Bwrw Golwg- John Thomas Dolgarregddu

Erthygl gan W. Arvon Roberts, am ffawd Cymro ifanc yn Rhyfel Cartref America.

Brwydr yr Anialwch oedd y frwydr gyntaf yn Ymgyrch Trostir Virginia rhwng y Cadfridog Ulysses S. Grant a’r Cadfridog Robert E. Lee a byddin y Conffederadiaid yn y Rhyfel Cartref yn America.  (Roedd taid Lee o ochr ei fam yn hanu o Gaernarfon gyda llaw).  Cychwynnodd y frwydr ar Fai y 3ydd neu’r 4ydd, 1864. 

Tacteg Grant oedd symud yn gyflym trwy goedwigoedd trwchus Anialwch Spotsylvania ond anfonodd Lee ddau gorfflu i geisio’i atal.

Ar fore’r 5ed o Fai cafwyd brwydro ffyrnig a barhaodd hyd dywyllwch y nos ond roedd y sefyllfa’n anodd ac yn ddryslyd wrth i’r ddwy ochr geisio symud yn y coedwigoedd. Daeth terfyn-dros-dro ar yr ymladd ar y 6ed o’r mis a drannoeth symudodd Grant i’r de-ddwyrain, gyda’r bwriad o adael yr Anialwch ond arweiniodd hynny at frwydr waedlyd Llysdy Sportsylvania.  Dioddefodd y ddwy ochr golledion aruthrol. Lladdwyd 18,400 o filwyr Grant, collodd Lee 11,400 ac anafwyd miloedd eraill.

Un o’r Cymry a ymladdai gyda 5ed Catrawd Gwirfoddolwyr Vermont ym Mrwydr yr Anialwch oedd John Thomas. Collodd ei fywyd ar Fai 5ed, 1864, pan ond yn ddwy ar bymtheng mlwydd oed. Roedd yn fab i Owen M. ac Elinor Thomas a ymfudodd o Dolgarregddu, Blaenau Ffestiniog, i Fairhaven, Vermont.  Methais â chael hyd i ragor o wybodaeth am y teulu hwn yn America gan dybio iddynt efallai ddychwelyd i Gymru.  Gwn fod Thomasiaid o Ddolgarregddu wedi eu claddu ym Mynwent Bethesda, Manod, a gall fod mai yr un teulu oeddynt:- Thomas M. Thomas, Dolgarregddu  (m. 14/7/1865 yn 57 oed) a’i wraig, Mary Griffiths, (m. 20/5/1892 yn 75 oed).

Hefyd o Ddolgarregddu William (m. 18/3/1909 yn 84 oed) ac Ann Thomas (m. 22/10/1902 yn 81 oed) a’u plant – John (m. 5/1/1857 yn 6 mlwydd oed) a mab arall o’r un enw (m. 16/3/1858 yn fis oed). Tybed a oes iddynt ddisgynyddion sy’n dal yn ardal Stiniog heddiw?

Cyfansoddwyd y penillion isod i John Thomas (y milwr ifanc a laddwyd) gan Y Parch David Price (Dewi Dinorwig, Newark, Ohio).  Brodor o Ddeiniolen, Arfon, oedd David Price ac, fel Owen ac Elinor Thomas, cafodd yntau hefyd brofedigaethau llym yn ystod ei fywyd trwy golli dwy ferch yn ifanc.

Marwolaeth Milwr
Pwy all ddeall iaith ochneidiau
Dwysion glywir yn ein gwlad?
Pwy all rifo’r heilltion ddagrau
Wlychant ruddiau llawer tad;
Arfau miniog rwygant galon
Mamau tynner, hawddgar wedd,
Wrth adgofio am eu meibion
Laddwyd gan angeuol gledd.

Yn eu mysg mi’ch gwelaf chwithau
Yn ofidus iawn yn awr,
Wedi colli’ch mab hawddgaraf
Draw ar faes y fyddin fawr;
Syrthio wnaeth yn archolledig
Gyda mil a llawer mwy;
Cludo banner buddugoliaeth
Fu’n farwolaeth iddynt hwy.

Aeth i’r fyddin yn wirfoddol
Llwyr ymroddodd dros ei wlad,
Pan mae’r ymdrech gelyniaethol
Yn y De am wneud ein brad;
Dryllio Sumter* gynt fu’n arwydd
Fod rhyw dywydd du yn dod;
Gwelodd yntau’r angenrheidrwydd
Ddwyn y cledd, fe haedda glod.

Rwyf yn gwybod i chwi gladdu
Annwyl blant oedd i chwi’n gu,
Mawr fu’ch galar dwys pryd hynny
Wrth eu dwyn i’r ddaear ddu;
Ond o holl gystuddiau’ch bywyd,
Ni bu brath mor ddwfn i’ch bron,
Fel y brath a’r clwyfau gafwyd
Pan fu farw’ch annwyl John.

Ond dymunwn i chwi gofio
Dan eich trallod trwm a’ch loes,
Na bu farw’n ddigymeriad,
Aflan, isel yn ei oes;
Fe fu farw’n anrhydeddus –
Marw’n filwr dewraf gaed,
Aberth fu ar allor rhyddid,
Dros gyfiawnder rhoed ei waed.

Gwaed ein milwyr dyr gadwynau
Caethion fyrdd yn chwilfriw man;
Gwaed ein milwyr rwyma’r Undeb
Yn dragwyddol heb wahan;
Gwnaed ein milwyr sy’n cysegru
Holl derfynau maith ein tir,
Yn breswylfa byth i ryddid,
Heddwch a dedwyddwch hir.

