O Lech i Lwyn -Adar y Gerddi

Erthygl arall o'r gyfres am yr awyr agored a bywyd gwyllt. Allan Tudor ydi awdur y bennod yma.

Mor ffodus yr ydym yma i gael gweld amrywiaeth helaeth o adar yn dod i’r ardd i geisio tamaid o fwyd. Er ni allaf alw fy hun yn fawr o naturiaethwr, rwyf yn hoffi eu gwylio a sylwi cymaint o rywogaethau sydd yn dod hyd yn oed i ardal lle mae cymaint o adeiladau, fel Solihull.

Rwyf wedi nodi deg ar ugain o wahanol adar, gan gynnwys ymwelwyr megis y socan eira oedd yn destun colofn natur arall gan VPW, a’r coch dan aden. Rwyf hefyd wedi gweld y gwalch glas yn cymeryd drudwy oddi ar y lawnt yn yr ardd gefn a chudyll coch dof iawn yn cymryd bwyd bron o’r llaw!

Bu cyffro mawr yma ddwy flynedd yn ôl, pan ddaeth nifer o ‘Twitchers’ ar y cylchfan gyferbyn â’r tŷ. Wedi clywed oeddynt bod cynffon sidan (waxwing) wedi dod i’r gastanwydden uchel ar y gylchfan. Ni welais cymaint o gamerâu a sbinglas erioed! Bu’r adar yno am tua wythnos, a’r ‘twitchers’ yno bob dydd.

Un peth sydd yn gymorth rwy’n siwr yw fod Solihull, ac ardaloedd de Birmingham yn goediog iawn. ‘Leafy Warwickshire’ yw'r hen enw ar y cylch. Mae hyn yn peri syndod i ymwelwyr yn aml. Ar un adeg yr oedd tua phymtheg coeden yn ein gardd ni sydd yn gymharol fach. Bu'n rhaid cael gwared â nifer ohonynt oherwydd eu maint neu henaint. Bellach tua wyth sydd yma, arwahan i’r nifer fawr o lwyni.

Mae’r adar duon yn cynyddu yn ddiweddar, ond pur anaml y gwelir y fronfraith. Y drudwy ac adar y to yn prinhau yma hefyd. Y piod sydd yn cael y bai yma. Maent yn bla. Gwelais wyth yn yr ardd un diwrnod! Dywedir eu bod yn bwyta wyau a chywion yr adar mân. Er bod brain a sgrech coed yma, ni welais jac-y-do erioed, maent i gyd yn y Blaenau mae’n siwr!

Byddwn yn hongian cawell o gnau yn yr ardd yn y gaeaf. Maent yn boblogaidd iawn gyda thitw tomos las, adar y to a hyd yn oed y drudwy, sydd yn gwneud campau garw i gyrraedd y cnau.

Nythiad o gywion titw mawr. llun Paul W

Ar ochr gogleddol y tŷ mae blwch nythu i’r titw. Syndod fel y maent yn ei adael yn lan ar ôl gorffen magu eu cywion.

Mae creyr glas yn pasio drosodd yn aml hefyd. Nid ydynt yn boblogaidd gyda’r rhai sydd yn cadw pysgod mewn pyllau yn eu gerddi, gan eu bod yn ‘botshiars’ mor dda.

Ia, buasai’n gerddi llawer tlotach heb y llu pluog sydd yn ymweld a ni.
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 1999.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn -Ceunant Llennyrch

Allan Tudor gyfrannodd erthygl i’r gyfres awyr-agored yn rhifyn Mai 1999. 

Un lle y byddaf yn hoff o fynd am dro iddo yw Ceunant Llennyrch ar yr afon Prysor. Un rheswm am hyn, hwyrach, yw fod cysyltiad â fy nhaid, John Tudor, Brynderw gynt, a fu yn was yn Llennyrch, ar ôl i’r barcdu yng Ngellilydan gau. Un o’i ddiddordebau oedd gwneud ffyn, ac yr oedd y ceunant yn nodedig am fod yn lle da i dorri ffon. (Par bryd yw yr amser gorau i dorri ffon? Pan ei gweli di hi!!)

Gan fod ansawdd y graig yn feddal, a llif afon Prysor yn gryf iawn cyn cronni’r llyn, mae’r dŵr wedi gwneud ceunant dwfn iawn, ac yn gul iawn mewn mannau.

Mae sawl peth diddorol i’w nodi. Gan ddechrau ger Pwerdy Maentwrog  a adeiladwyd yn y dauddegau, tua dau ganllath i fyny’r afon mae ‘Ivy Bridge’ (ni chlywais enw Cymraeg arni erioed). Pont hynafol, diddorol, tlws a rhamantus. Un bwa cul, hir, yn rhychwantu’r afon. Mae yn uchel, i fod yn glir o’r llifogydd mynych mae’n siwr. Ac o gofio fod llanw uchel yn mynd i fyny yr afon Prysor, heibio’r bont.

