Lein Blaenau-Traws

Yn rhifynnau Medi a Hydref 2023 roedden ni’n adrodd am obaith newydd yn lleol i gael rhyw fath o ddylanwad ar ddyfodol y lein yma, ond mae’r rhwystredigaeth yn parhau! 

‘Nid Diwedd y Lein’ 

Bu Llafar Bro yn holi a chwilio am unrhyw newyddion neu ddiweddariad i’n darllenwyr. Yn y cyfamser mae llawer o ddisgyblion Ysgol y Moelwyn wedi colli’r gwasanaeth bws oherwydd eu bod yn byw’n ‘rhy agos’ i’r ysgol. Mae Congl-y-wal yn bell i gerdded adra yn y glaw tydi! Ond mewn difrif onid ydi hyn yn reswm dilys ARALL dros greu llwybr cerdded a beicio diogel a gwastad ar hyd yr hen lein?!

Pont Fawr Pengelli. Llun Paul W

Medd y Cynghorydd Elfed Wyn ap Elwyn am y rheilffordd: 

“Mae na gais wedi mynd mewn ers dipyn o fisoedd bellach er mwyn cael trwydded gymunedol i berchnogi rhan o'r lein - darn bach o groesfan Cwmbowydd draw at y bont gynta. Rhybuddiodd y bobl o Network Rail basa'r cais yn cymryd hir, oherwydd be ddigwyddodd o'r blaen hefo'r grŵp dwytha [criw oedd eisiau rhedeg trên bach i ymwelwyr]. Felly aros am y golau gwyrdd ydan ni rwan - a bydd fanna'n gam mlaen wedyn i adeiladu perthynas a pherchnogi mwy o'r lein.

Yn ogystal a hynny, mae tîm arall o Network Rail wedi bod yn glanhau'r darn dan sylw, ond oherwydd yr adar yn nythu mae pethau ar stop tan yr hydref, a gobeithio'n ailddechra’n fuan. Dyna lle ma petha arni ar hyn o bryd, poenus o araf ond dwi'n obeithiol daw atab yn fuan”.

Un arall fu’n ymgyrchu ar ran y gymuned ydi Ceri Cunnington, Cwmni Bro Ffestiniog, ac meddai o: 

“Mae gwirioneddol angen rhoi pwysau ar yr awdurdodau a Llywodraeth Cymru am y lein yma erbyn hyn. Petai o wedi ei leoli mewn unrhyw rhan arall o'r wlad bydda' fo'n lwybr cerdded, becio a hamddena erbyn rwan!

Dwi wedi cysylltu efo adran 'Active Travel' y llywodraeth sawl gwaith ac heb ddim lwc. Dyfal donc..! Daeth Ken Skates, y Gwenidog Economi, Trafnidiaeth, a Gogledd Cymru fyny i’r Blaenau rhai misoedd yn ôl a codwyd mater y lein. Dim ymateb o'i swyddfa wedi hynny!

Roedd erthygl ddifyr ar wefan Cymru Fyw y BBC ar y 30ain o Awst, ‘Cynnydd mewn cerdded a seiclo yn boenus o araf’ gan Steffan Messenger.  Hollol wir! Llywodraeth Cymru yn llawn stratagaethau ac addewidion da ond byth yn cyflawni. Dorwch y rhyddid ac adnoddau i’r cymunedau ac mi awn ni ati i gyflawn ar eich rhan chi!"

Diolch gyfeillion; rydym yn edrych ymlaen yn arw am fyw o newyddion maes o law.
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Medi 2024

CHWARAE TRÊN?

Hen Lwybrau, rhan 4

Pennod arall o gyfres Hen lwybrau a ffyrdd ein bro, gan golofnydd Stolpia, Steffan ab Owain.

Dyma barhau ychydig eto gydag enwau rhai o hen lwybrau a ffyrdd ein bro. Fel y gwyr rhai ohonoch defnyddir amryw o lwybrau’r fro gan bysgotwyr brwd ‘Stiniog a’r cylch. Gwn am o leiaf ddau lwybr a elwir wrth yr enw ‘Llwybr y Pysgotwyr’ neu ‘Llwybyr ‘Sgotwrs’ ar lafar.

Llwybyr Sgotwrs
Ceir un llwybr o’r enw hwn yn ymyl y ffordd fawr gerllaw hen derfyn y sir a therfyn plwyf Dolwyddelan fel yr eir am Fwlch Gorddinen neu’r Crimea. Arwain at Lynnoedd Barlwyd y mae hwn ac mae rhan ohono yn croesi’r ‘Domen Sgidia’ ac yn codi i fyny heibio hen dyllau chwarel fach Clogwyn Llwyd ac yn mynd dros y gefnen y tu isaf i Foel Barlwyd a draw heibio’r hen gorlannau at y llynnoedd.

Y Domen Sgidia a'r Clogwyn Llwyd. Llun -Paul W

Y mae llwybr arall yn mynd draw o gyffiniau Cae Clyd beibio ffermydd Bron Manod a Chae Canol Mawr ac ymlaen hyd at y ffordd yng Nghwm Teigl. Yna, mae’n codi i fyny heibio hen Chwarel Alaw Manod a Nant Drewi a thros y rhostir a’r corsydd tuag at Lynnoedd Gamallt. Gosodwyd cerrig gwynion hwnt ac yma ar hyd ochr y llwybr gan yr hen bysgotwyr er mwyn iddynt godi’r llwybr mewn tywyllwch neu ar niwl.

Llwybr y Gweithwyr
Dyma’r enw a ddefnyddid ar yr hen lwybr sy’n dod o gyfeiriad Blaen Nantmor, heibio i Lyn Llagi a draw am y Foel Druman a thros ochr ogleddol Yr Allt Fawr ac i lawr drwy Fwlch y Moch, heibio Llyn Iwerddon am Chwarel Oakeley. Llwybr y chwarelwyr a gerddai’r holl ffordd o Feddgelert a’r cyffiniau oedd hwn yn y dyddiau a fu. Byddai’r gweithwyr hyn yn aros mewn baricsod am yr wythnos waith a cherdded adref yn eu holau ar hyd yr un llwybr ar ddydd Sadwrn a hynny drwy bob tywydd, wrth gwrs. 

Canodd Dewi Mai o Feirion gerdd am yr heb lwybr hwn, sef O Wynant i Ffestiniog; yn Cymru (OME) 1911. Dyma ran ohoni:

Moel Druman sydd fel oriel aur y wawrdydd
Yn awr yn ymddyrchafu o fy mlaen
Ac yma’r ymohiriaf fel ymdeithydd
I weld y golygfeydd sydd ar daen;
Heb oedi’n hir ar ael y Foel awelog,
Ymlwybraf heibio i Gwm Mynhadog gun;
Ar aelgerth yr Iwerddon uwch Ffestiniog
Yn hynod o ddisymwth caf fy hun.

Gyda llaw, gosodwyd cerrig gwynion ar ochr yr hen lwybr hwn hefyd gan yr hen chwarelwyr a fyddai’n gorfod ymlwybro ar ei hyd yn oriau man y bore ac mewn niwl a thywyllwch yn aml iawn. Y tro diwethaf y bum i fyny ar ochr Yr Allt Fawr nid oedd yr un ohonynt i’w gweld yna mwyach.

