Stolpia -Atgofion am Greaduriaid Natur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Yr oedd byw a thyfu i fyny yn Rhiwbryfdir yn niwedd yr 1940au a’r 1950au yn addysg am fyd natur yn ei hun. Ymhlith y pethau cynharaf yr wyf yn ei gofio am greaduriaid ein cynefin y pryd hynny yw gweld ambell lygoden fawr, un neu ddau o lwynogod ac amrywiaeth o adar bach.

Y fi a’r hen dŷ bach

Neidr ynteu llygoden?
Y cof cyntaf sydd gennyf o weld llygoden fawr oedd yn yr hen dŷ bach (toiled) ymhen draw yr ardd yn 2 Bryn Dinas pan roeddwn tua phedair, neu bum mlwydd oed. 

Sut bynnag, meddyliais yn wir mai neidr oedd hi, gan mai gweld ei chynffon yn ysgwyd yn ôl a blaen o dan sedd y toiled a wnes i ddechrau. 

Wedi mynd i’r tŷ dywedais wrth fy nhad bod neidr yn y closet, ond ar ôl iddo fynd draw yno a thynnu un pren o ochr y sedd, mi welais yr hen lygoden fawr yn ei sgrialu oddi yno am ei bywyd.

Dro arall, gwelais glamp o lygoden fawr yn dod o ochr y cwt ieir yng ngwaelod yr ardd, ac yn cario rhywbeth fel gwelltyn yn ei cheg.

Y tro hwnnw, mi es i nôl y gath o’r tŷ a’i rhoi ger y twll lle roeddwn wedi gweld y llygoden yn diflannu iddo, ond nid oedd gan yr hen gath fymryn o ddiddordeb yn y dasg o’i dal hi a cherdded yn ôl i’r tŷ a wnaeth.
 

Cefnau tai’r lein a’r ffens grawiau, tai Bryn Dinas, Glandulyn a Chapel Rhiw (MC).

 

Carchar Llwynog
Cedwid ieir gan amryw o drigolion Rhiwbryfdir yn yr 1950au ac o dro i dro byddai yr hen Sion Blewyn Coch yn cymowta ac yn prowla o gylch y lle yn ystod y nos yn y gobaith o gael tamaid blasus.Wel, un bore, ac fel yr oeddwn yn codi o’m gwely, dyma fi’n clywed coblyn o glec fawr o ymyl Cae Joni (Cae Dolawel) a thu ôl i’r tai lein (Heol Glanypwll ) tros y ffordd. Ar ôl cyrraedd y drws ffrynt roedd amryw o’n cymdogion allan yn holi beth â oedd wedi digwydd. 

Er mwyn cael gwybod mwy aeth rhai ohonom i gefnau tai lein, ac yno gwelsom yn union beth oedd y rheswm am yr ergyd. Roedd llwynog wedi mynd yn sownd rhwng dwy grawen y ffens grawiau a fyddai yno, ac yn methu’n lan a dod yn rhydd. Roedd y creadur wedi ei garcharu rhyngddynt.Yn y cyfamser, roedd rhywun wedi galw am Llew Dwyryd, Neuadd Wen, a fyddai’n hela, ac roedd yntau wedi saethu’r llwynog yn gelain. Golygfa braidd yn ddychrynllyd oedd hi i ni’r plant y bore hwnnw.

Gwennol Ddu yn yr oedfa
Dwy stori arall sy’n dod i’m cof, ond y tro hwn, y ddwy ohonynt am adar. Byddai gwenoliaid duon, jacdoeau, ac adar to yn nythu dan bondo Capel Rhiw  pob gwanwyn, neu ddechrau’r haf, pan roeddem ni’n hogiau. Cofiaf i un wennol ddu, rywdro yn yr 1960au cynnar, weithio ei hun i mewn i’r capel ar ddydd Sul a phenderfynu hedfan ogylch y lle. Ceisiwyd ei dal gan rai o’r blaenoriaid cyn i oedfa’r hwyr ddechrau, ond roedd hi allan o’u cyrraedd, ac yn rhy gyflym iddynt o beth goblyn , ac felly, bu’n hedfan uwch ein pennau trwy’r oedfa, ac yn sgrech-wichian pob hyn a hyn. 

