Showing posts with label Utica. Show all posts
Showing posts with label Utica. Show all posts

3.3.19

Cysylltiadau Dalgylch ‘Llafar Bro’ ac America

Rhan o gyfres W. Arvon Roberts, o rifyn Ionawr 2019.

Apêl y Tabernacl
Y Tabernacl (MC), Blaenau Ffestiniog, oedd un o’r capeli mwyaf oedd yn perthyn i Henaduriaeth Gorllewin Meirionnydd, ac ynddo y cyfarfu'r gynulleidfa fwyaf a’r eglwys luosocaf rhwng blynyddoedd 1870 ac 1890. Agorwyd y capel a ffurfiwyd yr achos Chwefror 14, 1864. Yr oedd yn mesur 63 troedfedd wrth 51 troedfedd oddi mewn. Cynlluniwyd gan Ellis Williams, Porthmadog. Costiodd y tir, y capel a’r tai, dros £3,700. Ychwanegwyd oriel yn 1869 yn costio £550. Codwyd tŷ ar gyfer y gweinidog yn 1894 ac ail-adeiladwyd y capel yn 1902 ar draul o £1,200. Cafodd y capel ei ddymchwel cyn 1987 ond y mae'r tŷ capel a’r ysgoldy oedd y tu ôl i’r adeilad yn aros fel tŷ annedd.

Llun o dudalen FB Blaenau Ffestiniog, diolch i Evans Ycart


Yn ‘Y Drych’ -papur mwyaf llwyddiannus Cymry America- yn 1916, daeth yna apêl gan John Morris Edwards (1876-1963), 1114 Park Avenue, Utica, ac R. Morris Williams (1884-1950), Wall Street, Utica, yn gofyn am gyfraniadau ariannol ymysg dynion a merched oedd a chysylltiad â Ffestiniog, oedd erbyn hynny wedi gosod eu gwreiddiau yn y Taleithiau, tuag at glirio dyled drom oedd yn llethu Capel Tabernacl yn y flwyddyn honno.

Brodor o Faenofferen oedd J.M. Edwards, yn fab i Morris R. a Mary Edwards. Chwarelwr oedd ei dad, ac yntau hefyd, cyn iddo ymfudo i’r America yn 1907. Ar ôl hynny gwasanaethodd fel clerc stoc mewn banc, yn borthor yng Nghapel Cymraeg Moriah, Utica, ac yna yn argraffydd. Yr oedd yn briod ac Annie (1876-1940), merch i Thomas a Laura Edwards, Dolawel, Ffestiniog. Graddiodd Annie yn athrawes yng Ngholeg Bangor cyn priodi. Yr oeddynt yn rieni i Nesta M. Powell (1908-2002).

Un o Ffestiniog oedd R. Morris Williams hefyd. Bu yn un o olygyddion ‘Y Drych’ o 1912 i 1918. Cyn hynny bu’n ohebydd i’r ‘Scranton Republic’ ar ôl iddo ymfudo i Scranton, Pennsylfania, o Danygrisiau yn 1908. Gadawodd ‘Y Drych’ i ffurfio cwmni argraffu ei hun yn Utica, Efrog Newydd. Yr oedd yn briod a Sarah J. (g.1883) ac yn dad i John P. William (g.1913).

Yr oedd dirwasgiad masnachol y cyfnod wedi dal y Taberncal pan oedd baich trwm o ddyled arni, ac er gwneuthur ymdrechion rhagorol i’w glirio yn 1913, aed i gyfyngder mawr. Felly, yn y sefyllfa, anfonwyd cais am gymorth at David Davies (1818-1890), aelod seneddol Llandinam, ac ymatebodd gydag addewid odidog o £1,000 os casglai'r capel fil arall atynt o fewn tair blynedd.

Ond daeth y Rhyfel Mawr a’i ofynion a’i wasgfeuon, a galwyd y gwŷr ifanc i’r gad, fel mai gorchwyl anodd ydoedd codi £1,000 er yr holl ymdrechion.  Yr oedd yn y Taleithiau lu o garedigion y Tabernacl a’i gweinidog, y Parch. R.R. Morris (1852-1935) a mawr disgwyliwyd y byddai ymateb brwd ganddynt i’w cynorthwyo.

Bu Richard Robert Morris yn weinidog gyda’r Methodistiaid yn Seilo, Caernarfon (1881-93) a Tabernacl, Ffestiniog (1893-1924). Yr oedd yn briod â Catherine Morris ers 1882, ganwyd iddynt bedwar o blant. Daeth i amlygrwydd fel bardd ac emynydd, ei emyn mwyaf poblogaidd oedd ‘Ysbryd byw y deffroadau’. Bu farw ym Metws Garmon, Awst 24, 1935. (Ymysg y 74 o eitemau amrywiol sydd ar gadw yn Archifdy Prifysgol Bangor, y mae ei lyfr casglu at glirio'r ddyled yn y Tabernacl).

Am bob doler a gyfrannwyd tuag at yr apel yr oedd addewid David Davies, Llandinam, yn golygu y byddai yn chwyddo cymaint ddwywaith. Er enghraifft, pe byddai'r Cymry yn America yn anfon $100 o’r America buasai $100 yn dod o Landinam. Meddai dau ohebydd ‘Y Drych’ o Ffestiniog:

“Blant Ffestiniog mae yr achos yn deilwng. Mae’r amser yn brin. Nid oes ond rhyw fis neu ddau hyd nes y bydd tymor yr addewid i ben. Rhaid gweithredu ar unwaith.”

-----------------------------------
I'w barhau...



4.10.17

Bwrw Golwg -Un arall o deulu Tŷ’r Ynys

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, pennod arall o gyfres W.Arvon Roberts am bobl Bro Ffestiniog yn America.

Soniais yn rhifyn Mawrth am Nicholas Jones (1812-99) o Dŷ’r Ynys, Cwm Cynfal, a ymfudodd i’r America yn 1841, a cafwyd ymateb diddorol gan Pegi Lloyd Williams, yn ychwanegu at yr hanes. Y mae yn fy ffeil wybodaeth am un arall o’r un teulu: disgynnydd a fu farw yn 1955, sef Edward Nicholas Jones.

Ganwyd ef Mai 22, 1867 yn Jerusalem, yn ardal Judson, Minnesota. Ei rieni oedd Evan E. (1830-96) ac Elinor Jones a symudodd i Judson o Wisconsin. Ymfudodd Evan E. Jones i Utica, Efrog Newydd, o Ffestiniog yn 1852, ac ar ôl gweithio i adeiladydd o’r enw Meredith Jones am bron i chwe mlynedd, symudodd i Janesville, Wisconsin, a priododd Elinor Evans, merch i John J. a Catherine Evans, gynt o Utica. Yn 1857 gwnaethont eu cartref yn Sir Rock, Wisconsin, ac yna symudont i Judson, yn 1866. Evan, ynghyd â Jabez Lloyd (g.1814 ym Môn) wnaeth adeiladu Capel Presbyteriaid Cymraeg Jerusalem, Judson yn 1871.

Capel Jerusalem, Judson. Llun o gasgliad yr awdur.




Dilynodd Edward N. Jones esiampl ei dad mewn llawer ffordd –fel ffarmwr a saer coed medrus, a hefyd fel aelod o’i gapel. Ar Fawrth 28, 1888 priododd ag Elizabeth Ann Lewis. Y mae nifer o’r tai ac ysguboriau a adeiladwyd yn Judson yn y cyfnod rhwng 1890 ac 1914 yn dystiolaeth i fedrusrwydd a gwaith gonest Ed.N fel y’i gelwid ef gan ei ffrindiau. Gwasanaethodd fel clerc y dref am nifer o flynyddoedd. Cafodd ei godi yn arweinydd y gân yn ei gapel pan oedd ond yn ŵr ifanc, a bu’n arweinydd y côr ymhob achlysur o bwys. Yr oedd hefyd yn flaenor am gyfnod maith.


Yn 1914 symudodd ef a’i wraig i Mankato, Minnesota, ac ymunodd â’r capel Cymraeg yno. Gwasanaethodd i gwmni Joseph Manderfield fel fframiwr lluniau profiadol a handy-man cyffredin.

Yn 1921 daeth yn olynydd i Isaac Griffiths yng ngofal y canu cynulledfaol yng nghapel Presbyteraidd Seion, South Bend lle y codwyd ef yn flaenor yn 1928. Bu’n athro Ysgol Sul am 65 o flynyddoedd ac yn ysgrifennydd Undeb yr Ysgol Sul yn yr ardal am lawer o flynyddoedd.

Bu farw yn Ysbyty Sant Joseph, Mankato, Ionawr 28ain 1955, yn 87 mlwydd oed. Cynhaliwyd ei angladd yn Seion, pryd y canodd y côr O Fryniau Caersalem; Cwm Rhondda; a’r dôn Babel.
Claddwyd ef ym mynwent Jerusalem. Gadawodd ar ei ôl ferch, Mrs Jane Ellen Jones, a mab, J. Floyd Jones, y ddau o Mankato. Un o’i wyrion oedd Lewis Jay Jones, aelod o fyddin yr Unol Daleithiau yng ngorsaf Bellevue, Nebraska.
------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

12.4.17

Bwrw Golwg -O Faentwrog i Minnesota


Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, erthygl gan W. Arvon Roberts.

O FAENTWROG I MINNESOTA
Gwlad o lynnoedd, deng mil ohonynt, ac afonydd a choedwigoedd mawrion, gyda’r gaeaf yn eithriadol o galed tra bo’r haf yn eithriadol o boeth oedd Minnesota. Deuai’r Cymry yno o ddinas Utica, Efrog Newydd, gwladfeydd Ohio, a Chymru hefyd. Adeiladont gabanau coed bychan. Yr oedd yn fywyd caled ac yng ngaeaf 1857 bu i rhai farw o achos yr oerni mawr. Pan basiodd llywodraeth Abraham Lincoln ddeddf yn 1862 yn cynnig 160 o erwau i unrhyw wladychwr didwyll, daeth llawer ar ruthr i Minnesota, Kansas a thu hwnt.