Llwybr Sara a Llwybr Lladin
Llwybr yn rhedeg i lawr o wely hen ffordd haearn Chwarel Rhosydd a heibio Pant Dŵr Oer ac Incleniau Chwarel Croesor ac yna draw am Moelwyn Banc yng Nghroesor yw hwn. Bum yn meddwl, tybed a oedd rhyw fath o lwybr anhygyrch yma cyn iddynt ddechrau datblygu’r chwareli a phwy oedd y Sara yma a adawodd ei henw ar y llwybr hwn?

Gan y cyfaill Edgar Parry Williams y clywais am Lwybr Lladin gyntaf. Llwybr igam-ogam yn codi i fyny o Flaen Cwm (Croesor) am Chwareli Croesor a Rhosydd yw hwn. Tybed a wyr un o ddarllenwyr Llafar rywbeth amdano?

Ffordd Goch
Soniais o’r blaen am y Ffordd Las ger Dolwen, onid o? Wel, hen ffordd drol yn rhedeg oddi wrth hen ysgoldy Rhydysarn draw at dy gwair Plas Meini yw’r ‘Ffordd Goch’.
Diolch i ddau o gyn-drigolion Rhydysarn am yr wybodaeth. Mae’n bur debyg mai ar ôl lliw y tir gerllaw y derbyniodd yr hen lwybr hwn ei enw ac wrth gwrs, mae’r Allt Goch ryw chwarter milltir uchlaw hefyd, onid yw?

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2003

Rhan 1 y gyfres
 

Erthygl Sgotwrs Stiniog

 

Pytiau Cymunedol

Antur Stiniog- Eiddo cymunedol
Cafwyd diwrnod agored ar safle Encil, oedd yn gyfle gwych i sgwrsio gyda’r cyhoedd, yn enwedig y rhai sy’n byw yn lleol i’r datblygiadau. Roedd yr ymateb yn bostif iawn, a cafwyd llawer o syniadau am be fuasai rhai yn ei hoffi ar dir yr hen Dŷ Golchi. 

Arddangoswyd hefyd gynlluniau (perchennog preifat) ar gyfer datblygu’r hen Glwb Sgwash.
Rydym yn falch i gyhoeddi bod y mwyafrif o’r rhai a fynychodd yn rhannu’r un weledigaeth ag Antur Stiniog am Stryd yr Eglwys.

Mae’r cwmni toi lleol Original Roofing wedi gorffen adnewyddu’r to, a bydd hyn yn help i sychu’r adeilad allan, cyn i’r prif ddatblygiadau gychwyn gan gynnwys ail-godi’r wal flaen. Yn ystod y gwaith byddwn yn defnyddio tir y Tŷ Golchi dros dro fel storfa a safle adeiladu.
Mi fydd gwaith yn cychwyn ar adnewyddu blaen siop Roial Stôrs yn fuan hefyd.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno mewn egwyddor i roi dros £200 mil o’r Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol ar gyfer  datblygu’r hen Aelwyd, ac mi fyddwn yn rhoi tendrau allan yn y dyfodol agos, er mwyn rhoi dyfodol cyffrous i'r hen adeilad arbennig yma.

Llwybr Llesol
Cynlluniau eraill gafodd eu rhannu ar ‘ddiwrnod agored’ Stryd yr Eglwys yng ngardd Encil, oedd rhai y Cyngor Sir i ddatblygu llwybr diogel i gerddwyr a beicwyr o gylchfan Bwlch y Gwynt i’r Llechwedd. 

Bydd y palmant yn cael ei ledaenu mewn ambell le er mwyn rhoi digon o le i greu llwybr oddi ar y ffordd fawr. Bydd beicwyr yn cael eu cyfeirio o dŷ Dolawel i lawr lôn yr hen ysbyty ac i fyny trwy Rhiw -yr unig ran lle bydd beics yn rhannu’r llwybr efo ceir, ond o leiaf na fydd raid cystadlu efo traffig yr A470 ar y darn cul peryglus heibio gwesty baltic. 

O geg y ganolfan ail-gylchu bydd ynys newydd i ganiatâu i gerddwyr groesi’n ddiogel a’r beicwyr yn aros ar y chwith i fyny’r allt. Rhan o raglen ehangach ydi hyn i ddatblygu llwybrau llesol trwy’r sir.

Tarian Tenis

Mi gawsom ni hanes dwy gwpan arian mewn rhifynnau blaenorol, cais am wybodaeth am darian sydd gennym y tro hwn:

 

Tybed a oes unrhyw un o ddarllenwyr Llafar Bro yn gwybod hanes neu leoliad tarian a wnaed o garreg leol yn y 1950au gan fy niweddar dad, William Owen.

 

Un o'r dynion hynaf a drefnodd y twrnamaint oedd 'Tug' Wilson, peiriannydd a ddaeth i'r Blaenau i weithio yng ngorsaf bŵer Stwlan. Un arall o'i bwyllgor oedd Mrs Lydia Owen, athrawes yn Ysgol y Moelwyn, a llawer o bobl leol.
Cysylltwch â gwyndaf.owen@hotmail.com Diolch.

- - - - - - - 

Addaswyd o ddarnau a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2023

Hen Lwybrau, rhan 3

Pennod arall o gyfres Hen lwybrau a ffyrdd ein bro, gan golofnydd Stolpia, Steffan ab Owain.
 

Y tro hwn rwyf am bicio i rai o’n chwareli llechi a chrybwyll am un neu ddau o’r enwau sydd, neu a fu’n, gysylltiedig â nhw. Dechreuaf gyda’r ‘Llwybr Cam’ a berthynai i hen Chwarel Holland gynt.

Y LLWYBR CAM

Efallai y dylwn ddweud yn gyntaf fod yr hen ‘Lwybr Cam’ gwreiddiol wedi ei gladdu o dan Domen Fawr yr Oakeley ers blynyddoedd lawer. Bellach, dim ond hen luniau ac atgofion amdano sy’n aros. 

Yn ei gerdd ‘Penygroes a’r Dinas’ hiraetha Bryfdir am ei chwaer fach a laddwyd yn nhroed Inclên Fawr Holland ac am ei gyfeillion a drigai gerllaw yr hen Lwybr Cam:

Collasom hwythau yn eu tro
O dan gysgodau’r hwyr,
A chyda hwy aeth swyn y fro
I ryw anghofrwydd llwyr;
Mae plant y Dinas heb un fam
I ysgafnhau eu croes,
A chwyno wrth y Llwybr Cam
Mae meibion Pen y Groes.

Credaf mai oddeutu 1903-4 y gwnaed y Llwybr Cam presennol, sef yr un igam-ogam sydd a’i droed ger y Dinas a’i ben uchaf ar Bonc y Gloddfa Ganol. Ar un adeg ceid llwybr bach arall gyferbyn a phen y Llwybr Cam yn codi i fyny i Bonc yr Injian Uchaf yn Chwarel Holland, ond nid yw yno mwyach.

Llun- Paul W

LLWYBR Y CEFFYLAU

Ar dir hen Chwarel yr Oakeley y ceir yr hen lwybr hwn hefyd, a rhed o ymyl canol Allt Talywaenydd dros geg y Twnnel Mawr i gyfeiriad yr hen Lefel Galed a phen gogledd-orllewin yr hen Bont Fawr. Gelwir ef wrth yr enw hwn oherwydd dyma’r ffordd neu’r llwybr a ddefnyddid ar gyfer mynd a’r ceffylau at eu gwaith o dan y ddaear, neu’n wir, i weithio ar rai o bonciau’r chwarel, hefyd. 