Er i’r cleddyf a’i trywanodd
Ef eich brathu dan eich bron,
Nad oes eli all eich gwella,
Tra bo’ch ar y ddaear hon;
Ond mae gobaith all gyfarfod,
Nid yw’r diwrnod ddim ymhell,
Llwyr iacheir eich cylwyfus deimlad
Yn y wlad a’r ardal well.
                       David Price, Newark, Ohio
                       (*Tref gaerog yn Ne Carolina)

-------------------------------------------------------


Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Ionawr 2016.

Gallwch ddilyn cyfres Bwrw Golwg gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -anhrefn ar y môr

Dychwelwn i bori yn Llyfr Taith Nem, hanesion rhyfeddol Nem Roberts, Rhydsarn yn ‘Merica ddechrau’r ganrif dd'wytha.

Fel y dywedais yn y bennod flaenorol mentrais ar antur newydd sbon, ac mae’n debyg fy mod yn ffodus fy mod wedi llwyddo ohono yn holl iach. Dyma beth ddigwyddodd. Penderfynais droi fy llaw fel morwr, a chefais waith fel ‘Pumpman’ ar dancar olew oedd yn morio o Philadelphia i Fecsico. Pan ymgeisiais am y gwaith, fe ofynwyd ychydig o gwestiynau i mi, a gan fy mod yn feistr ar ‘bluff’, derbyniwyd fi.

Y ffaith ydyw na wyddwn ddim o gwbl am y gwaith, ac erbyn i mi fyned ar fwrdd y llong, deallais mai fi oedd i ofalu am yr holl beiriannu ar y bwrdd, i godi a gostwng yr angor, y saer coed a’r trydanwr. Os oeddwn yn gwybod dim am waith pwmp, yr oeddwn yn gwybod llai na hynny am drydan, ond nid oedd dim i’r wneud ond mentro, doed a ddêl.

Dywedwyd wrthyf fod angen balast i’r llong cyn myned i ddyfnder môr. Wyddwn i ddim amser hynny beth oedd balast, heb son am sut i’w drin. Dywedodd wrthyf am roi pymtheng troedfedd o ddŵr yn rhai o’r tanciau cyn mynd o afon Delaware i fôr yr Iwerydd. Wedi cael y gorchymyn bron i mi neidio oddiar y bwrdd gan nad oedd gennyf unrhyw syniad sut i wneud y gwaith.

Gofynnais i amryw o’r criw am gyngor. Dywedodd pob un ohonynt mai’r peth gorau allaswn wneud oedd cyfaddef wrth y mêt na wyddwn ddim am y gwaith. Gwyddel oedd y brawd, ac mewn dull dihafal morwr, rhegodd fi yn ddiddiwedd. Am unwaith bum yn weddol ddoeth, a gadewais iddo gario ymlaen nes yr oerodd ei dymer. Ond yr oedd yn dipyn o demtasiwn i’w ateb yn ôl gydag ambell reg Gymreig. Mi oedd yn rhy hwyr i’m sacio, gan fod y llong yn rhy bell ar ei thaith, a chware teg iddo, aeth ati i’m dysgu sut i redeg y pympiau. Buasai yn well iddo pe tae wedi fy nhaflu i’r môr, oherwydd mi wnes lanast ofnadwy.

Ar yr Iwerydd, cyfeiriasom tua’r Caribi. Wedi llenwi y tanciau gyda’r olew, cychwynasom am Cuba, ac ar y daith gorchmynwyd i mi droi ager i’r tanciau olew i gadw’r tymheredd oddeutu 70°. Yr oedd yn eithafol o boeth a’r capten a’r ‘mate’ mewn tymer ddrwg, a phawb yn taflu gorchmynion. Wyddwn i ddim ar bwy i wrando, ond un gorchymyn oedd i gael y pwmpiau i droi yn gynt a chodi y pwysau o 99 pwys i 150 pwys. Yr amcan oedd gorffen y gwaith yn fuan, ond y canlyniad oedd fod y pwysau yn taro’n ôl a thori pinnau y pwmpiau. Rhwng gwres y dydd a thymer pawb yn poethi a’r ager yn dianc yr oedd yn gyffelyb i Gehena.

Wedi dweud wrth y mêt lle i roddi ei olew, a dweud na fuaswn yn poeni dim pe tae ef a’r llong a’r criw yn suddo y foement  honno, maddeuodd imi yn drugarog iawn, a rhoddodd fi ar y gwaith o bwmpio balast i’r llong drachefn. Yn anffodus, rhywsut neu gilydd syrthiais i drwmgwsg, a’r pwmpiau yn dal i bwmpio dŵr hallt i’r tanciau, ac yn fuan aeth y dwfr hallt a’r olew yn gymysgedig, trwy yr ‘hatches’ a gorflifo’r bwrdd o’r pen blaen i’r tu ôl.

Dyna yr olygfa mwyaf dychrynllyd welodd neb eiroed ar fwrdd llong. Os oedd y ‘mate’ wedi gwylltio ynghynt, yr oedd wedi gwylltio gan-gwaeth y tro yma. Y capten ac yntau yn gwaeddi ar draws eu gilydd a morwyr yn rhedeg i bob cyfeiriad, a’r olew budr yn llifo i bob man. Rhaid oedd glanhau, chrafu a phaentio y llong i gyd oherwydd y gorlifiad.