Mae’n rhy gul i drol a cheffyl. Dim canllawiau. Pont i anifeiliaid yn cario pwn; ceffylau neu fulod hwyrach. Mae ar yr hen ffordd rhwng Maentwrog a Llandecwyn, a ddefnyddiwyd cyn adeiladu y ffordd sydd yn dilyn y Ddwyryd i Gilfor. Syndod fel mae wedi goroesi a hithau yn edrych braidd yn fregus. Roedd yr adeiladwyr yn gwybod eu gwaith, mae’n siwr.

Ychydig i fyny’r afon ar yr ochr ogleddol bu melin goed ar un adeg, i drin yr holl dderw a dyfai yn y dyffryn. Ac wedyn ar yr ochr arall i’r afon yr oedd odyn galch, rhwng Felinrhyd Fach a Thŷ’n y Coed. Byddai’r ‘Philistiaid' yn dod a cherrig calch i fyny’r Ddwyryd o Ynys Cyngar yn y cyfnod pan allforiwyd y llechi gyda’r cychod.

Rhaeadr Ddu, Rhagfyr 2015. Llun Paul W.

Yna doir at y Rhaeadr Ddu sydd yn syrthio dros glogwyn fel siôl fawr i bwll crwn. Wrth gwrs, cyn amser Llyn Traws, roedd yn llawer mwy trawiadol nag yw heddiw, ac yn gyrchfan i fyddigion o ymwelwyr fel Thomas Pennant yn y cyfnod ‘rhamantaidd’.

Y nodwedd nesaf a welir yw safle hen bont Llennyrch. Roedd hon ar y ffordd drol a redai o  Gellilydan, heibio Bryn Tirion, a’r Ysgubor Hen i Lenyrch. Dyma’r ffordd fyddai gweinidog Capel Methodus Gellilydan yn mynd i’r capel bach ger Llennyrch. Cofiaf innau fynd i Lennyrch gyda mam a Modryb Gwen Tudor pan oeddwn yn chwech oed, drwy’r ceunant a dros y bont!

Pentan Pont Llennyrch, Rhagfyr 2015. Llun Paul W.

Ddwedwn i fod yr adeiladwaith bron yn unigryw, fel bu i’r adeiladwyr gymeryd mantais o’r tirlun. Ar ochr Gellilydan o’r afon, daw y ffordd yn raddol i lawr llethr y ceunant i ben clogwyn serth, tua ugain troedfedd o uchdwr. Ar ochr Llennyrch, mae’r ceunant yn weddol wastad am rai llathenni o wely’r afon. Ar y tir yma codwyd ramp serth, o gerrig afon mawr. Roedd bwa’r bont wedyn yn cysylltu’r clogwyn a’r ramp. Campwaith go arbennig. Trueni iddi ddymchwel. Rwy’n meddwl mae tua’r chwedegau* y bu hyn. Buasai'n hwylusodd mawr i gerddwyr heddiw pe bai wedi cael ei diogelu.

Mae rhaeadr arall i’w gweld ychydig i fyny o’r bont. Ni wn am enw iddi, ac nid yw mor drawiadol a'r Rhaeadr Ddu. Math o rapids mewn cafn cul ydyw.

Cofiaf fy nhad yn adrodd hanes trychineb a ddigwyddodd yn y ceunant. Fel hyn y bu:
Tua 1840 roedd un o feibion Llennyrch, William Evans, yn dod adref drwy’r ceunant, ar ôl bod yn gwerthu rhai anifeiliaid mewn ffair. Wrth gwrs yr oedd yn cario swm go sylweddol o arian. Yr oedd rhywun wedi ei ddilyn, ac wedi ymosod arno ar y ffordd. Bu brwydyr ffyrnig, a William Evans druan yn ymladd am ei fywyd ar lethrau’r ceunant. Ond colli fu ei hanes, a’r traddodiad yw fod ôl ei draed wrth geisio amddiffyn ei hun i’w gweld yn y tir am flynyddoedd wedi’r digwyddiad. Ni wyr neb pwy oedd y llofrudd.

Mae digon o lwybrau yn mynd ar hyd y ceunant, ar y ddwy ochr i’r afon. Lle da i fynd am dro ar ddiwrnod braf, i weld y rhyfeddodau, gwylio’r adar, a hwyrach torri ffon!
------------------------------------------

Erthygl am fywyd gwyllt Ceunant Llennyrch.

* Awgrym am ddyddiad cynharach yn fan hyn.


Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn -Cynefin i'w warchod

Yn rhifyn Mehefin 1998, Gruff Ellis, Ysbyty Ifan oedd y colofnydd Natur gwadd.  
Bu’n ysgrifennu colofn rheolaidd yn yr Odyn am flynyddoedd, dan yr enw Gwerinwr, a chyhoeddi llyfr ‘YMA MAE ‘NGHALON’ am fywyd gwyllt ei filltir sgwar (sy’n cynnwys y Migneint).  Bu farw Gruff eleni.

          CYNEFIN

Rhoddwyd i bawb ei wreiddyn – yn hen bridd
    Maethlon bro ei gychwyn,
Cael iaith a chof maith, mae hyn
Yn wyrth ein bod a’n perthyn.