Byddid yn tywys y ceffylau a weithiai o dan y ddaear draw am y Lefel Galed a thrwodd at y ‘Trwnc Mawr’ ar Bonc DE a fodd bynnag, pan ganai’r corn ddiwedd dydd nid oedd raid i neb ddangos y ffordd adref iddynt byddent fel llanciau ifainc y chwarel yn ei sgrialu adref am eu te i’r stablau a fyddai y tu ôl i Gapel y Rhiw.

Gyda llaw, nid ymhell o’r fan lle byddai ceg y Lefel Galed ceir llwybr neu risiau llydan o llechfaen, neu gerrig glas, fel y dywedwn i, a elwir yn ‘Llwybr John Jones Williams’ ac a wnaed gan un o swyddogion Chwarel Oakeley rai blynyddoedd yn ôl. Dywedir iddo fynd ati hi i wneud y llwybr hwn er mwyn ei gynorthwyo i golli ychydig o bwysau. ‘Beryg iawn, y bydd yn rhai i minnau fynd ati i wneud llwybr yn rhywle hefyd!

LLWYBR Y GASEG WEN

Dyma lwybr arall sydd wedi ei enwi ar ôl un o gesyg y chwarel. 

Yn ôl yr hanes, cafodd yr hen lwybr hwn sy’n rhedeg o ymyl hen Chwarel y Moelwyn ac uwchlaw Llyn Stwlan a thraw am Fwlch Cerrig Gleision a Chwarel y Rhosydd ei enw ar ôl i ryw gaseg a weithiai yn y Rhosydd gael ei dychryn un tro a rhusio cymaint fel y carlamodd nerth ei charnau ar hyd y llwybr hwn yr holl ffordd adref. Mae eraill o’r farn mai hwn oedd llwybr arferol y gaseg wen i fynd a dod at ei gwaith bob dydd yn y chwarel.

FFORDD YR IDDEW MAWR

Wrth gerdded ar hyd Llwybr y Gaseg Wen i Fwlch Stwlan deuwn at hen ffordd laswelltog a wnaed yn wreiddiol yn 1825 pan bu Nathan Meyer Rothschild yn treio ei law ar agor chwael lechi yn ngesail y Moelwynion. Gwnaed y ffordd hon iddo gan gontractwyr o’r enw Benjamin a Richard Smith, sef dau frawd, Joseph Tyson yn oruchwyliwr, ac un John Rogers. 

Priododd Benjamin Smith ag un o ferched y Cassons ac rwyf yn rhyw dybio fod Robert Rogers a briododd Catherine, chwaer Tanymarian yn perthyn i’r John yma. Dywedir iddynt ail-wneud yr hen ffordd tua 1840, ond i amryw o’r hen bobl ‘Ffordd yr Iddew Mawr’ yw ei henw hyd heddiw, h.y. ar ôl yr hen Nathan Rothschild. 

Dywedodd y cyfaill Edgar Parry Williams, Croesor wrthyf y byddai rhai o’r hen do yn galw’r hen ffordd yn ‘Llwybr Roth’, hefyd, ar ôl Rothschild, yn ddiau. Wel, pwy fuasai’n meddwl bod yr enwau lleoedd hyn wedi parhau cyhyd, ynte?

O.N.
Diolch i amryw o’r darllenwyr am gymryd diddordeb yn yr hen lwybrau a rhannu eu hanesion gyda mi. Efallai y cawn ddarllen am rai ohonynt cyn bo hir. Tan y tro nesaf, mwynhewch y cymowta a’r rhodianna.
- - - - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2003

Pennod 1 y gyfres

Rhan 4

Hen Lwybrau, rhan 2

 Ail ran Hen Lwybrau a Ffyrdd ein Bro, o gyfres Stolpia, Steffan ab Owain, o ugain mlynedd yn ôl.

Ceir sawl enw am lwybr troed neu ffordd gul hwnt ac yma yn Nghymru. Er enghraifft, disgrifir rhai fel 'ffordd drol' gennym ni yn y parthau hyn o Feirion, tra defnyddir 'lôn gert' am yr un peth gan ambell un yn Eifionydd.

Enw diddorol arall ar lwybr llydan neu ffordd fach gul yw 'hwylfa' ac fe'i ddefnyddir hyd heddiw mewn rhannau o Ardudwy a de Meirionnydd. Deallaf mai Hwylfa Gwyddau y gelwir un ohonynt yng Nghwm Nantcol. Ceid tŷ o'r enw Hwylfa Groes yn y cyffiniau gynt hefyd, ac onid oes lle o'r enw Hwylfa'r Nant yn Harlech? Ceir enghreifftiau eraill yn hen sir Gaernarfon a sir Ddinbych hefyd, megis Hwylfa'r Ceirw yn Llandudno a Pen yr Hwylfa yn Llansannan.

TŶ COCH YR HWYLFA

Ar un adeg ceid tŷ o'r enw yma nid ymhell o Bont y Wynnes a hen welyau carthffosiaeth y Manod. Dyma oedd ei enw'n llawn yn ôl cofrestrau'r plwyn am yr 1820au er mai Tŷ Coch y gelwid ef ar lafar gwlad diweddar. Erys ei adfeilion yno heddiw ond ychydig iawn o bobl yr ardal sy'n gydnabyddus â'r lle bellach. Bum yn meddwl tybed pa ffordd fach a gyfeirid ati yn yr hen enw a fyddai arno? O edrych o'n cwmpas yn y rhan yma gwelwn fod 'Hen Ffordd y Plwy' yn rhedeg nid nepell o'r fangre, sef yr hef ffordd a ddefnyddid gan ein teidiau gynt i gludo llechi gleision eion chwareli o Gongl-y-wal ac i lawr i'r ceiau ar y Ddwyryd yng ngwaelod gwlad.

Ffordd drol arall a ddylid ei hystyried hefyd yw'r un a red i lawr o'r neuadd Ddu a heibio adfeilion tyddyn Llennyrch y Moch, i'r gorllewin o'r Tŷ Coch. Tybed ai cyfeirio at un o'r rhain y mae'r 'hwylfa' yn yr enw hwn neu ai ryw ffordd fach arall sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn oedd dan sylw ganddynt? [*Gweler drafodaeth pellach isod. Gol]

 

LLWYBR YR ESGOB

Yr enw a ddefnyddid ar un o lwybrau hynafol ucheldir Abergwyngregyn gynt oedd Llwybr yr Offeiriad, a cheir sawl cyfeiriad at Lwybr y Pererinion yn Llŷn.

Pa fodd bynnag, yma yn y Blaenau bu gennym ninnau hen lwybr troed neu lwybr march o'r enw Llwybr yr Esgob. Yn ôl beth ddywedodd fy niweddar gyfaill Bob Roberts, Tanygrisiau wrthyf, rhedai'r hen lwybr hwn drwy'r tir a fyddai rhwng Maesyneuadd a Dolau Las ac yna draw i gyfeiriad fferm Tŷ'n Ddôl a fferm Cefn Bychan, ac ymlaen at dai Bryn Bowydd Newydd.

Llwybr esgob, yn edrych i lawr tuag at Gefn Bychan. Llun- Paul W

 

Yn ôl traddodiad lleol, ar hyd y llwybr hwn y marchogai esgobion Bangor pan oeddynt yn ymweld â'r rhannau hyn o'u hesgobaeth.

LLWYBR Y MEIRW

Ar ôl imi ysgrifennu'r pwt am Ffordd y Meirw yn rhifyn Mehefin cefais ymweliad gan Mrs Rhiannon Jones, Caeffridd. Roedd hithau hefyd wedi clywed am hen lwybr tebyg gan ei mam, ond nid yr un a fu dan sylw gennyf fi.