Heb amheuaeth bu i mi fod yn gyfrifol am gannoedd o bunnau o golled i’r cwmni. Anhawdd ydyw coelio, ond maddeuwyd imi eto, a phenderfynnais ddysgu y gwaith yn iawn, a hwyliasom i Jacksonville, Florida ac yn ôl i Tampico, ac oddiyno i Matanas, Manzallino a phorthladdoedd eraill yn Cuba, ac hefyd i Houston, Texas. Arhosais ar y llong am dri mis, ond cefais ddigon ar fywyd morwr, ac mae’n debyg i’r criw gael digon arnaf finnau.

Arferwn ddweud yr hanes wrth hen beiriannydd llongau oedd wedi ymddeol yn ‘Stiniog, a phob amser y cyfarfyddai a mi pan fyddwn drosodd ar wyliau, yr un oedd ei eiriau “Wn i ddim sut ddiawl wyt ti’n fyw”. Wedi gadael y llong dychwelais i Gymru am seibiant, ac os bu rhywun eisiau seibiant rhyw dro, y fi oedd hwnnw ar ôl un o drychinebau mwyaf ddigwyddodd i unrhyw forwr erioed.

--------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -'crwydro oedd fy ngwendid'

Detholiad arall o Lyfr Taith Nem yn adrodd ei anturiaethau tra 'ar dramp' yng Ngogledd America ddechrau'r ganrif ddwytha'. 

Cyfnod y Symud Buan
O Ilion troais i Detroit, Michigan, rhyw 800 o filldiroedd i'r gorllewin, gerllaw Rhaiadr Niagara. Yr oedd digon o waith i'w gael yno, a chyflog da, ond yr oedd yr hen wanc crwydrol yn drech na mi unwaith yn rhagor, a phenderfynnodd cyfaill a minnau deithio i Dalaith Wyoming, tua mil o filldiroedd i'r gorllewin.

Cyrhaedasom le o'r enw Clearmont. Sôn am anialwch Berseba, nid oedd yno dŷ nac unrhyw adeilad, dim ond milltiroedd o wlad eang o bob tu. Ond o'r diwedd daeth Stage Coach dros y gorwel, ac ni fu dau erioed mor falch o glywed carnau meirch yn troedio. Mynodd y gyrrwr i ni dalu am ein taith cyn cychwyn, rhag i ddynion drwg ddal y cerbyd i fyny a'n lladd! Daeth ei eiriau a rhyw awel oer drosom, ond nid oedd dim i'w wneud ond esgyn i'r cerbyd.

Cawsom siwrne weddol gyfforddus ar wahan i ambell glais ar ran arbennig o'n cyrff. Cyrhaeddasom bentref o'r enw Buffalo a dyna'r tŷ cyntaf i ni weld.

Gan ei bod yn amser cneifio, cawsom waith ar ein hunion. Gwaith 'rangler' i mi a gwaith ‘fflonci’ i Wil Bach, Delefan, fy nghyfaill. Yr oedd tua 15 mil o ddefaid i'w gwylio, a deuai'r bugeiliaid a hwy i mewn yn ystod y nos, yn barod erbyn y bore. Yr oedd gan pob cneifiwr ei le ei hun, ac yr oeddwn i yn gweinyddu ar dri ohonynt. Gallasai cneifiwr da gneifio dau gant o ddefaid mewn diwrnod, a chawsant 4½d yr un am y gwaith. Yr oedd y cneifiwr araf yn gwneud 100 y dydd. Felly yr oeddwn yn bur brysur tra wrth y gwaith. Yr oedd hefyd tua 2000 o ŵyn bach i dorri arnynt, a'r hen drefn oedd defnyddio danedd i wneud y gwaith hwnnw. Gwerth croniclo bod y cyflogau yn gyflogau undebol, ac yr oedd yn rhaid ymuno â'r undeb ar unwaith neu buasai'r cneifwyr eraill yn gwrthod cario ymlaen. Y flwyddyn oedd 1910.

Wedi i'r gwaith ddarfod, rhaid oedd i fy nghyfaill a minnau symud i chwilio am waith arall. Cludwyd ni i orsaf rhyw 30 milldir i ffwrdd, drwy yr anialwch, ac aethom ar y trên i Denver, ac yna i Colorado Springs, ac oddi yno i le o'r enw Ouray. Pentref bychan oedd hwn ac yn atdyniad i fwyngloddwyr. Yr oedd yno weithydd haearn, plwm ac arian. Ar ôl cerdded o chwech y bore hyd hanner dydd, cawsom waith mewn mwynglawdd yn dwyn yr enw Revenue Ore Mine. Yr oedd amryw o Gymry yn gweithio yno: rhai o Brynrefail, Dolyddelen a Stiniog. Yr oedd y gwaith yn galed, a rhaid oedd gweithio saith diwrnod bob wythnos, am ddwy ddoler y dydd. Blinasom ar y gwaith caled ac aethom yn ôl i Denver. Yr oedd mis yn fwy na digon i ni ein dau.

Yn Denver cawsom waith i dorri sylfaeni i adeiladau newydd y ddinas. Ond nid oedd y gwaith hwn wrth ein bodd chwaith, felly symudais i Chicago i weithio gyda chwmni Marshall Field, ac er fod y gwaith yn ddymunol, a'r addewid yn dda, ychydig fu fy arhosiad yno, a chefais waith yn fuan fel 'Baggage Man' ar rei1ffordd y Burlington Quincy. Dylaswn fod yn hapus yn Chicago gan fod pedair eglwys Gymraeg yno ar y pryd, ond yn anffodus nid oeddwn fawr o grefyddwr. Pe taswn wedi bod, hwyrach buasai fy mywyd yn fwy sefydlog, ond fel y dywedais, yr hen wanc grwydrol oedd fy ngwendid.