Yno, 4000 o filltiroedd o dir eu hen wlad, y diwallwyd newyn cenedlaethau o werinwyr Cymreig am feddiannu tir. Ond yn yr un flwyddyn, ymfydodd y llwyth Sioux oherwydd iddynt golli eu heldir ac ymosodont ar wladychwyr heddychol Minnesota  (yr unig sefydliad Cymreig a fu mewn traferthion â’r Indiaid Cochion), lladdwyd cannoedd o wŷr, gwragedd a phlant, nifer ohonynt yn Gymry Cymraeg.

Yr oedd y boblogaeth Gymreig yno yn 1871 yn 1,500. Adeiladodd y Cymry 23 o gapeli yn y dalaith: 14 gan y Methodistiaid Calfinaidd, 8 gan yr Annibynwyr, ac 1 gan y Wesleaid yn South Bend. Bu’r dalaith yn amlwg am ei masnach ffwr cyn y gweithfeydd torri coed a thyfu grawn, ac ar ôl y Rhyfel Cartref adeiladwyd nifer o reilffyrdd cyfleus ar gyfer teithwyr a masnachwyr.

Un a dreuliodd rhan o’i oes yn Minnesota oedd Nicholas Jones, a anwyd yn Nhy’n yr Ynys, Maentwrog – gerllaw cartref Morgan Llwyd o Wynedd, awdur enwog ‘Y Tri Aderyn’. Enw ei dad oedd Evan Jones, a fu farw’n sydyn yng Nghapel Peniel, Llan Ffestiniog. Yr oedd newydd eistedd wrth ymyl drws y capel, ar ôl rhoi ei het o’i law, rhoddodd ei ben i lawr ar ochr y sêt  a bu farw, ar y Sul, Chwefror 27, 1838.

Cerdyn Post o gasgliad W. Arvon Roberts
Yr oedd Nicholas Jones yn un o 16 o blant. Bu yr hynaf ohonynt yn byw ym Mhenmachno (yr oedd yn tynnu at ei gant oed yn 1899) ac wedi bod yn bostmon o’r Llan i’r Betws am dros ddeugain mlynedd; a’r ieuengaf o’r plant, Richard N. Jones yn byw yn Minneapolis, Minnesota. Y mae dros 10,000 o drigolion y ddinas honno heddiw o dras Cymreig. Yr oedd Nicholas Jones yn dad i dri o blant. Tua’r flwyddyn 1838, priododd Margaret Ellis oedd ar y pryd yn aros gyda nain i Owen Evans, Minneapolis (gynt o Dolfanog, Talyllyn, Meirion), yn caeau Clwchion, ger Capel Eden, Trawsfynydd.

Ymfudodd Nicholas Jones a’i briod i’r America yn 1841. Wedi bod yn Efrog Newydd, Pensylfania ac yna Utica, symodont i Cambria, Wisconsin, lle bu’n cydfasnachu ac un o’r enw Van Dusen ar raddfa fawr. Yn ôl ei gofiannydd yr oedd “ganddo y ddawn i wneud a gwario arian”. Ar ôl hynny bu’n arwerthwr poblogaidd am sbel,  “a gogleisiai ei ddeiliaid gan ei ddigrifwch, nes gwneud iddynt brynu heb yn wybod iddynt eu hunain”.

Tra bu’n byw yn Minneapolis bu’n gloff, o ganlyniad i’r cryd cymalau. Bu farw mewn ysbyty ar ôl bod dan ofal nyrs brofedig yn Minneapolis, Mai 23, 1899, yn 87 mlwydd oed. Claddwyd ef wrth ochr ei briod yn Cambria, Wisconsin. Gwasanaethwyd gan y Parch. Owen Evans, Mineapolis (gynt o Ddolffannog, Talyllyn), mab y Parchedig Humphrey Evans, Ystradgwyn.
------------------------------------------------

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2017.
Dilynwch gyfres Bwrw Golwg efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.




26.12.16

Meistri Corn

Seindorf yr Oakeley yn y 1920au.

Mewn ymateb i’r llun difyr o seindorf yr Oakeley, a anfonwyd i ni gan Glynne Griffiths, Ross on Wye, cafwyd ysgrif ddiddorol dros ben gan Bob Morgan, cyn-arweinydd adnabyddus y band.


Credaf fod y darlun o Fand yr Oakeley wedi ei dynnu cyn 1930.  Mae fy nhad Dafydd Morgan yn eistedd yn y rheng flaen hefo’r bass trombone, a mi ‘roedd yn Utica (UDA) o 1927 hyd 1931, fel mae’n debyg mai rhwng 1923 a 1927 oedd y cyfnod mae ein cyfaill yn son amdano.  R’wyf yn adnabod amryw o’r chwaraewyr gan i mi hefyd ymuno a’r band ar ddiwedd 1931.

Yn eistedd ar lawr mae John Roberts ‘Shine’ fel ag 'roedd pawb yn ei adnabod – a’r llall ydi Dennis Griffiths, a ffurfiodd y ‘Night Hawks’  (Cerddorfa Ddawns) cyn iddynt newid i ‘New Majestic’ dan ofal Bob Gwynant.  Mae tad Shine yn eistedd y tu ôl iddo yn y rheng flaen – hefo’r trombone, yr ail trombone ydi Ernie Brown o Llan, a yna Dafydd Morgan ar y bass trombone.

Wm Edward Jones (drwmar) sydd yn ei ochr hefo’r bass, ac yn y pen mae Dan Jones (brawd Jack Pant – tad Gruffydd John Postman).  William Richard Edwards (tad Dora Edwards) oedd yr arweinydd hefo Bob Smith wrth ei ochr.  Hwn, i raddau helaeth oedd y band ennillodd 2 wobr gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol y Wyddgrug 1923.

Yn y rheng ganol gwelwn Tal Morris, Wil bach Band, Dick (Hen Golwyn), Llew Dolwyddelan, Owen Owen, Dick Meirion (hwn oedd yn chwaraewr flugel da, er nad oedd ganddo ddant yn ei geg!) – yna Albert Humphreys Penrhyn, Jonny Lloyd Smith (tad Oms), Robin John Morgan (tad Kathleen Glynllifon), Jack Daf (tad Alwena Davies – teulu Derfel) a’r dyn tal yn y pen ydi ‘Jack Rich’ Gorwel.  Y tu ôl mae Capt Lewis Davies, perchennog y papur lleol ‘Y Gloch’ a hefyd yr ‘Empire’ lle mae’r hen Glwb Squash heddiw.

Darlun diddorol iawn – un nad wyf wedi ei weld o’r blaen – ond yn anffodus r’wyf methu a chofio Glynne gan ei fod yn y band yn y cyfnod cyn i ni fel teulu fynd i Utica – ond 7 oed y pryd hynny.

Daw hanes diddorol i fy meddwl am Owen Thomas (Now Barbar) sydd yn eistedd yn y rheng flaen hefo’r dwbl B.  Hwn oedd rheolwr chwarel ‘Rhiwbach’ ac 'roedd wedi rhoi gwaith i Dennis Lewis Griffiths a Bob Gwynant.  Wrth gwrs gan i’r ddau fod yn perthyn i’r ‘Night Hawks’ 'roeddynt yn colli ymarferiadau yr Oakeley ac yn hwyr i’w gwaith yn y bore, ar ôl bod yn chwarae mewn dawns yn rhywle neu gilydd.

Un bore wedi cyrraedd eu gwaith yn hwyr dyma Now Barbar yn gofyn iddynt pam oeddynt yn hwyr, a’r atebiad oedd eu bod wedi bod yn perfformio gyda’r ‘Night Hawkes’, atebodd yn syth, “Wel, Day Hawkes ‘rydw i eisiau” a rhoi y sac iddynt yn y fan.  Yn anffodus 'roedd yn golled i’r band hefyd!!
----------------------------

Roedd y llythyr isod yn yr un rhifyn hefyd.

Llangefni, Ynys Môn.
Annwyl Olygydd,

Cyfeiriaf at yr argraffiad olaf o Llafar Bro, a’r llun diddorol iawn o Fand yr Oakeley.  Wrth edrych  ar y llun ‘rwyf yn hollol sicr mae’r arweinydd yn y rhes gyntaf yw fy nhaid William Richard Edwards  (Cyfeirir ato yn yr erthygl fel William Richards).

Roedd yn arweinydd y band mwy neu lai o 1897 i 1927 – y flwyddyn a fu farw.  Tybiaf felly fod y llun wedi ei gymeryd o gwmpas 1920-25?

Hoffwn ddiolch i Glynne Griffiths am adael i mi ychwanegu llun arall at archifau’r teulu.  Edrychaf ymlaen i weld nifer o hen ffrindiau yn yr Eisteddfod Genedlaethol sydd yma y flwyddyn nesaf.

Yn gywir iawn,
Trefor Edwards

----------------------------------------------------

Erthygl Glynne Griffiths

--------------------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1998.



2.12.16

Bwrw Golwg -Owen T. Owens

Erthygl gan W. Arvon Roberts, yn y gyfres achlysurol sy'n edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.

Pan fu farw Owen T. Owens, Fruitvale, Califfornia, ar y 13eg o Orffennaf, 1908, collodd Cymry San Francisco a’r gymdogaeth un o’i ffrindiau mwyaf cydymdeimladol a charedig. Ganwyd ef ym Mlaenau Ffestiniog tua 1848, yn fab i John ac Ann Owens. Bu ei dad yn ddiacon ffyddlon a chyfrifol gyda’r Annibynwyr yn y Blaenau (er i mi gloddio sawl cyfrol yn ymwneud â hanes Annibyniaeth ym mhlwyf Ffestiniog methais a chael unrhyw wybodaeth amdano). Symudodd ei rieni i Gaernarfon ar ôl hynny ac yna i’r Unol Daleithiau yn 1857, pan oedd Owen T. yn chwe blwydd oed.

