Hen Lwybrau, rhan 3

Pennod arall o gyfres Hen lwybrau a ffyrdd ein bro, gan golofnydd Stolpia, Steffan ab Owain.
 

Y tro hwn rwyf am bicio i rai o’n chwareli llechi a chrybwyll am un neu ddau o’r enwau sydd, neu a fu’n, gysylltiedig â nhw. Dechreuaf gyda’r ‘Llwybr Cam’ a berthynai i hen Chwarel Holland gynt.

Y LLWYBR CAM

Efallai y dylwn ddweud yn gyntaf fod yr hen ‘Lwybr Cam’ gwreiddiol wedi ei gladdu o dan Domen Fawr yr Oakeley ers blynyddoedd lawer. Bellach, dim ond hen luniau ac atgofion amdano sy’n aros. 

Yn ei gerdd ‘Penygroes a’r Dinas’ hiraetha Bryfdir am ei chwaer fach a laddwyd yn nhroed Inclên Fawr Holland ac am ei gyfeillion a drigai gerllaw yr hen Lwybr Cam:

Collasom hwythau yn eu tro
O dan gysgodau’r hwyr,
A chyda hwy aeth swyn y fro
I ryw anghofrwydd llwyr;
Mae plant y Dinas heb un fam
I ysgafnhau eu croes,
A chwyno wrth y Llwybr Cam
Mae meibion Pen y Groes.

Credaf mai oddeutu 1903-4 y gwnaed y Llwybr Cam presennol, sef yr un igam-ogam sydd a’i droed ger y Dinas a’i ben uchaf ar Bonc y Gloddfa Ganol. Ar un adeg ceid llwybr bach arall gyferbyn a phen y Llwybr Cam yn codi i fyny i Bonc yr Injian Uchaf yn Chwarel Holland, ond nid yw yno mwyach.

Llun- Paul W

LLWYBR Y CEFFYLAU

Ar dir hen Chwarel yr Oakeley y ceir yr hen lwybr hwn hefyd, a rhed o ymyl canol Allt Talywaenydd dros geg y Twnnel Mawr i gyfeiriad yr hen Lefel Galed a phen gogledd-orllewin yr hen Bont Fawr. Gelwir ef wrth yr enw hwn oherwydd dyma’r ffordd neu’r llwybr a ddefnyddid ar gyfer mynd a’r ceffylau at eu gwaith o dan y ddaear, neu’n wir, i weithio ar rai o bonciau’r chwarel, hefyd. 

Byddid yn tywys y ceffylau a weithiai o dan y ddaear draw am y Lefel Galed a thrwodd at y ‘Trwnc Mawr’ ar Bonc DE a fodd bynnag, pan ganai’r corn ddiwedd dydd nid oedd raid i neb ddangos y ffordd adref iddynt byddent fel llanciau ifainc y chwarel yn ei sgrialu adref am eu te i’r stablau a fyddai y tu ôl i Gapel y Rhiw.

Gyda llaw, nid ymhell o’r fan lle byddai ceg y Lefel Galed ceir llwybr neu risiau llydan o llechfaen, neu gerrig glas, fel y dywedwn i, a elwir yn ‘Llwybr John Jones Williams’ ac a wnaed gan un o swyddogion Chwarel Oakeley rai blynyddoedd yn ôl. Dywedir iddo fynd ati hi i wneud y llwybr hwn er mwyn ei gynorthwyo i golli ychydig o bwysau. ‘Beryg iawn, y bydd yn rhai i minnau fynd ati i wneud llwybr yn rhywle hefyd!

LLWYBR Y GASEG WEN

Dyma lwybr arall sydd wedi ei enwi ar ôl un o gesyg y chwarel. 

Yn ôl yr hanes, cafodd yr hen lwybr hwn sy’n rhedeg o ymyl hen Chwarel y Moelwyn ac uwchlaw Llyn Stwlan a thraw am Fwlch Cerrig Gleision a Chwarel y Rhosydd ei enw ar ôl i ryw gaseg a weithiai yn y Rhosydd gael ei dychryn un tro a rhusio cymaint fel y carlamodd nerth ei charnau ar hyd y llwybr hwn yr holl ffordd adref. Mae eraill o’r farn mai hwn oedd llwybr arferol y gaseg wen i fynd a dod at ei gwaith bob dydd yn y chwarel.