Ia, Norman Closs Parry biau’r englyn; naturiaethwr o reddf yw Closs, ac fel finnau yn ymbleseru ym mywyd gwyllt ei ardal.

‘Rwyf yn cofio pan briodais, fel pob glaslanc ffôl, inni dreulio y bedair i bum mlynedd gyntaf ym Mhantllwyd, a gweithio yn y Blaenau i adeiladydd am fwy na hynny o amser.  Yn ôl i’m cynefin i ‘Sbyty aethom wrth gwrs, a chael gwaith yno; ond ymhen ychydig flynyddoedd dod yn ôl i weithio i Bwerdai Maentwrog a Ffestiniog.  Felly mae ‘Stiniog a’i phobol yn agos iawn at fy nghalon byth ers hynny.

Gweithio llawer a’r lethrau’r Moelwyn, a dianc am oriau weithiau i chwilio am y peth yma ac arall.  Canfod nyth mwyalchen y mynydd, sydd yn un o’n mewnfudwyr yn y gwanwyn.  Clywed clochdar unigryw y frân goesgoch o gwmpas unigedd Cwm Orthin, oedd yn aderyn gweddol ddiarth i mi yn Ysbyty Ifan wrth gwrs.  Canfod sypiau o deim gwyllt yng nghilfachau’r creigiau ar y Moelwyn; mae gen i lun sleid o deim wedi ei dynnu o flaen y brif fynedfa i Bwerdy Tanygrisiau.  Rhyfedd fel mae rhywun yn gallu hel atgofion yn tydi?

Gweithio (i fod!) uwchben Talsarnau yng nghyffiniau Nant Pasgian, a dianc eto i fyny am lynnoedd yr Eiddew a dod ar draws corn y carw (y ‘stag’s horn club moss’).  Rhyw stwnan o gwmpas hen borfeydd oedd heb deimlo’r aradr yn rhwygo’u croen erioed, a dotio at foiled y mynydd (Viola lutea) felen hardd, sydd i’w chael hefyd ar gyrion y Migneint hyd ochr y Serw.

Migwyn -mwsoglau'r gors. Llun: Paul W

Mae’r Migneint yn un o’m hoff barthau, a byddaf yn treulio cryn dipyn o amser y gaeaf a’r haf yn crwydro yma ac acw. 
Y gors rugog enfawr, sydd yn gwahanu fy nau fyd os leciwch chi.  Bydd rhywun yn cael llonyddwch i’r enaid mewn mannau diarffordd fel hyn, a natur o’m cwmpas o hyd yn datgelu ei drysorau.

Patrymau a rhithmau’r rhod, - a ninnau
       Yng nghanol rhyfeddod,
Dryswch byw, eiddilwch bod
Hen arfaeth dan hen orfod.

Mae prysurdeb y gwanwyn o’n cwmpas ymhobman, a thymor y magu yn ei anterth, yr adar i gyd yn “cario cig i’r côr cegau”.  Rhai yn goroesi ac eraill yn colli’r dydd ynte.  Mae pawb am wn i wedi cyrraedd bellach; y wenoliaid a’r gwcw, a’r wennol ddu yn olaf fel arfer, a'r gyntaf i adael.  Heb glywed y troellwr mawr eto, ond dal mewn gobaith.  Pibydd y dorlan, (neu Wil y dŵr gan hogia ‘Stiniog) yn wislo rownd Llyn Conwy, a braf i’w weld yn ôl pob gwanwyn.

Y boda dinwen yma hefyd a’r gwalch bach i’w weld o bryd i’w gilydd.  Gwydd dalcen wen yn nythu yn y Gamallt, ac un ar Lyn Conwy, ‘rwyf  bron yn sicr.  Mae’r corn carw i’w ganfod yma hefyd, ond yn haws ei ganfod ar y Gylchedd, sydd i gyfeiriad yr Arenig fach.  Mae’r tri math i’w gael yno.

Caineirian bach. Llun: Paul W

Ambell blanhigyn prin ac anodd ei weld er chwilio’n ddyfal yn y migwyn a’r grug fel y gaineirian fechan (lesser twayblade).

Dyna ystyr y Migneint wrth gwrs, o’r gair migwyn – mwsog Sphagnum y tardd.  Hwn wrth gwrs yn “antiseptic” yn cael ei ddefnyddio ar achollion yn y rhyfel byd cyntaf.  Heddiw, mewn basgedi crog i gadw’r lleithder yng ngwraidd y blodau.

Mae’r gwanwyn ychydig yn hwyrach yma nac i lawer gwlad, ac heb weld “Gogoniant Duw mewn rhosyn gwyllt” eto; y friallen wedi darfod, clychau’r gog yn eu gogoniant, a llawer o flodau’r haf eto i ddod.  Doedd dim rhyfedd i Eifion Wyn gael ei ddal yn “nrysni’r blodau”.  Mae’r un wefr i’w chael o wanwyn i wanwyn, a'r un prydferthwch yn ein cymoedd, a hir y pery hi felly, fel y caiff ein hwyrion a’n hwyresau brofi o’r un wefr a brofo’ ni.