Fel mater o ffaith cefais waith mewn 15 o wahanol ffatrioedd yn Detroit, ac wedyn yn Eddystone, a Chester, PA, ac hefyd mewn iard adeiladu llongau. Oddiyno i Wilmington Delaware, a llwyddo i gael gwaith fel ffitar mewn iard longau. Yr oedd hwn yn waith wrth fy modd, a bum uno am bum mlynedd, yr oedd y cyflog yn dda.

Pam mae ambell un yn methu setlo i lawr yn unman, ac eraill na symudant o fro eu geni?
Tybed mai rhyw drefn fawr sydd yn rheoli dyn? Fodd bynnag, plygu glin i'r llais wnes, a symud tua fy antur fwyaf yn fy holl deithiau.

Cyn dechrau ar y stori, rhaid rhybuddio y darllenydd bod yr antur wedi profi yn drychinebus i mi ac i eraill oedd gyda mi...

-------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -Heb Grefft, heb barch

Ail bennod o hanesion Nem Roberts yn crwydro'r Unol Daleithiau.

Yr adeg honno yr oedd llawer o siarad am yr Unol Daleithiau ac yn wir mentrodd amryw o'm cyfoedion dros yr Iwerydd, a theimlwn innau rhyw awydd am fynd yno. Cryfhaodd yr awydd o wythnos i wythnos ac ym mis Mai 1907, ffarweliais a mangre fy mabandod.

Rhyw broffad rhyfedd oedd, y prudd-der o adael fy nheulu a chyfeillion fel pe yn ymladd â'r teimlad o antur. Ond y gwanc teithiol oedd yn ennill a chyrhaeddais Utica, a bum ddigon ffodus i gael gwaith i bacio 'overalls'.

Buan iawn sylweddolais mai gŵr tlawd ydyw'r gŵr sydd heb ddim crefft. Heb grefft, heb barch, ac yn aml heb arian hefyd. Rhaid i'r di-grefft dderbyn unrhyw waith am gyflog isel, ond hawlia'r crefftwr waith, arian a pharch. Gan fy mod heb ddim crefft, rhaid oedd i mi ddibynnu ar arf arall, a'r arf hwnnw oedd beth alwa'r Sais yn 'bluff'. Sylweddolais fod ambell un yn llwyddo gyda dim ond 'bluff', ac eis innau ati i blyfffo hynny allwn. Yn wir, deuais yn feistr ar y gamp honno.

Digon o waith buasai hynny mor effeithiol heddiw, er y dywed rhai mai'r gwahaniaeth mawr rhwng Cymro a Sais ydyw fod y Cymro yn 90% gallu a 10% 'bluff', a'r Sais yn 90% 'bluff', a 10% gallu. Hwyrach bod llawer o wirionedd yn hynny.

Gan mai gwlad ieuanc yn brysur dyfu oedd yr Amerig y pryd hynny yr oedd cyfle i ddysgu crefftau, a theflais fy hunan i ddysgu pob peth allwn. Dysgais waith fel moulder; stripper; tool grinder, mewn melinau cotwm a gwlan, a ffatrioedd typewriters ac arfau, a phob math o waith peirianyddol.

Ond yr oedd un gwendid mawr yn fy nghymeriad, sef yr hen elfen grwydrol. Sawl tro wedi ychydig o amser gydag unrhyw gwmni, gadewais waith a chyflog da er mwyn teithio.

Fy amcan yn dweud hyn ydyw, y teimlaf gall unrhyw chwarelwr o Gymro droi ei law at unrhyw waith ond iddo feddwl am wneud hynny. Hen sylw am chwarelwyr Gogledd Cymru ydyw nad allant droi eu dwylaw at unrhyw waith arall ond gwaith chwarel. Ffug i gyd. Yn ystod yr hanner can mlynedd diwethaf daeth llawer o chwarelwyr i'r Unol Daleithiau ac mae'r helyw ohonynt wedi llwyddo i droi eu dwylaw at arnryw fath o waith. Y cwbl sydd eisiau ydyw ychydig o 'bluff' i gael y trwyn i mewn i gychwyn mewn gwaith.

Yn ystod fy arhosiad yn Utica, dechreuais fel John Aelod Jones 'gysfenu i'r wasg', sef y Drych. Bum yn gwneud hynny o 1909 hyd 1940. Ychydig o ysgol gefais, felly yr oedd llawer i erthygl yn bur gloff, ond gan fy mod yn crwydro cymaint, credaf i'r darllenwyr fwynhau amrywiaeth o newydd-deb yr erthyglau. Ambell dro anfonwn ysgrif weddol ddoeth, a'r tro arall, dipyn o lol, ond cefais arnryw o lythyrau yn diolch amdanynt.

Byddaf yn meddwl weithiau beth ydyw gwir lenyddiaeth, pa un ai gramadeg pur ynte profiad gonest. Yr hyn wnes i oedd ceisio croniclo profiadau gonest.

Gwnes amryw o gyfeillion yn Utica, ac yn eu plith yr oedd Richard T. Edwards. O barchus goffawdwriaeth. Un o gymeriadau disglair ardal Cwmyglo, Arfon. Yr oedd yn ŵr hoffus ac yn bleser bod yn ei gwrnni. Er nad oedd yn fardd fel y cyfryw, arferai roddi llinellau wrth eu gilydd, ac ysgrifennodd benillion i mi ar achlysur fy rnhen blwydd yn 55 oed.