Buont yn byw yn New York Mills, ger Utica, am un mlynedd ar ddeg, un o’r lleoedd prydferthaf yn holl sir Oneida, Efrog Newydd bryd hynny. Gorweddai’r dref ar lannau'r Afon Sauquoit a’r Mohawk. Sefydlwyd capel gan yr Annibynwyr Cymraeg yno yn 1847 gan y Parch. W. D. Williams (1808-99) gynt o Lanafan Fawr, Brycheiniog, priod Catherine Richards gynt o Lanuwchllyn. Yno yn New York Mills roedd yno gannoedd o ddynion a merched yn ennill eu bywoliaeth yn gysurus yn y ffatrïoedd cotwm mawr.

Symudodd y teulu oddi yno i Wisconsin ac ymsefydlont yn Dodgeville, mewn ardal fryniog, hyfryd ac iachus. Tref fach wledig gydag amryw o weithfeydd plwm yno oedd Dodgeville pan ddaeth teulu Owen T. yno cyn 1870. Dechreuodd y Cymry ymsefydlu yno tua 1846 ac mi roedd gan y Methodistiaid, y Bedyddwyr a’r Annibynwyr Cymraeg amryw o gapeli yno. Agorodd John Owens siop yn y dref ac ymroddodd i’w grefft fel gwneuthurwr wagenni.

Dewisodd Owen T. ymgymryd â’i alwedigaeth fel gof, a chafodd ei brentisio i un o’r enw Peter Morris, dafliad carreg o’r Brawdlys, lle bu'r Cymro cenedlgarol Samuel W. Rees, Llanbryn-Mair yn gyfreithiwr enwog a chyfoethog.

Ymhellach ymlaen yn ei fywyd, yn dilyn marwolaeth ei rieni, ceisiodd Owen T. ennill bywoliaeth yn y Gorllewin yng Ngholorado, lle bu’n dilyn ei alwedigaeth am gyfnod yn Central City a Golden City fel gof yn y gwaith smeltio. Yn y dref olaf priododd ei wraig gyntaf, Sarah Thomas, merch i William Thomas, adeiladydd o Borthaethwy, Môn, un oedd yn adnabyddus trwy Ogledd Cymru fel adeiladydd capeli a phontydd. Roedd W. Thomas hefyd yn gefnder cyntaf i’r brodyr enwog, y Parch. Owen Thomas (1812-91) a Dr. John Thomas (1821-92). Ar ôl pedwar mis ar ddeg o fywyd priodasol hapus bu Sarah Owens farw.

Roedd ei symudiad nesaf, yn 1877 i Bird’s Landing, Califfornia, gwlad yr heulwen a‘r blodau, lle bu Owen T. yn cadw gefail, ac yn 1881 cafodd fynd fel gwerthwr teithiol i gwmni Baker a Hamilton yn San Francisco. Yn 1875 priododd Annie Thomas, chwaer i’w wraig gyntaf. Ganwyd iddynt ddwy o ferched, Sara ac Anna. Bu farw Sarah, merch ifanc ddiwylliedig, ar ôl gwaeledd hir yn 1903.

Difrod a thân yn San Ffransisco, 1906. Llun yn y parth cyhoeddus, oddi ar Wikipedia.

Roedd gan Owen T. gariad mawr at bopeth yn ymwneud â‘r Gymraeg. Bu’n un o’r ymddiriedolwyr yng Nghapel y Presbyteriaid Cymraeg Dewi Sant, San Francisco, capel a godwyd yn 1852 ac a gaewyd yn 1961; ac yn aelod hefyd o gymdeithasau Cymric a Chymrodorion yn y ddinas. Yn Ebrill, 1906, pan drawyd y ddinas gan ddaeargryn a thân, gan greu difrod i’r Capel Cymraeg ynghyd a nifer o gartrefi y Cymry oedd yn byw yno a gadael 3,000 yn farw ac 20,000 yn digartref, gweithiodd Owen T. yn galed i gynorthwyo at anghenion y trueiniaid yno.

Yn ystod yr adeg honno cafodd ei boeni gan broblemau iechyd yn ymwneud yn bennaf a’i stumog ac a drodd yn angeuol iddo. Ar fore 16eg o Orffennaf, 1908 ymgasglodd nifer fawr o’i ffrindiau i dalu’r gymwynas olaf iddo. Claddwyd ei weddillion ym Mynwent Mount Olivet ar ôl gwasanaeth Cymraeg gan Y Parch. John Rhys Evans, gynt o Dreorci, a Josiah Daniel (m. 1942) mab y Parch. John R. Daniel (1826-98) a anwyd yn Llanfair-is-gaer, Arfon
----------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2016, dan y bennawd Lloffion Stiniog. Dilynwch gyfres Bwrw Golwg efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


19.10.16

Bwrw Golwg -Utica

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, erthygl gan W. Arvon Roberts, am rai o ymsefydlwyr cynharaf Utica.

Adeiladwyd dinas Utica, Sir Oneida, yn un o fannau prydferthaf canolbarth Talaith Efrog Newydd, ar lan ddeheuol yr Afon Mohawk a 96 milltir o Albany, prifddinas y dalaith.  Roedd yn nodedig oherwydd ei bod yn iachusol a dymunol am nifer o resymau fel cartref i fyw ynddi.  

Mae’n siwr bod enw Utica yn fwy adnabyddus i’r Cymry Cymraeg yng Nghymru ac America nac unrhyw ddinas arall yr ymsefydlodd y Cymry ynddi yn yr Unol Daleithiau.  Enw’r gymdogaeth ar y dechrau oedd Fort Schuyler ar ôl y milwr Peter Schuyler (1657-1724), ac ystyr yr enw Utica ydi “o amgylch y bryn”.  Ychydig o Gymry oedd yn byw yno cyn y Chwyldro. 

Yr arferiad gan yr ymfudwyr cyntaf fyddai glanio yn Philadelphia cyn symud ymlaen i gymdogaethau Utica, ac nid rhyw daith fechan oedd honno y pryd hynny.  Roedd yr ychydig ffyrdd a oedd ar agor yn anodd iawn eu tramwyo, yn enwedig ar gychwyn a diwedd blwyddyn.  Teithient am wyth i ddeng niwrnod o Albany i Utica a phe dewisiai rhai o’r Cymry fynd i fryniau Steuben, byddai’n rhaid iddynt gysgu noson neu ddwy dan y coed cyn cyrraedd pen eu taith.  Yna, byddai’n rhaid dilyn y ffyrdd culion ac anwastad drwy’r coedwigoedd a’r anialwch, tra bo eraill yn dewis mynd gyda’r badau ar hyd Afon Mohawk. 

Roedd y wlad yn y cyfnod cynnar hwnnw yn newydd a gwyllt.  Ceid llawer o gorsydd gwlyb a dŵr llonydd mewn mannau yn nyffryn Mohawk, a dioddefai’r teithwyr dieithr yn aml o glefydau a gwahanol fathau o afiechydon.  Ymddengys mai gwlad iachus i fyw ynddi oedd yn bennaf mewn golwg gan yr hen sefydlwyr, yn hytrach na gwlad fras, ac un felly a gawsont.

Ymsefydlodd y Cymry cyntaf yno yn 1800 ac ambell un cyn hynny.  Yn Mawrth, 1795, hwyliodd deuddeng o deuluoedd o Gymru a chyrhaeddont Efrog Newydd ar ôl mordaith o bedair wythnos ar ddeg.  Wedi ychydig o seibiant yn Efrog Newydd gadawodd pump o’r teuluoedd hynny y ddinas ar eu taith i Utica.  Tŷ ffrâm ac wyth neu ddeg o dai cyffion oedd yn Utica bryd hynny.  Ar ôl teithio y fath bellter, a mynd trwy lawer o rwystrau ar eu taith ac yna cyrraedd Utica, byddai’r ychydig feddiant oedd ganddynt erbyn hynny wedi diflannu.  Y canlyniad oedd bod y meibion yn aml yn gorfod gadael eu gwragedd a’u plant i ofalu am y cabanau, tra’r aent hwy ymaith am dymor i weithio, er mwyn ennill i gynnal y teulu.  Pris y tiroedd yn 1860 oedd £20 i £25 yr erw.

Y llyfr Cymraeg cyntaf a gyhoeddwyd yn Utica oedd ‘Pigion o Emynau, Perthynol i Addoliad Eglwysig a Theuluaidd’ (Mai, 1808) dan olygiaeth y Parch Daniel Morris.  O 1841 ymlaen hyd ddechrau yr ugeinfed ganrif daeth Utica yn brif canolfan cyhoeddi llyfrau a chylchgronau Cymraeg yn yr Unol Daleithiau. 

Llun o gasgliad yr awdur
Adeiladodd y Cymry bedwar capel yno:  Capel y Bedyddwyr (1801-99), Bethesda (A) (1802-1963), Moreia (M.C.) (1830-1988) a Capel Wesla (1850-1918).  Roedd Utica yn nodedig am ei heisteddfodau, beirdd, cerddorion a’i llenorion.

Ymysg rhai o sefydlwyr cynnar Utica oedd y rhai canlynol:

CHARLES, Robert (1820-1849) o Ffestiniog.  Ymfudodd yn 1849.

GRIFFITHS, Mrs. Laura (1814-1887) o Faentwrog.  Priod Daniel Griffiths ers 1838.

HUGHES, Mrs. Ann (1788-1862) o Drawsfynydd.  Merch Evan Griffiths a Margaret Williams; priod Robert Hughes, Llanuwchllyn.  Priodont yn 1810, ac ymfudont yn 1852.

JONES, Mrs. Ellen (1814-1897), o Buarthbrwynog, Trawsfynydd.  Merch i Evan a Gwen Roberts, a priod i David Lewis.  Ymfudont yn 1843.

OWENS, Miss Elizabeth (m) Gorffennaf 14, 1857.  Merch William a Margaret Owens, Tŷ Nant, Maentwrog.  Roedd yn 19 mlwydd oed.  Ymfudodd gyda’i brawd ym mis Ebrill 1857.

OWENS, Mrs Laura (1812 - Ionawr 4, 1872), merch i Lewis a Mary Cadwaladr, Brynteg, Trawsfynydd, a priod John Owens.  Ymfudodd o Ffestiniog tua 1860, ac ymsefydlodd yn Fairhaven, Vermont, ac ar ôl hynny yn Trenton, Bridgewater (lle bu ei phriod farw),  Symudodd ar ôl hynny i Utica, (lle bu ei mab, Owen J. Owens farw).

