Apêl y Tabernacl

Y drydedd bennod yng nghyfres W. Arvon Roberts.

Yn Hydref 1916, cyrhaeddodd llythyr oddi wrth y Parch R.R. Morris, Gweinidog y Tabernacl, Blaenau Ffestiniog, yn diolch i’r ‘Drych’ am gefnogi yr apêl dros y Capel at Gymry yr America. Yn y llythyr hwnnw, dywed ymysg pethau eraill:

“Diolchaf i chwi yn uwch na’r Manod a’r Moelwyn. Cyn gweld y nodiad yn ‘Y Drych’ yr oeddwn bron mewn anobaith dod i fyny a’r telerau, wedi bod yn cynnal cyfarfod swyddogion nos Fercher i geisio cynllunio beth i’w wneud, gan ein bod eto yn fyr i gyrraedd y nod. Ond wedi gweld ‘Y Drych’ cododd fy nghalon, bu i mi fel goleuni y bore. Yr ydym yn teimlo yn angerddol wrth feddwl colli darn mawr o’r addewid. Yr wyf yn siŵr fod yr achos yn achos teilwng, a ninnau yn gwneud ein gorau gwyn ein hunain.”

Tabernacl -llun o dudalen FB Blaenau Ffestiniog, gan Rhian Areteg

Daeth rhoddion pellach:

“Annwyl Mr Williams
Y mae’r apêl wedi cyrraedd Butte, Montana, ac yr ydym wedi gwneud yr apêl yn hysbys yn yr Eglwys. Os daw ychwaneg, gwnawn eu hanfon ar unwaith. Ym amgaeedig cewch order am $3.50.
T. Eilian Williams.”    

Cydnabyddwyd eisoes    $39
Cyfaill o Utica     $2
Drwy law T.E. Williams, Butte, Montana: James Knoyle    $2.50
T.E. Williams     $1
Cyfanswm hyd yma:    $44.50

Oherwydd yr aur a’r arian a ddarganfuwyd, roedd talaith Montana yn cael ei adnabod fel ‘Talaith y Trysor’. Cynyddodd ransio gwartheg yno a denodd y rheilffordd dyddynwyr amaethyddol yno. Yn ôl Cyfrifiad 1900, roedd yna dros fil o Gymry yn ninas Butte. Ond dim ond un achos Cymraeg oedd yn yr holl dalaith, Capel Methodistiaid Calfinaidd Butte (1902-1947).

Un o Gymry mwyaf adnabyddus Butte oedd Samuel Williams (m. 1917), mab i John a Grace Williams, Lord St, Blaenau Ffestiniog. Ymfudodd Samuel i Jamaica yn 1882, ac yn croesodd i’r America, i Utica, yn 1886 cyn ymsefydlu yn Butte yn 1913. Yr oedd ei chwaer ei briod yn byw yn Bryn Eirian, Ffestiniog.

Ymysg y Cymry eraill o Ffestiniog oedd yn trigo yn Butte ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd :- Hugh Hughes (m.1918) o Danygrisiau; Hugh Pierce; John Richard Williams (m.1918) o Ffestiniog. Un o Ffestiniog hefyd oedd Robert Gwilym Jones, Butte – bu farw yn sydyn ym mhrifddinas Montana, sef Helena yn Hydref 1917.
-------------



Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Mawrth 2019

Cymry America yn ymateb i Apêl y Tabernacl

Parhau â chyfres Cysylltiadau Dalgylch ‘Llafar Bro’ ac America, W. Arvon Roberts.

Yn Medi 1916, daeth llythyr i law oddiwrth Thomas R. Williams, Williamsburg, Iowa, ynghyd a rhodd o $10.