Yr oedd Dick, fel yr arferai pawb ei alw yn llawn o garedigrwydd, a'i bleser mwyaf mewn bywyd oedd gwneud cymwynasau. Yr oedd yn neilltuol o ddiddorol i fod yn ei gwmni, a gwn iddo wneud mwy o les i lawer claf o Gymro na'r meddygon, gyda'i ysbryd llon. Cofiaf yr hwyl mewn cyfarfod o'r Cymry ar Wasgar yn Utica lawer blwyddyn yn ô1, pan ddadganodd ei gyfieithiad personol o 'Hen Ffon fy Nain'. Wedi ennill dair gwaith yn olynol mewn cystadlaethau dangos ei filgwn, penderfynodd peidio cystadlu mwyach er mwyn i eraill gael gyfle. Gwr felly oedd o


.

Bwrw Golwg- Llythyr o'r America

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Darn arall gan W. Arvon Roberts, y tro hwn am lythyr a yrrwyd i Stiniog o'r Unol Daleithiau. Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mehefin 2015.

Fair Haven,
Vermont,
Hydref 31ain, 1854

Fy annwyl Gyfaill,

Wedi hir oedi yr wyf yn cyflawni yr addewid a wnaethum â thi cyn fy ymadawiad o’r hen wlad, sef rhoddi fy hanes o dir y gorllewin pell, os cawn fyw i fyned yno.

Wel, llawer o donau a phrofedigaethau sydd wedi fy nghyfarfod er pan welsom wynebau ein gilydd; byd y cyfnewidiadau ydyw y byd hwn, hen olwyn fawr Rhagluniaeth sydd yn rhoddi aml dro yn dywyll iawn i bawb yn y fro; felly i minnau.

Gobeithio y bydd i’r llinellau hyn dy gael di a’th deulu i gyd yn fyw ac yn iach, pryd yr ydwyf fi yn weddw, a’m bachgen bach yn amddifad mewn gwlad bellenig.

Mae yn debyg mai rhoddi ychydig o fy hanes yn fras ydyw y goreu i mi, er pan diriais i Efrog Newydd. Yr oedd fy mrawd Morris yn ein cyfarfod yn y dref. Aethum i fyny i Utica ymhen tri diwrnod. Yr oedd 1,600 o Ellmyniaid (Dutch) gyda ni yn y ‘Cars Train’. Cafodd Morris waith i mi yn nhref Utica; dolar yn y dydd o gyflog – 4 swllt a 2 geiniog o’ch harian chwi; ond dywedodd Dr. Williams (Cymro) mai gwell oedd i ni fyned i’r wlad y flwyddyn gyntaf, o ran ei bod mor boeth yn y dref; felly aethom wyth milltir i’r wlad. Aethum i weithio i’r ffermwyr o gwmpas. Yr oedd iechyd fy nheulu yn lled dda, a minnau yn cael dolar yn y dydd gyda y gwair. Bum yn saethu ceryg calch ar ol y cynauaf. Yr oedd yn rhyfeddod gan yr Yankees weled saethu yn y rhan hwnnw. Yn y fan honno clywais am ffarm bach yn Waterville, yn ymyl Evan Roberts, saer maen, ac fe ddarfu fy mrawd Morris roi gorchymyn y mi fyned at Edward Jones, a John y mab, i ofyn a ddeuant hwy gyda mi i‘w hedrych, ac os byddent hwy yn barnu ei bod yn werth y pris oedd arni, y gwnai yntau fy helpu i’w chael yn uniongyrchol.

I ffwrdd a mi i’r Sgeular, a dyma E. Jones a John yn ‘pacio’ y ‘garriage’ i ddyfod gyda mi, ac aethom cyn belled a thref Utica. Ond dyma lythyr i mi yn y dref o Vermont, oddiwrth ddyn oedd wedi bod yn yr un fan a mi gyda y gwair, yn dywedyd fod gwaith i mi i’w gael i weithio yn y chwarel, a dolar a hanner yn y dydd o gyflog. Tybiais i yn fy meddwl fod 6 swllt a 3 ceiniog yn well na ffarm, a dywedais wrth Morris, ac E. Jones, a John, hyd yma y deuaf fi, a dim ymhellach; y ffarm i chwi, a dolar a hanner yn y dydd i minnau. Mi aethum i’r ‘Cars Train’ yn y fan, ac yr oeddwn yn Rutlant County, Vermont, yn agos i 200 o filltiroedd, cyn 4 o’r gloch prydnawn. Dechreuais weithio dranoeth, a dyma lle yr ydwyf hyd yr awrhon yn yr un fan.

Cymro o Sir Fon yw perchenog y ffarm, a’r chwarel sydd arni. Aethum i geisio fy nheulu wedi i mi gael tŷ yn Fair Haven. Yr oeddwn yn byw yn y pentref. Ond tua mis Rhagfyr, dechreuodd Gwen fyned yn sâl pan ddaeth y barug oer, a William bach yn lled wael o hyd, ac yn waelach yr aethant; ond y 12fed dydd o Mawrth, dyma angeu wedi dyfod i’r tŷ. O don fawr, na theimlais yr un gymaint erioed! Fe ddywedod yr hen William Ellis dduwiol wrthyf yna fy mod i gael myned i ffwrneisiau poethion cyn myned i angeu. Ai tybed, fy nhgyfaill annwyl, fod yn rhaid i’r Arglwydd fyned a’m gwraig o fy mynwes, a’m bachgen o fy mreichiau, i dynu fy meddwl o’r byd?