Ceisiodd y gweinidog gystadlu ei orau glas â’r wennol ddu a’i sŵn, ond rhywfodd, ni chredaf iddo lwyddo, gan i’r wennol ollwng anrheg o’i phen ôl a glaniodd hwnnw ar ysgwydd un o’r aelodau, ac wrth gwrs, aeth rhai ohonom i biffian chwerthin am y peth. Bu honno yn noswaith bythgofiadwy yn y capel i ni’r hogiau.

Cyw Jac-do efo cof da
Cofiaf dro arall, a phan oeddem yn preswylio yn rhif 2 Dwyryd Teras yn yr 1960au - tŷ Albert heddiw-  roeddwn yn cerdded i lawr  heibio Capel Rhiw, ac o fewn dim tynnwyd fy sylw gan ddynes at gyw jac-do a oedd wedi syrthio o’i nyth yn uchel oddi ar ochr y capel. Gan ein bod ni’r hogiau yn bur dda gydag adar, ac amryw ohonom wedi cadw colomennod am sbelan go lew, gofynnwyd imi os gallwn wneud rhywbeth i helpu’r cyw druan. Gwelwn nad oedd y cyw yn ddigon tebol i hedfan yn ôl, a bron yn amhosib imi ei roi yn ôl yn y nyth gan ei fod mor uchel, daeth  jaco adref gyda mi.

Edrychais ar ei ôl am ryw dair wythnos, ei fwydo a glanhau ei gratj, a cheiso ei gadw rhag gwneud sŵn tros y lle. Daeth yn ei flaen yn bur dda, ac er mwyn gweld os yr oedd wedi cryfhau digon  cafodd ryddid i geiso hedfan yn yr atig. Bu wrthi yn hedfan am ychydig funudau yno a phenderfynais ei ollwng bore drannoeth, ac felly, mi es i a fo i ben uchaf yr ardd yng nghefn y tŷ a’i ryddhau. Chwifiodd ei adenydd a hedfan  yn weddol uchel, ond yr hyn a synnwyd fi yn fwy na dim oedd ei weld yn anelu yn syth am Gapel Rhiw. Tybed sut oedd jaco yn cofio mai yn fanno oedd ei gartref ? Mae’n rhaid ei fod a chof da, ‘doedd ?       
----------------------------------- 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol y cyfnod clo ar gael am ddim ar wefan Bro360

Stolpia -adar

Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au. Cyfres Steffan ab Owain

Yn ystod ein dyddiau mebyd dysgodd amryw ohonom ni hogiau’r Rhiw gryn dipyn am fyd natur, yn anifeiliaid, adar a physgod, a chreaduriaid eraill o ran hynny.

Oddeutu 1958 neu 1959, cofiaf i amryw ohonom ni hogiau brynu colomennod gan Mr Robert Hughes (Robin Mynydd), Salem Place. Credaf inni ddysgu llawer trwy gadw adar y pryd hynny, gan fod amryw o bobl yn cadw ac yn magu bwjis, hefyd. Yn ddiau, ar ôl inni brynu copïau o The Observer's Book of Birds ac The Observer's Book of Bird’s Eggs yn siop W.H.Smiths, Llandudno ar un o dripiau Ysgol Sul, daethom i adnabod y mwyafrif o adar yn y pen hwn o’r byd. Roeddem ni’n gallu cael hyd i nythod adar heb drafferth o gwbl, ac fel yr oedd hi yr adeg honno, bu amryw ohonom yn casglu wyau adar am ryw flwyddyn neu ddwy. Wrth gwrs, roedd rhai nythod a wyau allan o’n cyrraedd, megis rhai y wenoliaid duon a nythai yn uchel dan landeri Capel Rhiw a’r wenoliaid a nythai dan bondoeau Ysgol Glanypwll.