Capel Tabernacl -llun o FB Blaenau gyda chaniatâd Evans Ycart

Ganwyd T.R. Williams (1861-1939) ym Mlaenau Ffestiniog. Ymfudodd pan oedd yn wyth oed.  Ei rieni oedd William Williams (1937-1910) a Jane Thomas (g.1829). Yr oedd yn briod â Margaret, merch Mr a Mrs Henry J. Jones, Waunfawr, Arfon. Cyrhaeddodd teulu T.R. Carbondale, Pennsylfania, ac yna symudont i Olyphant, cyn ymsefydlu yn Williamsburg, Iowa yn 1870. Bu farw ei briod, Margaret, yn Medi 1916, yn 63 mlwydd oed. Ail-briododd â Margaret Roberts yn 1920. Collont ferch, Margaret Jane, 11 oed, ym Mehefin, 1932. (Diddorol nodi fod y Parch. Edward Joseph (1854-1919) a anwyd ym Mhant Llwyd, Blaenau Ffestiniog, yn weinidog yn Williamsburg, Iowa, yn 1889. Sefydliad amaethyddol Cymraeg a thiroedd rhagorol am gynhyrchu gwair a gwenith oedd Wiliamsburg. Ymysg y Cymry cyntaf yno oedd John J. Jones (1862), Robert W. Roberts (1866), David Roberts (1869) a William Williams (1869), y pedwar o Flaenau Ffestiniog.)

Llythyr T.R. Williams i R. Morris Williams:

Annwyl Frawd Williams,
Gan fy mod yn un o blant Ffestiniog, yr wyf yn anfon drafft o $10 i chwi at ddyled eglwys y Tabernacl. Cefais y fraint o gyfarfod y Parch R.R. Morris pan yn yr Hen Wlad rai blynyddoedd yn ôl.
Thomas R. Williams, Williamsburg.

Gyda’r $23 a dderbyniwyd eisoes daeth y swm yn $33. Parhawyd i apelio at unrhyw Gymro neu Gymraes a garai estyn eu cymorth i’r capel. Byddai pob rhodd yn cael eu cydnabod yn  ‘Y Drych’.

Llythyr arall a dderbyniwyd tua'r un pryd yn 1916, a llythyr Thomas R. Williams, oedd un Laura E. Jones, Rhode Island. Ganwyd Laura yn 1879 naill ai yn Ffestiniog neu Dolwyddelan. Ymfudodd i’r America yn 1894, talaith go ddieithr i unrhyw Gymro neu Gymraes. Cafodd waith fel morwyn ymysg cyfoethogion Rhode Island, yn nhŷ haf Elbridge Thomas Gerry (1837-1927), cyfreithiwr Livingston (1836-1920). Yr oedd Matilda yn wyres i Margaret Lewis (1780-1860), a hi oedd unig blentyn ac etifedd y Llywodraethwyr, Morgan Lewis (1754-1844), ail fab yr enwog Francis Lewis (1713-1802), Llandaf, un a arwyddodd y Datganiad o Annibyniaeth yn 1776.

Annwyl Syr,
Yr wyf yn anfon $6 at yr achos yn y Tabernacl, oddiwrth pedair o ferched Ffestiniog, ac un o Ddolwyddelan. Gobeithio y cewch swm sylweddol i’w anfon yno.
Laura E. Jones.

Cydnabyddwyd eisoes    $33
Drwy law Laura E. Jones, Newport, Rhode Island    $6
Cyfanswm    $39
---

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019

Cysylltiadau Dalgylch ‘Llafar Bro’ ac America

Rhan o gyfres W. Arvon Roberts, o rifyn Ionawr 2019.