FFORDD YR IDDEW MAWR

Wrth gerdded ar hyd Llwybr y Gaseg Wen i Fwlch Stwlan deuwn at hen ffordd laswelltog a wnaed yn wreiddiol yn 1825 pan bu Nathan Meyer Rothschild yn treio ei law ar agor chwael lechi yn ngesail y Moelwynion. Gwnaed y ffordd hon iddo gan gontractwyr o’r enw Benjamin a Richard Smith, sef dau frawd, Joseph Tyson yn oruchwyliwr, ac un John Rogers. 

Priododd Benjamin Smith ag un o ferched y Cassons ac rwyf yn rhyw dybio fod Robert Rogers a briododd Catherine, chwaer Tanymarian yn perthyn i’r John yma. Dywedir iddynt ail-wneud yr hen ffordd tua 1840, ond i amryw o’r hen bobl ‘Ffordd yr Iddew Mawr’ yw ei henw hyd heddiw, h.y. ar ôl yr hen Nathan Rothschild. 

Dywedodd y cyfaill Edgar Parry Williams, Croesor wrthyf y byddai rhai o’r hen do yn galw’r hen ffordd yn ‘Llwybr Roth’, hefyd, ar ôl Rothschild, yn ddiau. Wel, pwy fuasai’n meddwl bod yr enwau lleoedd hyn wedi parhau cyhyd, ynte?

O.N.
Diolch i amryw o’r darllenwyr am gymryd diddordeb yn yr hen lwybrau a rhannu eu hanesion gyda mi. Efallai y cawn ddarllen am rai ohonynt cyn bo hir. Tan y tro nesaf, mwynhewch y cymowta a’r rhodianna.
- - - - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2003

Pennod 1 y gyfres

Rhan 4

Trem yn ôl -Yn ôl i'r Gloddfa

Mae’r ysgrif afaelgar, ddarllenadwy yma, gan Rhiannon Jones yn sôn am brofiad un a ddychwelodd i le oedd mor wahanol pan oedd yn blentyn. Cyhoeddwyd hi gyntaf yn rhifyn Gorffennaf 1979.

AIL-YMWELD Â CHWAREL
Bore braf ym mis Mehefin, ac awel ysgafn yn ymdeithio’n hamddenol i fyny’r Llwybr Cam. Mae hi’n dawel iawn yma; neb o gwmpas. Pam tybed?

Llun- Comin Wikimedia

Cyrraedd y copa. Wel, dyma le dieithr. Ble mae’r hen adeiladau wedi mynd; yr hen injan bach, a’r wagenni?

Crwydro i ben y Domen Fawr, syllu ar y dref islaw yn araf-ddeffro, ac yna ymlaen at geg yr ‘agor’. Mae rhyw newid mawr yma hefyd –golau trydan, a – beth yw’r rhain? Dynion bach tegan yn eistedd yn siriol yng nghanol pwll o oleuni. Un arall yn pysgota mewn llyn bychan! Ymlaen mewn syndod ar hyd y lefel. Does neb yn crogi ar y graig; tawelwch ym mhobman, a’r graig wedi’i goleuo i gyd â thrydan, heb unrhyw sôn am gannwyll.

Mae sŵn yn dod o rywle; iaith ddieithr hefyd. Pwy sydd yna tybed?

Ymlwybro’n ôl ar hyd y lefel, a dod at dwr o bobol a phlant yn dotio at yr olygfa danddaearol. Does dim golwg gweithio yn y chwarel ar yr un o rhain!

Mynd allan i’r haul eto, a theithio tua’r Gloddfa Ganol*. Beth sy’n mynd ymlaen yn y felin? Bachgen ifanc yn eistedd ar darw dur mawr, ac yn symud y darnau o’r graig mor rhwydd â bocs matsys. Un arall yn eu codi ar y bwrdd llifio a dim ond rhoi ei fys ar fotwm. Dim ymlafnio a cholli gwynt yma heddiw fel yn y dyddiau gynt. Ymhellach draw mae peiriant newydd arall eto yn grindian yn ôl a blaen ar lechen lefn. Beth wneir â hi tybed? Bwrdd neu sil ffenestr?

Ond dyma un sŵn cyfarwydd, beth bynnag – yr injan naddu, - a llu o bobol ddieithr yma eto’n syllu ar y bachgen yn torri’r llechi. Dacw un arall - ia, wir - yn hollti, ond dim ond dau sydd wrthi. Od iawn! ‘Sgwn i  ble mae’r cei fyddai’n llawn o lechi yn disgwyl am y llwythwr a’i wagenni?