... Ond y 12fed dydd o Ebrill, dyma don fawr eto. Ni fedraf adrodd fy nheimladau, pryd y daeth galwad am William bach ar ôl ei fam. O ddiwrnod trwm i mi! Er fod yn y tŷ lawer o bobl, a llawer o ieithoedd, eto nid oedd yno yr un fam i gydymdeimlo â mi yn y tywydd mawr.
Wel, wel, llawer diwrnod du o hiraeth sydd yn myned troswyf yn aml wrth feddwl am Gwen a William. Yr oedd William yn galw ar John bach at ei wely y Sul olaf y bu fyw, ac yn dweyd wrtho am fod yn fachgen da.

Y mae yn rhaid i mi derfynu, cyn dywedyd hanner fy newydd. Yr ydwyf fi a John bach yn lletya gyda’r gŵr a bia y chwarel. Nid oes ganddynt ddim plant. Y mae John yn fawr yn eu golwg. Fy nghyflog ydyw £1.17.6 yn yr wythnos.

Ysgrifena ataf, a dyro hanes Eglwys Bethesda ...

Hyn oddiwrth dy hen gyfaill,

William Job

Chwarel yn Fair Haven, Vermont yn ail hanner y 19eg Ganrif. Llun o gasgliad yr awdur.

--------------------------
Y oedd talaith Vermont yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn debyg iawn i Gymru, gyda’i mynyddoedd uchel, dyffrynnoedd prydferth, doldiroedd ffrwythlon, afonydd rhedegog a’i llynnoedd gloywon. Daeth y Cymry cyntaf yno tua 1851 ac ymsefydlont yn Fair Haven, Sir Rutland. O Ogledd Cymru y deuai’r mwyafrif, gan mai’r diwydiant llechi ac ithfaen a’u tynnodd hwy yno’n bennaf. Pentref bywiog fu Fair Haven, sef prif gyrchfan y rhan fwyaf o’r ymfudwyr Cymreig yn Vermont, gyda’i siopau, banciau, llythyrdy, gwesty a gweithfeydd llaw, chwareli llechi a melinau llifio, ynghyd â thorri llechi a marmor. Yr oedd tua 500 o Gymry’n byw yno yn 1871 a mwy o lawer o Wyddelod a Ffrancwyr.

Ni allaf yn fy myw gael unrhyw wybodaeth am William Job, awdur y llythyr. Oes yna gofnodiad amdano yn hanes yr achos ym Methesda, Manod tybed?

Efallai i ddarllenwyr ‘Llafar Bro’ fod wedi clywed am Rowland Walter (‘Ionoron Glan Dwyryd’, 1817-1884) yng ngholofn fisol ‘Rhod y Rhigymwr’ yn ddiweddar [nifer o gyfeiriadau ato trwy glicio'r ddolen isod hefyd -Gol.].   Ganwyd ef ym Mlaenau Ffestiniog. Yn ŵr ifanc, bu’n gweithio yn chwareli Cwmorthin a Holland. Ymfudodd yntau fel William Job i’r America tua’r un amser, ‘Ionoron’ ym 1852. Pan oedd ef yn cerdded dros y Migneint i’r Bala un tro, daeth y nos yn ddisymwth ac yntau yng nghyffiniau Pen Llechwedd Deiliog, ger Tai Hirion, pan ymosodwyd arno gan ladron. Collodd bob ceiniog goch oedd ganddo. Nodwyd iddo gyhoeddi dwy gyfrol o farddoniaeth: ‘Lloffion y Gweithiwr’ (1852) a ‘Caniadau Ionoron’ (1872). Wedi iddo ymsefydlu y yr America bu yntau, fel William Job, yn gweithio yn chwareli Fair Haven. Efallai iddynt gyfarfod â’i gilydd yno!

---------------------------------------------------
Nodyn gan Iwan, golygydd Mehefin: 
Yn CPM Gogledd Cymru, deuthum ar draws cofnod o briodas WIILIAM JOB a GWEN OWEN yn Eglwys Twrog Sant, Maentwrog ym 1839. Mae lle i gredu mai dyma’r William Job a ysgrifennodd y llythyr. Mae cofnod o enedigaeth ‘William Job’ yn Ffestiniog (1844) a ‘John Job’ (1848). Nodir ‘William Job’ fel tad y ddau. Yng nghyfrifiad 1841, roedd William (chwarelwr 30 oed) a’i wraig, Gwen (27 oed) ynghyd â’u merch fach 8 mis oed, Gwen, yn byw yn ‘Glanydŵr’, Ffestiniog.

---------------------------------------------------
Nodyn pellach ar Ionoron Glan Dwyryd, o golofn Stolpia, gan Steffan ab Owain yn rhifyn Gorffennaf:
Y mae cryn sylw wedi bod i Rowland Walter, neu Ionoron Glan Dwyryd, yn ȏl ei enw barddol, yn ddiweddar. Y mae un peth yn cael ei adrodd dro ar ȏl tro amdano yn ei fywgraffiad, sef ef ei fod yn enedigol o Cefnfaes yn y Manod. Nid yw hyn yn gywir, un o Danygrisiau oedd Ionoron yn wreiddiol fel y cofnodir man ei gartref yng nghofrestr bedyddiadau plwyf Ffestiniog.