Tybed pwy sydd yn cofio un o’r gwenoliaid duon yn dod trwy ryw dwll yn rhan uchaf Capel Rhiw yn ystod yr oedfa un nos Sul ac yn hedfan uwchlaw’r pulpud a’r pregethwr yn ceisio ei orau i’r gynulleidfa ganolbwyntio ar ei bregeth, ond credaf mai aflwyddiannus y bu gan fod pawb yn edrych i fyny i’r entrychion ar yr hen wennol bob hyn a hyn.

Credaf bod llawer mwy o jacdoeau yn ardal y Rhiw a Glan-y-Pwll yn yr 1950au nag y sydd heddiw, ac efallai mai’r rheswm am hynny oedd y byddai lleoedd cyfleus iddynt nythu yng nghyrn simneiau y tai ac adeiladau eraill. Os cofiaf yn iawn, roedd gan Len (Roberts) Groesffordd, jac-do a fedrai ddweud ychydig eiriau - rhywbeth tebyg i ‘helo’ a ‘jaco’ac ambell air arall. Bu un neu ddau o’r hogiau yn cadw piod hefyd am ychydig, ond credaf mai trengi a wnaeth y trueiniaid ar ôl rhyw wythnos neu ddwy.

Pan fyddem yn cerdded i ymdrochi i fyny i’r pyllau yn afon Barlwyd clywid y gylfin hirion yn aml iawn yn y corsydd ac roedd gweld y pibyddion cyffredin (Wil mynydd) yn gwibio hyd lannau Llynnoedd Barlwyd yn beth cyffredin. Yng nghorsydd Tanygrisiau a gerllaw’r merddyrau byddai cornchwiglod ac amryw o siglennod melyn (sigl-i-gwt melyn) a chofiaf fel y byddai tylluan wen yn nythu yn un o hen adeiladau'r gwaith mein nid ymhell o’r hen dwnnel bach.

Gwelid ambell gudyll coch a bwncath o dro i dro, a chredaf bod gan Len gyw bwncath ar un adeg. Clywsom storïau am eryrod yn yr ardal hefyd, un wedi ei saethu gan Robin Mynydd i fyny ar Allt Fawr, ac un arall wedi ei saethu gan rywun ar ben Garreg Ddu. A oedd gwirionedd yn y storïau hyn, ni fedraf ddweud. Tybed a oes un o’r darllenwyr yn cofio storïau tebyg?

Er nad oedd cymaint o goed yn ardal Rhiwbryfdir yn y 50au byddai cryn dipyn o adar to, titŵod a jibincod i’w gweld yn ddyddiol yno. Yn y gaeaf roedd yn ofynnol i bawb ddod a’u poteli llefrith i mewn ar eu hunion ar ôl i’r dyn llefrith alw, neu mi fyddai titw tomos las yn ei brysurdeb ar ben eich potel yn torri trwy’r top papur gloyw ac yn yfed yr hufen.

Byddai amryw yn gwneud ffrindiau efo robin goch yn y gaeaf a deuai i fwydo oddi ar law ambell un, ac yn wir, deuai un i mewn i’n tŷ ni i fwydo ar y briwsion a fyddai ar y llawr cerrig wrth y drws cefn. Ar dir Plas Weunydd byddai cryn dipyn o goed, ac yno ceid ysguthanod, piod, mwyalchod, bronfreithod, drywod, ac amryw o adar bach eraill gydag ambell coch y berllan a dringwr bach, hefyd. Pa fodd bynnag roedd yn rhaid bod ar eich gwyliadwriaeth yno, neu gwae chi os digwyddai i un o weithwyr y plas eich gweld yn y coed - byddai hi’n ras am adref am eich bywyd! 
------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2018.
Dilynwch Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. (Os yn darllen ar ffôn rhaid dewis 'web view').

