Stolpia- Allt Talywaenydd

Yn ddiau, y mae y rhan fwyaf ohonoch wedi teithio mewn cerbyd, neu ar gefn beic, cerdded neu redeg, efallai, ar hyd Allt Talywaenydd ar ryw adeg o’ch hanes. Y mae gennyf lawer o atgofion amdani a hynny yn ymestyn yn ôl flynyddoedd lawer.Y cof cyntaf  sydd gennyf am yr hen allt yw dod i lawr ar gefn caseg wedd pan oeddwn tua saith oed, ac os cofiaf yn iawn, eisteddai David Clack o’m mlaen i arni hi. Caseg Ned Owen Lodge Plas Weunydd oedd hi, ac ef oedd yn ei harwain i lawr i gae Dôl Awel. Y pryd hynny tyfid gwair yn y cae ar gyfer bwydo’r gwartheg yn y gaeaf.

Bu hogiau’r Rhiw a Thalywaenydd yn sledio arni hi sawl tro ar aeafau o eira a rhew yn yr 1950au, a phan roedd ychydig iawn o draffig. Os byddai Bwlch Gorddinan (y Crimea) wedi cau dan eira, dim ond fan lefrith, lori lo, efallai, a lori’r Cyngor a fyddai’n mentro arni hi. Pan ai’r rhiw yn llithrig taenid cerrig mân (chippings) ar y ffordd gan weithwyr y cyngor, ac o ganlyniad, rhoi atalfa ar ein hwyl. Pa fodd bynnag, ar rai adegau byddai’r  hogiau yn taenu eira o ochrau’r ffordd a’i roi yn ôl ar y man lle byddid yn sledjio. Hogiau drwg, ynte ?

Y mae hi’n amlwg nad y ni’r hogiau a oedd y rhai cyntaf i wneud hyn. Y mae’n debyg i’r arferiad ymestyn yn ôl flynyddoedd lawer fel y tystia’r adroddiad hwn yn y Cambrian News,  16 Ionawr, 1903. Nodir ynddo bod eira trwchus yn y Blaenau, a’r chwiw bresennol yw sglefrio a sledio ar yr heolydd, ac y mae rhiw Talywaenydd yn un sydd mewn defnydd ar gyfer hyn. 

Dyma ychydig hanesion eraill amdani o’r  papurau newydd. 

Lle Enbydus -Tra yn dyfod i lawr allt Talwaenydd ddydd Iau, canfu Mr W. Owen, Plasweunydd, belen deinameit ar lawr. Yr oedd Mr Williams, Caegwyn Stores, newydd fynd trosti. Trwv ryw drugaredd ni ffrwydrodd neu gallasai y canlyniadau fod yn arswydus. Herald Cymraeg, 29 Tachwedd 1904.

Damweiniau drwg - Gallai yr allt fod yn lle peryglus ar y gorau yn y dyddiau a fu. Bu  amryw o ddamweiniau drwg ar allt Talywaenydd tros y blynyddoedd. Dyma  fel yr adroddwyd am un yn Y Genedl Gymreig, 17 Gorffennaf, 1889: 

Dydd Gwener, cyfarfu Mrs Roberts, Plas Waenydd, A damwain a allasai fod yn bur ddifrifol. Deallwn ei bod gyda y gwas yn y cerbyd yn dod i lawr o'r Plas i gyfeiriad Pantyrafon, pryd y syrthiodd y ceffyl trwy ryw anffawd, a dymchwelwyd Mrs Roberts a'r gwas o'r cerbyd. Wedi cyrchu y meddygon, caed nad oedd niweidiau y foneddiges mor ddifrifol ag yr ofnid ar y cyntaf, lie y mae yn dod ymlaen dan ofal Dr Roberts a Dr Jones, Isallt. 

Dyma gofnodion eraill -Daeth beiciwr i lawr rhiw Pant yr Afon ddydd Sul a gwrthdaro, neu mynd yn ‘batj’, chwedl pobl Blaenau, i Mrs Edwards, Llwyn y Gell a’i merch. Anafwyd y beiciwr a’r ddwy fenyw, yn enwedig Miss Edwards a ddioddefodd o doriad pont yr ysgwydd. Cambrian News 15 Gorffennaf 1904. 

Ym mis Ionawr 1906 tra roedd Motor CC 135 yn dod i lawr rhiw Talywaenydd collwyd rheolaeth o’r car gan y gyrrwr ac aeth yn wyrgam a tharo’r wal. Taflwyd y teithwyr, sef Mrs Lloyd, Gorddinan a’i merch allan o’r car a bu’n rhaid iddynt gael triniaeth feddygol gan y Doctoriaid Jones a Roberts, Plas Weunydd. Drylliwyd y car fel y bu’n rhaid ei gario ar lori i’r Blaenau.

Yn ôl adroddiad yn Herald Cymraeg, 11 Awst 1908 – Lle peryglus yw Gallt Talwaenydd i gerbydwyr a deurodwyr (h.y. beicwyr), os na chymerir llawer iawn o ofal a phwyll, Bu i un ferch ieuanc o Gapel Curig gael ei thaflu oddi ar ei deurod (beic) a'i niweidio —"a'r Sabath oedd y diwrnod hwnw."!

Dyma griw o deithwyr yn jolihoetio i lawr Allt Talywaenydd yn yr 1920au, mi gredaf. Gobeithio eu bod nhw wedi cyrraedd diwedd eu siwrnai yn ddidrafferth, ynte?   
    
Tybed pwy all ddweud mwy am y cerbyd hwn wrthym?

- - - - - - -

Pennod o gyfres Streffan ab Owain, a ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

 

Hanes Major y Ci

Pennod o gyfres Steffan ab Owain, STOLPIA, o rifyn Ebrill 2026

I’r rhai ohonoch sydd a chof o’r 1950au a chynt, yn ddiau, mi gofiwch fel y byddai llawer o gŵn yn cael rhyddid i grwydro’r mannau fel ag y mynnent– yn union fel defaid Stiniog! Cofiaf fel y byddai rhai yn ei sgrialu ar ôl rhyw gath ac eraill yn rhedeg ar ôl ambell un ar gefn beic. Chwilio am asgwrn neu damaid o gig fyddai rhai, neu sylw ac ychydig o fwythau. Roedd rhai ohonynt yn gallach na’r rhelyw, megis Toby, ci fy modryb Kit, a fyddai yn dal y bws wrth y Tap a mynd arni hi i fyny at siop y cigydd yn Stryd yr Eglwys ac ar ôl cael asgwrn ganddo, yn cerdded adref yn fodlon ei fyd. 

Un arall, a chyn fy amser i a phawb arall bellach, oedd Major, ci yr Abbey Arms yn y Llan.

Un o swyddogaethau Major oedd arwain ymwelwyr i lawr at Raeadr Cynfal ar adegau o dywydd teg. Cawn ei hanes mewn llythyr Saesneg a ymddangosodd yn Y Rhedegydd, 14 Medi 1910, ac a ysgrifennwyd gan T.M Hardie, Infirmary Office, Birmingham. Ynddo, dywed fel yr holodd Mr Jones, perchennog y dafarn am y llwybr i lawr at y rhaeadr, a dyma hwnnw yn ei gyfeirio at y llidiart ger buarth y fferm i lawr y stryd. Yna, dyma fo yn ychwanegu “mi aiff y ci a chi yno”, ac ar ôl iddo ddweud gair yn Gymraeg wrth Major, sef ci du a chot gyrliog, llygaid tlws a gwyneb deallus, dechreuodd hwnnw gyfarth fel bod pob ci yn y cylch wedi ymgynnull yno…

Beth bynnag, arweiniwyd y criw i lawr at yr afon, sef rhyw filltir o’r pentref gan y ci hoffus a rhyfeddwyd at ei fedr ar hyd y llwybr. Er bod amryw o lidiardau ar y daith gallai Major eu hagor nhw i gyd ar wahân i un oedd efo sbring a braidd allan o’i gyrraedd.

Yr Abbey Arms yn ei fri a Major y ci yn eistedd y tu allan i’r drws

Pan glywyd sŵn y rhaeadr diflannodd yr arweinydd am ysbaid fel ei fod yn cael ymdrochi ychydig mewn dŵr gerllaw, ac yna, wedi dychwelyd aethpwyd a ni i lawr llwybr serth at raeadr sydd a chwymp o ryw 40 troedfedd. Yno, cafwyd golygfa wych oddi ar bont a godwyd uwchlaw’r ceunant. Ar un ochr yr oedd y llifeiriant yn arllwys tros y creigiau a’r dŵr yn chwistrellu yn yr awyr oddi amgylch. Ar yr ochr arall ceid dŵr yr afon yn ystumio hyd ymylon cul y creigiau. Roedd yr olygfa yn syfrdanol a ninnau yn dal ein gafael yn dynn ar y bont.

Y bont uwchlaw’r rhaeadr

Wrth droi ein camau yn ôl gwelwyd nad oedd Major yn mynd ar yr un llwybr. Yn hytrach, troediodd ar lwybr arall am ychydig, ac yna, aros gyferbyn â cholofn o graig a enwir 'Pulpud Huw Llwyd' lle byddai dewin yn y dyddiau gynt yn ymarfer eu swynion gyda’r nos. Ychydig wedyn aethpwyd a ni i fyny at ‘Llam yr Afr’, sef craig naturiol ar ffurf pont uwchlaw yr afon. Anelodd Major i lawr at yr afon wedyn, ond gan ein bod ni’n fodlon ar y lle yr oeddem, arhoswyd yno nes y deallwyd ein bod yn gadael rhan o’r daith o’i drefniant. 

Yn y cyfamser, dechreuodd ein harweinydd gyfarth yn iawn, ac o ganlyniad, aethom i lawr ato er mwyn ei dawelu. Trodd wedyn a’n harwain i fyny’r boncen at y rhaeadr uchaf lle ceid yr afon yn llamu dros yr ymyl yn dair rhan enfawr i bantle tywyll a chreigiau cysgodol. Roedd eisteddfainc ar y boncen a man hwylus i gael seibiant, ac yno y mwynhawyd ein brechdanau gyda Major yn cael ei gyfran haeddiannol ohonynt.

O/N. – A ydyw Pont Llam yr Afr yn dal yno, neu a ydyw wedi dymchwel i’r ceunant islaw?
 

 

Cyfrin-bethau Allt y Ceffylau

Pennod o gyfres STOLPIA, gan Steffan ab Owain

Yn ddiweddar, derbyniais nifer o luniau diddorol o hen strwythurau a godwyd ar lethr Allt y Ceffylau, Cwm Orthin oddi wrth Ray G. Jones (Ray Gwyn), Manod. Y mae’r ddau ohonom wedi bod yn pendroni braidd  beth ar y ddaear oedd eu diben. Bum yn meddwl tybed ai lloches bugeiliaid oeddynt yn y dyddiau gynt pan oedd ffermydd Cwm Orthin yn eu bri?