Roedd Llwybr y Meirw yn mynd rhwng hen siop Bryn Gwyn ac Angorfa a thros Pen Banc ffatri a draw am Blaen Dyffryn ayyb. Diolch yn fawr am yr wybodaeth yma. Yn wir nid oeddwn wedi clywed dim son amdano o'r blaen. Tybed os mai ar hyd y llwybr hwn y byddai hen bopl Glan-y-pwll a Rhiwbryfdir yn cludo'u meirw ar elor i lawr i eglwys y Llan cyn bod son am yr un capel na mynwent arall yn y plwyf? 

Anfonwch air atom os ydych â gwybodaeth neu'n cofio rhyw hanesyn am lwybrau'r fro.

- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2003

- - - - - - - - 

*Tŷ Coch yr Hwylfa: Y mae wrth gwrs ffordd drol dda yn mynd o'r ffordd fawr (ac hefyd o bont lein Tyddyn Gwyn) a heibio'r graig i Dŷ Coch, sy'n llwybr cyhoeddus hyd heddiw; be am honno fel yr 'hwylfa'?

Ond mae un posibilrwydd arall: enw'r graig ydi CLOGWYN YR WYLFA. (Ystyr Gwylfa ydi 'lle i wylio ohono/man uchel lle gellid cadw golwg ar yr ardal' ayb). Felly onid enwi'r tŷ ar ôl y graig wnaethon nhw yn hytrach nag ar ôl llwybr... Hynny ydi, Tŷ Coch yr Wylfa sydd yma yn hytrach na Thŷ Coch yr Hwylfa? PW, Awst 2023.

Neu a ddylai'r graig fod yn Glogwyn yr Hwylfa, wedi'i henwi ar ôl y llwybr?! Efallai na chawn fyth wybod yn iawn...

- - - - - - - - -

Pennod 1 y gyfres

Rhan 3

Hen lwybrau a ffyrdd ein bro

Rhan o gyfres Stolpia, Steffan ab Owain, o ugain mlynedd yn ôl.

Mi wn fod llawer ohonoch yn mwynhau mynd am dro ar rai o lwybrau'r fro pan fydd y tywydd yn caniatâu. Ers talwm a chyn dyddiau'r car a gwyliau tramor, nid peth dieithr oedd gweld lliaws o bobol y cylch yn rhodianna ar 'Lwybr Cwm Bywydd', a sawl llwybr arall ar ddyddiau braf yn yr haf.

Yn y dyddiau gynt ceid enw ar bob llwybr troed yn ein hardal, ond daeth tro ar fyd, a bellach adnabyddir y rhan fwyaf ohonynt wrth rif swyddogol. Efallai nad anniddorol a fyddai crybwyll rhai o hen lwybrau'r fro cyn iddynt fynd i ebargofiant a'u colli am byth.

FFORDD Y MEIRW

Dyma enw a glywais lawer blwyddyn yn ôl am yr hen ffordd a red heibio Plas Pengwern tuag at hen bont yr Ysgol Newydd a chodi i fyny gynt heibio Cae'r Blaidd a draw am Blas Blaen-y-ddôl. Y tebyglorwydd yw iddi gael yr hen enw hwn oherwydd mai ar hyd y ffordd hon y byddid yn cludo'r meirw o gyffiniau Tanygrisiau, Glan-y-pwll, a Rhiwbryfdir i fynwent eglwys y Llan yn y blynyddoedd maith a fu cyn datblygiad ein chwareli, y ffyrdd trol a'r ffyrdd tyrpeg diweddarach.

Ffordd y Meirw ger safle'r hen bont (tu ôl i'r ffotograffydd, Paul W)

Yn ôl cofnodion festri Ffestiniog am y flwyddyn 1879 methodd y bwrdd lleol a chau yr hen ffordd hon yn gyfangwbl er fod tirfeddianwr stad Pengwern, Fletcher-Wynne wedi mynd ati i agor ffordd newydd heibio fferm Brunrhug ar gyfer y drafnidiaeth gynyddol. Credaf mai un o'r rhesymau, os nad y rheswm pennaf y tu ôl i hyn, oedd am fod yr hen ffordd wedi bod yn 'llwybr elor' ac yn ôl coel gwlad, os cludid corff mewn arch ar hyd unrhyw ffordd, neu hyd yn oed trwy gae agored, roedd 'hawl' wedyn gan y werin ei dramwyo hyd ddydd y farn. 

Cofier, methais a gweld dim byd, hyd yn hyn beth bynnag, yng nghofnodion y festri na'r Bwrdd Lleol i gadarnhau'r gosodiad uchod. Eto'i gyd, y mae'r enw a roddwyd ar ran o'r hen ffordd hon, sef 'Ffordd y Meirw' yn awgrymu'n gryf fod rhyw sail iddo, onid yw?

Mi fyddai'n braf cael clywed un o ddarllenwyr Llafar Bro yn ategu hyn. Gyda llaw, diwedd y stori yn ôl y son oedd i ryw walch neu genau chwalu'r bont a groesai afon Teigl islaw'r Pandy yn chwilfriw. Saethwyd hi'n fwriadol gyda ffrwydron a rhoi atalfa ar rodio gweddill y ffordd am byth. Ai Pont yr Ysgol Newydd oedd enw hon? Byddai'n dda cael cadarnhad.

 

SARN HELEN neu FFORDD ELEN

Yn ddiau mae hi'n anodd credu heddiw fod rhai o'n llwybrau yn drybeilig o hen a bod ambell un yn dyddio mor bell yn ôl a'r cyfnod neolithig. Wrth gwrs, un o hen ffyrdd enwocaf dalgylch Llafar Bro yw'r ffordd Rufeinig a elwir Sarn Helen gan amlaf, neu Ffordd Elen gan rai haneswyr lleol. Cofier y mae 'sarn' yn gallu golygu hen ffordd neu le i groesi afon, megis cerrig llam neu math o gob.

Mae'n bur debyg fod Sarn Helen hyd yn oed wedi ei phalmantu ar hen 'ffordd' gyntefig a ddefnyddid yn flaenorol gan bobol yr Oes Efydd a'r Oes Haearn.

Rwan, ag ystyried am funud olion yr hen gladdfeydd cynhanesyddol a geir ar ochr yr hen ffordd hon, onid ydynt yn awgrymu'n gryf fod canrifoedd o dramwyo wedi digwydd arni cyn i'r un o filwyr Cesar droedio daear ein gwlad? 

Gyda llaw, weithiau byddaf yn rhyw feddwl mai llygriad yw Helen yn enw'r ffordd, ac mai 'Sarn Halen' oedd yr enw gwreiddiol arni... a gyda llaw, nid y fi yw'r cyntaf i awgrymu hyn chwaith. Yn wir, ceir sawl cyfeiriad at 'salt roads' yn hanes Lloegr hefyd. [Mae gennym 'Rhyd yr Halen' ar lwybr y sarn yn ardal Afon Gamallt onid oes? Gol. 2023]

Dywedir mai ar ôl i chwedl Helen Luyddog a Macsen Wledig gael ei phoblogeiddio y llygrwyd peth mwdral o enwau lleoedd er mwyn cynnwys enw Elen neu Helen ynddynt, e.e Dolyddelen am Dolwyddelan, ac mae sawl lle yn dal i ddioddef yr effaith hyd heddiw!