(Llun- trwydded Comin CC BY-SA 2.5 gan Aka
o dudalen Wicipedia titw tomos las)

Gwynfyd -ffordd Gellidywyll

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro.

Gwelais y wennol olaf ar y pumed o Hydref ar ffordd Gellidywyll. Yr oedd tua dwsin dal o gwmpas y diwrnod hwnnw ac ychydig ddyddiau ynghynt, ac mae'n debyg eu bod wedi cychwyn ar eu taith hir yn fuan wedyn.

Ar y daith fer rhwng y Bont Newydd a phont Tal y Bont 'roedd ambell i flodyn gwyllt yn amlwg o hyd, yn eu plith clust y llygoden, milddail, briwlys y gwrych, a'r tlysaf ohonynt, cloch yr eos, sydd yn blodeuo yn hwyr rhwng Gorffennaf a Hydref. Mae hwn yn blanhigyn eiddil efo dail ar ffurf calon wrth ei fôn, a nifer o flodau glas golau ar un goes.

Cloch y bugail yw'r enw safonol a geir yn llyfr newydd* yr Amgueddfa Genedlaethol: 'Enwau Cymraeg ar blanhigion' (1995), ond mae hefyd yn cydnabod y cyfoeth o enwau lleol ar flodau. Mae'r llyfr yn rhestru 11 enw am y blodyn arbennig yma -harebell yn Saesneg- gan gynnwys rhai hyfryd fel clychau tylwyth teg, clychlys crwnddail a croeso haf.

Afalau surion bach.

 Hefyd ar hyd y ffordd 'roedd y gwrychoedd yn doreth o ffrwythau'r hydref; drain duon yn drwm o eirin tagu, hefyd afalau surion ac aeron coch y ddraenen wen a'r criafol yn lliwio'r tirlun. 'Roedd y cnau cyll eisioes wedi diflanu, ond ar ran isa'r ffordd 'roedd carped o gnau castan a mes ar lawr. Mae eleni yn flwyddyn aruthrol i ffrwyth y dderwen, a dylai fod bwyd digonol i'r wiwer lwyd a sgrech y coed dros y gaeaf. Maent yn cuddio mes trwy eu claddu, ac mae rhai yn blaguro ac yn datblygu yn goed ifanc os cant lonydd rhag pori.

Criafol

Cynefin y goedwig dderw yw un o'r pwysicaf  yng Nghymru i fywyd gwyllt gan eu bod yn gartref i gannoedd o fathau o bryfed, adar ac anifeiliaid, ac mae nifer o ardaloedd dan warchodaeth yn y fro, fel Ceunant Llennyrch, Coed Camlyn a Choed y Rhygen, fel Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol.

Ystyrir ceunentydd cul a serth yr ardal hefyd yn bwysig drwy Ewrop gyfan am eu mwsoglau, cennau a rhedynnau, gyda nifer o rai prin i'w gweld.
-------------------------------------------------

* 1995 Dafydd Davies, Arthur Jones. Disodlwyd gan gyfrol 2 Cyfres Enwau
Creaduriaid a Phlanhigion, Cymdeithas Edward Llwyd: Planhigion
Blodeuol, Conwydd a Rhedyn (2003)

Erthygl gan Paul Williams, a ymddangosodd yn rhifyn Tachwedd 1995. Lluniau PW.

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Gwynfyd -crwydro

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro. Ond y tro hwn, ddim o'r archif, ond o rifyn Medi 2015.

Fuodd hi fawr o haf naddo. Er nad yn braf a chynnes, mi gawson ni ddigon o ddyddiau sych i fedru crwydro rhai o lwybrau’r fro. Mi fues i’n ail-droedio rhai llwybrau, a dilyn ambell i drywydd newydd hefyd, a chael amser wrth fy modd bob tro. Mae’n hawdd meddwl bod angen neidio yn y car i fynd am dro i rywle arall, ond mae amrywiaeth anhygoel o deithiau hir a byr yn cychwyn o ddrws y tŷ.