Gan fod Llyn Conglog ychydig uwchlaw yr hen adeiladau hyn, tybed ai lle ymochel i weithwyr a gododd yr argae oedd y rhain? 

 

Ond wedyn, oni byddai wedi bod yn llawer haws codi lle priodol yn nes at eu gwaith. 

 

Ysgwn i os mai corlannau cynefino oeddynt, sef corlan fach gyfyng a lle i roi defaid dieithr am ysbaid fel iddynt arfer a’u cynefin newydd, neu ai lle ar gyfer cynefino defaid a oedd wedi colli eu hŵyn ac iddynt dderbyn ŵyn amddifaid fel rai eu hunain oeddynt ?

Fel y dywedais, efallai mai lloches ar gyfer  bugeiliaid oeddynt.  

Gwn am un enghraifft o gaban bugail a geid nid ymhell oddi wrth Inclên Uchaf Rhiwbach. Defnyddid hwn gan fugeiliaid fferm Cwm Bowydd, sef Ellis Jones a Thomas Jones (Twm Cakes). Dyma lun ohonynt yn cneifio gyda Lewis Thomas, Cwm Bowydd ar y dde a Chaban y Bugail islaw.

Byddai’n braf cael clywed oddi wrth y darllenwyr  os ydynt ag esboniad gwahanol i’r rhai a nodir yn fy strytyn.

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

Stolpia- Teithio Byd a Ffrwydro

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Dwywaith o Amgylch y Byd
Dyna yw teitl cyfrol W.O.Thomas, a gyhoeddwyd yn 1882 yn Utica, U.D.A, ond pwy oedd y gŵr hwn? Dyma ychydig o’i hanes cyffrous. 

Ganwyd William Owen Thomas ym Maentwrog yn y flwyddyn 1845. Yna, pan oedd yn dair blwydd oed symudodd ei rieni i fyw i Flaenau Ffestiniog. Credaf mai yn un o dai Tre’r Ddôl a safai yng ngodre Inclên Holland gynt oedd ei gartref wedyn. Y mae’r tai wedi eu claddu o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley ers blynyddoedd, bellach. 

Beth bynnag, dechreuodd weithio yn y chwarel pan oedd yn naw oed a bu yno hyd yr oedd yn 18 mlwydd oed. Tua’r adeg honno aeth i weithio i chwarel yn Bantry Bay, Iwerddon, a dyna ddechreuad ar ei ysfa i deithio. Dychwelodd yn fuan adref, ac ar ôl gweithio yno hyd 1865, ymfudodd i America yn ddiarwybod i'w rieni; a phan laniodd yn Efrog Newydd, nid oedd ganddo yn ei boced ond deg swllt. Gweithiodd ei ffordd o Efrog Newydd i Hydeville, Vermont; ac yno cafodd waith mewn chwarel gan Rowland Walter Ionoron Glan Dwyryd a oedd yn enedigol o ‘Stiniog. Symudodd o Hydeville i weithio yn ardal Middle Granville, ac oddi yno aeth i Maryland, yna i Virginia. 

Treuliodd naw mlynedd yn y Taleithiau Deheuol, megis Georgia, Alabama, Gogledd a De Carolina, Fflorida, Tecsas a Tennessee. Yna, symudodd i Califfornia yn 1875 ac agor chwarel lechi ger El Dorado, ardal sy’n enwog am ei gweithfeydd aur. Gyda llaw, hon oedd y chwarel lechi gyntaf i’w hagor yn y dalaith hon, sef mewn lle o’r enw Chili Bar, Placerville, heddiw. 

Ffurfiodd gwmni yno, ond o fewn dim gwerthodd ei gyfranddaliadau ac aeth i deithio mwy o wledydd y byd. Ymwelodd â Hawaii,Tahiti, Ffiji, Seland Newydd, Awstralia, Affrica, y Dwyrain Canol, India, Ceylon, Hong Cong, Tsieina, a sawl gwlad yn Ewrop. Ymfudodd ei rieni i’r Unol Daleithiau yn ddiweddarach, a bu chwaer iddo yn byw yn Efrog Newydd, ac un arall yn Vermont. Credaf iddo deithio byd am ryw 15 mlynedd. 

Pan oeddwn yn rhoi sgwrs yn Nantlle yn yr 1990au cyfarfum a pherthynas iddo, sef Mrs J. Kaufer, Gogledd Carolina, U.D.A. a bu’n ddigon caredig i anfon gwybodaeth am y teulu a rhai o chwareli llechi America imi ar ôl iddi fynd gartref. Gyda llaw, y mae enw W.O. Thomas ar garreg fedd ym mynwent Eglwys Llan Ffestiniog, ond yn anffodus y mae rhan o’r beddfaen wedi chwalu. Dyma oedd arni hi pan gwelais hi ddiwethaf 

Er Cof am William O. Thomas 

y teithydd Cymreig enwog a fu farw Ebrill 6ed, 1884

yn 39 mlwydd oed ac a gladdwyd yn Smithdown Lane cemetery, Liverpool 

Codwyd y golofn hon uwch ben bedd y teulu gan ei gyfeillion yn Ffestiniog. 

Er cof am Thomas O. Thomas Eryri Terrace, Penrhyn a brawd W. O. Thomas a fu farw Ionawr 2,1901 yn 59 mlwydd oed.

Hefyd ei anwyl briod Jane Thomas a fu farw Hydref 10fed, 1915 yn 59 mlwydd oed.

Y mae hi’n resyn gweld yr unig goffâd lleol iddo yn chwalfa heddiw. Fel y gwelwch, claddwyd ef yn Lerpwl lle’r oedd chwaer iddo yn byw. – Os hoffech gael golwg ar ei lyfr ewch i’r llyfgell leol, neu ar y we. Cewch y gyfrol gyfan ar wefan Archive.

  + + + + + +

Gweithred Beryglus

Ym mis Chwefror 1879 cafwyd adroddiadau lu yn y papurau newydd am ddigwyddiad bythgofiadwy yn ardal Glan y Pwll. Dyma’r hanes yn fras a godwyd o amrywiaeth o bapurau newydd:

Ffrwydriad Deinameit mewn tŷ. Diwedd mis Ionawr brawychwyd trigolion Glandwr yn aruthrol gan i ddeinameit ffrwydro yn nhŷ David Owen. 

Yn ôl y dystiolaeth roedd D.O wedi mynd a deinameit i’w dŷ, er mwyn iddo gael ei dymeru wrth y tân, a’i wneud yn fwy nerthol, a thra roedd wrthi yn gwneud hyn, ffrwydrodd nes roedd yr awyr i’w chlywed yn rhwygo, a thwrw fel taran fawr. 

O fewn dim aeth ugeiniau o bobl draw at y tŷ a gwelsant y ffenestri wedi eu chwythu ymaith, y corn simnai wedi ei hollti, a golwg ofnadwy ar yr hen dŷ. Tri pherson oedd yn y tŷ ar y pryd, sef D. Owen a'i wraig, a lletywr, yr hwn a neidiodd drwy ffenestr. Ni niweidiwyd neb ond D. O, yr hwn a losgwyd yn bur ddrwg. Roedd y dodrefn wedi eu malurio, a’r llestri yn chwilfriw i gyd. Bu ei wraig a’r lletywr yn ffodus na niweidwyd hwy. Lladdwyd y gath druan a llygoden fawr! 

Wedi ei ddarllen, bum yn meddwl tybed pa dŷ oedd hwn yng Nglandwr? 
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Stolpia -Gaeafau y Dyddiau Gynt

Tybed sut fath o dywydd a fydd ar ein cyfer ar ddechrau’r flwyddyn newydd? Beth bynnag a ddaw, ni fedrwn ni wneud dim yn ei gylch, ond gallwn gael golwg ar ambell aeaf o’r dyddiau a fu. 

Y tro hwn rwyf am daflu golwg ar Ddyddiadur Daniel Williams a’i nodiadau parthed y tywydd oer a brofwyd yn nechrau’r flwyddyn 1895, yn ogystal ag ambell sylw arall. Un o Ddolwyddelan oedd Daniel yn wreiddiol a bu’n gweithio yn Chwarel Llechwedd am sawl blwyddyn a chadwai ddyddiaduron diddorol o tua 1872 hyd 1904. Gwnaed gaeaf eithaf caled y flwyddyn honno a’r enw a ddefnyddid gan fy nhaid a’i gyfoedion amdano oedd ‘Yr Heth Fawr’. Ystyr ‘heth’ yw tywydd caled o rew ac eira trwm. 

Dyfynnaf  rŵan o sylwadau Daniel Williams:

8 Ionawr 1895- Rhewi yn ffyrnig. Y llechi yn anodd i’w gweithio.
10 Ionawr- R Humphreys, Saer yn halltu yr olwyn ddŵr a’r cocos bob nos.
15 Ionawr -  Prynu tegell gan Elis o’r Nant am 4/6.
26 Ionawr  -  Diwrnod oer ac eira mawr. Smit yn y chwarelau i gyd heddiw.Trwch yr eira deg modfedd. [Ystyr  y term ‘smit’ yw  methu a gweithio oherwydd tywydd afrywiog neu cael eich trechu gan y tywydd].
29 Ionawr-  Mwy o eira heddiw yn mesur troedfedd.
30 Ionawr-  Glanhau eira yn yr Oakeley’s ond yn unlle arall.
1 Chwefror – Dim gweithio yn yr Oakeley’s.  
6 Chwefror  - Rhewi mwy o lawer heddiw ac i mewn tan y ddaear am 25 o lathenni. Pobman wedi ei gloi gan y rhew. Clywed nad oes un o chwarelau Sir Gaernarfon yn gweithio.
16 Chwefror -  Y smit yn parhau yn y chwarelau ers dros dair wythnos.
24 Chwefror-   Dechrau gweithio ar ôl smit er y 25 dydd o Ionawr. Caledi mawr yn y wlad. Dim gweithio yn Graig Ddu.

Cofier, os yr oedd y gwaith wedi ei atal yr adeg honno oherwydd tywydd drwg, ni fyddai’r  cwmni yn  talu cyflog i’r gweithwyr a byddai llawer ohonynt a’u teuluoedd yn dioddef prinder tan yr ail-ddechreuid gweithio. 