Oes, mae gennym etifeddiaeth fendigedig, a chynefin i’w warchod i’n plant a phlant ein plant.

Cariad, ymluniad wrth le, hen brethyn
I hen barthau, rhywle
A’n deil o waun i dyle
Yn rhwym yn llinynnau’r we.

Gwerinwr
------------------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn -Cerdded y Mynyddoedd

Allan Tudor, Solihull, gyfrannodd erthygl i’r gyfres awyr-agored yn rhifyn Ionawr 1999.  

Fel llawer un arall, rwyf yn hoff o gerdded mynyddoedd Eryri, yn enwedig o gwmpas y Blaenau.  Nid wyf ddringwr, felly dewis llwybr i’r copa sydd yn weddol lyfn byddaf, ar wair yn hytrach na chraig.  Mae modd gwneud hyn ar nifer o fynyddoedd, megis y Moelwyn Mawr a Bach, Moel yr Hydd, Moel Siabod, a Moel Hebog. Gallai fod yn wnelo eu henwau rhywbeth â natur arwynebedd y tir arnynt.

O'r Moelwynion i'r Allt Fawr i'r Manod Bach. Llun Paul W

Go wahanol yw'r Glyder Fach, gyda’i choryn wedi ei gorchuddio gan domen helaeth o gerrig enfawr.  Fel pe bai rhyw gawr wedi eu gollwng yno.  Nid yw'n hawdd cyrraedd copa y Cnicht ar y llaw arall, heb ymbalfalu ar eich pedwar dros y canllath uchaf. 

Eto, mae Moel Ysgyfarnogod yn cael ei gyfrif gan gerddwyr priofiadol gyda’r mwyaf anodd ei esgyn, gan fod yr arwynebedd yn gymysgfa cymhleth o flociau o grit caled a grug trwchus.  Lle hawdd i fynd i drafferthion trwy fynd i hafnau rhwng y blociau a thorri coes. 

Er bod yr Allt Fawr yn weddol rwydd i’w cherdded o gyfeiriad y Crimea a Llyn Iwerddon, eto mae yr ochr ddeheuol ddigon peryg, gan fod y cloddio yn Chwarel yr Oakeley a Chwmorthin wedi gwanhau y graig ac achosi craciau dwfn a hir i ymddangos ar yr wyneb.  Gofal piau hi.

Mae pethau annisgwyl yn dod i’r golwg ar brydiau.  Cofiaf fynd i ben Moel yr Hydd, tua 1956.  Ar graig ar y copa yr oedd doli glwt wedi ei gosod.  Yr oedd wedi ei thrywanu a darn cul, miniog o lechen, fel cyllell.  Hen beth ddigon annifyr.  Tybed a oedd yna ryw arwyddocad arbennig i’r peth?  A oedd yn ymgais i roi swyn ar rywun tybed?

Mae copa y Moelwyn Bach yn le diddorol, wedi ei rannu yn glir yn ddau gyda newid sydyn yn natur y graig.  Mae’r darn uchaf, gogleddol, yn lechen o’r gyfres Glanrafon.  Hon sydd wedi ei chloddio yn y chwareli yn ymestyn o’r Parc drwy Groesor, Rhosydd, Wrysgan, Cwmorthin a’r Oakeley.  Ond mae’r ochr ddeheuol, sydd ychydig yn is, yn graig folcanig, lafa asid.  Mae hon yn galed iawn.  Ond mae’r tywydd dros yr oesau wedi effeithio ar wyneb y graig i wneud tyllau bychain crwn, fel pe bai y frech wen arni!  Hefyd, mae nifer o byllau o ddŵr wedi ffurfio rhwng y creigiau.  Mae’r cyferbyniad rhwng y ddau fath o graig yn drawiadol iawn.

Ar ymyl y clogwyn serth sydd yn wynebu i gyfeiriad Llan mae llechen fechan wedi gosod ar ei gwastad ar graig.  Mae o faint cerdyn post, ac arni mae y llythrennau ‘R a J’ wedi eu cerfio a’r dyddiad 1982.  Cofier nid ‘RAJ’ ond ‘R a J’.  Hefyd, mae saeth fechan arni yn anelu i gyfeiriad Llyn Morwynion, hynny yw ‘dwyrain-de-ddwyrain’.  Cofeb i rywun tybed?  Yn anffodus yn ddiweddar mae rhai wedi bod yn ei difwyno trwy grafu eu henwau arni.  Does dim yn cael llonydd, nac oes?

Ie, diddorol yw cerdded y mynyddoedd, does wybod be wel dyn nesaf. 
-------------------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn- llygedyn o haul

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Y tro hwn, erthygl gan Vivian Parry Williams, o rifyn Chwefror 1999.