 

FFORDD LAS

Anodd iawn yw dweud pa mor hen yw'r llwybr glaswelltog hwn sy'n cychwyn wrth Benycefn ac yn rhedeg i lawr de-orllewin Cefn Trwsgwl am Dynycefn. Credaf fod yr hen lwybr, neu'r 'ffordd las' hon yn uno â sawl llwybr arall ar un adeg -Llwybr Cwmbowydd yn un ohonynt wrth gwrs. Yn ddiau, ceid llwybr arall yn mynd am ffermdy Dolwen ar un cyfnod; un arall yn codi tua Henblas a throsto i gyfeiriad Plas Pengwern... yn un arall yn cyfeirio at y Cymerau Uchaf ayyb.

Heb os nac onibai, y llwybr hwn oedd priffordd pobl Tanygrisiau pan aent i'r eglwys, y pandy a'r felin flawd, ac i'r ffeiriau yn Llan Ffestiniog erstalwm.

Ceir sawl lle o'r enw 'Ffordd Las' yng Nghymru a cheir nifer o leoedd a elwir 'Green Road' yn Lloegr hefyd.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2003

Rhan 2

Erthygl Llwybrau Sgotwrs

Crwydro -Moel Penamnen

Erthygl yn ein cyfres am lwybrau Bro Ffestiniog, gan Erwynj

 

Mae’n debyg petai rhywun yn gofyn i berson enwi mynyddoedd ‘Stiniog, byddai’r rhan fwyaf yn enwi y Moelwynion a’r ddau Fanod, ond mae i ddalgylch ein tref sawl copa swyddogol arall, gan gynnwys copaon Ysgafell Wen, Moel Druman, Yr Allt Fawr, Moel Penamnen a Chraig Ddu. 

Moel Penamnen. Llun- Erwynj

Yn wir mae 12 copa swyddogol ‘Nuttall’ -mynyddoedd dros 2000 droedfedd- o fewn ffiniau’r plwyf; roedd 13 cyn i’r Garn Lwyd, copa gogleddol y Moelwyn Mawr cael ei ddileu [Hir Oes i’r Moelwyn Mawr], yn ddi-seremoni rai blynyddoedd yn ôl, gan ei bod yn rhy fyr i gyrraedd statws mynydd swyddogol, a chofiwch dwi’n siwr y stŵr a greodd hynny ar y cyfryngau, wrth i bobl feddwl mai prif gopa Moelwyn Mawr cafodd ei ddileu!  

Mae’n bosib cerdded y copaon yma i gyd mewn diwrnod, drwy gwbwlhau taith heriol ‘Pedol Ffestiniog’: taith o ychydig dros 21 milltir o hyd, a dringfa o dros 6000 troedfedd!

Yn ystod y cyfnod clo cyntaf, cafwyd digonedd o amser i grwydro’r Moelwynion a’r Manod (hyd syrffed bron a bod!) ac hefyd cyfle i gyrraedd ambell gopa llai adnabyddus ein ardal.

Un o’r copaon yma ydi Moel Penamnen, ychydig i’r gogledd dref Y Blaenau, a digon anghysbell ei naws, gyda’r tir corsiog a’r llethrau serth ddim yn wahoddiad parod a charedig i’w dringo, ond yn ystod tywydd sych, mae’n un o’r teithiau cerdded hyfryta gall rhywun ei chyflawni o fewn ein plwyf, gyda’r daith yn cynnig ychydig o amrywiaeth, megis adfeilion chwarelyddol, rhostiroedd agored, ac ambell i lyn ar y ffordd.

Daeth hon yn ddipyn o ffefryn i mi yn ystod y cyfnod clo, rhaid cyfadde, felly dyma rannu un o’r llwybrau byddaf yn ei gerdded i’w esgyn.

I gychwyn y daith, ewch fyny o faes parcio Diffwys i gyfeiriad Trefeini, ag i fyny llwybr 104 sy’n arwain i fyny’r hen Dŷ Pwdin, trwy waelodion chwarel Maenofferen, heibio i adfail ‘Quarry Banc’ i dop inclên rhif 2 Rhiwbach. Oddi yma, anelwch eto ar i fyny, ag at beipiau a chafnau dŵr, a dilynwch hwy at hen dramffordd ('Ffordd Haearn') Rhiwbach.

Mae’r cerdded yn dipyn haws am sbel go lew, wrth ddilyn y dramffordd, heibio i lynoedd Bowydd, at hen chwarel Cwt y Bugail.

Dilynwch y ffordd drwy’r chwarel, i fyny’r domen ac ymlaen heibio’r hen dwll, dros y tir corsiog at ffens, a gwelir llwybr bras yn arwain dros y rhostir, tua’r chwith, ple gwelwch Foel Penamnen yn eich gwahodd yn y pellter. Mae’r cerdded yn weddol rwydd a chymhedrol i fyny’r ysgwydd, wedi dringo Foel Fras, am tua milltir a hanner, hyd cyrraedd y copa. Mae sgwar concrid OS yn marcio’r copa.
Oddiyma ceir golygfeydd gwych o fynyddoedd Eryri, o’r Arenig, drosodd i’r Rhinogydd, Aber y Ddwyryd, y Moelwynion, yna drosodd i’r Wyddfa a’i chriw, y Glyderau, a’r Carneddau.

Llun- Erwynj

I fynd lawr, ewch tua’r gogledd am ychydig, a dilyn ffens sy’n eich arwain at gefn Llyn Barlwyd Bach, yna cerddwch hyd ochrau dwyreiniol Llynoedd Barlwyd, tuag at argae Barlwyd Mawr.

Pe dymunir, i hirhau y daith, yn hytrach nag anelu at yr argae, gallwch barhau i ddilyn y ffens at gopa Moel Farlwyd, sydd wedi ei farcio â phentwr cerrig. I fynd lawr, ewch ‘mlaen gyda’r ffens, ag yna, yn lle ei ddilyn i lawr at gyfeiriad y Crimea anelwch i lawr yr ochr glaswelltog serth, yn ôl i gyfeiriad argae Llyn Barlwyd Mawr.

Mae trac y gellid ei dilyn yr holl ffordd lawr, tuag at chwarel Llechwedd, sy’n ymuno â llwybr cyhoeddus (wedi ei farcio) ychydig cyn cyrraedd peilonau ‘Zip World’, sy’n arwain heibio Llyn Fflags, a chefn pwerdy Maenofferen, cyn ail-ymuno â llwybr 104, yn ôl i lawr i’r dref. Rhaid pwysleisio, er bod llwybrau llawer mwy amlwg i’w dilyn lawr i’r dref drwy Llechwedd, rhaid cofio bod y chwarel ar dir preifat, ac yn dal yn weithredol, felly rhwng y sawl a’i gydwybod os mynnir ceisio short cut i lawr i’r dref!

Felly dyna chi, syniad am daith gerdded amgenach na’r copaon amlwg i chi ei drio o fewn cyffiniau’r dref!

Mae hon yn daith cymhedrol, ple mae angen esgidiau cerdded, a dillad addas, heb anghofio map, ac ychydig o synnwyr cyffredin!

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2021

Sgotwrs Stiniog -Llwybrau

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Yn y gorffennol rwyf wedi cerdded y ‘llwybr sgotwrs’ i’r ddau Lyn y Gamallt laweroedd o weithiau, a hynny ar bob awr o’r dydd a’r nos. Tybed a oes unrhyw sgotwr yn ei gerdded erbyn hyn? Dau ddarn o’r ‘llwybr’ i’r Gamallt a fyddai’n rhoi trafferth inni ar dro. Y cyntaf oedd yr un ar hyd Ffridd Cae Canol, sydd yn cychwyn o’r gamfa yn ymyl tŷ Cae Canol Mawr ac hyd at ffordd Cwm Teigl, lle mae’r afon yn mynd o dan y ffordd.