Tref y Blaenau a'r Moelwynion dan eira yn 2021- Llun Helen McAteer

COELION
Gyda llaw, ceir amryw o hen goelion parthed y tywydd ym mis Ionawr. E.e. gelwid eira yn ‘Faeth Ionawr’ gan yr hen bobl oherwydd credid ei fod yn llesol i’r ddaear yn nechrau’r flwyddyn. Un arall yw- Gwanwyn yn Ionawr argoela blwyddyn ddrwg. Hefyd -Haf yn Ionawr gaeaf ym Mai; - Os tyf porfa yn nechrau’r flwyddyn, fe dyf lai ym mis Mehefin.

Gaeafau Eraill - Dyma ambell enghraifft eto o aeafau o eira a rhew a brofwyd yn y cyffiniau tros y blynyddoedd.

Clirio'r Eira- Yn ei adroddiad am y mis hysbysodd y Peiriannydd (sef y Cyngor Tref) fod clirio yr eira oddi ar yr heolydd wedi costio dros £30 (Y Rhedegydd, 18 Ionawr 1902).

Y Rhew- Yr oedd yn anodd iawn cerdded yr heolydd bore ddydd lau oherwydd y rhew a chafodd llawer o'r gweithwyr godwm wrth fyned at eu gwaith (Y Rhedegydd, 11 Ionawr 1908).

Cafwyd tywydd o eira ym misoedd Chwefror a Mawrth 1937 a cheir adroddiadau amdano yn y papurau newydd, megis -Amryw yn methu mynd o’r Blaenau i gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy, Trawsfynydd oherwydd yr eira ar y ffyrdd. Yna, ceid y sylw hwn am yr wythnos gyntaf ym mis Mawrth- Storm o eira yn atal pobl i fynd i’r oedfaon. A’r ail wythnos- Eira yn rhwystro gwaith yn y chwareli a chwmni Crosville yn methu a mynd a’r bws i Drawsfynydd. Methwyd a chael trên  y GWR drwodd i’r Blaenau, hefyd. 

- - - - - - - -

Colofn reolaidd Steffan ab Owain. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2026

 
 

Calan a Chalennig

STOLPIA

Blwyddyn Newydd Dda, a Dydd Calan Hapus!

Rŵan, pam yr ydym yn ei alw yn Ddydd Calan, meddech chi? Wel, yn ôl yr arbenigwyr, tarddiad y gair ‘calan’ yw’r gair calandae neu kalandae a ddaw o’r iaith Lladin, sef gair am ddiwrnod cyntaf pob mis o’r flwyddyn.

Bu hyn mewn defnydd am bob mis yng Nghymru gynt, ond bellach y tri pennaf yw Dydd Calan, Calan Mai, sef diwrnod cyntaf mis Mai, a ‘Calan Gaeaf’ am Dachwedd 1.

Gair sy’n tarddu o’r gair calan yw ‘calennig’, sef anrheg neu rodd a geir ar Ddydd Calan, neu ar yr adeg hon o’r flwyddyn. Hyd at tua dechrau’r 1960au roedd ‘hel calennig’, neu ‘hel clennig’ ar lafar, ar ddechrau’r flwyddyn, sef galw o dŷ i dŷ yn eich ardal i ofyn am anrheg yn hen draddodiad yma ac yn y siroedd mwyaf Cymreig. 

Heddiw, y mae’r gair yn hollol ddieithr i ran fwyaf o’r oes bresennol. Cofiaf fel y byddem ni’r hogiau yn y Rhiw a Glan y Pwll yn hel clennig yn yr 1950au, ac anelu’n gyntaf am y cartrefi hynny gyda’r modd mwyaf a wneid gan amlaf, er y byddid yn cael mwy gan y trigolion tlotaf yn aml. 

Fel arfer, rhyw ychydig o gnau, minciag, cyflath neu oren a dderbynnid oddi wrth y cyfranwyr  a byddem yn ddiolchgar amdanynt. Os cofiaf yn iawn, dyma’r rhigwm a glywid gennym pan eid o ddrws i ddrws:

Calennig a chalennig a Blwyddyn Newydd dda

neu 

Calennig a Blwyddyn Newydd Dda, Llond y tŷ o dda.

Pa fodd bynnag, os gwrthodid rhoi clennig i ni, ac yn enwedig gan y rhai a fyddai braidd yn sarrug a phiwis efo ni, byddid yn ei adrodd fel hyn:

Blwyddyn newydd ddrwg, Llond y tŷ o fwg 

- a gwadnu hi oddi yno am y tai nesaf a chyn 12:00 pan fyddai’r amser hel wedi dod i ben. Deallaf y byddid yn canu neu’n adrodd fel hyn yn ambell ardal:

Calennig yn galonog
I blant bach sydd heb un geiniog

Dyma un arall:

Y nghlennig, y nghlennig, Blwyddyn newydd dda i chwi, 

Meistr a meistres a phawb trwy'r tŷ, 

Welwch chwi'n dda roi Calennig i mi, Calennig!

- - - - 

RHOD Y RHIGYMWR

Dyma ni wedi cyrraedd dechrau blwyddyn arall, a dyma fanteisio ar y cyfle i ddymuno blwyddyn newydd ddedwydd dda i bob un ohonoch.

Wrth fynd yn hŷn, mae’r duedd i edrych yn ôl ar yr hen ddyddiau yn dod yn naturiol i mi.
Yr arferiad ar fore Dydd Calan fyddai mynd o gwmpas y pentre i hel calennig. Mae’n debyg fod fy chwaer a minnau ymysg y rhai olaf o Gorris i wneud hynny. Byddai’n rhieni’n ein rhybuddio rhag mynd i ambell le, gan y bydden ni eisoes wedi derbyn calennig gan y sawl a drigai yno. 

Ychydig geiniogau gaem ni ran fynychaf. Byddem yn ffodus ambell dro o gael chwe cheiniog neu swllt, ond weithiau, fe gaem ni ddeuswllt neu hanner coron - oedd yn swm sylweddol o arian bryd hynny. Y pennill fydden ni’n ei lafarganu oedd:

‘Fy nghlennig i, fy nghlennig i
A blwyddyn newydd dda i chi.
Mi godais yn fore, mi gerddais yn ffyrnig
At dŷ Musus ....... i ofyn am glennig.
Unwaith, dwywaith, teirgwaith,
A blwyddyn newydd dda i chi.’

Roedd hi’n demtasiwn gennym, os na ddeuai neb at y drws, i weiddi:

'Blwyddyn newydd ddrwg, a llond y tŷ o fwg!'

Cofiwn fynd i dŷ rhyw hen wreigan i ganu calennig. Doedd honno ddim yn enwog am ei glanweithdra, ond yn hen beth ffeindia’n fyw. Rhoddodd fagiad o gyflaith inni. Wedi diolch iddi a ffarwelio, rhoesom ychydig o’r taffi triog yn ein ceg. Roedd yn siwgr i gyd. Hwnnw wedi cydio yng ngwaelod y sosban a blas llosgi mawr arno. Wrth redeg i lawr y ffordd, ffling gafodd y cwdyn cyflaith dros y clawdd i gae Dafydd Tynewydd. Am hen blant anniolchgar yntê!

Symudodd rhyw frawd a chwaer di-Gymraeg i Fryn Awel yn y pentref, gerllaw i dŷ ein hewyrth a’n modryb. Daethom ninnau i ryw lun o’u hadnabod o’r herwydd. Roedd cael pobl o’r fath yn beth amheuthun yn niwedd y pumdegau pan oedd pawb bron yng Nghorris yn siarad Cymraeg. Mae pethau wedi newid yn syfrdanol yn y pentref bellach.

Ar fore Dydd Calan 1960, aethom i fyny’r grisiau cerrig at eu tŷ, a chyflwyno pennill Saesneg a ddysgodd rhywun i ni, ar yr alaw - o bob un dan haul - ‘Gwnewch Bopeth yn Gymraeg’:

‘The road is very dirty,
My shoes are very thin,
I haven’t got a pocket
To put my penny in.
If you haven’t got a penny,
A ha’penny we will do,
If you haven’t got a ha’penny,
Well God bless you!’

Daeth yr hen fachgen at y drws gan ddweud wrthyn ni nad oedd ganddo geiniog yn ei feddiant, felly, dyma roi dime bob un inni. Y flwyddyn wedyn, pan aethom i Fryn Awel, dyma ganu’r un pennill, gyda’r llinellau canol wedi eu diwygio:

‘If you haven’t got a shilling,
A sixpence we will do!’

Digon ydy dweud nad atebodd y brawd y drws i blant mor bowld!
Pennill arall i’w adrodd ar fore Dydd Calan y cofiwn ein Mam yn ei ddysgu i ni oedd hwn:

‘Calennig i mi, calennig i’r ffon,
Calennig i’w wario y flwyddyn hon,
Calennig i mam am glytio fy sane,
Calennig i nhad am drwsio fy sgidie.’

 
- - - - -
Rhannau o ddwy erthygl -gan Steffan ab Owain ac Iwan Morgan- a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2025

 

Stolpia -Dau Ddirgelwch

Llofruddiaeth ynteu Damwain?

Y mae hanes cynnar ein hysgolion ym mhlwyf Ffestiniog yn ddigon diddorol. Y mae hi’n bur debyg mai un o’r rhai cyntaf oedd ‘Yr Ysgol Newydd’ ar dir Stad Pengwern a fu mewn defnydd o tua 1649 i 1652. Bu amryw o rai bychain hwnt ac yma yn y plwyf wedyn o ddiwedd yr 1780au hyd at y cyfnod yr agorwyd Ysgol Genedlaethol Penyrallt Goch yn y Llan yn 1828. Dilynwyd hon gan Ysgol Genedlaethol Llwynygell (1838) a’r Ysgol Frutanaidd yn Nolgarregddu (1846). Yna, yn yr 1870au a’r 1880au agorwyd nifer o ysgolion safonol yn y plwyf gan y Bwrdd Ysgol.

Un o’r ysgolfeistri cyntaf yn Ysgol Frutanaidd Dolgarregddu oedd Griffith Davies, ond y mae hanes ei ddyddiau olaf yn dipyn o ddirgelwch. Yn ôl adroddiad y cwest yn y 'Caernarvon and Denbigh Herald', 5 Rhagfyr, 1851 cafwyd hyd i’r ysgolfeistr yn gorwedd ar y ffordd y tu uchaf i Faentwrog oddeutu 2.30 o’r gloch fore dydd Mawrth 27 Tachwedd,1851 gan Mr Edward Edwards llawfeddyg lleol. Yn fuan wedyn, cludwyd ef i Westy’r Grapes lle rhoddwyd pob gofal iddo, ond yn anffodus bu farw oddeutu 9 o’r gloch y noson honno. Yn y llun, dangosir Yr Ysgol Frutanaidd oddeutu 1872 ar y dde. Dyma le cynhelir cyfrinfa'r seiri rhyddion heddiw.