Tydw' i heb benderfynu yn iawn p'run ai hanesydd/archaeolegwr gyda diddordeb mewn byd natur ydw'i, ynteu ryw gyw o naturiaethwr sy'n ymddiddori yn hanes ac archaeoleg y fro. Beth bynnag, byddaf yn crwydro'r llechweddau a'r mynyddoedd 'ma gydag un lygad ar y llawr rhag colli ryw olion hanesyddol o bwys, neu i geisio darganfod hen greiriau o ddyddiau gynt, a'r llygad arall tua'r wybren i geisio sylwi ar ambell aderyn prin a'i ryw.

Felly y bu ryw dro yn Ionawr; y ddaear yn galed dan draed a barrug y nos wedi gadael ei ôl ar y tir fel cynfas wen- sefyllfa ddelfrydol i olrhain y safle gyn-hanes ym Mron Manod ar y ffordd i fyny o Gae Clyd. Roedd olion gweddillion y muriau a amgylchynai'r safle yn sefyll allan yn glir gyda'r llwydrew arnynt. Wedi aros ennyd i synfyfyrio a rhyfeddu at ddewis gwych ein cyndadau o safle i fyw ynddo, a synnu'r un pryd na fu, hyd y gwn, unrhyw archwiliad archaeolegol i'r safle hynafol hon, rhaid oedd symud ymlaen.

Cwm Teigl. Llun- Paul W.

Prif bwrpas y daith oedd i geisio darganfod a oedd y sogiar (socan eira, neu gaseg y ddrycin yn enwau eraill arni; fieldfare yn Saesneg) wedi cyrraedd godre'r Manod Mawr fel arfer i dreulio'r gaeaf yn ein cwmni. Dros y blynyddoedd fe welid heidiau ohonynt yn hedfan o lwyn i goeden, yn eu dull brysur hwy i fwydo ar aeron y fro.

Wedi pasio heibio adfail Bryn Eithin a Chae Canol, heb glywed cân 'run aderyn, na gweld dim ond ambell wylan neu bâr o frain tyddyn yn dadlau â bwncath, roeddwn yn dechrau digalonni, ac yn credu pob gair a ddywedodd yr adarwr Iolo Williams ar raglen deledu'r noson gynt am leihad enbyd mewn rhifau adar. Ond wrth ddringo'r gamfa o ffordd Cwm Teigl i gyfeiriad Hafod Ysbyty cododd f’ysbryd wrth weld haid o sogieir yn pigo'r ddaear yn y pellter, ac wrth i mi nesau, yn codi yn eu dwsinau gyda'i gilydd, gan lanio o goeden i goeden.

Ychydig ymhellach, cael y wefr o wylio pedwar nico yn pigo'r hynny oedd yn weddill o hadau o goesyn asgell truenus yr olwg. Wedi croesi afon Gamallt tu ôl i Hafod Ysbyty, troediais drwy drwch o eira caled cyn belled â Sarn Helen, ac wedi olrhain yr hen ffordd am ychydig, troi yn ôl tuag adre' yn hamddenol.

Gweld fod y piod yn niferus yng nghoed Hafod Ysbyty fel arfer. Gwrandewais ar gri wylofus bwncath uwch Gae Canol, gan dybio fod llawer mwy o'r adar ysglyfaethus hyn o gwrnpas rwan nag oedd pan oeddwn yn fachgen? Cefais gip sydyn ar ddryw bach yn sboncio i dwll yn y c1awdd gerllaw, a sylwi ar ambell fwyalchen yng nghanol drysni'r drain wrth i mi anelu tuag at Fryn Eithin yn ôl. Daeth haid arall o sogieir i chwilio am aeron ar y coed drain uwch Fron Manod i godi 'nghalon eto.

Roeddwn wedi f'argyhoeddi fod bywyd gwyllt y fro yn dal mor fyw ag erioed. Wrth edrych tua'r machlud fflamgoch dros aber y Ddwyryd ar derfyn p'nawn hyfryd, teimlais yn ddigon bodlon fy myd wrth droedio'n ôl am Gae Clyd. Wrth i'r dydd ymestyn wedi troad y rhod, rhyfedd pa effaith gaiff ryw lygedyn o haul ar ddyn a natur ynte?
-------------------------------------------


Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn -Adar Coed Cymerau

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Y tro hwn, erthygl gan y diweddar Ken Daniels, o rifyn Tachwedd 1998.

Delor y cnau, gan Ken Daniels

Coedydd Cymerau
Ychydig wythnosau yn ôl, ar brynhawn heulog a braf, mi es am dro i un o’m hoff lecynnau – Coedydd Cymerau. Roedd y rhan fwyaf o ymwelwyr y byd adar wedi cychwyn ar eu taith yn ôl i’w cartrefi gaeaf, ond er hyn roedd digon i’w weld.

Mi es i lawr y llwybr sydd yn arwain tua’r Swch ac yno gwelais ddringwr bach a delor y cnau, yn brysur chwilio am bryfaid a chopynod ar foncyff coed.

Yna gwelais y gnocell fraith fwyaf, a hwn hefyd yn chwilio’n brysur am bryd o fwyd ar hen fedwen fregus.