PARRY John  (1851-1864) o Ffestiniog, mab Robert a Laura Parry.

WILLIAMS, Mrs Margaret (1788-1866).  Priod Roland Williams, Treuliodd ei hoes boreuol yn Nhrawsfynydd, ac yna bu yn Llanuwchllyn am bedair blynedd, a 48 o flynyddoedd yn Utica.  Roedd yn fam i bump o blant.  Bu dau ohonynt farw o’i blaen.  Bu’n aelod yn Penystryd, Trawsfynydd.

WILLIAMS, William (1788-1867) gynt o Pandy Dwyryd, Maentwrog.  Mab i Rowland ac Anne.  Ymfudodd yn 1824.
------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch gyfres Bwrw Golwg efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


28.4.16

Llyfr Taith Nem -gwybod popeth am eliffantod!

Pennod arall o atgofion dechrau’r ganrif ddwytha' gan Nem Roberts, Rhydysarn.



Heb waith, heb fwyd
Profiad digalon iawn i unrhyw ddyn ydyw bod ymysg y diwaith.  Mae yn brofiad blin i ddyn pan y digwydd hyn yn ei wlad ei hun, ond fil gwaeth ydyw bod yn ddiwaith mewn gwlad estron.  Hwyrach nad ydyw’r peth cyn waethed heddiw ag yr oedd flynyddoedd yn ôl, gan fod cynorthwyo sylweddol i’w gael, ond nid fel yna oedd pethau yn nechrau’r ganrif.  Gwir oedd y gair ‘Heb waith, heb fwyd’ yr adeg honno.  Y syndod ydyw fod cyn lleied o ladrata wedi cymeryd lle oherwydd rhaid i ddyn wrth fwyd ac ymborth, a phan aiff pethau yn eithafol, os na chaiff dyn y pethau hynny drwy deg, fe’i caiff drwy dwyll.

Cofiaf yn eitha da y flwyddyn 1908, pan oeddwn yn ddiwaith yn Utica, ac yn teimlo’n bur ddigalon, ac yn fodlon cymeryd unrhyw waith am unrhyw gyflog.  Yr oeddwn wedi ceisio gwneud popeth i gael bachiad, ond nid oedd hyd yn oed fy ‘bluff’ yn ddigon.

Safai tri ohonom ar gornel y stryd, a daeth gŵr atom a gofynodd oedd un ohonom yn gwybod rhywbeth am geffylau.  Atebais ar amrantiad fy mod wedi fy ngeni a’m magu ar fferm: celwydd golau, ond yr oeddwn am fentro rhywbeth.  Os eliffant fuasai gan y brawd dan sylw, buaswn wedi ateb fy mod yn gwybod pob peth am hwnnw hefyd!  Cerddais gydag ef, a dywedodd mai’r gwaith oedd cymeryd gofal o ddau geffyl a cherbyd mewn angladd.  Byddai pedwar o alarwyr yn y cerbyd, a dywedodd fy mod i ddilyn yr hers, ond nid oedd angen pryderu o gwbl gan fod y ceffylau yn gwybod yn iawn beth a sut i wneud.  Gwisgais mewn het ddu uchel, a chôt ddu a botymau melyn.  Yn wir meddyliais fy mod yn debycach i yrrwr mewn syrcas na mewn cynhebrwng.

Wrth ddilyn yr hers, gwelais fod yr orymdaith yn nesau at yr heol yr oeddwn yn byw ynddi, a theimlwn yn bur anifyr yn y wisg ryfedd oedd amdanaf.  Wedi myned ychydig ymhellach, gwelais gyfaill i mi yn sefyll ar ochor yr heol, a gwaeddais ei enw – George.  Edrychodd i bob man gan fethu deall o ble daeth y llais, ac o’r diwedd gwelodd fi yn eistedd yn urddasol yn y wisg bondigrybwyll, mor ddifrifol ac un o'r seintiau cyntaf, fel pe buaswn heb wenu erioed.  Yr oedd yn ei ddyblau yn chwerthin.

Wedi’r angladd gorchymynwyd fi i ddanfon y galarwyr gartref.  Nid oedd gennyf syniad sut i ddod o hyd i’w cartref, ond dywedodd y gŵr fod y ceffylau yn gwybod y ffordd eu hunain, nad oedd ddim ond gafael yn y tresi.  Cymerais ef ar ei air a mwynheais fy hunan yn edrych o gwmpas y dre, a’r hen geffylau yn trotio ymlaen.  Dal i fynd oedd y ceffylau, ac yr oeddwn wedi clywed rhyw fath o gynwrf y tu fewn i’r cerbyd unwaith neu ddwy, ond ni chymerais fawr o sylw.  Er fy syndod cyrhaeddasom yn ôl at stablau yr hen geffylau a neidiodd y pedwar allan mewn tymer ofnadwy.  Ymddengys eu bod wedi ceisio cael fy sylw filldiroedd yn ôl pan oeddwn ychydig o lathenni oddi wrth eu cartref, ond yr oedd eu cartref eu hunain yn bwysicach i’r ceffylau.  Pe tae’r ymadawedig wedi clywed yr iaith, buasai wedi troi yn ei fedd newydd.  Fodd bynnag, rhoddais y ceffylau yn y stabal, a chefais 50 cent am fy ymdrech.

Y dydd canlynol, bum ddigon ffodus i gael gwaith arall gyda gŵr oedd yn gwerthu glo. 

Gorchymynwyd fi i rawio dwy dunell o lo i gerbyd, ond yn gyntaf yr oedd yn rhaid ei rawio trwy’r gogr, er mwyn i’r glo mân syrthio allan.  Rhoddwyd y rhaw arswydus o fawr i mi – yr oedd yn fwy na thair rhaw gyffredin a pherodd gryn boen cefn imi.  Wedi cyrraedd y tŷ lle’r oedd y glo i fyned, ceisiais gael y ceffylau i ‘bacio’ yn ôl trwy’r llidiart.  Llidiart cul oedd hwn, a fu erioed y fath helynt.  Ni allwn ddylanwadu y ceffylau o gwbl, ac fel yr ai un i un cyfeiriad, ai’r llall i gyfeiriad arall.  Ceisiais eu hargyhoeddi mewn Cymraeg a Saesneg, ond nid oeddynt yn deall yr un o’r ddwy iaith, a’r canlyniad oedd malu y llidiart a’r pyst o’r naill du yn ufflon.  Dadlwythais y glo gynted gallwn a neidiais i’r cerbyd i ddychwelyd yn ddioed i’r iard lo.

Yr oedd llwyth arall yn barod i’w ddanfon, a’r tro hwn daeth perchennog yr iard gyda mi.  Gwelodd ar ei union mai tra anobeithiol oedd fy ymdrechion fel cariwr glo, a rhoddodd ddau swllt i mi i fynd oddi yno gynted a gallwn.

Bum i yn ddigon ffodus i gael gwaith yn ystod y dirwasgiad yr amser honno, ond fy nghyngor i unrhyw un ydyw dychwelyd gartref pan wel ddirwasgiad ar y gorwel.  Lle brwnt ydyw gwlad estron mewn cyfnod o ddirwasgiad.

Cofier hefyd nad newn amlen cyflog mae dod o hyd i gyfrinach hapusrwydd, ond mewn calon.
----------------------------------



Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1999. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

19.11.15

Bwrw Golwg

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.  
Dyma’r ail bennod yn  hanes  
TAIR CENHEDLAETH PANDY’R DDWYRYD 
gan W.Arvon Roberts.

Yr oedd William Jones (g.1788), Pandy’r Ddwyryd, yn drydydd mab i Rowland ac Anne Jones, ac yn ŵyr i Lowri Williams.  Gŵr dysgedig, un a adrychid arno fel cynghorwr gan y bobl leol, ac un oedd yn adnabyddus i weinidogion a phregethwyr ei sir.

Yn 1824, yn 36 oed, ymfudodd i Utica, un o fannau prydferthaf canolbarth talaith Efrog Newydd, ar lan ddeheuol Afon Mohawk.  Mae’n siwr bod enw Utica yn fwy adnabyddus i’r Cymry Cymraeg yng Nghymru ac America nac unrhyw ddinas arall yr ymsefydlodd y Cymry ynddi yn yr Unol Daleithiau.

Ystyr yr enw Utica yw “o amgylch y bryn”.  Ond aeth un mor bell a dweud mai ar ôl gŵr o’r enw Huw Tŷ Cae, pwy bynnag oedd hwnnw, y mabwysiadwyd yr enw – sy’n swnio’n debyg iawn i’r gair Utica o’i dorri fesul sill.

Ymsefydlodd y Cymry cyntaf yn Utica yn 1800 ac ambell un cyn hynny.  Gadawodd William Jones, Pandy’r Ddwyryd, o Lerpwl, 22 Mai, 1824, a glaniodd yn Efrog Newydd ymhen naw wythnos.  Er mai ond tua pedair blynedd yr arhosodd yn America gwenodd y byd arno i gryn raddau – casglodd gyfoeth.

Daeth yn ôl i Gymru gyda thystiolaeth o’i aelodaeth, yn ogystal â gair da oddi wrth Gapel Utica.  Ymunodd â’r achos ym Maentwrog ac adeiladodd amryw o dai, a chododd gapel bychan yn 1843, ynghyd â mynwent wrth ei ochr gyda chymorth ychydig “frodyr sanctaidd”...

Capel a mynwent Utica, Maentwrog Uchaf. Llun W.A.Roberts
Yr oedd y tir ganddo cyn iddo ymfudo i’r America.  Rhoddodd yr enw Utica ar y capel “o barch mawr i’r lle hwnnw ar gyfrif iddo dderbyn yno y daionus bethau...”  (‘Dysgedydd’ 1867 + ‘Y Cenhadwr Americanaidd’ Tach. 1867).  Braf nodi fod yno achos o hyd heddiw yn Utica, Maentwrog.

