Stolpia -Y Dwymyn Aur

Rhwng y blynyddoedd 1848 ac 1860 bu i gannoedd o ddynion ddal ‘y dwymyn aur’ ac aeth llawer ohonynt o Gymru, ac amryw o wledydd eraill, i chwilio am y mwyn melyn gwerthfawr yng Nghaliffornia, U.D.A, a  thalaith Victoria yn Awstralia. 

Aeth rhai o’r ardal hon i Ballarat oddeutu 1856. Digwyddodd yr un peth eto fyth rhwng 1896 ac 1899 pan ganfuwyd aur yn y Klondyke, yn rhanbarth Yukon, gogledd-orllewin Canada. Y mae’n rhaid bod y rhuthr am aur wedi cael dylanwad ar chwarelwyr ein hardal gan iddynt enwi ponc yn Chwarel Holland gynt yn ‘California’, a rhan o Chwarel Llechwedd yn ‘Klondyke’- lle dywedir y canfuwyd tipyn bach o aur. 

Yn y llun cyntaf cawn olygfa o’r rhuthr am aur yn y Klondyke ym 1898, Bu cloddio am aur yn ‘Stiniog hefyd, sef yng Nghwm Bywydd, Cwm Teigl, Cwm Cynfal, Llwynygell, a sawl lle ar y Migneint. Bu ewythr i’r diweddar Jo Wyn Jones, Prifathro Ysgol Maenofferen gynt, yn gyrru’r lefel yng Nghwm Bywydd ym mis Mai 1888. ‘Yr Ogof Aur’ yw’r enw gan rai ar y lefel sydd ar ochr dde i’r llwybr sy’n arwain draw at ymyl Tyn Cefn. Darganfuwyd plwm, arian ac aur ar dir Teiliau Mawr hefyd yn 1889.

Yn yr 1880au bu rhai yn chwilio am aur ym mro Trawsfynydd, sef ar diroedd Plas Capten, Yr Ysgwrn a Bod Fuddai. Bu dau o’r Blaenau yn arolygu’r gwaith cloddio yn y lleoedd hyn, sef E. Meredith Owen ac O. J. Owen. Dyma’r adeg hefyd y bu cloddio gan un Mr Hudson o Lerpwl yng ngwaith aur Bwlch y Llu, a adnabyddid yn ddiweddarach fel ‘Mwynfa Prince Edward’. Daeth y lle hwn yn bur enwog gan iddynt ddefnyddio peth o’r aur i wneud modrwyau i rai o deulu brenhinol Lloegr. 

Yn ddiweddarach, sef yn 1924, bu ymchwil am aur yn ardal Gellilydan gydag un Mr Holt yn arolygu’r gwaith. Yn ôl y diweddar gyfaill Alan Tudor, Solihull (Maentwrog gynt), ar y ffin rhwng Penyglannau a Fferm Gellilydan y gyrrwyd y lefelydd prawf a bod dau agoriad i’w gweld yn mynd i lawr ar ogwydd a rheiliau yn un ohonynt. Yn ôl maint y domen wastraff gerllaw ni pharhaodd y gwaith yn hir. - Pwy all roi mwy o’i hanes inni? Yn yr ail lun gwelwn ŵr yn archwilio’r mwyn a gloddiwyd.

 

Blew Geifr, Sgrympiau Gŵyl Grog a Haf Bach Mihangel 

Dyma eiriau a glywais sawl tro pan oeddwn yn gweithio yn y chwarel yn yr 1960au, sef tair idiom yn ymwneud â’r tywydd a’r hinsawdd. Y mae’r cyntaf yn cyfeirio at gymylau sirws (cirrus), sy’n ymdebygu i flew cyrliog a geir ar eifr. Tueddant i fod yn gymylau gwyn ysgafn yn bur uchel yn yr awyr ac yn arwydd o law. 

Cymylau blew geifr. Llun gan PiccoloNamek dan drwydded Comin Creadigol (CC Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Ystyr yr ail, sef sgrympiau, yw cawodydd trwm sydyn o law, neu genllysg, ond rhai ysbeidiol, fel rheol, yn enwedig ym mis Medi. Syrthia Gŵyl y Grog ar Fedi 14, a dyna sut y cafwyd yr enw hwn. Y mae ’sgrympiau penwaig’ yn enw arall arnynt. Cawsom rhai oddeutu canol y mis diwethaf, on’do? 

Y mae’r ymadrodd ‘Haf Bach Mihangel’ neu ‘Haf Bach Gŵyl Mihangel’ yn golygu sbelan o dywydd braf ogylch diwedd mis Medi (Gŵyl Mihangel 29 Medi), a dechrau mis Hydref. Credaf imi glywed y dywediad ‘Ha’ Bach Dic Pengwern’ amdano yn ein hardal. Tybed pa mor gyffredin yw’r ymadroddion hyn heddiw?

- - - - -

Ymddangosodd erthygl Steffan ab Owain yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2025

 

Llyfr Taith Nem -'crwydro oedd fy ngwendid'

Detholiad arall o Lyfr Taith Nem yn adrodd ei anturiaethau tra 'ar dramp' yng Ngogledd America ddechrau'r ganrif ddwytha'. 