Yn ȏl J.W.Jones, Y Fainc Sglodion, ganwyd ef ym Mhencefn Pellaf, ac os cofiaf yn iawn, bu chwaer Ionoron yn byw yno mewn cyfnod ddiweddarach. Rwyf yn tybio mai Bob Owen, Croesor sydd wedi nodi yn y Bywgraffiadur Cymreig mai yn y Cefnfaes y ganwyd ef, ond y gwirionedd yw, symud i fyw yno gyda’i rieni pan oedd yn blentyn bach a wnaeth.

Bwrw Golwg -Richard Lloyd, Vermont

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Darn arall gan W. Arvon Roberts; un a ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mai 2015.
 
Carwn dynnu sylw’r darllenwyr y mis hwn at un arall o fechgyn ‘Stiniog a wnaeth ei farc yn yr America.

Mab i Edward a Jane Lloyd, Tŷ’n Cefn, Blaenau Ffestiniog, oedd Richard E. Lloyd, a anwyd ar y 13eg o Ragfyr 1832. Yr oedd yn ddisgynnydd o ochr ei dad o Lwydiaid Cwm Bychan, yn Ardudwy, a Bleddyn ap Cynfyn, sylfaenydd un o bum llwyth brenhinol Cymru. Cedwir achau’r teulu hwn yn yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain.

Yn 1853, ymfudodd Richard a’i dad, ac aelodau eraill o’r teulu, i Fair Haven, Vermont. Daeth William Lloyd, ei frawd, i’r Unol Daleithiau yn y flwyddyn 1850. Gan iddo ddysgu chwarelydda, ymgymerodd â’r un gwaith am gyfnod yn yr America. Ond oherwydd cyflwr ei iechyd, ymsefydlodd fel masnachwr yn Fair Haven, lle bu’n llwyddiannus iawn.

Yn ddiweddarach, priododd â Miss Margaret Williams. Ganwyd iddynt bump o blant.


Fel y nodwyd, bu R.E. Lloyd yn llwyddiannus iawn fel gŵr busnes, a chwaraeodd ran helaeth yn natblygiad pentref Fair Haven yn ystod y 30 mlynedd y bu’n cadw ‘maelfa sychnwyddau’ yno. Bu’n drysorydd Capel Cymraeg M.C. Fair Haven ar hyd ei oes. Bu am flynyddoedd yn rhan o gwmni

Yn 1890, gwerthodd R.E. Lloyd y fasnach sychnwyddau i un o’r enw J. Dena Culver, ond bu gyda’r fasnach lechi am tua deng mlynedd ar ôl hynny. Oherwydd cyflwr ei iechyd, bu’n rhaid gwerthu’r fasnach lechi wedyn.


Yn dilyn ei farwolaeth, dywedwyd amdano yn un o bapurau newydd Fair Haven:
‘Lloyd, Owens & Co’, - cwmni masnach helaeth a llwyddiannus mewn chwarelyddiaeth, a hynny gyda William ei frawd, a fu farw 8fed Mehefin, 1912, ac Owen Owens, hen flaenor oedd yn aelod yn yr un capel ag ef. Bu Owen Owens farw 2ail Ionawr 1886. Ni fu yr un cwmni llechi’n Vermont yn fwy adnabyddus na Chwmni ‘Lloyd, Owens & Co.’ rhwng 1872 a 1912.

“Mr Lloyd’s interest in the town of his adoption was real and he did more than his share to encourage and promote her varied industries. He may have other monuments, but his best and most enduring memorial today is the handsome brick and marble block on Main Street in which W.F. Parker & Son are doing business. Mr Lloyd was present at the laying of the corner stone of the Welsh Presbyterian Church in 1868. He was one of the constituent members of that church and his interest in it continued up to his death, being at that time one of the oldest members on its rolls. He had the devotion of his race to religion and his faith was unclouded”

Bu farw ym mis Awst 1912.

LLUN ... Eglwys Fair Haven, o gasgliad yr awdur.
----------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen 'Bwrw Golwg' isod.

'Gwlad Rhyfel'

Dau ddarn o Llafar Bro, a bron degawd rhyngddynt, yn trafod yr un maes, a'r un awdur.


Y FAINC SGLODION- Y Cymry a Brodorion America

Cafodd aelodau'r Fainc eu tywys dros For Iwerydd at berthynas rhai o Gymry'r 19eg ganrif â'r Americanwyr brodorol.

Brodor o Cincinatti, Ohio, sydd bellach yn Athro yn Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor yw Jerry Hunter. Y mae wedi ehangu'n sylweddol ein hymwybyddiaeth o'n lle fel cenedl ymysg cenhedloedd.

Aeth y darlithydd a ni'n ol tua canrif a hanner, i faes o ddiddordeb arbennig iddo, blynyddoedd Rhyfel Cartref yr America, 1861-1865. Yn y pedair mlynedd hynny, ymddangosodd tua 10,000 o gyhoeddiadau Cymraeg yn yr Unol Daleithiau. Er mai cynharol ychydig oedd nifer y Cymry Cymraeg o fewn poblogaeth oedd yn cynyddu'n gyflym, cyhoeddid yr wythnosolyn Y Drych* yn Utica, talaith Efrog Newydd, ac ymddangosai tri misolyn sylweddol. Roedd tua 300 o gapeli Cymraeg yno bryd hynny.

Gydol y ganrif honno, roedd y Cenhedloedd brodorol yn cael eu gwthio tua'r gorllewin. Gogledd talaith Georgia oedd tiriogaeth y Cherokee hyd yr 1830'au,  mynnai Llywodraeth UDA eu symud fil o filltiroedd tua'r gorllewin i Tenesee: glanhau ethnig creulon. Roedd arweinwyr galluog a hyddysg ymhlith y Cherokee, ac enillasant achos yn yr uchel lys, ond llwyr anwybyddodd yr Arlywydd Jackson hynny.