Os y digwyddai a bod yn niwl mynydd trwchus, neu yn noson dywyll iawn, ac anoddach fyth oedd cadw at y llwybr os y byddai’r ddau hefo’i gilydd, roedd hi mor hawdd colli’r llwybr ag anadlu. Digwyddodd hynny sawl tro inni, er fod yna ‘hen law’ ar y blaen yn arwain, a hwnnw’n gyfarwydd iawn a’r ‘llwybr’. Fwy nag unwaith y gwelais ni’n gorfod dilyn y clawdd mynydd sydd o dan Clogwyn Garw, y Manod Mawr, cyn medru cyrraedd y naill ben neu’r llall o Ffridd Cae Canol.

Dilyn Ffordd Cwm Teigl wedyn hyd at droed y Llechwedd Mawr, fel y’i gelwid, sy’n codi’n serth ar y llaw dde a gweddillion chwarel fach Alaw Manod ar ei ganol.

Manod Mawr, Clogwyn Garw, a Chwm Teigl, o Fryn Castell. Llun -Paul W

Ym mhen ucha’r Llechwedd Mawr mae’r ‘llwybr’ yn croesi yr hen ffordd Rufeinig - Sarn Helen, sy’n dod o Domen y Mur - ac yna anelu am yr Hen Waith Mein, fel y galwem yr olion cloddio am blwm sydd o hyd i’w gweld wrth droed clogwyn a phen isaf clawdd mynydd sy’n codi tuag at Lyn Bach y Gamallt.

Ar hyd y rhan yma o’r ‘llwybr’ y mae’r ‘Cerrig Gwynion’ wedi eu rhoi, a da oedd eu cael, yn arbennig ar noson dywyll fel y fagddu, neu pan yn niwlog.

Fe ganmolwyd ac fe fendithiwyd y ‘Cerrig Gwynion’ sawl tro am eu ‘cymwynas’ yn dod a ni i ben ein siwrnai’n ddiogel a didrafferth. Ond nid bob tro y digwyddai hynny chwaith. Collid y ‘llwybr’ weithiau a mynd i grwydro’n ddiamcan yng nghanol y tywyllwch a’r niwl.

Dyna pam yr oedd hi mor bwysig, a digwyddai hynny megis defod ar y siwrnai gyntaf i’r Gamallt ar ddechrau pob tymor, ein bod ni’n codi pob carreg wen o’r gwely yr oedd wedi’i wneud iddi hi ei hun dros y gaeaf, a’i rhoi hi mewn man mwy amlwg ar ochr y ‘llwybr’. Dros fisoedd yr hydref a’r gaeaf byddai’r ‘Cerrig Gwynion’ wedi suddo i’r ddaear a’r gwair bras wedi cau amdanynt gan eu cuddio bron o’r golwg.

Y Gamallt yn y gaeaf. Llun -Paul W

Roedd yna ‘Lwybr Sgotwrs’ arall gan y rhai o’r Manod a ai am Lyn y Morwynion i’w bysgota. A byddai yna nifer go dda yn cyrchu’r Morwynion pan ddechreuais i a chario genwair.

Yr un un ydi o a’r llwybr i Lynnoedd y Gamallt hyd at Gae Canol Mawr. O’r fan honno mae’n mynd ar ei ben i lawr am Afon Teigl; croesi’r afon, yna croesi Ffordd Cwm Teigl a mynd i fyny at Hafod Ysbyty. Mynd heibio wyneb (yr adeg hynny) yr hen dŷ a bron bob tro cael pwt o sgwrs hefo Gwen a Griffith Jones.

Croesi Afon Gamallt wedyn, neu Rhyd Halan ar lafar, a dilyn y ffordd sy’n dringo tuag at Feddau Gwŷr Ardudwy, a dod i’w phen uchaf y tu cefn i’r lle puro dwr. Arferid a’i alw ar un adeg yn ‘Tŷ Hidlo’.

Yna croesi y ffordd sy’n codi am Fryn y Castell ac hen Chwarel y Drum, a mynd at y clawdd sy’n ymestyn draw tuag at Ffarm y Garreg Lwyd. Mae y ‘llwybr’ yn dilyn y clawdd yma gan fynd heibio hen dŷ gwair, ac yna y tu uchaf a thu cefn i dŷ y Garreg Lwyd.

Rwy’n cofio edrych i lawr arno bob tro y cerddem i’r Morwynion a chodi’n dwylo a chyfarch y rhai o’r teulu a fyddai’n digwydd bod o gwmpas. Wedi mynd heibio’r Garreg Lwyd roedd gennym ryw chwarter awr wedyn o ddilyn rhyw ‘lwybr’ main a oedd braidd yn arw, a hwnnw’n codi ar i fyny nes dod i olwg Llyn y Morwynion.

Dyna ‘Lwybr Sgotwrs’ arall nad oes dim defnydd ohono erbyn hyn, a hynny ers talwm iawn.
Ydi son fel hyn am yr ‘Hen Lwybrau’ yma yn codi awydd arnoch i fynd ar hyd-ddynt? --------------------------------------------------

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2003.
Dilynwch erthyglau Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Dolenni ddim ar gael ar y fersiwn ffôn -cliciwch 'View web version')

Hanesion Hynod Anti Cein

Bu son am ardal Ceunant Llennyrch fwy nag unwaith eleni ar wefan Llafar Bro. Yma cawn ddychwelyd efo pennod o hanesion Ceinwen Roberts, Gellilydan, o rifyn Gorffennaf 1999.

Ffordd Llenyrch   
Roedd ffordd Llenyrch fwy na ffordd drol oherwydd roedd na drafeilio nôl a blaen garw arni o Lenyrch, ac o Can-y-Coed, Muriau Gwyddil a'r ddau Nant Pasgen. Ond roedd yn rhaid cael caniatad y teulu i fyned dros y bont yma. Yn y dyddiau cynnar roedd wageni yn cario rhisgl coed derw er mwyn llifo a rhoi lliw i'r lledr yn y barcdu yng Ngellilydan. Byddai gweision Llenyrch yn gorfod edrych ar ôl y ffordd yma bob cam o Dŷ'n Coed hyd cyrraedd i fyny at y tŷ. Mae tir glas wedi ei gorchuddio drosti bellach.

Unwaith y mis byddai dau o'r gweision yn myned a throl i siop Llwyn Impiau, Gellilydan ac i'r Co-op gyda dau geffyl, Prince a Duke. Cychwyn yn ôl wedyn efo'r nwyddau heibio Bryntirion, Penglannau a Thŷ'n Coed. Un ceffyl oedd yn y drol fan yma, ac ar ôl mynd dros y bont roedd rhaid cael dau geffyl ac 'roedd cerrig gwynion ar hyd un ochor i'r ffordd i'w hwyluso os byddai wedi dechrau nosi rhag ofn mynd dros yr ymyl i'r afon. Pasio Llwybr Hywel a’i garped o garlleg gwyllt. 'Roedd Rhisiart Evans yn dweud mae y Rhufeiniaid a'u plannodd yno am eu bod yn dda i'r milwyr at eu hiechyd.

Craf y geifr yw enw arall garlleg gwyllt. Llun -Paul W.