Mae Cwmbowydd yn cynnig sawl dewis i’r cerddwr, ac wrth ddilyn fy nhrwyn efo dwy o’r genod ganol Awst, mi gawsom ni fwynhau cyfoeth o flodau gwyllt mewn ardaloedd gwlyb wrth droed Cefn Trwsgl: tegeirian y rhos a llafn y bladur yn creu carped brith o biws a melyn, efo tamaid y cythraul ac amrywiaeth o fwsoglau yn glytwaith o wyrdd, melyn a choch.

Ymlaen â ni i’r ffordd fawr yng ngwaelod allt Dolwen, croesi’r afon, a throi ‘nôl i gyfeiriad y Blaenau heibio Llennyrch Moch, a gweld planhigion rhyfeddol chwys yr haul –sundew yn Saesneg- ar gors fach Neuadd Ddu, efo’u dail gludiog i ddal pryfaid a chael cynhaliaeth mewn lle gwlyb, sur a di-faeth. Eistedd yno am ychydig i wylio gweision neidr, yn hedfan ‘nôl a ‘mlaen dros y siglen yn hela’u tamaid. Gwaëll ddu (black darter) oedd yr unig rai inni weld y diwrnod hwnnw, gwas neidr sy’n fodlon ei fyd mewn pyllau bach yn ucheldir Gwynedd. Mi fu’n haf sâl iawn am weision neidr ar y cyfan, gwaetha’r modd.

Y Fechan yn astudio gwäell ddu fenywaidd. Llun PW.

bwrned 5 smotyn

O’r fan hyn gall rywun ddewis llwybrau i gyfeiriad Tyddyn Gwyn, neu heibio’r Neuadd Ddu a dilyn y rheilffordd, i lawr i Ffordd Cwmbowydd, neu i Benygwndwn.

Wrth gornel isa’r fynwent, mi fuon ni’n gwylio pedwar math o löyn byw yn hel neithdar o’r blodau, yn ogystal â’r gwyfynnod bwrned hardd du-a-coch sy’n hedfan yn ystod y dydd, yn wahanol i gymaint o’n moths eraill ni.

Mae sgrechian a gwibio’r gwennoliaid duon wedi peidio ers iddynt adael am wres Affrica yn wythnos cyntaf Awst, ac mae’n rhyfedd meddwl na fydd cywion eleni’n cyffwrdd tir eto nes y don’ nhw’n ôl yma i fagu cywion eu hunain mewn dwy neu dair blynedd! Adar rhyfeddol; ymysg yr olaf o’r adar mudol i gyrraedd Cymru, a’r cyntaf i adael. Mae’r rhain yn byw bywyd cyflym iawn.  Dwi’n edrych ymlaen at ddyddiau hirfelyn tesog y flwyddyn nesa i gael eu croesawu’n ôl.

Er gwaetha’r enw, tydi’r gwennoliaid duon ddim yn perthyn i’r wennol gyffredin o gwbl. Mae’r rhain yn dal i’w gweld ym mis Medi ond buan iawn yr ân’ nhw hefyd.

Tra’n crwydro ar ddiwrnod arall efo’r merched, roedd gwennoliaid yn gwmni i ni wrth iddynt hela’n isel dros domennydd chwarel Maenofferen. Roedd hi’n sych pan oedden ni’n cychwyn, gan gymryd y dyn tywydd wrth ei air.

Cerdded heibio’r Fuches Wen ac i ben allt Hafod Ruffydd. Oddi yno i ben y domen ac ymlaen i Faenofferen, a chyfarfod gwaelod y cwmwl wrth ddringo’n uwch, a chael ein hunain mewn niwl dopyn yn fuan iawn. Un funud yn gweld y dref oddi tanom, ac wedyn, gweld dim. Roedd hi fel cerdded trwy ddrws i ystafell arall a’r llenni wedi cau.