Ar y ffordd yn ôl trwy’r coed clywais fwncath yn galw. Edrychais i fyny trwy’r brigau. Roedd tri yn hedfan mewn cylch uwch fy mhen – dau oedolyn a chyw a oedd wedi ei fagu gerllaw.

Gwarchodfa Coed Cymerau. Llun- Paul W, 1af Rhagfyr 2015

Ar ôl cyrraedd hen bont Cymerau eisteddais ar y clawdd am seibiant, gan gadw llygaid ar yr afon am y siglen lwyd a bronwen y dŵr. Ni welais yr un o’r ddwy y tro hwn. Mi fyddai glas y dorlan i’w gweld yma amser maith yn ôl, pan oedd yr hen afon tipyn glannach nac yr ydyw heddiw.

Pan oeddwn ar gychwyn o’r fan hon, tynnwyd fy sylw gan aderyn bychan yn mynd am y coed pinwydd yn gyflym iawn, a gwalch glas yn ei erlid.

Cofnodir chwe-deg a phedair o wahanol rhywogaeth o adar yng Nghoedydd Cymerau, gydag wyth-ar-ugain o’r rhain wedi nythu yno o dro i dro, a rhai ohonynt yn anghyffredin iawn.
------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn- adar y Migneint

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Erthygl gan y diweddar Emrys Evans o rifyn Hydref 1998.

Hanner milltir, fwy neu lai, yw hyd y ffordd oddi wrth y Tŷ Ciper (a welir ar ochr y ffordd fawr rhwng Llan Ffestiniog ac Ysbyty Ifan) hyd at lan Llyn Conwy. Ar bob llaw mae’r Migneint maith a’r rhan yma ohono yn rugog iawn. Torrir ar yr undonnedd yma gan ambell i bant corsiog a chlwt gweiriog, tra gwthia ambell i faen a chreigan lwydaidd i olau dydd drwy’r mawn. Pantiog a thyllog a digon garw yw’r fordd yma at y llyn, ac nid doeth, os oes gan rhywun rywfaint o feddwl o’i gar, yw mynd yn rhy wyllt ar hyd-ddi. Felly, pwyll piau hi. Ac, mae gan hynny ei fanteision. O fynd yn araf y mae rhywun yn sylwi mwy ar yr hyn sydd o’i gwmpas. Er yn undonog ac er yn unlliw iawn ar bob llaw i’r olwg, eto ...

Un diwrnod ychydig flynyddoedd yn ôl, wrth araf ddilyn y ffordd a cheisio osgoi y tyllau mwyaf, a rhyw daflu golwg o gwmpas yr un pryd; o ganol y grug ar ychydig o godiad tir ac o fewn rhyw bumllath i’r ffordd, cododd aderyn mawr brown-dywyll ei liw. Aderyn ysglyfaethus, heb amheuaeth. Golwg cwta, brysiog, yn unig a gafwyd arno, nad oedd wedi diflannu dros gefnen o’r tir. Roedd yn fwy na’r un aderyn ysglyfaethus a welais i o’r blaen. Eryr euraidd? Rwy’n credu mai dyna ydoedd, wedi crwydro o’i gynefin yn y gogledd. Gwelwyd, hefyd, gan gyfaill, yn ystod yr un dyddiau, a’i ddisgrifiad ohono yn cydfynd â’r hyn a welais innau.

Tair blynedd yn ôl crwydrodd rhai  o farcutiaid coch canolbarth Cymru, wedi rhywfaint o lwyddiant ar fagu eu cywion, yn fwy i’r gogledd. Gwefr oedd gweld rhai ohonynt o gwmpas Llynnoedd y Morwynion a’r Gamallt, ond eu gweld o bell, yn unig, wrth iddynt hedfan. Yna, un diwrnod, wrth fynd ar hyd y ffordd am Lyn Conwy a dod i olwg hen faen llwyd-ddu rhyw gan-llath o’r ffordd, canfod barcud yn gorffwys arno.

Stopio’r car heb ei ddychryn na’i anesmwytho, a chyda’r gwydrau ei wylio’n hir ac yn hamddenol. Cael cyfle i nodi patrymwaith ei liwiau a’i blu; gwledda’r llygaid ar yr aderyn hardd a phrin yma, aderyn dieithr i’n hardal. Yna, fel pe wedi rhoi digon o gyfle imi gael golwg iawn arno, heb unrhyw ffwdan na brys lledodd ei adain a chodi i ehedeg. Yn osgeiddig, yn feistr perffaith ar ei gyfrwng, difalannodd i gyfeiriad y llyn. Gwefr ar wefr yn wir.

Mis Awst diwethaf, wrth falwena ar hyd y ffordd, y tro yma oddi wrth y llyn a thuag at y Tŷ Ciper, cododd adernyn o ochr y ffordd. O’r cip arno a gefais gwelais mai aderyn ysglyfaethus ydoedd, ond un bychan, maint brych y coed, sef un o’r bronfreithod. Symudai’r car mor araf fel yr arhosodd yn ei unfan bron ohono’i hun.