Peidiodd Bethesda, Utica, Efrog Newydd, a bod yn eglwys Gymraeg yn 1960, a daeth yr achos i ben yn 1963 pan ymunodd y gynulleidfa â Chapel Plymouth, i ffurfio Capel Plymouth-Bethesda.

Gwraig rinweddol iawn oedd Mari Williams, Glanllynyforwyn, Ganllwyd a briododd â William Jones yn 1843, ac a fu farw 7 Mehefin 1860.  Ganwyd iddynt dair o ferched.  Ar fore Sadwrn, 16 Mehefin 1866, yr oedd William Jones yn mwynhau ei frecwast fel arfer ond erbyn y prynhawn yr oedd wedi ei gymryd yn wael, ac ymhen yr awr bu farw ym mreichiau ei ferch hynaf, Anne, o glefyd y galon, yn 78 oed.  Gadawodd berthnasau yn yr America.

Y mis nesaf cawn bennod olaf y gyfres, yn olrhain hanes Anne.

-------------------------------
Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Hydref 2015.


Gallwch ddilyn cyfres Bwrw Golwg gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

26.8.15

Trem yn ôl -Utica

Mae llawer o gysylltiadau wedi bod rhwng Bro Ffestiniog ag Utica yn nhalaith Efrog Newydd. Dyma bennod o'r gyfres Trem yn ôl: erthyglau o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999', yn trafod y cysylltiad.

Enw Capel Utica, Gellilydan.
Cymeraf ddiddordeb mewn hanes lleol a hel achau, ac wrth chwilota yn ddiweddar, deuthum ar draws erthygl o’r ‘Cenhadwr Americanaidd’ am fis Tachwedd 1867, sy’n egluro pam na roed enw Beiblaidd megis Bethel, Salem neu Nasareth ar gapel yr Annibynwyr yng Ngellilydan.

Ei enw wrth gwrs, yw Utica – enw lle yn Efrog Newydd.

Ar y 4ydd o Ebrill 1788, ganwyd Wiliam Jones mewn lle o’r enw Pandy’r Ddwyryd ym Mhlwyf Maentwrog. (Mae’r tŷ o dan Lyn Trawsfynydd erbyn hyn). Enwau ei rieni oedd Rowland ac Ann Jones ac yr oedd yr enwog Lowri Williams, un o sylfaenwyr Methodistiaeth yng Ngorllewin Meirionnydd yn nain iddo.

Magwyd William gan ei rieni yn bur grefyddol, ond tueddai’r mab i fwynhau’r bywyd braf hyd yr eithaf!

Yn y flwyddyn 1824, pan oedd tua 36 mlwydd oed, ymfudodd William Jones i’r America. Ymsefydlodd yng nghymdogaeth Utica, Efrog Newydd a thra yno, daeth o dan ddylanwad y gŵr o’r enw Dr.Everett, a fu’n gefn ac arweinydd iddo, a chafodd droedigaeth grefyddol ac wedi hynny cysegrodd ei fywyd yn llwyr i Gristnogaeth.

Arhosodd yn America am tua 4 blynedd – daeth yn dda ei fyd a dod yn ddyn cefnog iawn.

Pan ddychwelodd i Gymru, ac i blwyf Maentwrog, yr oedd yn berchennog ar dyddyn a thir, a phenderfynodd godi capel ar ei dir a chychwyn achos gyda chymorth ychydig o ‘frodyr sanctaidd’. Ni chymerodd dal am y tir, ac adeiladwyd y capel yn y flwyddyn 1843, ac yn unol a’i ddymuniad, galwyd y lle yn ‘Utica’ i ddangos parch tuag at y lle yn America a gyfrannodd gymaint at ei fywyd crefyddol. Yn ychwanegol, rhoddodd dir ar gyfer claddfa yn gysylltiol a’r capel, a phan fu farw ei ail blentyn, claddodd ef yno.

Capel Utica, Gellilydan. Llun W.Arvon Roberts
Yn y flwyddyn 1843 priododd a Mary Williams, Glanllynforwyn, Ganllwyd a bu iddynt dair merch. Un o’i merched oedd Margaret Jones (Myfanwy Meirion) a fu am flynyddoedd yn genhades gartref yn Llundain a bu’n byw yn Lerpwl, lle bu’n ddiacones yn un o’r eglwysi Annibynnol yno. Claddwyd hithau ym medd y teulu ym Mynwent Utica, ac mae carreg ithfaen fawr sgwâr a railings o’i hamgylch ar y bedd.

Fel mynwent ar gyfer yr Annibynwyr y bwriadwyd Utica fel y dywed yr hanes, ond mae llawer o enwadau eraill wedi cael caniatad i gladdu yno erbyn hyn.

Da yw cael dweud, ar ôl dros gant a hanner o flynyddoedd ers ei sefydlu, fod yr eglwys fach yn parhau i gynnal gwasanaethau. Beth amser yn ôl, ail-gychwynnodd un o famau ieuanc yr eglwys Ysgol Sul ar gyfer plant y cylch, gan nad oedd Ysgol Sul yn y pentref. Cynorthwyir hi gan aelodau hŷn eraill. Teilyngant bob cefnogaeth yn y gwaith, petai dim ond i gofio am droedigaeth William Jones yn yr America flynyddoedd lawer yn ôl, a’i ffydd yn codi’r capel a’r fynwent.

Digon tebyg yw cyflwr moesol a chrefyddol ein cymdeithas heddiw a phwy a wyr nad oedd gweledigaeth William Jones yn 1843 yn bell gyrhaeddol.

Mrs Ella Wyn Jones, Llandecwyn

------------------------------------

Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1994, ac wedyn yn y llyfr Pigion. Gallwch ddilyn cyfres Trem yn ôl gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Hefyd, dilynwch y ddolen 'Utica' isod i weld nifer o erthyglau eraill sy'n cyfeirio at Utica, Efrog Newydd.

24.8.15

Llyfr Taith Nem -Heb Grefft, heb barch

Ail bennod o hanesion Nem Roberts yn crwydro'r Unol Daleithiau.

Yr adeg honno yr oedd llawer o siarad am yr Unol Daleithiau ac yn wir mentrodd amryw o'm cyfoedion dros yr Iwerydd, a theimlwn innau rhyw awydd am fynd yno. Cryfhaodd yr awydd o wythnos i wythnos ac ym mis Mai 1907, ffarweliais a mangre fy mabandod.

Rhyw broffad rhyfedd oedd, y prudd-der o adael fy nheulu a chyfeillion fel pe yn ymladd â'r teimlad o antur. Ond y gwanc teithiol oedd yn ennill a chyrhaeddais Utica, a bum ddigon ffodus i gael gwaith i bacio 'overalls'.

Buan iawn sylweddolais mai gŵr tlawd ydyw'r gŵr sydd heb ddim crefft. Heb grefft, heb barch, ac yn aml heb arian hefyd. Rhaid i'r di-grefft dderbyn unrhyw waith am gyflog isel, ond hawlia'r crefftwr waith, arian a pharch. Gan fy mod heb ddim crefft, rhaid oedd i mi ddibynnu ar arf arall, a'r arf hwnnw oedd beth alwa'r Sais yn 'bluff'. Sylweddolais fod ambell un yn llwyddo gyda dim ond 'bluff', ac eis innau ati i blyfffo hynny allwn. Yn wir, deuais yn feistr ar y gamp honno.

Digon o waith buasai hynny mor effeithiol heddiw, er y dywed rhai mai'r gwahaniaeth mawr rhwng Cymro a Sais ydyw fod y Cymro yn 90% gallu a 10% 'bluff', a'r Sais yn 90% 'bluff', a 10% gallu. Hwyrach bod llawer o wirionedd yn hynny.

Gan mai gwlad ieuanc yn brysur dyfu oedd yr Amerig y pryd hynny yr oedd cyfle i ddysgu crefftau, a theflais fy hunan i ddysgu pob peth allwn. Dysgais waith fel moulder; stripper; tool grinder, mewn melinau cotwm a gwlan, a ffatrioedd typewriters ac arfau, a phob math o waith peirianyddol.

Ond yr oedd un gwendid mawr yn fy nghymeriad, sef yr hen elfen grwydrol. Sawl tro wedi ychydig o amser gydag unrhyw gwmni, gadewais waith a chyflog da er mwyn teithio.

Fy amcan yn dweud hyn ydyw, y teimlaf gall unrhyw chwarelwr o Gymro droi ei law at unrhyw waith ond iddo feddwl am wneud hynny. Hen sylw am chwarelwyr Gogledd Cymru ydyw nad allant droi eu dwylaw at unrhyw waith arall ond gwaith chwarel. Ffug i gyd. Yn ystod yr hanner can mlynedd diwethaf daeth llawer o chwarelwyr i'r Unol Daleithiau ac mae'r helyw ohonynt wedi llwyddo i droi eu dwylaw at arnryw fath o waith. Y cwbl sydd eisiau ydyw ychydig o 'bluff' i gael y trwyn i mewn i gychwyn mewn gwaith.

Yn ystod fy arhosiad yn Utica, dechreuais fel John Aelod Jones 'gysfenu i'r wasg', sef y Drych. Bum yn gwneud hynny o 1909 hyd 1940. Ychydig o ysgol gefais, felly yr oedd llawer i erthygl yn bur gloff, ond gan fy mod yn crwydro cymaint, credaf i'r darllenwyr fwynhau amrywiaeth o newydd-deb yr erthyglau. Ambell dro anfonwn ysgrif weddol ddoeth, a'r tro arall, dipyn o lol, ond cefais arnryw o lythyrau yn diolch amdanynt.

Byddaf yn meddwl weithiau beth ydyw gwir lenyddiaeth, pa un ai gramadeg pur ynte profiad gonest. Yr hyn wnes i oedd ceisio croniclo profiadau gonest.

Gwnes amryw o gyfeillion yn Utica, ac yn eu plith yr oedd Richard T. Edwards. O barchus goffawdwriaeth. Un o gymeriadau disglair ardal Cwmyglo, Arfon. Yr oedd yn ŵr hoffus ac yn bleser bod yn ei gwrnni. Er nad oedd yn fardd fel y cyfryw, arferai roddi llinellau wrth eu gilydd, ac ysgrifennodd benillion i mi ar achlysur fy rnhen blwydd yn 55 oed.