 

Yn y cwest, mynnodd y rheithgor bod archwiliad post-mortem yn cael ei gynnal ar y corff gan fod ei benglog wedi ei dorri ac mewn cyflwr dychrynllyd, a chan nad oedd tystiolaeth sut y digwyddodd hyn, penderfyniad y rheithgor oedd dyfarniad agored.

Digwyddiad Trist Arall

Diddorol yw hanes hen seindorfeydd pres, a’r rhai arian, a fu’n y Llan a’r Blaenau tros y blynyddoedd, ac fel y buont yn diddanu ac adlonni pobl y fro a chyrion pellach. Da o beth yw gallu dweud bod Band yr Oakeley yn dal yn boblogaidd a llwyddiannus heddiw ers cael ei sefydlu tros gan mlynedd a mwy yn ôl.

Cafodd y ddwy seindorf arweinwyr clodwiw ar hyd y blynyddoedd ac enillwyd sawl cystadleuaeth ganddynt yma a thraw. Bu Cornelius Lawrence (neu Laurence) yn arweinydd poblogaidd gyda Band Pres y Llan am beth amser. Credaf mai un o Ramsbury, Wiltshire oedd yn wreiddiol, ac wedi bod yn gysylltiedig â Stephens Royal Menagerie cyn dod i’r ardal. 

Fel y mae’r pennawd yn awgrymu, hanes digon trist a fu iddo yn y diwedd. Yn ôl adroddiad yn y North Wales Chronicle, 2 Mawrth,1872 roedd wedi mynd i lawr i’r Traeth Bach (i bysgota, yn ôl pob tebyg) pan welodd garddwr Aber Iâ (Portmeirion heddiw) ef yn croesi’r traeth mewn lle drwg a thra roedd y llanw allan. O ganlyniad, gwaeddodd arno a’i rybuddio, ac i groesi mewn lle arall yn uwch i fyny’r traeth. Pa fodd bynnag, atebodd y gŵr bonheddig ei fod yn gyfarwydd â’r ardal ac os digwyddai fynd i drafferth y gallai nofio. Ond, wedi iddo ymlwybro ychydig ar hyd y traeth, gwelodd y garddwr ef yn suddo yn sydyn a’i glywed yn galw am help. Yn dilyn hyn rhedodd y garddwr i’r Penrhyn am gymorth y Rhingyll Lewis, ac aeth criw draw yno yn ddiymdroi.Yn ogystal, gyrrodd A.Osmond Williams, Castell Deudraeth rhagblaen i orsaf yr heddlu ym Mhorthmadog a chasglodd heddweision o’r orsaf i chwilio amdano, a gwnaed hynny am rai dyddiau, ond methwyd a chael hyd iddo o gwbl, a dyna ddiwedd y stori drist hon.

Bûm yn meddwl, tybed pam y penderfynodd fentro ar hyd lle mor beryglus? Dyma hanesyn arall, yn ddiau, na chawn esboniad na diweddglo hollol foddhaol yn ei gylch.

Steffan ab Owain

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025

 

 

Stolpia -Y Dwymyn Aur

Rhwng y blynyddoedd 1848 ac 1860 bu i gannoedd o ddynion ddal ‘y dwymyn aur’ ac aeth llawer ohonynt o Gymru, ac amryw o wledydd eraill, i chwilio am y mwyn melyn gwerthfawr yng Nghaliffornia, U.D.A, a  thalaith Victoria yn Awstralia. 

Aeth rhai o’r ardal hon i Ballarat oddeutu 1856. Digwyddodd yr un peth eto fyth rhwng 1896 ac 1899 pan ganfuwyd aur yn y Klondyke, yn rhanbarth Yukon, gogledd-orllewin Canada. Y mae’n rhaid bod y rhuthr am aur wedi cael dylanwad ar chwarelwyr ein hardal gan iddynt enwi ponc yn Chwarel Holland gynt yn ‘California’, a rhan o Chwarel Llechwedd yn ‘Klondyke’- lle dywedir y canfuwyd tipyn bach o aur. 

Yn y llun cyntaf cawn olygfa o’r rhuthr am aur yn y Klondyke ym 1898, Bu cloddio am aur yn ‘Stiniog hefyd, sef yng Nghwm Bywydd, Cwm Teigl, Cwm Cynfal, Llwynygell, a sawl lle ar y Migneint. Bu ewythr i’r diweddar Jo Wyn Jones, Prifathro Ysgol Maenofferen gynt, yn gyrru’r lefel yng Nghwm Bywydd ym mis Mai 1888. ‘Yr Ogof Aur’ yw’r enw gan rai ar y lefel sydd ar ochr dde i’r llwybr sy’n arwain draw at ymyl Tyn Cefn. Darganfuwyd plwm, arian ac aur ar dir Teiliau Mawr hefyd yn 1889.

Yn yr 1880au bu rhai yn chwilio am aur ym mro Trawsfynydd, sef ar diroedd Plas Capten, Yr Ysgwrn a Bod Fuddai. Bu dau o’r Blaenau yn arolygu’r gwaith cloddio yn y lleoedd hyn, sef E. Meredith Owen ac O. J. Owen. Dyma’r adeg hefyd y bu cloddio gan un Mr Hudson o Lerpwl yng ngwaith aur Bwlch y Llu, a adnabyddid yn ddiweddarach fel ‘Mwynfa Prince Edward’. Daeth y lle hwn yn bur enwog gan iddynt ddefnyddio peth o’r aur i wneud modrwyau i rai o deulu brenhinol Lloegr. 

Yn ddiweddarach, sef yn 1924, bu ymchwil am aur yn ardal Gellilydan gydag un Mr Holt yn arolygu’r gwaith. Yn ôl y diweddar gyfaill Alan Tudor, Solihull (Maentwrog gynt), ar y ffin rhwng Penyglannau a Fferm Gellilydan y gyrrwyd y lefelydd prawf a bod dau agoriad i’w gweld yn mynd i lawr ar ogwydd a rheiliau yn un ohonynt. Yn ôl maint y domen wastraff gerllaw ni pharhaodd y gwaith yn hir. - Pwy all roi mwy o’i hanes inni? Yn yr ail lun gwelwn ŵr yn archwilio’r mwyn a gloddiwyd.

 

Blew Geifr, Sgrympiau Gŵyl Grog a Haf Bach Mihangel 

Dyma eiriau a glywais sawl tro pan oeddwn yn gweithio yn y chwarel yn yr 1960au, sef tair idiom yn ymwneud â’r tywydd a’r hinsawdd. Y mae’r cyntaf yn cyfeirio at gymylau sirws (cirrus), sy’n ymdebygu i flew cyrliog a geir ar eifr. Tueddant i fod yn gymylau gwyn ysgafn yn bur uchel yn yr awyr ac yn arwydd o law. 

Cymylau blew geifr. Llun gan PiccoloNamek dan drwydded Comin Creadigol (CC Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Ystyr yr ail, sef sgrympiau, yw cawodydd trwm sydyn o law, neu genllysg, ond rhai ysbeidiol, fel rheol, yn enwedig ym mis Medi. Syrthia Gŵyl y Grog ar Fedi 14, a dyna sut y cafwyd yr enw hwn. Y mae ’sgrympiau penwaig’ yn enw arall arnynt. Cawsom rhai oddeutu canol y mis diwethaf, on’do? 

Y mae’r ymadrodd ‘Haf Bach Mihangel’ neu ‘Haf Bach Gŵyl Mihangel’ yn golygu sbelan o dywydd braf ogylch diwedd mis Medi (Gŵyl Mihangel 29 Medi), a dechrau mis Hydref. Credaf imi glywed y dywediad ‘Ha’ Bach Dic Pengwern’ amdano yn ein hardal. Tybed pa mor gyffredin yw’r ymadroddion hyn heddiw?

- - - - -

Ymddangosodd erthygl Steffan ab Owain yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2025

 

Stolpia- Y Nadolig

COEDEN NADOLIG

Er bod yr arferiad o addurno'r Goeden Nadolig yn dyddio’n ôl i’r 16eg Ganrif yn rhai o wledydd Ewrop, megis Yr Almaen, Estonia a Latfia, ni ddaeth y ffasiwn hwn yn boblogaidd ym Mhrydain tan yr 1840au, a than y cyflwynodd y tywysog Albert, gŵr y frenhines Fictoria, yr arferiad ym mhalasdai y teuluoedd brenhinol. Pa fodd bynnag, cydiodd y traddodiad ymhlith y cyfoethog drachefn, ac o fewn dim o amser roedd y werin bobol wedi’u dilyn.

Ond, tybed pa bryd y daeth yr arferiad i blwyf Ffestiniog? Wel, efallai y bydd yr aralleiriad hwn o’r North Wales Chronicle yn ateb y cwestiwn:

Ar ddydd Gwener 25, Ionawr 1861 cynhaliwyd yr Ŵyl Coeden Nadolig gyntaf a welwyd yn Ffestiniog yn Ysgol Genedlaethol Ffestiniog a Maentwrog (h.y. Ysgol Penrallt Goch). Addurnwyd yr ystafell Ysgol ar raddfa eang dan oruchwyliaeth merched o’r gymdogaeth, a phan ddaeth tywyllwch y noswaith arddangoswyd coeden nobl a osodwyd y tu ôl i’r llenni wedi eu haddurno ag anrhegion gan ryfeddu’r plant. Roedd oddeutu cant o blant yno i gyd, a phob un yn llygad-dystion i achlysur nas gwelwyd ei debyg o’r blaen.Ymatebodd y plantos wrth ei gweld trwy glapio eu dwylo yn eiddgar. Wrth gwrs, roedd amryw o bwysigion yr ardal yn bresennol, megis teulu’r Rheithordy, teulu Casson, Blaen y Ddôl, teulu Chessell, Penmount, ayyb. Cafodd y plant anhregion, te a theisennau, yng nghwmni’r gwahaddedigion, a diwrnod gwerth i’w gofio.

Y mae hi’n edrych yn debyg iawn mai yn ein haddoldai yr arddangoswyd y rhai cynharaf yn ein bro. Dyma enghraifft o’r 1880au. 

Coeden Nadolig. Prydnawn ddydd Sadwrn diweddaf, yn Assembly Room, Blaenau, dangosid coeden Nadolig, er budd i eglwys y Bedyddwyr (Calfaria), i leihau y ddyled drom sydd ar yr addoldy. Yr oedd yno dair coeden yn llawn o anrhegion yn ôl gwerth y tocynau. (Baner ac Amserau Cymru, 29 Rhagfyr, 1886).