Disgynnodd yr aderyn ar garreg rhyw ddecllath tu draw, gan ymroi i fwyta rhywbeth yr oedd wedi’i ddal. Fedrwn i ddim gweld beth oedd ganddo, ond roedd yr aderyn ei hun yn berffaith eglur drwy’r gwydrau. Y cefn yn llwyd-las gweddol dywyll; y frest yn felynaidd gyda stribedi tywyll ar hyd-ddi, a’r gynffon yn las-lwyd a bariau tywyll arni. Iar y cudyll bach heb unrhyw amheuaeth. Y lleiaf o’r holl hebogiaid. Aderyn prin iawn. Bu yno, fel petai hi ddim yn ymwybodol o gwbl fy mod i’n ei gwylio, am rai munudau, gan roi cyfle heb ei ail i’w gweld y glir a medru nodi ei lliwiau, ei maint a phopeth ynglŷn â hi. Munudau o hyfrydwch pur, a’r rheini’n rhai gwefreiddiol.

Os mai ond bob yn hyn a hyn y mae ‘sêr’ fel y rhain i’w gweld, y mae rhai mwy cyffredin i'w gweld yn aml, aml. Hyd yn oed ym mhwll y gaeaf, pan mae y rhan fwyaf o adar yr ucheldir wedi cilio dros dro i lawr gwlad neu dros y môr, y mae y cigfrain i’w gweld fel rhyw garpiau duon uwchben y grug. Nid yw noethwynt y gaeaf na brathiad y rhew yn ei gyrru hwy ym mhell o’u cynefin. Ond, fel mae’r gaeaf yn gorfod rhoi lle i’r gwanwyn, mae yna ailboblogi ar y rhannau ‘diffaith’ yma o’r Migneint.

Yn ei ôl y daw gwas y gog, o dir is, ac yna tinwen y garn o dros y môr; yn ei amser daw pibydd y dorlan, neu Wil dŵr i rai ohohom, wedi treulio’r gaeaf yn aber rhyw afon neu o dramor. Wrth eu cwt, ‘Daw gwennol lwyd a gwanwyn’ i nythu ac i fagu yn y Tŷ Ciper.

Rhyw hanner milltir o ffordd bantiog a thyllog y mae’n anoeth gyrru’n rhy wyllt arni....


----------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llun- cudull bach,  Comin Wikimedia. 
Cydnabyddiaeth:  Ómar Runólfsson (Merlin - Falco columbarius - Smyrill) [CC BY 2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.0)], via Wikimedia Commons

O Lech i Lwyn- Yn y mynydd mae'r gerddinen

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog. Erthygl gan y diweddar Emrys Evans y tro hwn. 

Wrth y clawdd sy' n gwahanu Cae Garnedd, y Neuadd Ddu oddi wrth un o gaeau Tyddyn Gwyn, y Manod, mae coeden griafol, neu y gerddinen i roi ei henw cywir iddi.

Pan ddaeth yn fis Medi eleni roedd yn drwm o griafol, neu aeron fel y gelwir hwy, a'r rheini cyn goched â gwaed. Edrychai'n hynod o hardd, yn denu'r llygaid oddi ar bethau mwy unlliw, fel y coed derw sydd yn ei hymyl.

Criafol. Llun gan PW

Yna, fel y daeth yn ddyddiau olaf Medi ac yn ddechrau mis Hydref, dechreuodd cochni llachar y goeden leihau o dipyn i beth. Roedd hi fel tân yn araf farw yn y grât wedi iddo fod yn llosgi'n gynnes a braf, a'r gerddinen yn mynd mor unlliw ag unrhyw beth arall oedd o gwmpas.

Ddiwrnod ar ôl diwrnod gwelwyd ymhlith ei changhennau haid o adar yn gweledda'n hael ac yn rhad ar yr aeron. Haid o socan eira oeddent, wedi dod i lawr i'n gwlad o rywle yn y gogledd. Ryda ni yn ddigon cyfarwydd â'r wennol ac adar eraill sydd yn dod atom yn y gwanwyn fel mae ein tywydd ni yn gwella ar ôl y gaeaf, ac yna yn ymfudo oddi yma i wledydd cynhesach fel mae ein tywydd ni' n oeri yn yr hydref.

Yn wahanol i'r wennol a'r adar eraill, un o'r rhai yw y socan eira sy'n dod atom ni i dreulio y gaeaf, gan fod y gaeaf yn gymaint mwy gerwin yn eu rhan hwy o'r byd, sef gwledydd Llychlyn ac eraill fwy i'r gogledd.

Aderyn o deulu y fronfraith ydyw, ychydig yn fwy na'r fronfraith gyffredin sy'n dod i'n gerddi i chwilio am damaid. Mae y socan eira cymaint a'r math arall o fronfraith sydd yn ein gwlad, sef brych y coed. Pan oeddent yn gwledda ar yr aeron ac yn symud o gangen i gangen gan ledu eu hadennydd, ffiachiai eu ceseiliau yn olau.

