Crwydro -Pedol Ffestiniog

Pur anaml y daw’r cyfle i lythrennol rowlio o’r gwely, cerdded drwy’r drws ffrynt ac allan drwy giat yr ardd i gychwyn taith, ond fellu oedd dydd Sadwrn i mi. 

Wrth edrych ar rhagolygon yn hwyr nos Wener, diwrnod braf oedd hi’n addo, ond yn amlwg roedd pethau wedi newid dros nos, gan mai niwl, ychydig o law, a gwyntoedd cryfion fu i ni brofi ar hyd y daith.

Wrth i ni gychwyn, roedd y wawr yn dechrau torri wrth i ni gerdded drwy stryd ‘Stiniog, tuag at Glan y Pwll, a llwybr sy’n dilyn godrau Nyth y Gigfran tuag at Dolrhedyn. Wrth anelu i fyny allt Stwlan, roedd y Moelwyn yn gwisgo'i gap, ac mewn amdo o niwl trwchus.

Wedi cyrraedd llyn Stwlan, roeddym yn y niwl, a dyna fu’r hanes wrth i ni ymlwybro drwy’r hen chwarel, drwy ganol Moelwyn Bach ac at y copa. Roedd y gwynt pellach yn cryfhau hefyd, fellu byr iawn fu’n ymweliad â’r copa cynta, cyn anelu dros Graig Ysgafn, ac esgyn Moelwyn Mawr – pwynt ucha’r diwrnod.

Doedd y niwl dal heb godi, felly lawr a ni hyd grib gogleddol Moelwyn Mawr at gopa’r Garnedd Lwyd (neu’r "Moelwyn Mawr north ridge" yn ôl rhestr y Nuttalls!). Hon oedd y copa a ddilëwyd oddi ar restr mynyddoedd Cymru, yn gwbwl ddi-seremoni rai blynyddoedd yn ôl, gan greu stwr mawr (a dealladwy) yn lleol, gan fod y cyfryngau wedi cam adrodd y stori, gan adrodd bod Moelwyn Mawr bellach ddim yn fynydd!! (Gweler Hir Oes i'r Moelwyn Mawr)

- - - - - - 

Detholiad byr ydi'r uchod o erthygl gan Erwyn Jones a ymddangosodd yn rhifynnau Hydref a Thachwedd, yn disgrifio taith yr arweiniodd ar ran Clwb Mynydda Cymru. Gallwch ddarllen yr erthygl gyfan ar wefan y clwb: Pedol Stiniog 14 Medi 

(Nid yw Llafar Bro yn gyfrifol am gynnwys gwefannau eraill)

Crwydro'r Fro

Mae Cymdeithas Edward Llwyd yn rhoi cyfleoedd i’r aelodau -trwy deithiau cerdded wythnosol- i werthfawrogi, mwynhau a dysgu am y byd o’u cwmpas, drwy gyfrwng yr iaith Gymraeg.

Bu’r Gymdeithas yng Nghwm Prysor yr haf diwethaf, dan arweiniad Iona Price, Tanygrisiau. Dyma grynodeb, gan drefnydd y gogledd orllewin, John Griffith.

Castell Prysor. Llun- John Griffith

Tua milltir a hanner o ben Cwm Prysor mae cnap amlwg o graig y safai Castell Prysor arno ar un tro.  Y tebyg yw mai castell o’r 12fed ganrif oedd hwn, ac fe wyddwn fod Edward 1af wedi ysgrifennu llythyr yma yn 1284.

Gerllaw’r castell mae Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig: wyth acer ar hugain genedlaethol bwysig. Mae yma laswelltir corsiog a glaswelltir asidaidd llawn blodau; dyma un o’r darnau gorau o laswelltir llawn blodau ar ôl yng Ngwynedd.

Mae bodolaeth y castell yn dystiolaeth i bwysigrwydd y cwm yn yr oesoedd canol fel llwybr i gadarnleoedd Gwynedd. Cwm gweddol anghysbell ydyw, a gellir dychmygu’r tro ar fyd efo dyfodiad y rheilffordd, y GWR, rhwng y Bala a Ffestiniog yn 1882. Cawsom y fraint o gerdded rhai milltiroedd ar hen lwybr y rheilffordd hon a gaewyd yn y 60au.