Yr oedd Dick, fel yr arferai pawb ei alw yn llawn o garedigrwydd, a'i bleser mwyaf mewn bywyd oedd gwneud cymwynasau. Yr oedd yn neilltuol o ddiddorol i fod yn ei gwmni, a gwn iddo wneud mwy o les i lawer claf o Gymro na'r meddygon, gyda'i ysbryd llon. Cofiaf yr hwyl mewn cyfarfod o'r Cymry ar Wasgar yn Utica lawer blwyddyn yn ô1, pan ddadganodd ei gyfieithiad personol o 'Hen Ffon fy Nain'. Wedi ennill dair gwaith yn olynol mewn cystadlaethau dangos ei filgwn, penderfynodd peidio cystadlu mwyach er mwyn i eraill gael gyfle. Gwr felly oedd o


.

10.8.15

Bwrw Golwg- Llythyr o'r America

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Darn arall gan W. Arvon Roberts, y tro hwn am lythyr a yrrwyd i Stiniog o'r Unol Daleithiau. Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mehefin 2015.

Fair Haven,
Vermont,
Hydref 31ain, 1854


Fy annwyl Gyfaill,

Wedi hir oedi yr wyf yn cyflawni yr addewid a wnaethum â thi cyn fy ymadawiad o’r hen wlad, sef rhoddi fy hanes o dir y gorllewin pell, os cawn fyw i fyned yno.

Wel, llawer o donau a phrofedigaethau sydd wedi fy nghyfarfod er pan welsom wynebau ein gilydd; byd y cyfnewidiadau ydyw y byd hwn, hen olwyn fawr Rhagluniaeth sydd yn rhoddi aml dro yn dywyll iawn i bawb yn y fro; felly i minnau.

Gobeithio y bydd i’r llinellau hyn dy gael di a’th deulu i gyd yn fyw ac yn iach, pryd yr ydwyf fi yn weddw, a’m bachgen bach yn amddifad mewn gwlad bellenig.

Mae yn debyg mai rhoddi ychydig o fy hanes yn fras ydyw y goreu i mi, er pan diriais i Efrog Newydd. Yr oedd fy mrawd Morris yn ein cyfarfod yn y dref. Aethum i fyny i Utica ymhen tri diwrnod. Yr oedd 1,600 o Ellmyniaid (Dutch) gyda ni yn y ‘Cars Train’. Cafodd Morris waith i mi yn nhref Utica; dolar yn y dydd o gyflog – 4 swllt a 2 geiniog o’ch harian chwi; ond dywedodd Dr. Williams (Cymro) mai gwell oedd i ni fyned i’r wlad y flwyddyn gyntaf, o ran ei bod mor boeth yn y dref; felly aethom wyth milltir i’r wlad. Aethum i weithio i’r ffermwyr o gwmpas. Yr oedd iechyd fy nheulu yn lled dda, a minnau yn cael dolar yn y dydd gyda y gwair. Bum yn saethu ceryg calch ar ol y cynauaf. Yr oedd yn rhyfeddod gan yr Yankees weled saethu yn y rhan hwnnw. Yn y fan honno clywais am ffarm bach yn Waterville, yn ymyl Evan Roberts, saer maen, ac fe ddarfu fy mrawd Morris roi gorchymyn y mi fyned at Edward Jones, a John y mab, i ofyn a ddeuant hwy gyda mi i‘w hedrych, ac os byddent hwy yn barnu ei bod yn werth y pris oedd arni, y gwnai yntau fy helpu i’w chael yn uniongyrchol.

I ffwrdd a mi i’r Sgeular, a dyma E. Jones a John yn ‘pacio’ y ‘garriage’ i ddyfod gyda mi, ac aethom cyn belled a thref Utica. Ond dyma lythyr i mi yn y dref o Vermont, oddiwrth ddyn oedd wedi bod yn yr un fan a mi gyda y gwair, yn dywedyd fod gwaith i mi i’w gael i weithio yn y chwarel, a dolar a hanner yn y dydd o gyflog. Tybiais i yn fy meddwl fod 6 swllt a 3 ceiniog yn well na ffarm, a dywedais wrth Morris, ac E. Jones, a John, hyd yma y deuaf fi, a dim ymhellach; y ffarm i chwi, a dolar a hanner yn y dydd i minnau. Mi aethum i’r ‘Cars Train’ yn y fan, ac yr oeddwn yn Rutlant County, Vermont, yn agos i 200 o filltiroedd, cyn 4 o’r gloch prydnawn. Dechreuais weithio dranoeth, a dyma lle yr ydwyf hyd yr awrhon yn yr un fan.

Cymro o Sir Fon yw perchenog y ffarm, a’r chwarel sydd arni. Aethum i geisio fy nheulu wedi i mi gael tŷ yn Fair Haven. Yr oeddwn yn byw yn y pentref. Ond tua mis Rhagfyr, dechreuodd Gwen fyned yn sâl pan ddaeth y barug oer, a William bach yn lled wael o hyd, ac yn waelach yr aethant; ond y 12fed dydd o Mawrth, dyma angeu wedi dyfod i’r tŷ. O don fawr, na theimlais yr un gymaint erioed! Fe ddywedod yr hen William Ellis dduwiol wrthyf yna fy mod i gael myned i ffwrneisiau poethion cyn myned i angeu. Ai tybed, fy nhgyfaill annwyl, fod yn rhaid i’r Arglwydd fyned a’m gwraig o fy mynwes, a’m bachgen o fy mreichiau, i dynu fy meddwl o’r byd?

... Ond y 12fed dydd o Ebrill, dyma don fawr eto. Ni fedraf adrodd fy nheimladau, pryd y daeth galwad am William bach ar ôl ei fam. O ddiwrnod trwm i mi! Er fod yn y tŷ lawer o bobl, a llawer o ieithoedd, eto nid oedd yno yr un fam i gydymdeimlo â mi yn y tywydd mawr.
Wel, wel, llawer diwrnod du o hiraeth sydd yn myned troswyf yn aml wrth feddwl am Gwen a William. Yr oedd William yn galw ar John bach at ei wely y Sul olaf y bu fyw, ac yn dweyd wrtho am fod yn fachgen da.

Y mae yn rhaid i mi derfynu, cyn dywedyd hanner fy newydd. Yr ydwyf fi a John bach yn lletya gyda’r gŵr a bia y chwarel. Nid oes ganddynt ddim plant. Y mae John yn fawr yn eu golwg. Fy nghyflog ydyw £1.17.6 yn yr wythnos.

Ysgrifena ataf, a dyro hanes Eglwys Bethesda ...

Hyn oddiwrth dy hen gyfaill,

William Job



Chwarel yn Fair Haven, Vermont yn ail hanner y 19eg Ganrif. Llun o gasgliad yr awdur.

--------------------------
Y oedd talaith Vermont yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn debyg iawn i Gymru, gyda’i mynyddoedd uchel, dyffrynnoedd prydferth, doldiroedd ffrwythlon, afonydd rhedegog a’i llynnoedd gloywon. Daeth y Cymry cyntaf yno tua 1851 ac ymsefydlont yn Fair Haven, Sir Rutland. O Ogledd Cymru y deuai’r mwyafrif, gan mai’r diwydiant llechi ac ithfaen a’u tynnodd hwy yno’n bennaf. Pentref bywiog fu Fair Haven, sef prif gyrchfan y rhan fwyaf o’r ymfudwyr Cymreig yn Vermont, gyda’i siopau, banciau, llythyrdy, gwesty a gweithfeydd llaw, chwareli llechi a melinau llifio, ynghyd â thorri llechi a marmor. Yr oedd tua 500 o Gymry’n byw yno yn 1871 a mwy o lawer o Wyddelod a Ffrancwyr.

Ni allaf yn fy myw gael unrhyw wybodaeth am William Job, awdur y llythyr. Oes yna gofnodiad amdano yn hanes yr achos ym Methesda, Manod tybed?

Efallai i ddarllenwyr ‘Llafar Bro’ fod wedi clywed am Rowland Walter (‘Ionoron Glan Dwyryd’, 1817-1884) yng ngholofn fisol ‘Rhod y Rhigymwr’ yn ddiweddar [nifer o gyfeiriadau ato trwy glicio'r ddolen isod hefyd -Gol.].   Ganwyd ef ym Mlaenau Ffestiniog. Yn ŵr ifanc, bu’n gweithio yn chwareli Cwmorthin a Holland. Ymfudodd yntau fel William Job i’r America tua’r un amser, ‘Ionoron’ ym 1852. Pan oedd ef yn cerdded dros y Migneint i’r Bala un tro, daeth y nos yn ddisymwth ac yntau yng nghyffiniau Pen Llechwedd Deiliog, ger Tai Hirion, pan ymosodwyd arno gan ladron. Collodd bob ceiniog goch oedd ganddo. Nodwyd iddo gyhoeddi dwy gyfrol o farddoniaeth: ‘Lloffion y Gweithiwr’ (1852) a ‘Caniadau Ionoron’ (1872). Wedi iddo ymsefydlu y yr America bu yntau, fel William Job, yn gweithio yn chwareli Fair Haven. Efallai iddynt gyfarfod â’i gilydd yno!

---------------------------------------------------
Nodyn gan Iwan, golygydd Mehefin: 
Yn CPM Gogledd Cymru, deuthum ar draws cofnod o briodas WIILIAM JOB a GWEN OWEN yn Eglwys Twrog Sant, Maentwrog ym 1839. Mae lle i gredu mai dyma’r William Job a ysgrifennodd y llythyr. Mae cofnod o enedigaeth ‘William Job’ yn Ffestiniog (1844) a ‘John Job’ (1848). Nodir ‘William Job’ fel tad y ddau. Yng nghyfrifiad 1841, roedd William (chwarelwr 30 oed) a’i wraig, Gwen (27 oed) ynghyd â’u merch fach 8 mis oed, Gwen, yn byw yn ‘Glanydŵr’, Ffestiniog.