Wel, dyma ryfeddod eto - merched! Ia, merched yn gweithio yn y chwarel! Maent yn trin y nwyddau llechi yn bur gywrain, chwara’ teg. Mae’n rhaid mai dyma’r steil y dyddiau yma, sef gwneud gwaith i bobol ddiarth ei weld a’i brynu.

Beth sydd drwy’r drws mawr yma tybed? Siop? Does bosib – wel, ia wir, ac mae’n llawn o nwyddau a wnaed yn y felin gan y bechgyn a’r merched. Mae yma lawer o bethau tlws eraill, a’r bobol yn gwau drwodd a thro yn ceisio dewis beth i’w brynu.

Allan i’r awyr agored eto, ac erbyn hyn mae ceir ym mhobman ynghyd ag ambell fws; plant yn rhedeg yma ac acw, ond eto, dim sôn am yr hen injan bach. Mae’r bobol yn disgwyl am gael mynd i rywle mewn cerbyd. Rhaid mynd i weld!

Dyma gychwyn i fyny’r llwybr serth ac i Holland*. Beth yn y byd sydd yn y fan honno? Pawb yn dod o gerbyd a hetiau coch ganddyn nhw - i gyd yn llawn golau. I mewn â nhw dan y ddaear i weld yr ‘agorydd’ ac i gael sgwrs ar y dull o weithio ers talwm - yng ngolau cannwyll yn crogi ar y graig.

Mae rhywbeth i’w ddweud am gynnydd, ond does neb i’w weld yn lladd ei hunan yma heddiw nac yn gorfod aros am egwyl i gael ei wynt.

Beth arall sydd yma tybed yn yr hen chwarel ddieithr yma?

Mynd am dro at y bythynnod, - neb yn byw ynddyn nhw rwan, ond maent yn cael eu cadw’n lân a thaclus, diolch am hynny. Y dodrefn yn eu lle fel yn y dyddiau gynt.

Mynd i weld adeilad yn llawn o injans bach - rhai hen, hen a rhai fyddai’n gweithio yma ers talwm. Bechgyn bach yn dringo drostynt ac yn gwirioni wrth gael smalio dreifio.

Mae’r geiniog yn disgyn rwan! Mae rhywrai wedi cymryd yr hen chwarel ddiwerth yma i ddangos i bobol ddiarth beth oedd yn digwydd ers talwm. Dysgu rhywbeth wrth fynd o gwmpas yr amgueddfa, ac edrych ar yr hen greiriau a’r hen luniau. Dyma’r hen William Jôs a Robat Huws. Beth ddyweden nhw pe gwelent y lle yma heddiw?

Clywed corn rhyw chwarel arall yn canu; amser cinio! Mae’r bobol yn ymlwybro am dŷ bwyta crand. Chware teg iddynt - mae pawb yn mwynhau eu hunain yn yr haul braf.

Pe gwelai William Jôs a Robat Huws y plant yma’n gwario mewn bore cymaint â’u henillion hwy mewn wythnos, neu hyd yn oed fis - wel dyna gynnydd mae’n siŵr!

Roedd yn b’nawn tesog ym mis Mehefin, a llithrodd awel ysgafn dros ymyl y Domen Fawr cyn i’r nos gau’n dynn dros y Gloddfa, a’i dychwelyd i’r tawelwch hen a fu. Fe wyddai William a Robat yn iawn am rheiny.

*Enw ar ddwy bonc yn y Chwarel.

-----------------------------
Wrth ail-gyhoeddi'r uchod yn rhifyn Mai 2015, ychwanegodd Iwan Morgan:

Mae’r diweddar J. Ieuan Jones, Talsarnau’n disgrifio menter ‘Llechwedd’ fel hyn mewn awdl a gyfansoddodd tua’r un cyfnod â’r ysgrif:

Heddiw’r chwarel sy’n elwa
Ar farsiant diwydiant ha’,
Chwarae chwarel â delwau
A heidia’r myrdd i’w dramâu;
Creigiwr eiddil wrth biler
A’i gŷn yn ei ddwylo gwêr.

A naddwr ni heneiddia
Wrth ei dwr o lechi da;
Carpedau drwy’r lloriau llaid,
Trostynt cerdda twristiaid;
Mwynhau’r wledd a rhyfeddu
Ennyd awr uwch dwnsiwn du.

(Gol.)