Ymhen dim daeth i dywallt y glaw, a fflachio mellt, ac mi fuon ni’n rhedeg a chwerthin bob yn ail, gan gyrraedd adref yn wlyb at ein crwyn. Ond wedi cael pnawn i’w gofio.

Waeth be fo’r tywydd, mae llwybrau Stiniog yn werth eu dilyn. Cewch weld archaeoleg a hanes, bywyd gwyllt, a chelf a diwylliant, i gyd mewn cwta awr o grwydro.

Mi ges i nifer o ddyddiau cofiadwy cyn gorfod dychwelyd i’r gwaith ar ddiwedd haf na fu. Gwyn fy myd.
-------------------------------------------

Ôl-nodyn. Ar ôl i'r uchod ymddangos yn Llafar Bro, ges i neges gan y swyddog hysbysebion yn dweud y dylia pob naturiaethwr gwerth ei halen wybod bod tywydd gwael ar ei ffordd pan mae gwennoliaid yn hedfan yn isel, ac y dyliwn roi mwy o goel yn arwyddion natur yn hytrach na choelio dynion tywydd! Gwir y gair, diolch Gwil!
-------------------------------------------

Awdur cyfres Gwynfyd ydi Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Gwynfyd -cywion a gwyfynnod

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro; y tro hwn o rifyn Gorffennaf 1997.

Mae’n anodd credu weithiau bod rhai o’n adar prydferthaf ni wedi dechrau eu bywyd fel cywion di-sylw a hyll.  Mae nifer o gywion bellach yn amlwg o’n cwmpas ar ôl gadael y nyth, ond llawer ohonynt yn dibynnu ar eu rhieni o hyd am fwyd ac arweiniad.

Yn Fron Fawr, a phob stryd arall, roedd cywion adar to yn ymddangos ar wifrau ger eu tyllau drwy fis Mehefin, ac yno eisteddent fe peli brown, swnllyd o blu mân, yn aros pryd.

Ar un o byllau’r Ddwyryd, ger Maentwrog mae gwennoliaid a gwennoliaid-y-glennydd yn plethu ymysg eu gilydd ac yn methu’n glir ag efelychu dull cain yr oedolion o yfed o’r afon tra’n hedfan.  Mae ambell un yn methu’n llwyr ac yn glanio ar y dŵr, cyn codi ar frys; ac eraill yn ymddangos yn chwithig eu hymdrechion.  Buan iawn wrth gwrs y byddant yn gwisgo plu hyfryd yr oedolion ac yn llwyddo i yfed yn osgeiddig.

Cywion titw mawr. Llun- PW

Gerllaw, ger un o ffermydd y dyffryn, gwelais resiad o gywion gwennol y bondo yn eistedd yn drefnus ar weiran lefn ffens derfyn.  ‘Roedd pob un yn ddistaw iawn nes cyrrhaeddodd un o’r rhieni gyda llond pig o bryfetach, a dyma ddechrau côr o gardota aflafar.

Cywion eraill a fu’n amlwg yn ystod y mis fu’r titws amrywiol ddaeth i’r ardd i fysnesu, efallai yn dilyn hen adar sy’n gwybod bod cnau a hadau yno dros y gaeaf.

Gwyfynnod bwrned. Llun- PW

Golygfa y mis i mi heb os, oedd cerdded trwy dwyni tywod Harlech ymysg cannoedd o
wyfynod bwrned oedd newydd ddod o’u piwpa.

‘Roedd y pryfaid rhyfeddol du a coch yma yn bwydo a chlwydo ar amrywiaeth eang o blanhigion.
Gwelais chwech ohonynt ar un tegeirian bera, a phump ar un clefryn, ynghŷd â degau yn codi gyda phob cam gennyf drwy’r tyfiant.

Efo blodau unigryw yr ardal, cyfranodd hyn at fore gwerth chweil o waith yn ein cynefin rhyfeddol yma yng Ngwynedd.

-------------------------------

Awdur cyfres Gwynfyd oedd Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Gwynfyd- Un wennol...