Erbyn yr 1950au roedd bron pob tŷ yn yr ardal efo coeden Nadolig o fath a cheid rhai mewn te partis ar gyfer y plant yn y capeli a’r ysgolion a chan wahanol gymdeithasau y fro. Dyma un enghraifft:

Plant gweithwyr Chwareli Oakeley a Lord yn cael te parti Blwyddyn Newydd yng Ngwesty’r Frenhines (Y Queens) yn 1956 a’r goeden Nadolig yn y cefndir.

 

EISTEDDFODAU'R NADOLIG

Bu Eisteddfodau’r Nadolig yn boblogaidd iawn ar un adeg yn ein hardal, yn enwedig yr un gan yr Annibynwyr. Nid yn unig y cynhelid rhai yn ein haddoldai a’n neuaddau, byddid yn cynnal rhai yn ein chwareli, hefyd. Dyma ambell enghraifft o’r blynyddoedd 1879 ac 1910, gyda’r Awdl Bryddest yn un o’r prif gystadlaethau yn yr eisteddfodau.

Sylwer ar ffugenwau’r ymgeiswyr yn y gystadleuaeth,- y mae sawl un digon digrif yn eu plith ac oni byddai’n braf cael gweld eu cynnyrch ? Credaf i rai o’r eisteddfodau hyn barhau hyd at yr 1940au, os nad yn ddiweddarach. Tybed a yw rhai o’n darllenwyr yn cofio mynychu rhai ohonynt ac yn gallu rhannu eu hatgofion am yr hyn a ddigwyddai ynddynt? 

O.N. - Diolch i bawb sydd wedi cymryd diddordeb yn y golofn tros y flwyddyn. Gobeithio cewch chi i gyd. NADOLIG LLAWEN a LLAWER OHONYNT .

Steffan ab Owain
- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2024

Stolpia- Chwarel Maenofferen

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Tra ar daith yn mynd heibio Chwarel Maenofferen yn ddiweddar synnais wrth weld cyflwr truenus y bonc a’r felin. Yn wir, methwn a chredu bod y lle wedi dirywio cymaint ers 1980 pan oeddwn yn gweithio yno.

Roedd y chwarel hon yn enwog yn ei dydd, ac yn yr 1860au roedd William Fothergill Cooke, Aber Iâ (Portmeirion heddiw), sef cyd-ddyfeisydd y telegraff trydan, yn un o berchnogion y cwmni. Dyna sut y cafwyd yr enw ‘Lefel Cooke’ ar y twnnel tanddaearol a naddwyd gyda pheiriant tynelu George Hunter yn ystod cyfnod W.F.Cooke fel cyfarwyddwr. (Diolch i Dylan Jones am y llun).

Datblygwyd y chwarel yn ystod y degawdau dilynol a bu’n eithaf llewyrchus gyda chynnydd sylweddol yn y cynnyrch, sef o ryw 400 tunnell yn 1861 i gymaint a 8,600 tunnell yn 1882, ac erbyn hynny, cyflogid oddeutu 430 o ddynion yno. Pa fodd bynnag, erbyn 1980au roedd wedi gostwng i ryw dri dwsin a daeth cloddio am lechfaen i ben yno ar ddiwedd yr 1990au.

Yn dilyn, ceir enwau rhai o’r sefydliadau a chwmniau a ddefnyddiodd llechi Chwarel Maenofferen tros y blynyddoedd i doi eu hadeiladau: Ysbyty Neilltuo (Isolation Hospital) Stanhope, Durham; General Omnibus Co Garages, Llundain; Pwerdy Trydan, Abertawe; Infantry Barracks, Aldershot; Swyddfa Bost y Fyddin, Regent’s Park, Llundain; Royal Carpet Factory, Wilton, Salisbury; Storfeydd Grawn y Llywodraeth, Caerdydd, Abertawe, Barri ac Avonmouth; Aircraft Factories, Waddon, Croydon, Machine Gun Factory, Burton,- a sawl lle arall. 

Towyd llawer o adeiladau y cwmniau rheilffyrdd canlynol, hefyd- London, Brighton and South Coast Railway; Great Northern Railway; Great Eastern Railway. 

 

Allforiwyd rhai i bedwar ban byd hefyd, e.e. British Residency, Penang, Malaysia; Club Building, Constantinople; Rheilffordd Orllewinol F.C. Ouset, Yr Ariannin; Neuadd y Dref, Copenhagen, Denmarc, ac amryw o leoedd eraill.

 

Rai blynyddoedd yn ôl deuthum ar draws y llun hwn yn hysbysu llechi’r chwarel mewn arddangosfa (O bosib yn yr 1930au) ond ymhle y bu hi tybed? Ysgwn i a oes un ohonoch chi yn gwybod ?

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2025

Stolpia- ‘Stiniog 100 Mlynedd Yn Ôl

Pytiau o 1925 gan Steffan ab Owain 

- Agor Ysbyty Coffa Ffestiniog (Tybed beth a fyddai ymateb yr hen drigolion pe baent yn gwybod ei fod wedi ei gau fel Ysbyty?)

- Aeth bws yn sownd mewn lluwchfeydd ar yr Allt Goch a bu’n rhaid i’r teithwyr gerdded i fyny i’r Llan i gyfarfod bws arall.

-Cafodd Peter Macauley Owen, Frondeg, sef disgybl yn Ysgol Sir Ffestiniog, arddangosfa yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

- Ar ôl bod yn gauad ac yn rhannol dan ddŵr am sawl blwyddyn ail-agorwyd Chwarel Cwm Orthin gan gwmni Oakeley

- Dedfrydwyd Neil Doherty i fis o garchar a llafur caled am ddwyn par o fwtias (boots) gwerth £1.4s oedd y tu allan i siop yn Stryd yr Eglwys.

-Cynnal Eisteddfod Blodau’r Oes am y tro cyntaf. Tros 300 yn ymgeisio ar wahanol destunau.

- Prif Swyddfa’r Post yn y Blaenau yn agored tan 7:30 yr hwyr. Pris stamp ar lythyr 1d.

- Arbrofwyd gyda defnyddio llwch chwarel i wneud ffyrdd gan Gyngor Tref Blaenau Ffestinog gydag un S. McPherson a oedd yn obeithiol y byddai’n rhoi hwb i chwareli llechi a gweithfeydd sets yr ardal. Gwnaed arbrawf trwy gymysgu llwch llechfaen a glwtin, ac yna gwenithfaen macadam ar ei ben a rholer tros y cyfan. Bu’n weddol lwyddiannus.

-Penderfynwyd sgrapio y pedwar gwn mawr Almaenaidd a anrhegwyd i’r dref fel troffïau rhyfel gan y Cyngor Dosbarth (Credaf mai ar gonglau y Parc yr oeddynt wedi cael eu gosod).

- Oherwydd diffyg galw am gerrig sets a cherrig ar gyfer gwneud ffyrdd bu’n rhaid cau Chwarel Wenithfaen Manod a rhoi’r dynion allan o waith. Bu oddeutu trigain (60) yn gweithio yno ar un adeg.

- Tra yn teithio adref gyda’i wraig tros Fwlch Gorddinan (Y Crimea) collwyd rheolaeth o’r car gan David Hughes, U.H. o’r Blaenau a bu bron iddo fynd tros ymyl oddeutu 100 troedfedd o gwymp, ac yn ddiau, byddai’r ddau wedi eu lladd. Rhywfodd neu’i gilydd, ataliwyd y car ar ffens digon tila fel ei fod ynghrog tros yr ochr. Yn y cyfamser, roedd Mrs Hughes wedi llewygu ond trwy ryw drugaredd daeth modurwyr eraill i’w cynorthwy a llusgwyd y car yn ôl ar y ffordd. (Tybed ymhle yn union y digwyddodd y ddamwain? Ai uwchlaw Llyn Ffridd y bu’r anffawd?)

Llun- Y ffordd tros y Bwlch cyn ei lledu (ymhell ar ôl 1925)

- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2025

 

Stolpia -Cerrig

Hen bennod o gyfres boblogaidd Steffan ab Owain

Un o’r pethau yr ymddiddoraf ynddynt ar hyn o bryd ydi cerrig ysgrifen, h.y. cerrig (a chreigiau) gyda hen graffiti yn dyddio o’r blynyddoedd c. 1600-1900 ac yn cynnwys enwau, dyddiadau, enwau cartrefi a brasluniau diddorol. 

Mae’n bosib eich bod yn gyfarwydd a rhai yn nalgylch Llafar Bro oherwydd nid ydynt mor anghyffredin yn yr ardaloedd hyn. Sylwais yn ddiweddar pan oeddwn allan am dro ... rhwng cawodydd ... fod llawer o enwau a dyddiadau ar fur-ganllawiau’r grisiau sy’n arwain at y Bont-ddu ger Rhaeadr Cynfal. Wrth edrych ar y gwahanol enwau gwelais fod enw ‘Derfel, Llandderfel, 1880’ yn un o’r rhai amlycaf yn eu plith. 

Tybed ai’r un Derfel yw hwn a’r un a fyddai’n cerfio ar gerrig beddau (saer cerrig beddau) ac y gwelir ei enw ar lawer beddfaen yn ein mynwentydd? Pwy all ddweud mwy andano wrthym? A chofiwch, os gwyddoch chi am ambell enghraifft dda o gerrig ysgrifen yn rhywle, gadewch i ni gael clywed amdanynt.

Grisiau Rhaeadr Gynfal- llun Jeremy Bolwell CC BY-SA 2.0

Cerrig terfyn a cherrig milltir.
Ar un adeg byddai amrywiaeth o gerrig terfyn a cherrig milltir yn ein bro, oni byddai? Bellach, mae nifer o hen gerrig terfyn ein chwareli wedi syrthio yn wastad â’r llawr ac yn brysur ddiflannu o dan dyfiant a mwsog. Sut bynnag, ar y Migneint gwelir gerrig terfyn gyda ‘T.M.C. 1864’ arnynt.

Bum am rai blynyddoedd yn methu a dirnad beth a olyga’r llythrennau hyn arnynt, ond ar ôl eistedd a meddwl am funud, cofiais fod un o’r enw T.M. Carter wedi bod yn berchennog ar Chwarel y Foelgron, a phan gefais gadarnhad mai yn ystod y flwyddyn uchod y dechreuodd ef ei gweithio ... syrthiodd pethau i’w lle yn weddol daclus. Eto i gyd, hoffwn wbod beth oedd enwau cyntaf Mr Carter.