---------------------------------------------------
Nodyn pellach ar Ionoron Glan Dwyryd, o golofn Stolpia, gan Steffan ab Owain yn rhifyn Gorffennaf:
Y mae cryn sylw wedi bod i Rowland Walter, neu Ionoron Glan Dwyryd, yn ȏl ei enw barddol, yn ddiweddar. Y mae un peth yn cael ei adrodd dro ar ȏl tro amdano yn ei fywgraffiad, sef ef ei fod yn enedigol o Cefnfaes yn y Manod. Nid yw hyn yn gywir, un o Danygrisiau oedd Ionoron yn wreiddiol fel y cofnodir man ei gartref yng nghofrestr bedyddiadau plwyf Ffestiniog.

Yn ȏl J.W.Jones, Y Fainc Sglodion, ganwyd ef ym Mhencefn Pellaf, ac os cofiaf yn iawn, bu chwaer Ionoron yn byw yno mewn cyfnod ddiweddarach. Rwyf yn tybio mai Bob Owen, Croesor sydd wedi nodi yn y Bywgraffiadur Cymreig mai yn y Cefnfaes y ganwyd ef, ond y gwirionedd yw, symud i fyw yno gyda’i rieni pan oedd yn blentyn bach a wnaeth.


14.5.15

Rhod y Rhigymwr -Ionoron Glan Dwyryd

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Ebrill 2015:

Calonogol iawn fu’r ymateb i’m sylwadau am y bardd Ionoron Glan Dwyryd a ‘Brwydr Moel-y-Don’ yn Rhifyn Mawrth.

Diolch o galon i Neris Thomas, Bryncir House am gysylltu ac anfon dwy o gerddi Ionoron i mi. Fe’u derbyniodd nhw dros ugain mlynedd yn ôl gan Catherine Wood o Benrhyndeudraeth, oedd yn arddel perthynas â’r bardd. Cyhoeddwyd y delyneg ganlynol yn ‘Lloffyn y Gweithiwr’ (Bala, 1852):

DEIGRYN HIRAETH

Lle bo hiraeth, gwelir deigryn
Ar y rudd yn mynych ddisgyn,
Ac yn llithro drosti’n araf
Gan arswydo’r teimlad dwysaf.

Deigryn yw yn tarddu allan
O ffynhonnell dagrau’i hunan,
Ffynnon nad oes sychu arni
Tra bo hiraeth yn bodoli.

Gwres yr haul a sycha’r deigryn
Gwlith ar ruddiau’r siriol rosyn,
Ond nid oes trwy’r greadigaeth
Ddim all sychu deigryn hiraeth.


Yn sicr, llwyddodd Ionoron i ddelio â’r testun yn yr un modd ag y gwnaeth y bardd di-enw hwnnw gynt a holodd ‘fawrion o wybodaeth o ba beth y gwnaethpwyd hiraeth?’

Yn ‘Caniadau Ionoron’ (Utica, 1872), ymddengys awdl oddeutu can llinell o hyd ar y testun ‘Crwydriaid Awen.’ Mynegi ei hiraeth am fro ei febyd yma’n ‘Stiniog a wna’r bardd. Mae ganddo ddisgrifiadau grymus, ac yn sicr, dengys ei fod yn feistr ar y gynghanedd. Hoffwn pe byddai gofod i gynnwys yr awdl gyfan, ond ofnaf fod yn rhaid bodloni ar ddyfynnu pytiau ohoni.

Dyma’i ddisgrifiad o ysgithredd yr ardal:

Ceir gweled caerog olwg
Ac ôl elfennau mewn gwg.
Y ceunant yn y pant pell
Ar fin du’r afon dywell;
Y graig gref, hoff gartref gwynt
Lle cyrraedd llaw y corwynt,
A niwl byth ar ei chêl ban,
A thoir ei chrib â tharan.


Mae’r hir a thoddaid canlynol yn adrodd fel y cofia’r bardd alltud am fan a fu’n gymaint dylanwad arno yn ieuenctid ei ddyddiau:

O, Ffestiniog! Ar riniog Meirionnydd,
Gywrain a gloywdeg goron y gwledydd,
Ei daear annwyl huda’r awenydd,
A châr ymweled ag ochrau moelydd;
Man rhwng bronnau’r mynydd – draw yng Nghymru,
Lle i awenu – fy nghartref llonydd.


Mentra i lawr Dyffryn Maentwrog gan ddilyn:

Afon Dwyryd hyfryd wedd,
A wrida mewn anrhydedd
I ddyfrhau y werdd fro hon
A llonni ei dillynion.
I fin hon gyda fy nhad
Rhedwn, â heinif droediad
I wrando’r llif, genllif gwyn,
Ac i hudo’r pysgodyn.


Meddai am y Dyffryn:

Cadwyn o fryniau coediog – a welir
Hyd aeliau Maentwrog,
A llawr hir sy’n lle i’r og,
Dolydd a choedydd deiliog.


Sonia am yr ‘Allt Fawr’ a’r ‘chwarelydd’ oedd ar ei gwaelod. Dyma fel y disgrifia dwrw’r ffrwydro yno:

... Mellt byw’n ymwylltio o’i bol,
Dirgras dwrw daeargryn,
A gwraidd y mynydd a gryn.


Ceir cyfeiriadau at ‘ael ddu’r Moelwyn’ yn ‘gwgu.’ A chawn yr englyn hwn ganddo:

Tynnu gwres mae Tanygrisiau – o’r haul
I fron ei llechweddau;
Llu yn hon sy’n llawenhau
Ystryd ‘Gwilym Ystradau.’


Tybed a ŵyr rhywun ohonoch pwy oedd ‘Gwilym Ystradau?’

Dwysáu mae hiraeth y bardd yn niwedd yr awdl, a hynny mewn cwpledi crefftus ddigon:

Dy lwybrau flynyddau’n ôl
Ddynodwn yn ddeniadol,
A mwyn fu eistedd i mi
Ganwaith ar dy glogwyni.

Tyn fy serch at lannerch lwyd
I olwg yr hen aelwyd –
Aelwyd fy nhad anwylaf,
Yn ei chongl - hwnnw ni chaf,
A disgyn mae ‘neigryn i
Ar riniog bedd rhieni!
Wylaf wrth gofio aelwyd
A llawr yr hen fwthyn llwyd.


Ar dystiolaeth y ddwy gerdd a drafodwyd, ynghyd â’i gerdd i frwydr Moel-y-Don, mae lle i gredu y gellir ystyried Ionoron yn fardd da iawn yn ei gyfnod. O ddarllen awdlau a phryddestau tila Eisteddfodau Cenedlaethol diwedd y 19eg ganrif, mae ei waith yn cyrraedd tir dipyn uwch.

----------------
Cliciwch ar y ddolen Ionoron Glan Ddwyryd isod i weld mwy o wybodaeth amdano.


10.5.15

Bwrw Golwg- W.O.Thomas, Califfornia

Bwrw Golwg: Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Darn arall gan W. Arvon Roberts; un a ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Tachwedd 2014.

William O. Thomas
Ganwyd ef ym mhlwyf Maentwrog yn 1845. Symudodd i Lechwedd, Blaenau Ffestiniog gyda’i rieni, Owen a Margaret Thomas, pan oedd yn dair blwydd oed.  O naw oed nes oedd yn ddeunaw bu’n gweithio yn y chwarel. Yn ystod y cyfnod hwnnw anfonwyd tri chwarelwr i weithio mewn chwarel yn yr Iwerddon, ar lan Bae Bantry, a William O oedd un ohonynt. Methu setlo i lawr fu ei hanes yno; nid oedd yn hoffi’r lle na’r bobl, ar wahân bod hiraeth mawr arno i ddychwelyd yn ei ôl i’w gartref yn Ffestiniog.

Dychwelodd ymhen rhyw dri mis, ond roedd yn anfodlon ei fyd yn Ffestiniog hefyd, a daeth awydd arno i fynd i America. Nid oedd ei rieni yn fodlon ei fod yn mynd mor bell a gohiriodd fynd am o leiaf flwyddyn arall.

Yn Ebrill, 1865, caniataodd ei fam iddo gael mynd cyn belled â Lerpwl, i ddanfon dau o’i ffrindiau oedd yn cychwyn ar eu taith i America - hynny ar yr amod ei fod ef yn dychwelyd i Ffestiniog ymhen yr wythnos. Pan gyrhaeddodd Lerpwl, rhoddodd ei feddwl  ar fynd i America, a phenderfynodd yn y fan a’r lle ymuno â’i ddau ffrind fel ac yr oedd.  Ar ôl talu am ei gludiant i Efrog Newydd, yr oll oedd ganddo yn ei boced i wynebu dirgelion y Gorllewin oedd deg swllt.

Cafodd fordaith dymhestlog ar fwrdd y City of Cork, a bu ar y môr am 17 diwrnod, ond cyrhaeddodd pawb Efrog Newydd yn ddiogel.  Anturiodd William O  gyda’i ffrindiau cyn belled â Hydeville, Vermont, lle cafodd waith gan y bardd Ionoron Glan Dwyryd.  Ar ôl gweithio digon i dalu ei ddyledion, ac i deimlo yn annibynnol, dechreuodd anesmwytho.  Symudodd o Hydeville i Middle Granville, Efrog Newydd, lle bu’n gweithio mewn chwarel hyd y Nadolig.  Yn ddiweddarach symudodd i Maryland am bedwar mis. Roedd yn anfodlon â’r lle hwnnw hefyd ac fe gyfeiriodd ei wyneb tua thaleithiau Georgia ac Alabama yn y De, lle bu am naw mlynedd.  Bu’n llwyddiannus yn y fasnach lechi, yng Ngogledd a De Carolina, yn Florida, a hefyd yn Texas.