Mae erthyglau am fywyd gwyllt ein bro wedi ymddangos o dro i dro ers sefydlu Llafar Bro ym 1975. Ymddangosodd cyfres 'Gwynfyd' gan Paul Williams am dair, bedair blynedd yn y nawdegau. Dyma ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 1996, yn dathlu dyfodiad y gwanwyn.

Dyma yn bendant gyfnod gorau'r flwyddyn i mi. Mae'r cefn gwlad yn dechrau adfywio, ac ymwelwyr (nace, dim twristiaid!) yn dechrau cyrraedd eto.

Erbyn dyddiad cyhoeddi rhifyn Mawrth, yr oedd wyau llyffant wedi ymddangos mewn llawer o byllau, a gwelais glwstwr yn uchel iawn ar lethrau Moel Hebog. Erbyn cyhoeddi'r rhifyn yma, mae'n debyg y bydd cryn dipyn o wennoliaid wedi cyrraedd y fro; mae ambell aderyn unigol wedi ei weld ar yr arfordir ers canol Mawrth.

Gwennoliaid yn nythu mewn gweithdy yn Stiniog. PW

Y ceiliogod sy'n teithio cyntaf o'u safle gaeafu yn ne Affrica, gyda'r ieir yn dilyn, a dychwelant i'r un ardal bob blwyddyn. Mae'r adar yma yn treulio rhan helaeth o'r dydd yn yr awyr, ac felly un o'r golygfeydd rhyfeddaf ohonynt yw eu gwylio yn plymio dros wyneb llyn neu afon i yfed. Os cawn haf poeth a sych eto eleni, safle da i wylio hyn fydd Llyn Trawsfynydd: mae llwybr delfrydol ar draws argae Hendre Mur (rhwng y clwb cymdeithasol a chanolfan ymwelwyr yr atomfa) a enwir ar ôl un o'r ffermydd a foddwyd wrth greu y llyn yn y 1920au.

Hefyd yn cyrraedd yn ôl i'r ardal fydd gwennol y bondo, ac erbyn mis Mai, y wennol ddu, sydd yn debyg, ond ddim o'r un teulu.

Faint ohonom fydd wedi clywed y gog erbyn i hwn ymddangos dybed? Mi glywais ddeunod y ceiliog am y tro cyntaf ym 1995 ar Ebrill y 14eg yng Nghernyw.

Golygfa a'm plesiodd ym mis Mawrth oedd pâr o wyachod mawr copog yn eu plu haf yn cynnal 'dawns' paru ar lyn Traws. Treuliodd y ddau ugain munud yn nofio at eu gilydd tra yn ysgwyd eu pennau a siglo eu gyddfau o ochr i ochr, cyn i'r iar hedfan yn isel dros y dŵr a disgwyl i'r ceiliog ei dilyn, a dechrau'r ddawns eto.

Mae ceiliogod gylfinir wedi bod yn galw gyda'r nos ym mis Mawrth, uwch ben Heol Jones a Fron Fawr, i hawlio eu tiriogaeth. Dyma aderyn arall sydd wedi dioddef dirywiad oherwydd sychu tiroedd a phori mwy dwys; er enghraifft yn ôl yr RSPB, magodd 15 pâr ar y Migneint ym 1977, ond erbyn 1994 dim ond 7 pâr nythodd.

Taith ddifyr y mis yma fyddai i Gastell y Bere yn ne Meirionnydd. Ar y 25ain o Ebrill 1283, ildiodd y Cymry eu castell olaf i fyddin Lloegr ar ôl marwolaeth Llywelyn ein Llyw Olaf. Gerllaw, mae Craig Aderyn, lle gwelir mulfrain (neu bilidowcars) yn clwydo cryn bellter o'r môr, ac hefyd cyfle i weld y frân goesgoch a'r hebog tramor.

Cofiwch hefyd, mai rwan, cyn i'r coed ddeilio yw'r amser gorau i weld adar eraill fel y gwybedog brith a'r tingoch.