Darllenais mewn cylchgrawn fod cymaint a 46 (os nad 50) o gerrig milltir wedi eu gwneud ar gyfer y rheilffordd gul pan agorwyd hi gyntaf yn 1836. Golyga hyn iddynt osod y cerrig pob rhyw chwarter milltir oddi wrth eu gilydd ... ac ar y ddwy ochr i’r rheilffordd, h.y. bob yn ail.

Wrth gwrs, son yr wyf am oes y ceffylau a phan oedd trafnidiaeth y byd yn bwyllog, a byddai teithwyr yn sylwi ar y cerrig milltir. Wedi i mi ddarllen am hyn, meddyliais mewn difrif, i ble’r aeth yr holl gerrig hyn ar ddiwedd eu hoes? Deallaf i un ohonynt gael ei hail-gylchu a’i defnyddio fel carreg llawr ym mhlasdy’r Dduallt mewn cyfnod diweddarach.
-----------------------------

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen STOLPIA.

Stolpia -Hen Dimau Pêl-droed y Fro

Bum yn ceisio cofio enwau rhai o’r hen dimau pêl droed lleol yn ddiweddar, ond roedd amryw wedi mynd o’m cof. O ganlyniad, edrychais ar restr yr oeddwn wedi ei wneud ychydig flynyddoedd yn ôl. Dyma rai ohonynt, ar wahân i dim pêl droed Blaenau ei hun:

Black Stars, Blue Boys, Celts, Comrades, Dixie Eleven, Dixie Kids, Granville Rovers, Happy Eleven, Maenofferen Rangers, Manod Swifts, Manod Villa, Moelwyn Rangers, Offeren City, Rhiw Corinthians, Rhiw Institute, Rhiw United, Tanygrisiau, Thursday FC, Ystradau Celts.

Er fy mod wedi chwarae cryn dipyn o bêl droed pan oeddwn yn hogyn a chael hwyl efo hen hogiau’r Rhiw, ni fum yn fawr o beldroediwr. Y mae Cian, fy ŵyr yn gallu trin y bêl yn llawer gwell nas gallwn i pan oeddwn ei oed. 

Bu amryw o gaeau pêl droed yn y Blaenau tros y blynyddoedd, ac rwyf wedi sôn am Haygarth Park yng Nglan y Pwll o’r blaen. Cofiaf fy mam yn dweud wrthyf bod taid wedi bod yn chwarae yng nghae Holland Park -na nid yn Llundain- ond mewn cae sydd wedi diflannu o dan rwbel Domen Fawr, Chwarel Oakeley ers blynyddoedd bellach. 

Roedd gennym ninnau, hogiau Rhiw a Glan y Pwll gae o fath yng ngodre’r Domen Fawr yn yr 1950au, ac os y chwaraeid yno ar ddyddiau gwyliau ysgol, a’r chwarel yn gweithio, byddai’n rhaid inni fod yn wyliadwrus rhag ofn i garreg fawr dreiglo i lawr i’r cae ar ôl tipio o ben y domen. Cofiaf un achlysur pan wnaeth carreg fawr dreiglo i lawr a phob un ohonom yn galw ar y goli yn y pen agosaf i’r domen i’w heglu hi oddi yno nerth ei garnau. Rhyw gaeau digon pethma oedd gennym yr adeg honno, dau ohonynt yn ochr Afon Barlwyd, ac yno byddai’r bêl yn aml iawn!

Dyma un neu ddau o ganlyniadau gemau o’r gorffennol a godais o hen bapurau:

Bu gêm gartref gyfeillgar rhwng tîm Blaenau a Llanrwst ar un o gaeau’r ardal ym mis Ionawr 1898, ac yn ôl yr adroddiad yn y Towyn on Sea a Merioneth County Times, prif chwaraewyr y Blaenau oedd y rhai canlynol gyda’r cyfenwau Thomas, Barlow a Hughes. Bechod nad oedd eu henwau cyntaf ar gael ynte! Beth bynnag, y sgôr ar ddiwedd y gêm oedd Blaenau 5 - Llanrwst 1. 

Yn dilyn ceir cipolwg  ar rai gemau gan y gwahanol dimau lleol:

Ebrill 1908 – St David’s Guild - 1  … Manod Swifts - 0
Mai 1929 - Tanygrisiau - 2 ... Cricieth - 0
Ebrill 1932- Bethesda Victoria - 6…. Offeren City - 0 
Mehefin 1992 – Gêm a chwaraewyd yn y cystadlaethau Rhyng-Chwarelyddol (Inter Quarries) Dam Busters (Pwerdy Tanygrisiau)  3  …  All Stars Porthmadog 2
Tybed pwy oedd yn nhîm y Pwerdy?

Rwyf wedi gweld dau lun o chwaraewyr o’r flwyddyn 1927/28 pan oedd tîm pêl-droed Blaenau Ffestiniog yn enillwyr y gwpan a’r gynghrair, ond yr unig un rwyf yn ei adnabod ynddynt yw’r diweddar Glyn Bryfdir Jones sy’n eistedd ar y dde eithaf. Tybed pwy all enwi rhai o’r gweddill? 

O.N. – Roedd Tecwyn yn holi am yr enw cae Haygarth. Credaf imi roi esboniad amdano yn Llafar Bro yn 2022. Beth bynnag, dyma air pellach amdano oddi wrth Nia Williams (Glanypwll Villa gynt) - wedi ei godi o weithredoedd 4 Tai’n Foel, Glanypwll, ac ewyllys Richard Parry, Llwyn Ynn, Sir Ddinbych yn 1834, sef cyn berchennog stad Glanypwll. 

Trosglwyddwyd y stad i’w nai y Cyrnol Haygarth (1820-1911), ac yna i’w frawd y Canon Henry William Haygarth (1821-1902), Ficer Wimbledon a chanon anrhydeddus Eglwys Gadeiriol Rochester.  Daeth y stad yn ôl drachefn i’w frawd y Cyrnol. Tua 1913 aeth y stad ar werth.

Dyma lun unwaith eto o Haygarth Park yn ei ogoniant. 

- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2025

CYFRES Pêl-droed yn y Blaenau 

Stolpia -Oes Gafr Eto?

Geifr Gwyllt ein Bryniau
Y mae hanes ein geifr gwyllt, neu eifr an-nof (feral) a geir ar fynyddoedd a bryniau Eryri yn ymestyn yn ôl ganrifoedd lawer a chredir bod rhai ohonynt yn ddisgynyddion i rai a oedd yno yn amser Gerallt Gymro yn y flwyddyn 1188 gan iddo gofnodi gweld rhai ar ei deithiau. Yn wir, cred rhai bod eu hil ar greigiau Eryri yn ystod Oes yr Haearn, neu‘n gynt, hyd yn oed.

Pan oeddwn yn hogyn yn yr 1950au, byddai gweld geifr hwnt ac yma ar greigiau Nyth y Gigfran, Cwmorthin a godre’r Allt Fawr yn beth gweddol gyffredin. Gyda llaw, os gwelid hwy yn crwydro i lawr i waelodion y mynydd, byddai’n arwydd o dywydd mawr i ddod ymhen ysbaid o rhyw ddiwrnod neu lai. 

Bu gostyngiad yn eu niferoedd am gyfnodau rhwng yr 1970au a’r 1990au, ond y maent i’w weld  ar gynnydd unwaith eto. Yn ddiweddar, a phan oeddwn yn mynd am dro efo Jes, fy ngast ddefaid ffyddlon, deuthum ar draws y creadur hwn yn y llun isod. Chwarae teg iddo, nid oedd yn fygythiol o gwbl, dim isho ein twlcio o gwbl, ac ar ôl imi dynnu ei lun, aethom o’n tri ar ein amryfal lwybrau. 

Ychydig ar ôl cyfarfod ein cyfaill corniog daeth i’m cof yr amser pan ddaeth rhyw hen fwch gafr i lawr o’r mynydd i’r Rhiw yn yr 1950au a dechrau crwydro o gwmpas y lle fel y byddai’r defaid a geid ar ein strydoedd gynt. Pa fodd bynnag, roedd hwn yn un digywilydd, yn drewi i’r entrychion, ac o dro i dro, byddai’n bwgwth ein twlcio efo’r cyrn mawr ar ei ben. 

Un prynhawn penderfynodd ein dilyn i fyny at siopau Market Place, ger y Neuadd, ac fel yr oedd hi’n digwydd bod, roedd yn dywydd cynnes iawn, ac roedd drws Siop Mr Penhall (tad Wyn a Melody) sef yr un agosaf at y North Western Hotel (Ring Newydd) yn llydan agored. Y mae’n rhaid ei fod wedi gweld rhywun yn dod allan o’r siop efo rhywbeth yn ei law a daeth i’w ben i edrych beth oedd i’w gael yno. Y peth nesaf a welsom oedd yr hen fwch yn mynd ar ei ben am waelod y cownter gwydr a’i dwlcio yn iawn nes yr oedd y jariau da-da a’r danteithion ar hyd y llawr. 

Y mae hi’n debygol ei fod wedi gweld adlewyrchiad ohono’i hun yn y gwydr ac wedi meddwl bod un o’i debyg eisio cwffas, ac iddo gael myll efo’r bwch dychmygol.

Wel, gallwch ddychmygu sut yr oedd Mr Penhall yn teimlo ar ôl i’r hen fwch greu llanast a gadael  drewdod yn ei siop a’i gaffi. Piciodd i nôl ei frwsh llawr a’i hel oddi yno i’r ffordd a chau’r drws yn glep arno rhag ofn iddo ddychwelyd yno. 

Os cofiaf yn iawn, bu’r hen fwch yn crwydro wedyn ger Y Cwm (Commercial Hotel) ac mae’n debyg bod rhywun wedi ei riportio i’r awdurdodau gan i Griffith Williams, Talweunydd (tad John, Rowenna, a‘r diweddar Dafydd) ddod heibio wedyn gyda'i fan a’i bacio i’w chefn a mynd a fo yn ôl i droed Moel Iwerddon, neu rywle, a dyna’r tro olaf inni ei weld.

Dywediadau am y Geifr
Y mae hi’n amlwg bod y geifr wedi bod yn ddylanwad arnom ar hyd y canrifoedd gan fod amryw o hen ddywediadau ac idiomau amdanynt yn ein hiaith. Dyma ychydig enghreifftiau.