Dal i fynd ymlaen a chyrraedd tro Bryn Llin a dyma'r ffordd yn fforchio - un i Lenyrch, un arall i Furiau Gwyddil a'r llall i Ga'n Coed. Aeth y gweision a'r ceffylau ymlaen a'u llwyth; dal arni ar i fyny nes cyrraedd Cae Pen Coed, trwy ddau gae enfawr ac i mewn i iard Llenyrch. Dadlwytho, rhoi ffîd a brwsio'r ceffylau a myned i gael te gwerth chweil gan Margiad Evans a Nel y forwyn ffyddlon a fu yn gweini am flynyddoedd yno. Roedd Nel a'i brawd, Gwynoro, wedi cymeryd eu cartref yno ar ôl iddynt golli eu mam pan oeddynt yn ifanc iawn. Hefyd, roedd eu dewyrth, Hywel Parry yno yn was ffyddlon i'r teulu.

Rhaid mynd yn ôl eto i dro Bryn Llin, lle roedd y ffordd yn fforchio i gyfeiriad Muriau Gwyddil.

Pasio yr ail raeadr: yr enw ar hon oedd Rhaeadr Ceunant Geifr. Yma mae rhedyn cyfrdwy yn tyfu ac ddim yn unlle arall yn y Ceunant. Y rheswm, meddai Rhisiart Evans, ei fod yn y fan yma yw am fod y Twrne Llwyd wedi rhoi pridd o'r Iwerddon yma am fod cymaint o ofn nadroedd amo. Doi yma o Blas Penglannau i bysgota yn fynych. Roedd 'na bont arall yn nes i fyny, un fechan wedi rhoi llechfeini arni i'w chroesi. Rwyf wedi eistedd ar ganol y bont yma gyda diweddar gyfaill annwyl i mi sef Gwynoro.

Rhaid mynd yn ôl eto i Bont Llenyrch a dweud mae yn 1943 neu '44 aeth i lawr. Gwyrth oedd na fuasai rhywun wedi ei ladd.

Ar ochr isa'r bont roedd 'na bwll dwfn yn yr afon. Lle da i bysgota, ac un arall yn uwch i fyny ar gyfer tro Bryn Llin. Deuai llawer o'r pentrefi gyfagos yma a chael llawer o bleser wrth ddal y pysgod; roedd na ddigon ohonynt i bawb bryd hynny.

Roedd y Sabath yn ddiwrnod arbennig gan deulu Llenyrch, ac yn edrych ymlaen at oedfa yn y capel bach, cangen o Gapel Presbeteriaid Gellilydan a Maentwrog isaf. Byddai pregethwr wedi bod yn rhoi pregeth yn Maentwrog Ucha' yn y bore, yn y prynhawn yn Llenyrch, yr hwyr ym Maentwrog Isaf.

Roedd rhaid paratoi pethau yn barod. Myned i fyny y staer, ac yn fan hyn ar ben y staer oedd hen gwpwrdd derw. 'Doedd neb yn gwybod ei oed, mae'n bur debyg ei fod wedi bod yn y teulu ar y dechrau, ac yno yr oedd y gers ceffylau yn cael eu cadw, ac yn cael eu glanhau yn rheolaidd. Roedd yno 'cape' ddu fawr wedi ei leinio hefo gwlanen goch a choler uchel iddi. Pwrpas hon oedd pan fyddai Richard Evans yn mynd hefo Duke y ceffyl at geg ffordd Llennyrch yn Tŷ'n Coed byddai 'n rhoi y Gweinidog ar gefn y ceffyl, a rhoi y 'cape' drosto rhag iddo oeri. Ar ôl Y bregeth, dod yn ôl i'r un fan. Ai Rhisiart Evans yn ôl gyda'r ceffyl ffyddlon, a rhoi y 'cape' ar gers yn eu holau tan y tro nesaf .
-------------------------------------------

Dyma ddarn arall gan Anti Cein a ymddangosodd yn ddiweddarach (Chwefror 2003).

Dyma stori am broffwyd ddaeth a melltith dyn ar ei wely angau. Y dyn dan sylw oedd y diweddar Richard Evans, Llenyrch - un o deulu mawr Llenyrch. Rhagflynodd ei fodryb ef yn y flwyddyn 1941 ac yntau mewn saith mis ar ei hôl. Yn Llenyrch, yn was ar y pryd, oedd y diweddar Robert (Robin) John, Ysgubor Hen, ac roedd yn dipyn o ffefryn gyda’i feistr.

Roedd Richard Evans yn wael iawn a galwodd ar Robin i ddod i fyny ato

“Wel, Robin, mae gennyf eisiau dweud rhywbeth wrthyt cyn i mi fynd oddi yma. Pan fydd yr olaf yn myned o’r tŷ yma i’r fynwent ym Maentwrog, bydd Bont Llenyrch - y bwa uchel yn chwalu yn y canol; ni fydd y ffynnon sydd yn ymyl y bont yn bod; ni fydd y ffordd sydd yn arwain i Tŷ’n Coed yn cael ei cherdded; bydd glaswellt a phrisglwydd coed wedi ei chau i fyny.” 

Buodd farw y noswaith honno. Aeth blwyddyn neu well heibio a daeth teulu neywdd i fyw i Lenyrch, sef Dafydd Williams, a’i wraig ac wyth o blant o Faes Caenau yng ngwaelod isaf Llandecwyn. Braf oedd clywed swn plant yn chwarae yno.

Mewn rhai wythnosau cawsant wahoddiad i swper i Sychnant, Gellilydan. Tipyn o siwrne o Lenyrch.  Dewisiwyd noson braf. Roedd y tywydd wedi bod yn dda iawn ar hyd yr wythnos. Cychwyn o Lenyrch, trwy’r coed ac i lawr i’r bont. Roedd ‘na ddwy adwy - un ochor Llech y Cwm a'r llall ochor Llenyrch. Agorodd Dafydd Williams yr adwy ei ochor o, a gwelodd bod na wacter a sylwodd bod y bont wedi mynd i lawr.

Gwelais ysgrif mewn cylchgrawn yn ddiweddar yn dweud bod y bont wedi mynd i lawr gyda llif mawr - ddim byd o’r fath! Noson cynt roeddwn ni’n codi defaid o’r ceunant i’r Ffridd ac roedd y bont ar ei thraed ac yn iawn.

Aeth Dafydd Williams a’i wraig trwy’r afon i Sychnant y noson honno - nid oedd ddim gwerth o ddŵr ynddi. Mae llun o’r bont gennyf yma gyda bwa uchel i fyny - ni allasai ‘r’un llif ei chyrraedd. Mae’r ddwy ochor i’r bont i fyny hyd heddiw. Cafodd ‘rhen Richard Evans ei ddymuniad.

Mae Mrs Dafydd Williams yn o agos i gant oed, ac yn byw yn Sir Gaernarfon - mae ei chof fel cloch, ac rwyf yn cyfarfod ei merched yn bur amal, ac maent yn dystion byw fy mod yn dweud y gwir. Be ydych chwi ddarllenwyr yn ei feddwl? Proffwydo pryn ta melltith.

Mae ‘na rhai pethau na allwn eu deall.


Dilynwch hanesion eraill gan Anti Cein efo'r ddolen isod.

Gwynfyd -crwydro

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro. Ond y tro hwn, ddim o'r archif, ond o rifyn Medi 2015.

Fuodd hi fawr o haf naddo. Er nad yn braf a chynnes, mi gawson ni ddigon o ddyddiau sych i fedru crwydro rhai o lwybrau’r fro. Mi fues i’n ail-droedio rhai llwybrau, a dilyn ambell i drywydd newydd hefyd, a chael amser wrth fy modd bob tro. Mae’n hawdd meddwl bod angen neidio yn y car i fynd am dro i rywle arall, ond mae amrywiaeth anhygoel o deithiau hir a byr yn cychwyn o ddrws y tŷ.

