’, fel y’i gelwid.  Credaf mai ef oedd perchennog y tŷ popty neu’r becws a fyddai ymhen pellaf y rhes . Cofiaf y lle yn wag ac wedi gweld dyddiau gwell. Pwy a rydd ychydig o’i hanes inni?

Y Rhiw a Thomen Glanydon,Ysbyty Oakeley ayyb (c1920)

Edrych i lawr ar Rhiw a Heol Dinas (1960au)

Crwydro rwan i ardal y Dinas, sef y rhan sydd i gyfeiriad hen Chwarel Oakeley o’r groesffordd ger Penygroes.

Er nad oes siop wedi bod yn y rhan hon o Riwbryfdir, clywais fy niweddar fodryb Megan ac ambell un arall yn dweud y byddai nain Dr. Eddie John Davies (Afon Ro), Cerrigydrudion yn gwneud pennog picl blasus yn ei chartref ac yn eu gwerthu i bobl leol.

Tybed pa bryd y cawsoch chi bennog picl blasus ddiwethaf ? Nid oes neb yn sȏn dim amdanynt heddiw. Mwy o fynd ar kibab, neu’n fwyd Chineaidd neu rywbeth arall bellach ynte?

Yn Heol Dinas, byddai Owen Jones yn gwneud gwaith crydd, ac os byddai’r esgidiau hoelion angen ambell hoelen ynddynt neu’r esgidiau gorau angen gwadnau neu sodlau, eid a nhw ato ef weithiau i’w trwsio a thro arall i fyny at grydd top Rhiw. Tybed faint o blant heddiw a ŵyr beth yw crydd?

Dros y ffordd i Benygroes, saif tai Gwyndy. Byddai siop bren fawr rhwng Siop Evan Owen a rhif 1 Gwyndy, ac ar un adeg, byddent yn gwerthu pennog picl, nionod wedi piclo, ‘penny ducks’ ac amryw o bethau eraill yno ar gyfer y trigolion a’r gweithwyr.

Y tu ȏl iddi hi, yn ymylu ar Gae Joni (Cae Dolawel), ceid tŷ popty (becws) yn perthyn i Evan Owen, ac yno byddai’r bara gorau yn y wlad yn ȏl rhai.

Wal Penygroes ar y dde, a Tai Gwyndy, y Siop Bren, Siop Evan Owen, ayyb ar y chwith, a’r plant yn chwarae ar y ffordd.

Yn Glasgow House, preswyliai Mr a Mrs Robert Williams. Bu Mr a Mrs Willams yn cadw busnes cigydd yno am rai blynyddoedd, ond credaf bod hynny cyn canol yr 1950au. Efallai y gall rhywun ein hatgoffa.

Y rhai a gofiaf i yn byw yn nhŷ’r siop y drws nesaf i Glasgow House oedd Mr a Mrs D. Jones, a byddent yn trwsio olwynion beics a coitjis yno. 

Yn y llun ar y chwith mae teulu Glasgow House tu allan i hen bost y Rhiw.
------------------------

Wedi'i addasu o erthyglau a ymddangosodd yn rhifynnau Mehefin, Gorffennaf, Tachwedd, a Rhagfyr 2015, ac Ionawr 2016.

Gallwch ddilyn erthyglau Stolpia i gyd efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.