Aderyn arall o deulu'r fronfraith sy'n ymfudo atom dros y gaeaf yw y coch-dan-adain. Mae hwn, hefyd yn hoff o aeron, boed yn rhai y gerddinen neu rai y ddraenen wen.

Roedd y gerddinen, yn yr amser a fu, yn cael ei hystyried yn bren lwcus, ac yn wir yn gysygredig. Dyma beth mae William Davies yn ei draethawd, sef  'Casgliad o len-gwerin Meirion' , yn ei ddweud:

Ystyrid hwn (y gerddinen) yn gysygredig, oblegid dywedid mai ohono ef y gwnaed y Groes Fendigaid, ac rnai hyn yw y rheswm fod ei ffrwythau mor debyg i ddefnynnau o waed. '

Byddai canghennau o'r gerddinen yn cael eu rhoi uwchben drysau y tŷ, y beudai, a'r stablau er mwyn cadw y drwg draw. Mewn rhai mannau yn yr Iwerddon byddai canghennau o'r gerddinen yn cael eu gwthio i'r domen dail ar noson Calan Mai er mwyn amddiffyn y ffarm. Y porthmyn, wedyn, pan fyddent yn cychwyn ar eu siwrnai hefo gyr o wartheg i Loegr, byddent yn gwisgo sbrigyn o'r gerddinen i geisio sicrhau taith dda, ddidrafferth, a llwyddiant ar y bargeinio a'r gwerthu ar ei diwedd.
Mae yna lawer mwy am y gerddinen, neu'r goeden griafol, ond dyna flas i chi o un o goed mwyaf lliwgar Cymru.


---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1997. Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Yn y mynydd mae'r gerddinen- geiriau T.Gwynn Jones.

Erthygl am wneud jeli criafol ar wefan Ar Asgwrn y Graig. Ydych chi wedi gwneud schnapps, neu bwdin neu unrhyw beth efo'r ffrwyth yma? Gadewch inni wybod. [Gol.]

O Lech i Lwyn -Mynydda

Cyfres am yr awyr agored a bywyd gwyllt oedd 'O Lech i Lwyn' ar ddiwedd y nawdegau. Dyma erthygl o rifyn Mai 1998 gan Myfyr Tomos, Llawrplwy oedd bryd hynny yn gadeirydd Clwb Mynydda Cymru – cymdeithas a sefydlwyd ym 1979 i hyrwyddo datblygiad mynydda yng Nghymru a threfnu gweithgareddau a theithiau mynydd, trwy gyfrwng y Gymraeg. 

Faint o amser sydd ers i chi fod ar gopa’r Moelwyn, y Rhinog Fawr neu’r Cnicht?  Mis, blwyddyn, neu fwy na hynny efallai?  I lawer, mae’n siwr, maent yn lleoedd hollol ddieithr nad oes gennych awydd mynd ar eu cyfyl.

Ers blynyddoedd bellach rydw i’n crwydro mynyddoedd Eryri ac wedi cyfarfod â miloedd o bobol o bob rhan o’r byd.  Syndod i mi yw cyn lleied o Gymry Cymraeg sy’n troedio’r uchelfannau gwych yma.  Ai rywbeth i ymwelwyr yn unig yw ein mynyddoedd, ac i Saeson yn arbennig?

Yn sicr, fel yna yr oedd rai blynyddoedd yn ôl, ond bellach mae nifer o glybiau mynydda a chymdeithasau cerdded Cymraeg wedi eu sefydlu.

Mae’n gyfle gwych i fwynhau awyr iach, dod i adnabod byd natur, hanes lleol, cael ychydig o ymarfer corff hyd yn oed.  Ond i mi, cael mwynhau rhai o’r golygfeydd gorau yn y byd – ie, yn y byd!  Dyna yw’r prif fwynhad.

Beth sydd well na bod ar gopa’r Rhinog Fawr, a’r haul yn machlud ar noson o haf, a Bae Porthmadog, Pen Llŷn a gweddill mynyddoedd Eryri yn gylch o’ch cwmpas.

Gan fod y mynyddoedd ar garreg ein drws ac mor gyfleus, mae’n drueni fod cyn lleied ohonom ni’r Cymry yn mynydda.  Efallai y gall ysgolion Gwynedd gynorthwyo trwy fanteisio mwy ar yr adnoddau naturiol gwych sydd yn y sir.  Mae addysg awyr agored yn gyfle gwych i gyflwynoi’r disgyblion y natur, hanes a’r tirwedd arbennig yng Ngwynedd, yr ydym mor barod i’w gymeryd yn ganiataol.

O.N.  Peidiwch dod i gyd efo’ch gilydd i ben Rhinog Fawr – ‘does dim digon o le!
Gwyliwch y golofn ddigwyddiadau am deithiau lleol y clwb.  Mae’r tâl aelodaeth [£15 y flwyddyn yn 2015] yn sicrhau gostyngiadau mewn sawl siop awyr agored. 


Gwefan Clwb Mynydda Cymru