Mae Cwmbowydd yn cynnig sawl dewis i’r cerddwr, ac wrth ddilyn fy nhrwyn efo dwy o’r genod ganol Awst, mi gawsom ni fwynhau cyfoeth o flodau gwyllt mewn ardaloedd gwlyb wrth droed Cefn Trwsgl: tegeirian y rhos a llafn y bladur yn creu carped brith o biws a melyn, efo tamaid y cythraul ac amrywiaeth o fwsoglau yn glytwaith o wyrdd, melyn a choch.

Ymlaen â ni i’r ffordd fawr yng ngwaelod allt Dolwen, croesi’r afon, a throi ‘nôl i gyfeiriad y Blaenau heibio Llennyrch Moch, a gweld planhigion rhyfeddol chwys yr haul –sundew yn Saesneg- ar gors fach Neuadd Ddu, efo’u dail gludiog i ddal pryfaid a chael cynhaliaeth mewn lle gwlyb, sur a di-faeth. Eistedd yno am ychydig i wylio gweision neidr, yn hedfan ‘nôl a ‘mlaen dros y siglen yn hela’u tamaid. Gwaëll ddu (black darter) oedd yr unig rai inni weld y diwrnod hwnnw, gwas neidr sy’n fodlon ei fyd mewn pyllau bach yn ucheldir Gwynedd. Mi fu’n haf sâl iawn am weision neidr ar y cyfan, gwaetha’r modd.

Y Fechan yn astudio gwäell ddu fenywaidd. Llun PW.

bwrned 5 smotyn

O’r fan hyn gall rywun ddewis llwybrau i gyfeiriad Tyddyn Gwyn, neu heibio’r Neuadd Ddu a dilyn y rheilffordd, i lawr i Ffordd Cwmbowydd, neu i Benygwndwn.

Wrth gornel isa’r fynwent, mi fuon ni’n gwylio pedwar math o löyn byw yn hel neithdar o’r blodau, yn ogystal â’r gwyfynnod bwrned hardd du-a-coch sy’n hedfan yn ystod y dydd, yn wahanol i gymaint o’n moths eraill ni.

Mae sgrechian a gwibio’r gwennoliaid duon wedi peidio ers iddynt adael am wres Affrica yn wythnos cyntaf Awst, ac mae’n rhyfedd meddwl na fydd cywion eleni’n cyffwrdd tir eto nes y don’ nhw’n ôl yma i fagu cywion eu hunain mewn dwy neu dair blynedd! Adar rhyfeddol; ymysg yr olaf o’r adar mudol i gyrraedd Cymru, a’r cyntaf i adael. Mae’r rhain yn byw bywyd cyflym iawn.  Dwi’n edrych ymlaen at ddyddiau hirfelyn tesog y flwyddyn nesa i gael eu croesawu’n ôl.

Er gwaetha’r enw, tydi’r gwennoliaid duon ddim yn perthyn i’r wennol gyffredin o gwbl. Mae’r rhain yn dal i’w gweld ym mis Medi ond buan iawn yr ân’ nhw hefyd.

Tra’n crwydro ar ddiwrnod arall efo’r merched, roedd gwennoliaid yn gwmni i ni wrth iddynt hela’n isel dros domennydd chwarel Maenofferen. Roedd hi’n sych pan oedden ni’n cychwyn, gan gymryd y dyn tywydd wrth ei air.

Cerdded heibio’r Fuches Wen ac i ben allt Hafod Ruffydd. Oddi yno i ben y domen ac ymlaen i Faenofferen, a chyfarfod gwaelod y cwmwl wrth ddringo’n uwch, a chael ein hunain mewn niwl dopyn yn fuan iawn. Un funud yn gweld y dref oddi tanom, ac wedyn, gweld dim. Roedd hi fel cerdded trwy ddrws i ystafell arall a’r llenni wedi cau.

Ymhen dim daeth i dywallt y glaw, a fflachio mellt, ac mi fuon ni’n rhedeg a chwerthin bob yn ail, gan gyrraedd adref yn wlyb at ein crwyn. Ond wedi cael pnawn i’w gofio.

Waeth be fo’r tywydd, mae llwybrau Stiniog yn werth eu dilyn. Cewch weld archaeoleg a hanes, bywyd gwyllt, a chelf a diwylliant, i gyd mewn cwta awr o grwydro.

Mi ges i nifer o ddyddiau cofiadwy cyn gorfod dychwelyd i’r gwaith ar ddiwedd haf na fu. Gwyn fy myd.
-------------------------------------------

Ôl-nodyn. Ar ôl i'r uchod ymddangos yn Llafar Bro, ges i neges gan y swyddog hysbysebion yn dweud y dylia pob naturiaethwr gwerth ei halen wybod bod tywydd gwael ar ei ffordd pan mae gwennoliaid yn hedfan yn isel, ac y dyliwn roi mwy o goel yn arwyddion natur yn hytrach na choelio dynion tywydd! Gwir y gair, diolch Gwil!
-------------------------------------------

Awdur cyfres Gwynfyd ydi Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Troedio’n Ôl

Darn o golofn John Norman, o rifyn Mehefin 2012

Yn y dyddiau gynt, byddai’r tyddynwyr yn cario menyn a wyau i’w gwerthu’n y ‘llan.’ Cyn y rhyfel, cofiaf ein teulu ni’n cael bendith o hyn. Roedd Janet, chwaer Anti Nel drws nesaf yn byw ar fferm fechan Pen Rhos - rhyw dair milltir o’r pentref ar gyrion tir mynyddig y Rhinogydd. Byddai ei merch hynaf, Eleanor, yn cerdded dros y tir diarffordd i ddal bws i Ddolgam ac wedyn dros Rhiw Cefn i’r Stesion. Cofiaf ei sirioldeb hyd heddiw,  a blas hyfryd y menyn a’r patrwm blodau ar ei wyneb.

Byddai ymweliadau Mam a minnau efo Anti Nel i Ben Rhos ar dywydd hafaidd yn bleser di-ben draw ar waethaf y siwrnai flinedig. Cawsom groeso arbennig yno ... a’r ddwy ferch ifanc arall, Catrin a Lisa, yn ein swyno wrth ganu penillion i dannau’r delyn fawr. Roedd Janet ac Anti Nel yn chwiorydd i Jini Dolgam, sy’n dal yn Traws heddiw, a bellach yn ei naw- degau. Mae ei merch hithau, Janet Simcox, archifydd o fri, yn cadw’r enw teuluol  ‘Janet.’ Byddai teulu Pen Rhos yn groesawgar iawn tuag at blant, gan iddynt gael profiad o golli un bachgen mewn damwain, ac yn gwybod felly am bwysigrwydd plentyndod. Pleser i mi oedd cerdded gydag Ifan, mab Pen Rhos i fyny at y ‘Grisiau Rhufeinig’  a’m dychymyg ifanc yn chwarae ar atsain y creigiau.

Safai’r grisiau cyntefig yma tua milltir o’r fferm ... i’r dwyrain o’r Rhinog Fawr ... trwy Fwlch Tyddiad, a rhedai dan Garreg y Saeth.. Hen lwybr ydyw yn llwyr ar wahân i lwybrau Drws Ardudwy sydd rhwng y ddau Rinog. Yn ein iaith lafar ... ‘Roman Steps’ oeddynt, a chodent yn uchel trwy’r bwlch cyn arwain i lawr at Lyn Cwm Bychan  a’r ffordd gul at Lanfair ac Harlech.