Apêl y Tabernacl
Y Tabernacl (MC), Blaenau Ffestiniog, oedd un o’r capeli mwyaf oedd yn perthyn i Henaduriaeth Gorllewin Meirionnydd, ac ynddo y cyfarfu'r gynulleidfa fwyaf a’r eglwys luosocaf rhwng blynyddoedd 1870 ac 1890. Agorwyd y capel a ffurfiwyd yr achos Chwefror 14, 1864. Yr oedd yn mesur 63 troedfedd wrth 51 troedfedd oddi mewn. Cynlluniwyd gan Ellis Williams, Porthmadog. Costiodd y tir, y capel a’r tai, dros £3,700. Ychwanegwyd oriel yn 1869 yn costio £550. Codwyd tŷ ar gyfer y gweinidog yn 1894 ac ail-adeiladwyd y capel yn 1902 ar draul o £1,200. Cafodd y capel ei ddymchwel cyn 1987 ond y mae'r tŷ capel a’r ysgoldy oedd y tu ôl i’r adeilad yn aros fel tŷ annedd.

Llun o dudalen FB Blaenau Ffestiniog, diolch i Evans Ycart

Yn ‘Y Drych’ -papur mwyaf llwyddiannus Cymry America- yn 1916, daeth yna apêl gan John Morris Edwards (1876-1963), 1114 Park Avenue, Utica, ac R. Morris Williams (1884-1950), Wall Street, Utica, yn gofyn am gyfraniadau ariannol ymysg dynion a merched oedd a chysylltiad â Ffestiniog, oedd erbyn hynny wedi gosod eu gwreiddiau yn y Taleithiau, tuag at glirio dyled drom oedd yn llethu Capel Tabernacl yn y flwyddyn honno.

Brodor o Faenofferen oedd J.M. Edwards, yn fab i Morris R. a Mary Edwards. Chwarelwr oedd ei dad, ac yntau hefyd, cyn iddo ymfudo i’r America yn 1907. Ar ôl hynny gwasanaethodd fel clerc stoc mewn banc, yn borthor yng Nghapel Cymraeg Moriah, Utica, ac yna yn argraffydd. Yr oedd yn briod ac Annie (1876-1940), merch i Thomas a Laura Edwards, Dolawel, Ffestiniog. Graddiodd Annie yn athrawes yng Ngholeg Bangor cyn priodi. Yr oeddynt yn rieni i Nesta M. Powell (1908-2002).

Un o Ffestiniog oedd R. Morris Williams hefyd. Bu yn un o olygyddion ‘Y Drych’ o 1912 i 1918. Cyn hynny bu’n ohebydd i’r ‘Scranton Republic’ ar ôl iddo ymfudo i Scranton, Pennsylfania, o Danygrisiau yn 1908. Gadawodd ‘Y Drych’ i ffurfio cwmni argraffu ei hun yn Utica, Efrog Newydd. Yr oedd yn briod a Sarah J. (g.1883) ac yn dad i John P. William (g.1913).

Yr oedd dirwasgiad masnachol y cyfnod wedi dal y Taberncal pan oedd baich trwm o ddyled arni, ac er gwneuthur ymdrechion rhagorol i’w glirio yn 1913, aed i gyfyngder mawr. Felly, yn y sefyllfa, anfonwyd cais am gymorth at David Davies (1818-1890), aelod seneddol Llandinam, ac ymatebodd gydag addewid odidog o £1,000 os casglai'r capel fil arall atynt o fewn tair blynedd.

Ond daeth y Rhyfel Mawr a’i ofynion a’i wasgfeuon, a galwyd y gwŷr ifanc i’r gad, fel mai gorchwyl anodd ydoedd codi £1,000 er yr holl ymdrechion.  Yr oedd yn y Taleithiau lu o garedigion y Tabernacl a’i gweinidog, y Parch. R.R. Morris (1852-1935) a mawr disgwyliwyd y byddai ymateb brwd ganddynt i’w cynorthwyo.

Bu Richard Robert Morris yn weinidog gyda’r Methodistiaid yn Seilo, Caernarfon (1881-93) a Tabernacl, Ffestiniog (1893-1924). Yr oedd yn briod â Catherine Morris ers 1882, ganwyd iddynt bedwar o blant. Daeth i amlygrwydd fel bardd ac emynydd, ei emyn mwyaf poblogaidd oedd ‘Ysbryd byw y deffroadau’. Bu farw ym Metws Garmon, Awst 24, 1935. (Ymysg y 74 o eitemau amrywiol sydd ar gadw yn Archifdy Prifysgol Bangor, y mae ei lyfr casglu at glirio'r ddyled yn y Tabernacl).