Wedi i Evan Jones, oedd yn hanu o Sir Frycheiniog ymfudo i Philadelphia, aeth i genhadu ymhlith y Cherokee ym mynyddoedd Gogledd Carolina. Fo a'i deulu yn unig, o blith y cenhadon, a arhosodd ymysg y brodorion. Daeth ef yn rhugl yn iaith y Cherokee, ac roedd yn gyfaill mawr a'r pennaeth. Prynodd wasg argraffu a chyfieithu Taith y Pererin i'r iaith frodorol.

Ef oedd yr unig ddyn gwyn a ddysgai blant y Cherokee trwy gyfrwng eu hiaith eu hunain. Yn wahanol i rai o arweinwyr y Cymry a lyncodd bropaganda Sefydliad y dyn gwyn, gwelsai Evan Jones dwyll a thrais y mudo gorfodol ac ysgrifennodd yn frwd am y creulondeb.


* llun o wefan y BBC- dyma ddolen:  Y Drych
Darn gan DBJ o rifyn Mawrth 2014 yw'r uchod (addasiad).


LLWCH CENHEDLOEDD- Y Cymry a Rhyfel Cartref America

Llun- Gwasg carreg Gwalch

'Nol yn 2003 darlledodd S4C gyfres Y Cymry a Rhyfel Cartref America** gan 'Cwmni Da', yn seiliedig ar ymchwil Jerry Hunter, a chyhoeddwyd llyfr ganddo i gyd-fynd a'r rhaglenni ardderchog (Carreg Gwalch). Fel un o lannau Afon Ohio, "yr hen ffin rhwng taleithiau caeth y De a thaleithiau rhydd y Gogledd", roedd aelodau o'i deulu wedi ymladd ar y ddwy ochr, a "straeon am y rhyfel yn rhan o hanes" ei deulu.

Ysgrifennodd VPW y darn isod yn Llafar Bro, Medi 2004 (cofiwch bod yr ol-rifynnau i gyd ar gael yn llyfrgell y Blaenau), yn tynnu sylw at bytiau perthnasol yn y llyfr uchod, sy’n cyfeirio at ein milltir sgwar:

STINIOG A RHYFEL CARTREF AMERICA

Yng nghyfrol hynod ddiddorol Jerry Hunter ar y Cymry a Rhyfel Gartref America ‘Llwch Cenhedloedd’  rhoddir sylw i rai o Flaenau Ffestiniog oedd â chysylltiad a’r rhyfel.

Ar dudalen 251 ceir cyfeiriad at Rowland Walters, brodor o Stiniog oedd wedi ennill cryn enwogrwydd fel bardd yn eisteddfodau America, dan yr enw barddol Ionoron Glan Ddwyryd. Pan ddechreuodd y rhyfel roedd Rowland yn 42 oed, ac nid ymrestrodd â’r fyddin. Ond, serch hynny bu i sawl darn o farddoniaeth o’i law ymddangos ym mhapurau Cymraeg America a’r hen wlad i atgoffa’r darllenwyr o erchyllterau’r rhyfel honno, ynghyd a marwnadau i’r dynion a gollwyd ar faes y gad.

Gwelir cofnod o’r teulu ‘Walter’ yng nghofnodion cyfrifiad 1851 Blaenau Ffestiniog, yn trigo yn Cefn Faes House. Cofnodwyd fod Rowland, chwarelwr 32 oed, yn byw yno gyda’i rieni, brawd a dau wyr a wyres i’w rieni. Tybir iddo ymfudo i’r Amerig y flwyddyn ddilynol 1852. Bu farw yn Fairhaven, Vermont ym Mawrth 1884.

Gwelir cyfeiriad yn y llyfr hefyd (tt.236 i 238) at Joseph Humphrey Griffiths, genedigol o Flaenau Ffestiniog a oedd wedi ymfudo gyda’i deulu i’r Amerig pan oedd yn blentyn, ac wedi ymrestru â’r ‘5th Iowa Cavalry’ pan oedd yn 18 oed yn ôl yr awdur. Dywed iddo gael ei gymryd yn garcharor i ganolfan carcharorion rhyfel yn Andersonville, lle bu farw dan amgylchiadau erchyll, a chladdwyd ef ym mynwent y carchar. Cyhoeddwyd penillion a gyfansoddwyd gan ei dad er cof amdano yn un o bapurau Cymraeg America y cyfnod. Mae enw Joseph i’w weld ar gofnodion cyfrifiad Blaenau Ffestiniog am 1851, yn blentyn pedair oed gyda’i rieni, Humphrey a Margaret Griffiths a chwaer bump oed, yn rhif 2 Uncorn yng nghanol y dref.

Enwau eraill o’r Blaenau a ddygid i sylw yw Owen M. Thomas ac Elinor ei wraig, ‘gynt o Ddolgarregddu, Ffestiniog’, a oedd wedi mudo i Fairhaven. Yn y gyfrol ceir cofnod o gydymdeimlad y ‘Cenhadwr Americanaidd’ â’r teulu o golli eu mab 17 oed, John, milwr gyda’r 5ed gatrawd o wirfoddolion Vermont, a laddwyd ym mrwydr Wilderness, Virginia, ar Fai 5, 1864.

Tybed a oes disgynyddion i’r teuluoedd uchod yn dal i fyw yn yr ardal? Gadewch i’r ‘Llafar’ wybod os ydych yn perthyn.        


** Dolen S4C