Ymhen tair blynedd cafodd ei benodi yn asiant teithio i gwmni'r Tennessee Car Roofing, ac aeth i Galiffornia yn 1874. Erbyn hyn roedd wedi cael cyfle i ymweld â phob un o’r taleithiau oddieithr Maine. Hoffai Galiffornia gymaint fel nad oedd yn teimlo unrhyw awydd i ddychwelyd yn ei ôl i’r dwyrain fel yr oedd wedi bwriadu ynghynt. Ar ôl treulio wythnosau difyr yn San Francisco cafodd waith mewn mwynglawdd arian byw yn Knoxville, ym mhen uchaf sir Napa, Califfornia.  Bu yno am bedwar mis cyn dychwelyd i San Francisco, a chan nad oedd neb wedi darganfod chwareli llechi ar lannau’r Tawelfor, penderfynodd fynd ati o ddifrif i chwilio am y llechfaen yn Califfornia. Gyda’i wrthban ar ei gefn, aeth i gyfeiriad y mynyddoedd a cherdded glannau’r afonydd a’r ffrydiau gan arsyllu’n fanwl arnynt i gyd.  Treuliodd ddau fis yn crwydro mynyddoedd a dyffrynnoedd, a chredu ei fod wedi darganfod llechfaen o’r fath orau ger Placerville, sir El Dolrado. Sicrhaodd y tir drwy'r hwn y rhedai’r llechfaen, torri nifer fawr o lechi, ac yna ffurfio cwmni stoc yn San Francisco i weithio’r chwarel.  Gan fod amryw o adeiladau yno wedi eu toi â llechi, a phawb yn eu hoffi, gwerthodd y stoc llechi am bris uchel dros gryn amser. Nid oedd y cwmni oedd yn gweithio’r chwarel wrth ei fodd a gwerthodd ei gyfranddaliadau yn yr anturiaeth chwarelyddol.

Teulu W.O
Yna cychwynnodd ar ei daith oddi amgylch y byd.  Ceir hanes y daith honno yn ei gyfrol Dwywaith o Amgylch y Byd, sef hanes teithiau yn Ewrop, Asia, Affrica, America ac Awstralasia, yn ystod pum mlynedd o amser (Utica, 1882).  Bu hefyd yn ohebydd i’r papur newydd Y Drych.

Mae’r wybodaeth sy’n fy meddiant, sef Bywgraffiadur Cymry America (sydd heb ei gyhoeddi), yn dweud fod rhieni William O. Thomas wedi ymfudo o Ffestiniog yn 1875, a’u bod wedi byw yn Arvonia, Virginia, am gyfnod.  Yno, yn Norfolk, Virginia, y claddwyd ei dad, Owen Thomas, a chladdwyd Margaret, ei fam yn Efrog Newydd.  Bu farw brawd William O, David, 17 Mehefin, 1915, yn 56 oed, yn Norfolk, Virginia.  Bu’n dilyn ei alwedigaeth fel töwr llechi yn Petersburgh, Virginia, ac yn Norfolk ar ol hynny.  Ar 21 Hydref, 1885, priododd â Jennie, merch i John a M.J. Roberts, Arvonia, Virginia.  Ganwyd iddynt bump o blant.  Claddwyd David O wrth ochr ei dad yn Norfolk, Virginia.




Daw’r llun o gasgliad personol yr awdur.

3.4.14

'Gwlad Rhyfel'

Dau ddarn o Llafar Bro, a bron degawd rhyngddynt, yn trafod yr un maes, a'r un awdur.


Y FAINC SGLODION- Y Cymry a Brodorion America

Cafodd aelodau'r Fainc eu tywys dros For Iwerydd at berthynas rhai o Gymry'r 19eg ganrif â'r Americanwyr brodorol.

Brodor o Cincinatti, Ohio, sydd bellach yn Athro yn Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor yw Jerry Hunter. Y mae wedi ehangu'n sylweddol ein hymwybyddiaeth o'n lle fel cenedl ymysg cenhedloedd.

Aeth y darlithydd a ni'n ol tua canrif a hanner, i faes o ddiddordeb arbennig iddo, blynyddoedd Rhyfel Cartref yr America, 1861-1865. Yn y pedair mlynedd hynny, ymddangosodd tua 10,000 o gyhoeddiadau Cymraeg yn yr Unol Daleithiau. Er mai cynharol ychydig oedd nifer y Cymry Cymraeg o fewn poblogaeth oedd yn cynyddu'n gyflym, cyhoeddid yr wythnosolyn Y Drych* yn Utica, talaith Efrog Newydd, ac ymddangosai tri misolyn sylweddol. Roedd tua 300 o gapeli Cymraeg yno bryd hynny.


Gydol y ganrif honno, roedd y Cenhedloedd brodorol yn cael eu gwthio tua'r gorllewin. Gogledd talaith Georgia oedd tiriogaeth y Cherokee hyd yr 1830'au,  mynnai Llywodraeth UDA eu symud fil o filltiroedd tua'r gorllewin i Tenesee: glanhau ethnig creulon. Roedd arweinwyr galluog a hyddysg ymhlith y Cherokee, ac enillasant achos yn yr uchel lys, ond llwyr anwybyddodd yr Arlywydd Jackson hynny.

Wedi i Evan Jones, oedd yn hanu o Sir Frycheiniog ymfudo i Philadelphia, aeth i genhadu ymhlith y Cherokee ym mynyddoedd Gogledd Carolina. Fo a'i deulu yn unig, o blith y cenhadon, a arhosodd ymysg y brodorion. Daeth ef yn rhugl yn iaith y Cherokee, ac roedd yn gyfaill mawr a'r pennaeth. Prynodd wasg argraffu a chyfieithu Taith y Pererin i'r iaith frodorol.

Ef oedd yr unig ddyn gwyn a ddysgai blant y Cherokee trwy gyfrwng eu hiaith eu hunain. Yn wahanol i rai o arweinwyr y Cymry a lyncodd bropaganda Sefydliad y dyn gwyn, gwelsai Evan Jones dwyll a thrais y mudo gorfodol ac ysgrifennodd yn frwd am y creulondeb.


* llun o wefan y BBC- dyma ddolen:  Y Drych
Darn gan DBJ o rifyn Mawrth 2014 yw'r uchod (addasiad).


LLWCH CENHEDLOEDD- Y Cymry a Rhyfel Cartref America

Llun- Gwasg carreg Gwalch
'Nol yn 2003 darlledodd S4C gyfres Y Cymry a Rhyfel Cartref America** gan 'Cwmni Da', yn seiliedig ar ymchwil Jerry Hunter, a chyhoeddwyd llyfr ganddo i gyd-fynd a'r rhaglenni ardderchog (Carreg Gwalch). Fel un o lannau Afon Ohio, "yr hen ffin rhwng taleithiau caeth y De a thaleithiau rhydd y Gogledd", roedd aelodau o'i deulu wedi ymladd ar y ddwy ochr, a "straeon am y rhyfel yn rhan o hanes" ei deulu.

Ysgrifennodd VPW y darn isod yn Llafar Bro, Medi 2004 (cofiwch bod yr ol-rifynnau i gyd ar gael yn llyfrgell y Blaenau), yn tynnu sylw at bytiau perthnasol yn y llyfr uchod, sy’n cyfeirio at ein milltir sgwar:

STINIOG A RHYFEL CARTREF AMERICA

Yng nghyfrol hynod ddiddorol Jerry Hunter ar y Cymry a Rhyfel Gartref America ‘Llwch Cenhedloedd’  rhoddir sylw i rai o Flaenau Ffestiniog oedd â chysylltiad a’r rhyfel.

Ar dudalen 251 ceir cyfeiriad at Rowland Walters, brodor o Stiniog oedd wedi ennill cryn enwogrwydd fel bardd yn eisteddfodau America, dan yr enw barddol Ionoron Glan Ddwyryd. Pan ddechreuodd y rhyfel roedd Rowland yn 42 oed, ac nid ymrestrodd â’r fyddin. Ond, serch hynny bu i sawl darn o farddoniaeth o’i law ymddangos ym mhapurau Cymraeg America a’r hen wlad i atgoffa’r darllenwyr o erchyllterau’r rhyfel honno, ynghyd a marwnadau i’r dynion a gollwyd ar faes y gad.

Gwelir cofnod o’r teulu ‘Walter’ yng nghofnodion cyfrifiad 1851 Blaenau Ffestiniog, yn trigo yn Cefn Faes House. Cofnodwyd fod Rowland, chwarelwr 32 oed, yn byw yno gyda’i rieni, brawd a dau wyr a wyres i’w rieni. Tybir iddo ymfudo i’r Amerig y flwyddyn ddilynol 1852. Bu farw yn Fairhaven, Vermont ym Mawrth 1884.

Gwelir cyfeiriad yn y llyfr hefyd (tt.236 i 238) at Joseph Humphrey Griffiths, genedigol o Flaenau Ffestiniog a oedd wedi ymfudo gyda’i deulu i’r Amerig pan oedd yn blentyn, ac wedi ymrestru â’r ‘5th Iowa Cavalry’ pan oedd yn 18 oed yn ôl yr awdur. Dywed iddo gael ei gymryd yn garcharor i ganolfan carcharorion rhyfel yn Andersonville, lle bu farw dan amgylchiadau erchyll, a chladdwyd ef ym mynwent y carchar. Cyhoeddwyd penillion a gyfansoddwyd gan ei dad er cof amdano yn un o bapurau Cymraeg America y cyfnod. Mae enw Joseph i’w weld ar gofnodion cyfrifiad Blaenau Ffestiniog am 1851, yn blentyn pedair oed gyda’i rieni, Humphrey a Margaret Griffiths a chwaer bump oed, yn rhif 2 Uncorn yng nghanol y dref.

Enwau eraill o’r Blaenau a ddygid i sylw yw Owen M. Thomas ac Elinor ei wraig, ‘gynt o Ddolgarregddu, Ffestiniog’, a oedd wedi mudo i Fairhaven. Yn y gyfrol ceir cofnod o gydymdeimlad y ‘Cenhadwr Americanaidd’ â’r teulu o golli eu mab 17 oed, John, milwr gyda’r 5ed gatrawd o wirfoddolion Vermont, a laddwyd ym mrwydr Wilderness, Virginia, ar Fai 5, 1864.

Tybed a oes disgynyddion i’r teuluoedd uchod yn dal i fyw yn yr ardal? Gadewch i’r ‘Llafar’ wybod os ydych yn perthyn.        


** Dolen S4C