Am bob doler a gyfrannwyd tuag at yr apel yr oedd addewid David Davies, Llandinam, yn golygu y byddai yn chwyddo cymaint ddwywaith. Er enghraifft, pe byddai'r Cymry yn America yn anfon $100 o’r America buasai $100 yn dod o Landinam. Meddai dau ohebydd ‘Y Drych’ o Ffestiniog:

“Blant Ffestiniog mae yr achos yn deilwng. Mae’r amser yn brin. Nid oes ond rhyw fis neu ddau hyd nes y bydd tymor yr addewid i ben. Rhaid gweithredu ar unwaith.”

-----------------------------------
I'w barhau...

Trem yn ôl -Tabernacl a Thŷ Canol

Ail bennod hanes Tŷ Canol, gan Pegi Lloyd Williams

Roedd Tŷ Canol yn ddau dŷ o dan yr un to, ac fe glywais Mam yn dweud lawer gwaith ei bod yn crio weithiau wrth glywed swn llygod yn rhedeg yn y nenfwd.  ‘Paid â bod yn fabi – llygod bach diniwed ydyn nhw’ byddai Nain yn dweud, ond roedd Mam yn tybio bod ganddynt draed mawr iawn beth bynnag!  Felly, efo ychydig o dai o gwmpas roedd yna gymuned fach yn y gymdogaeth ac mae’n rhaid bod pawb yn cyd-dynnu’n eitha’ da gan na chlywais air cas am neb – 'rhen Betsi Jones wedi rhoi ffedog lân amdani cyn troi allan naill i fwydo’r ieir neu am sgwrs, a phob amser pinsiad o bersli yn ei phoced “peth da at yr hen ddŵr ma” ac un o’r gwragedd eraill yn cyrraedd am belen fach o furum ‘at y rhen nerfa ma’ pan yn teimlo’n isel.  Ia – y burum a’r persli a chynhwysion eraill yn cael eu gwerthu dros y cownter erbyn heddiw.  Roedd yr ‘hen bobol’ yn gwybod be oedd gwerth a pherygl pob llysieuyn.

Aelodau yng Nghapel Tabernacl (MC) oedd Evan a Gwen Roberts, a nhw a Margiad Elin ac Evan John yn mynychu’r capel cynta’ a godwyd yn 1864.  Cyn diwedd y ganrif roedd yr adeilad yn orlawn i’r gwasanaethau a phenderfynwyd codi capel newydd urddasol – o’r tu mewn ac yn sicr o’r tu allan.
Fel y tybiaf – roedd Gwen Roberts trwy werthu wyau a chadw’r cownt yn ei phen gan na allai sgwennu na darllen, ac Evan trwy weithio yn y chwarel a chadw ychydig o wartheg, a thyfu pob llysieuyn at y bwrdd wedi hel celc bach golew gan iddynt roi benthyg arian yn ddi-log at adeiladu’r capel newydd.  Hyn ym mis Medi 1902, ac Evan a Gwen yn ei theimlo’r fraint mae’n siwr i weld eu merch yn priodi yno efo John Jones y bora trannoeth.

Dod i ben oedd hanes yr ail gapel hefyd, a hynny’n sydyn a dirybudd.  Canfuwyd pydredd sych (dry-rot) wedi treiddio trwodd a rhybudd i neb fynd yn ôl a blaen yno ar ôl y gwasanaeth olaf yng ngofal Y Parch Adrian P. Williams ar 9fed Tachwedd 1977.

Cyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg codwyd y rhesdai Summerhill ac fe benderfynodd y ddau brynu rhif 4, ond aeth yr un o’r ddau yno i fyw.  Fe symudodd Margiad Elin a John Jones yno o ardal Llwynygell ac yno y ganwyd eu hail blentyn Mary Ann (1905), ac wedi hynny ei brawd Evan John a Kate, rhieni John Evan a Morfudd.  Bu plentyn bach arall hefyd – Gwennie a fu farw tua 1909 fel llaweroedd o rai bach o’r ardal yr un amser fel y sylwais wrth ddarllen eu cofeb ar garreg fedd.  Fe glywais ddweud bod Gwennie wedi ei geni ‘mewn feil – peth lwcus iawn’ ond nid yn ei hachos hi reit siwr.  Bu Evan John a’i wraig, Catherine (Kate) yn byw yn Tŷ Canol ar ôl yr hen bobol, a dyna sut mae gen i gof am yr hen gartref.  Roedd Evan John yn sgotwr brwd ac yn dda am gawio plu ‘sgota’ ... mae dwy beth bynnag yn dod i’r cof:  ‘Rhwyfwr Evan John Tŷ Canol’ a ‘Cogyn Evan John Tŷ Canol’.

Yn gymdogion i Taid a Nain oedd William Jones, Brynawel – “un o’r cymeriadau rhagoraf a fu yn ein hardal erioed” meddai R.J. Roberts (Tanrallt); ac yn ôl Glyn Myfyr (Park Square) ‘ei fywyd ar wastatir mor uchel fel mae’n gofyn i ddyn ddiosg ei esgidiau oddi am ei draed cyn sangu ohono ar diroedd mor gysegredig’.

Clywais ddeud adra fel y bu Nain Tŷ Canol yn hynod fentrus yn estyn cymorth i Mrs William Jones pan oedd un o’r plant yno’n wael.  Dyna sut roedd hi – estyn dwylaw i liniaru peth ar ofid y llall.
I’r Ysgol Frutanaidd Dolgarregddu elai plant yr ardal, gan dalu ceiniog neu ddwy yn wythnosol am eu haddysg.  Pawb yn mynd a’i fwyd efo fo mewn piser, ac yn amlwg o gael cip ar ambell beth ysgrifennwyd ar y pryd roedd popeth yn dangos eu bod yn cael y sylfeini cywir – darllen, ysgrifennu a rhifeg.  Byddai cymaint o ferched ag o hogiau yno; hyn oll yn dibynnu os oedd modd gartref hwyrach.  Yn gynharach yn yr ysgrif bu i mi gyfeirio bod y cyfenwau Tyson a Brymer yn ymddangos fel deiliad Tŷ Canol yn y dyddiau cynnar, a llawer ymhellach ymlaen bu i’r ‘Miss Brymer’ y gwyddom amdani hyd heddiw chwarae rhan bwysig yn ei hanes.  (gweler Darlith Y Fainc Sglodion 2009 Dafydd Jones)

Roedd yna ryw genfigen mae’n debyg cydrhwng ysgol Blaenau ac Ysgol Congl-y-Wal gan i mi ddysgu’r gân, ond nid yn ei chofio i gyd erbyn hyn.

“Be ydi’r mater debygwch chi?  
Hogia Congl Wal sydd yn mynd i ysgol Llan ....  
Ofn cael cweir gan hogia Dolgarregddu”.  

Wn i ddim byd am ysgol Congl-y-Wal yn anffodus.  Mae addysg i’r bobl ifanc wedi bod yn holl bwysig i Stiniog, ac yn parhau felly.  Mae ysgolion elfennol dalgylch Ysgol y Moelwyn yn gosod safonau mae’n amlwg, sydd wedyn yn cyfrannu at lwyddiant uchel hon yn eu paratoi gogyfer ‘y chweched’ neu unrhyw faes arall.
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2017.
Dilynwch gyfres Trem yn ôl efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.