Cyfnod y Symud Buan
O Ilion troais i Detroit, Michigan, rhyw 800 o filldiroedd i'r gorllewin, gerllaw Rhaiadr Niagara. Yr oedd digon o waith i'w gael yno, a chyflog da, ond yr oedd yr hen wanc crwydrol yn drech na mi unwaith yn rhagor, a phenderfynnodd cyfaill a minnau deithio i Dalaith Wyoming, tua mil o filldiroedd i'r gorllewin.

Cyrhaedasom le o'r enw Clearmont. Sôn am anialwch Berseba, nid oedd yno dŷ nac unrhyw adeilad, dim ond milltiroedd o wlad eang o bob tu. Ond o'r diwedd daeth Stage Coach dros y gorwel, ac ni fu dau erioed mor falch o glywed carnau meirch yn troedio. Mynodd y gyrrwr i ni dalu am ein taith cyn cychwyn, rhag i ddynion drwg ddal y cerbyd i fyny a'n lladd! Daeth ei eiriau a rhyw awel oer drosom, ond nid oedd dim i'w wneud ond esgyn i'r cerbyd.

Cawsom siwrne weddol gyfforddus ar wahan i ambell glais ar ran arbennig o'n cyrff. Cyrhaeddasom bentref o'r enw Buffalo a dyna'r tŷ cyntaf i ni weld.

Gan ei bod yn amser cneifio, cawsom waith ar ein hunion. Gwaith 'rangler' i mi a gwaith ‘fflonci’ i Wil Bach, Delefan, fy nghyfaill. Yr oedd tua 15 mil o ddefaid i'w gwylio, a deuai'r bugeiliaid a hwy i mewn yn ystod y nos, yn barod erbyn y bore. Yr oedd gan pob cneifiwr ei le ei hun, ac yr oeddwn i yn gweinyddu ar dri ohonynt. Gallasai cneifiwr da gneifio dau gant o ddefaid mewn diwrnod, a chawsant 4½d yr un am y gwaith. Yr oedd y cneifiwr araf yn gwneud 100 y dydd. Felly yr oeddwn yn bur brysur tra wrth y gwaith. Yr oedd hefyd tua 2000 o ŵyn bach i dorri arnynt, a'r hen drefn oedd defnyddio danedd i wneud y gwaith hwnnw. Gwerth croniclo bod y cyflogau yn gyflogau undebol, ac yr oedd yn rhaid ymuno â'r undeb ar unwaith neu buasai'r cneifwyr eraill yn gwrthod cario ymlaen. Y flwyddyn oedd 1910.

Wedi i'r gwaith ddarfod, rhaid oedd i fy nghyfaill a minnau symud i chwilio am waith arall. Cludwyd ni i orsaf rhyw 30 milldir i ffwrdd, drwy yr anialwch, ac aethom ar y trên i Denver, ac yna i Colorado Springs, ac oddi yno i le o'r enw Ouray. Pentref bychan oedd hwn ac yn atdyniad i fwyngloddwyr. Yr oedd yno weithydd haearn, plwm ac arian. Ar ôl cerdded o chwech y bore hyd hanner dydd, cawsom waith mewn mwynglawdd yn dwyn yr enw Revenue Ore Mine. Yr oedd amryw o Gymry yn gweithio yno: rhai o Brynrefail, Dolyddelen a Stiniog. Yr oedd y gwaith yn galed, a rhaid oedd gweithio saith diwrnod bob wythnos, am ddwy ddoler y dydd. Blinasom ar y gwaith caled ac aethom yn ôl i Denver. Yr oedd mis yn fwy na digon i ni ein dau.

Yn Denver cawsom waith i dorri sylfaeni i adeiladau newydd y ddinas. Ond nid oedd y gwaith hwn wrth ein bodd chwaith, felly symudais i Chicago i weithio gyda chwmni Marshall Field, ac er fod y gwaith yn ddymunol, a'r addewid yn dda, ychydig fu fy arhosiad yno, a chefais waith yn fuan fel 'Baggage Man' ar rei1ffordd y Burlington Quincy. Dylaswn fod yn hapus yn Chicago gan fod pedair eglwys Gymraeg yno ar y pryd, ond yn anffodus nid oeddwn fawr o grefyddwr. Pe taswn wedi bod, hwyrach buasai fy mywyd yn fwy sefydlog, ond fel y dywedais, yr hen wanc grwydrol oedd fy ngwendid.

Fel mater o ffaith cefais waith mewn 15 o wahanol ffatrioedd yn Detroit, ac wedyn yn Eddystone, a Chester, PA, ac hefyd mewn iard adeiladu llongau. Oddiyno i Wilmington Delaware, a llwyddo i gael gwaith fel ffitar mewn iard longau. Yr oedd hwn yn waith wrth fy modd, a bum uno am bum mlynedd, yr oedd y cyflog yn dda.

Pam mae ambell un yn methu setlo i lawr yn unman, ac eraill na symudant o fro eu geni?
Tybed mai rhyw drefn fawr sydd yn rheoli dyn? Fodd bynnag, plygu glin i'r llais wnes, a symud tua fy antur fwyaf yn fy holl deithiau.

Cyn dechrau ar y stori, rhaid rhybuddio y darllenydd bod yr antur wedi profi yn drychinebus i mi ac i eraill oedd gyda mi...

-------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.