Fel gafr ar daranau – yn llawn cyffro, neu mewn panig.
Pan ddel tro ar y geifr, yr afr gloff fydd ar y blaen.
Barf yr afr / Barf y bwch – y blodyn Tragopogon pratensis
Blew geifr - cymylau hirfain, weithiau gydag ychydig o dro arnynt - cirrus. Arwydd glaw.
Bwch dihangol (scapegoat)

- - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2025

Stolpia -Cludo a Lluniau

Mwy o Hanes y Transfformar

Yn dilyn fy strytyn yn rhifyn Chwefror am y trawsnewidydd (transformer) a gyrhaeddodd Stesion London ym mis Chwefror 1961 a’m ymholiad sut yr aeth oddi yno i bwerdy trydan-dŵr Tanygrisiau, derbyniais wybodaeth ddiddorol oddi wrth Eifion Lewis, a Brian Owen amdano. 

Dywedodd y ddau mai cwmni enwog Pickfords a fu’n gyfrifol am ei gludo i lawr yno a hynny ar un o’u cerbydau pwrpasol gyda dwy lori ar bob pen iddo. Dywedwyd wrthyf bod ffilm ohono i’w weld ar YouTube hefyd. 

Wrth edrych arni hi sylwais mai 1962 oedd dyddiad y ffilm a’i bod yn dywydd hafaidd pan y trosglwyddwyd o, gan fod y plant ger yr orsaf mewn crysau ysgafn a cheid dail ar y coed. Gwyddwn mai ym mis bach 1961 oedd yr adroddiad am yr un yn y North Wales Weekly News, ac felly, y cwestiwn oedd – a oedd y pwerdy wedi derbyn dau ohonynt, y cyntaf y mis Chwefror 1961 a’r llall rhywdro yn haf 1962? Deallais mai dyna a oedd wedi digwydd. 

 

Y Ffotograffydd Isaac Hughes 

Bum yn gwrando ar sgwrs ddifyr yng Ngwesty Seren (Bryn Llywelyn) gan Gareth Roberts, Menter y Fachwen yn ddiweddar. Testun ei sgwrs oedd Isaac Hughes, un o hen ffotograffwyr Cymru. Un o Dyserth, Sir Ddinbych oedd yn wreiddiol, ond yn Beck Road, Lerpwl oedd ei stiwdio erbyn 1869. 

Daeth i’r Blaenau y pryd hwnnw gyda’i gamera a thynnu lluniau yn ein chwareli. Dywedir iddo ymweld â Chwarel Llechwedd a thynnodd amryw o luniau o’r chwarelwyr yno. Serch hynny, bu nifer o’r gweithwyr yn aflonydd a gwingo tra y tynnid y lluniau, ac roedd un hogyn wedi rhoi rhaff am wddw hen chwarelwr mewn hwyl, ac un arall fel pe tai yn bwgwth taro pen un gyda gordd.

Yn yr 1980au ar ôl i deulu symud i dŷ yn Thomas Street, Llanberis, canfuwyd rhai cannoedd o blatiau gwydr gyda ffotograffau arnynt yn yr atig. Daethpwyd i’r casgliad yn ddiweddarach mai ffotograffau Isaac Hughes oeddynt. 

Dyma un enghraifft. Sylwer ar y rhes flaen yn eistedd ar gasgenni powdwr du.
O.N. Tybed a oes lluniau o waith Isaac Hughes ar ôl yn y Blaenau? Cysylltwch os gwyddoch am rai.

- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2025

Stolpia- Prysurdeb y 1960au

I’r rhai ohonoch a brofodd y cyfnod 1958-1965 yn y fro, yn ddiau, daw'r holl weithgarwch, prysurdeb a bwrlwm a fu gydag adeiladu Pwerdy Tanygrisiau ac Atomfa Trawsfynydd yn ôl i’r cof. 

Roedd busnesau’r ardal yn ffynnu gan fod rhai cannoedd o bobl yn tyrru mewn i’r Blaenau a’r cyffiniau i chwilio am waith gyda chwmnïau McAlpine, Cementation, Laing, ayyb. Cofiwn i ni fel hogiau weld un dyn yn eistedd ar gwrb yn yr hen Stesion London ac yntau wedi dod yr holl ffordd o’r Alban i geisio gwaith ac inni sylwi mai dwy goes artiffisial a oedd gan y truan. 

Cofiaf hefyd bod amryw o Wyddelod ac Albanwyr yn lletya yma, ac yn wir, amryw wedi cartrefu yn y Rhiw a Glan-y-pwll. Yn y cyfnod hwn cynyddodd y drafnidiaeth ar ein ffyrdd a phrysurodd y rheilffordd hefyd. Dyma un hanesyn difyr am y prysurdeb hwnnw:

Ym mis Chwefror 1961, a phan yn y broses o adeiladu pwerdy Trydan-Dŵr Tanygrisiau, defnyddiwyd injan diesel gref i ddod â thrawsnewidydd (transformer) mawr yn pwyso 123 tunnell ar hyd y rheilffordd yr holl ffordd o Hollinwood ger Oldham i’r Blaenau. 

Dywedir mai hon oedd yr injan locomotif diesel gyntaf i ddod fyny drwy’r Twnnel Mawr, ac yn ôl y sôn, dim ond cwta fodfedd oedd i sbario ar bob ochr y trawsnewidydd anferth hwn wrth iddo ddod drwy’r twnnel. Pa fodd bynnag, cyrhaeddodd Stesion London yn ddiogel ac aethpwyd â fo i’r pwerdy yn weddol ddidrafferth, medda nhw. Tybed pwy all ddweud wrthym sut yr aeth yr honglad mawr hwn o’r orsaf i lawr i’r pwerdy?

Y llwyth yn dod allan o’r Twnnel Mawr gydag amryw bobol yn ei wylio mewn syndod

Dyma’r trên a’r llwyth yn mynd heibio’r Dinas ar ei ffordd i’r orsaf

Sylwer ar yr adeiladau a fyddai yng ngwaelod Tomen Fawr, Chwarel Oakeley yr adeg honno, sef hen gartref Mr Rufeinias Jones a’i wraig ar y chwith, ac os cofiaf yn iawn,  hen gartref Jonah Wyn ar y dde iddo, a sied injan yng ngodre Inclên Fawr Dinas. (Diolch i Megan Jones, Bryn Bowydd am y lluniau).
- - - - - - - - -

Rhan o golofn reolaidd Steffan ab Owain, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025

 

Stolpia -Ionawr Oer

Rhan o golofn Steffan ab Owain, o rifyn Ionawr 2025

Mis Ionawr Oer
Roedd sôn bod tywydd oer i ddod i ni'r mis hwn. Dim byd tebyg i aeaf caled 1895, sef yr ‘Heth Fawr’, fel y’i gelwid gan yr hen bobl, nag un 1947. 

Bu mis Ionawr 1892 yn bur ddrwg yn ein hardal a’r cyffiniau hefyd yn ôl Baner ac Amserau Cymru. 

Cafwyd storm o eira a lluwchfeydd garw fel bod y trên o’r Bala a’r trên bach yn methu a dod yma. Bu’n rhaid atal y chwareli oherwydd y lluchfeydd a’r rhew a chan ei bod yn Sadwrn tâl bu’n rhaid i chwarelwyr o ardaloedd Porthmadog, Harlech, Talsarnau, Penrhyn a Maentwrog gerdded drwy’r eira i ddod i nôl eu cyflog. 

Roedd rhai ohonynt yn cerdded ar ben y cloddiau a thrwy’r caeau yn ambell le. Defnyddiwyd ceffylau i ddod â’r post i Danybwlch a Maentwrog. 

Collwyd llawer o ddefaid yn yr eira a’r rhew, rhai wedi mygu ac eraill wedi newynu. Yn ôl rhai, hwn oedd yr eira gwaethaf ers 37 mlynedd.

Eira mawr hyd Stryd yr Eglwys tua 1936

Stolpia -car a cheffyl

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Cludo Offer a Defnyddiau Trwm i’n Chwareli yn y 19 Ganrif.

Holwyd fi’n ddiweddar sut ar y ddaear y medrwyd cludo trawstiau enfawr a pheiriannau trwm i fyny i felinau ein chwareli yn ystod y 19 ganrif a chofio’r math o ffyrdd a rheilffyrdd a oedd yn bodoli pryd hynny.

Efallai bydd y canlynol yn esbonio ychydig am y modd y gwneid hynny. Dyma gofnod o Atgofion am Danygrisiau gan David Owen Hughes a ymddangosodd fel cyfres yn Y Rhedegydd (1909): 

"Yr oedd gan Gwmni Cwm Orthin nifer fawr o geffylau, saith neu wyth yn gweithio yn y chwarel ac nid dynion dibwys y cyfrifid y certwyr, yn enwedig y prif gertwyr. 

Mawr fyddai'r helynt a’r twrw pan fyddent wedi dod i lawr at y Post Office, ac yn bachu wrth drol a thunnell o wair arni ar brynhawn Sadwrn, neu dynnu coed hirion at wneud pontydd yn y gwaith. 

Nid ai'r rhai hynny i fyny'r incleins, ac am hynny byddent yn clymu un pen o dan echel y drol, a’r pen arall ar gerbyd bychan pwrpasol a dwy olwyn o dano. Yna, bachu pump neu chwech o geffylau i’w tynnu i fyny'r gelltydd i’r gwaith.

Ymhlith y certwyr hynny yr oedd y diweddar Thomas Roberts, a’i frawd John Roberts, a John Evans. Brodorion o ymyl Llanrwst oedd y ddau flaenaf, a J. Evans o Sir Aberteifi."

Enghraifft o foeler mawr yn cael ei dynnu gan geffylau gwaith

Yn yr adroddiad diddorol hwn o’r North Wales Chronicle, 5 Gorffennaf, 1862 cawn ddilyn taith dau ferwedydd, (boiler), i chwarel Rhiw Bach. Dyma gyfieithiad ohono: 

"Cyrhaeddodd dau foeler enfawr, sef y rhai mwyaf a welwyd yn yr ardal yn ôl rhai, i Chwarel Rhiw Bach dydd Mawrth diwethaf. Daethpwyd a hwy o Gaer ar wagenni cryfion yn cael eu tynnu gan tua dwsin, os nad mwy, o geffylau grymus. Roedd y ddau geffyl gwedd yn y llorpiau (sef rhai heb eu cyweirio/entire) o faint sylweddol, yn hardd ac yn rhai nerthol iawn, ac wedi syfrdanu rhai o’r ffermwyr lleol. 

Yn anffodus, cafodd y boeler a bwysai oddeutu 84 tunnell [tybed ai ddau foeler 42 tunnell oeddynt mewn gwirionedd?] a gyrhaeddodd Ffestiniog ar y dydd Mawrth, anhap difrifol gan i olwynion y cerbyd suddo mewn lle gwlyb rhwng Penygroes a Llanllyfni a methwyd a chael y wagen yn rhydd er i nifer o geffylau ymdrechu i’w thynnu. Yn y cyfamser, aeth y boeler arall, oedd ar wagen chwe olwyn, heibio iddi hi a mynd ar ei siwrnai i Rhiw Bach. Dychwelwyd y wagen hon ar ôl ei dadlwytho i Benygroes a rhoi’r boeler arall arni hi a theithiwyd drwy Borthmadog i Faentwrog y Sul diwethaf. 

Arhoswyd yno wedyn tan ddydd Mawrth er mwyn i’r ceffylau gael gorffwys. Yna, er mwyn cludo peiriant mor drwm i fyny’r allt serth i Ffestiniog daethpwyd a nifer o geffylau gorau’r gymdogaeth at y rhai a oedd ganddynt eisoes fel yr oedd cymaint ag ugain o geffylau yn tynnu’r wagen i fyny’r rhiw.

Heb os nac oni bai, roedd angen cryfder aruthrol i dynnu’r holl bwysau i fyny’r Allt Goch gyda rhannau ohoni mor serth â tho tŷ. Mewn ambell le roedd y troadau yn siarp iawn, ac o ganlyniad, dibynnid yn fawr ar gryfder y ddau geffyl blaen, y rhai a glodforwyd gan bawb. Cymerwyd diddordeb mawr yn y fenter gan y trigolion lleol, ac er bod ffair yn y Llan y diwrnod hwn, cyrhaeddodd nifer o’r ffermwyr yn hwyr yno."

Cofier, roedd cario boeleri mor fawr a thrwm i fyny i Chwarel Rhiw Bach, a oedd tua 3 milltir arall oddi yno, gyda’r rhan fwyaf o’r ffordd yn serth yn gamp aruthrol yr adeg honno. 

Edmygwyd yr orchest gan bawb a’i gwelodd, a bu’r ddau geffyl blaen yn destun siarad gan lawer.

Ponc Chwarel Rhiw Bach, gyda’r felin, y tai boelar ger y corn, a’r inclên ar y chwith uchaf

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2024

Stolpia -Damweiniau ar Reilffordd Ffestiniog

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Fel y crybwyllais yn rhifyn Medi bu amryw o ddamweiniau ar Reilffordd Ffestiniog rhwng y blynyddoedd 1836 ac 1946. Dyma nodi rhyw un neu ddwy ohonynt yn gyntaf er mwyn  ichi gael amgyffred y peryglon a fodolai yn nyddiau cynnar y rheilffordd gul. 

Oddeutu wythnos cyn Dydd Nadolig 1842 derbyniodd y llawfeddyg Rowland Williams o Dremadog ddamwain boenus ar y rheilffordd dra ar ei ymweliad â chlaf a breswyliai ar ochr y lein fach. 

Marchogaeth ar gefn ei geffyl yr oedd ond wedi iddo deithio ysbaid go lew daeth ryn o wagenni yn llawn llechi i’w cwfwr, ac o ganlyniad, symudodd yntau a’r ceffyl i gilfach bwrpasol yn ochr y rheilffordd. Daeth oddi ar ei geffyl wedyn, ond fel yr oedd y ryn yn dod yn nes symudodd y ceffyl a thrawyd ef yn ei ben ôl gan wagen fel y syrthiodd ar ben ei berchennog a’i niweidio. Yn y cyfamser, rhusiodd y ceffyl a neidio tros wal gweddol uchel, ac er nad oedd ef fawr gwaeth, gadawodd Rowland Williams gyda’i asennau ac asgwrn ei wddw wedi eu torri. Wrth ryw drugaredd aed a neges rhagblaen i Lewis Lloyd, Gwesty Tan y Bwlch, a chludwyd ef yno lle gofalwyd am ei glwyfau.  

Credaf mai rhyw dro ogylch y blynyddoedd 1850-51 y digwyddodd y nesaf. Cyn iddynt adeiladu’r Cei Mawr ar yr ochr isaf i hen Ffowndri William Lewis yn Nhanygrisiau ceid math o gob yn ymestyn oddi wrth olwyn ddŵr y ffowndri at droed Inclên Chwarel Wrysgan a Bryn Elltyd a chan ei fod yn weddol wastad byddid yn gorfod bachu ceffylau i dynnu’r wagenni at y fan honno er mwyn cael y rhediad drachefn i lawr y rheilffordd. Digwyddodd i fuwch Edward Parry, Maesgraian ddod i’r lein yn ymyl Beudy Mawr a rhedeg i fyny i gyfeiriad y trên a oedd yn dod i lawr gan fynd o dan y wagenni cyntaf lle'r oedd Humphrey Jones a’r ceffylau, a’r canlyniad fu, eu taflu tros wal y cob, a bu yno am oriau o dan y wagenni. Sut bynnag, medrwyd ei gael yn rhydd maes o law, er ei fod wedi ei anafu’n bur ddrwg. Yr oedd tair o ferched o Benrhyndeudraeth yn y wagenni ar eu ffordd adref wedi bod yn gwerthu cocos ac anafwyd hwythau hefyd, ond nid yn ddrwg iawn.

Damwain yn haf 1928. Dyma aralleiriad o’r adroddiad yn Y Rhedegydd, 12 Gorffennaf,1928: Brawychwyd ardal Tanygrisiau bore Sadwrn diwethaf trwy i nifer o wagenni ‘y ryn’ sydd yn cludo llechi o’r gwahanol chwarelau i Finffordd a Phorthmadog ar Reilffordd Gul Ffestiniog fynd oddi ar y rheiliau ger y bont haearn ar Allt Dolrhedyn. Disgynnodd nifer ohonynt drosodd i’r ffordd y rhai a faluriwyd yn fawr. Nodwyd hefyd bod llechi o faintioli anghyffredin yn rhai o’r wagenni a byddai’r golled yn enfawr. Yn ffodus, ni anafwyd neb. Dywedir mai achos y ddamwain oedd ci yn gorwedd ar y cledrau. Bu’n rhaid cael nifer o ddynion i glirio’r ffordd islaw yn ogystal â’r rheilffordd. 

- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2024

Stolpia- Damwain ar Reilffordd Ffestiniog 1904

Bu sawl damwain ar Reilffordd Ffestiniog tros y blynyddoedd, a hynny am wahanol resymau, megis plant yn gosod cerrig ar y rheiliau, coed yn syrthio ar y cledrau, bariau wedi treulio, olwynion y wageni yn torri, pobl yn cael eu taro gan y ryn, gwartheg a defaid yn crwydro ar y trac, ayyb. Dyma hanes un ddamwain a achoswyd gan ddafad, neu faharen, a bod yn fanwl, a achosodd gryn helbul i’r cwmni ym mis Ionawr 1904.

Roedd trên (ryn) yn llawn o lechi wedi gadael y Blaenau prynhawn dydd Mercher, 20 Ionawr, 1904 yng ngofal David Jones ac Evan Davies. Cofier, nid oedd angen injian i dynnu’r ryn ar y ffordd i lawr y rheilffordd gan fod rhediad, sef graddiant, o’r Blaenau at y Cob ym Mhorthmadog. 

Fel rheol, byddai rhwng 50 ac 80 o wageni yn y ryn, ac felly y bu y diwrnod hwn. Aeth y rhedfa yn ddidrafferth i lawr at Orsaf Tan y Bwlch, ond ychydig wedyn oddeutu 2 o’r gloch a phan oeddynt newydd fynd heibio y tu uchaf i Blasdy Oakeley ac ar un o’r trofeydd uwchlaw Bryn Mawr neidiodd myharan i lawr o ben y clawdd ac o dan y wagen gyntaf. Lladdwyd yr anifail yn y fan a’r lle, ac o ganlyniad i’r gwrthdrawiad taflwyd y trên tros ochr serth i’r coed islaw. Aeth 38 wagen o ran flaen y trên ar eu pennau i’r goedwig, ond arhosodd y gweddill ar y cledrau, er bod amryw ohonynt oddi ar y bariau ac wedi eu malurio.

Roedd y ddau weithiwr wedi medru bracio rhyw saith o’r wageni, ac felly, wedi arbed tri deg (30) o’r gweddill rhag canlyn y rhai cyntaf, a thrwy rhyw drugaredd gallodd y ddau neidio oddi arni hi yn ddianaf. Ofnid y byddai’r gost yn rhai cannoedd o bunnau i’r cwmni mewn cerbydau a llechi. Daeth y mwyafrif o’r llechi o chwareli Oakeley a Llechwedd a dryswyd traffig y rheilffordd am weddill y diwrnod. Pa fodd bynnag, bu gweithwyr y rheilffordd yn gweithio ar eu clirio drwy’r nos fel erbyn y bore drannoeth yr oedd y trên cyntaf wedi gallu mynd a’r chwarelwyr at eu gwaith yn ddirwystr.

Sylwer ar y troseddwr rhwng y ddwy wagen ac yn llaw un o’r gweithwyr

Cofio Cyfaill
Gyda thristwch y derbyniwyd y newyddion am farwolaeth y cyfaill Gerald Griffiths, 5 Trem y Bwlch ym mis Gorffennaf. Pan ddeuthum i’w adnabod gyntaf synnais at ei wybodaeth eang am ein chwareli a chwarelwyr y fro hon, ac yn wir, ardaloedd chwarelyddol eraill. Gan ei fod wedi treulio sawl blwyddyn yn gweithio yn y chwarel ac wedi gwrando ar hanesion y dyddiau gynt gan ei gyd-chwarelwyr roedd ganddo stôr o ffeithiau ar ei gof. Cofiaf ef yn dweud iddo ddechrau darllen llyfrau a galw yn y llyfrgell gyda’i fam pan oedd yn grwt ifanc iawn. 

Roedd ganddo lawysgrifen werth ei gweld- fel coporplat. Yn ddiau, darllenodd gannoedd o lyfrau tros y blynyddoedd gan y galwai yn y llyfrgell yn fynych. Dysgais lawer am hanes yr ardal a’i phobl yn ei gwmni a diolch am y fraint o’i adnabod ac am ei gyfeillgarwch. Ein cydymdeimlad dwysaf â’r teulu oll.

Lluniau o’r Gorffennol, rhifyn Gorffennaf-Awst
Daeth ymateb gan Dafydd Linley i’r cais am wybodaeth am y llun o'r bachgen efo caseg ac ebol, yn awgrymu mai ar allt Cwmorthin mae o. 

Diolch Dafydd; Y mae’n edrych yn debyg iawn, efallai wedi ei dynnu ychydig bach is gan nad yw Allt Ceffylau i’w gweld ynddo.
- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2024