O holl reilffyrdd Cymru, y gangen hon oedd un o’r drytaf i’w hadeiladu ac un o’r rhai ddenodd y lleiaf o elw. Cludwyd llechi o’r Blaenau ar y rheilffordd hon yn ogystal â nwyddau a theithwyr wrth gwrs. Dychmygwch y Gadair Ddu ar y trên ar ei ffordd i’r Ysgwrn, dros gan mlynedd yn ôl, yn oedi ymhob gorsaf rhwng Corwen a Thrawsfynydd er mwyn i’r werin gael ei gweld hi...
Diolch i Dylan a Mair Huws, Bryn Celynog, am gytuno i ni droedio eu tir i weld y Castell.

---

Mae Clwb Mynydda Cymru yn hyrwyddo dringo a cherdded mynydd yn y Gymraeg.

‘Nôl ym mis Hydref, bu’r clwb yn crwydro’r Moelwynion. Daw’r detholiad yma o adroddiad Myfyr Tomos, Llawrplwy’ ar wefan y clwb.


Aeth yr aelodau i fyny i Gwmorthin cyn gwahanu yn ddwy garfan. Un criw yn mynd ymlaen i Chwarel Rhosydd. Y criw arall yn cael sgrambl ddifyr iawn o lan y llyn i gopa Moel yr Hydd.


Yna i ben y Garn Lwyd sef y copa bach ar grib ogleddol y Moelwyn Mawr. I fyny'n serth wedyn am y Mawr. Y cymylau yn cau a'r gwynt yn cryfhau, felly lawr a ni a chael cinio cysgodol ar Graig Ysgafn.

Y Moelwyn Mawr a'r Garnedd Lwyd. Llun- Paul W

Lawr i Fwlch Stwlan yna'n serth i ben y Moelwyn Bach, cyn troi'n ôl am y bwlch ac i lawr i Stwlan! Cawod go iawn yma ond ddim am hir wrth rhyw lwc. Lawr heibio i Chwarel Twm Ffeltiwr a Chlogwyn yr Oen a phanad haeddiannol yng Nghaffi'r Llyn yn Tangrish.
------------------------------


Addasiad o erthygl a gyhoeddwyd yn rhifyn Ionawr 2020

Hir Oes i'r Moelwyn Mawr

Rhedaf i'r Mynydd

Naturiaethwr a rheolwr gwarchodfeydd natur ydi Rhodri Dafydd. Mae’n gyfrannwr rheolaidd i raglen Galwad Cynnar ar Radio Cymru ac yn golofnydd misol i bapur bro Yr Odyn, dros y mynydd o Fro Ffestiniog. Yma, yn y chweched erthygl yn ein cyfres arbennig ar y MYNYDD, mae’n edrych yn ôl, ac edrych i’r dyfodol, ar ddylanwad ein mynyddoedd.

Y mae'n anodd gen i gredu ei bod bellach yn un mlynedd ar bymtheg ers yr oeddwn yn ymlafnio dros draethawd hir ym Mhrifysgol Cymru, Bangor, er mwyn ennill fy ngradd M.A. Ar y pryd, yr oeddwn wedi fy meddiannu gan fynyddoedd y byd, a'm cyfnod yn blasu dringo a cherdded yng nghreigiau Eryri yn agoriad llygad. Roedd y profiadau newydd yn esblygiad naturiol wedi i mi dreulio fy mlynyddoedd cynnar yn crwydro bryniau Meirionnydd - yn gyntaf gyda'n nhad ac yn ddiweddarach ar fy mhen fy hun. 

Ar y pryd, yr oedd gennyf freuddwydion mawr am ddringo copaon uchel y byd. Yn eu tro, daeth gwaith, cariad a theulu i gyfyngu ar y teithio (os nad y breuddwydio!) er i mi fod yn ddigon ffodus i gael gweld rhywfaint ar yr Alpau a'r Pyreneau, y Rockies, yr Andes a'r Himalaya dros y blynyddoedd, ar droed neu feic.

Y mae i'r llecynnau mynyddig hyn atyniad corfforol ac ysbrydol i nifer, a minnau yn eu plith, ac i ni yma yng ngogledd Cymru y mae eu bodolaeth yn rhan annatod o'n bywydau bob dydd. Hyd yn oed os nad ydym yn ymwneud rhyw lawer â hwy, y mae eu presenoldeb yn ein ffurfio drwy ein teithiau drwyddynt, eu heffaith ar ein tywydd, a'r ffaith eu bod yn ein hamgylchynu ac yn gwmni cyson.

'Wrth ein cefn ym mhob annibyniaeth barn'.

Yn ôl ym Mangor, pwysigrwydd y mynyddoedd i'r diwylliant Cymraeg a'r iaith oedd testun fy nhraethawd hir. Wedi ymchwilio i ddylanwadau amrywiol - o hen benillion, emynau rif y gwlith (dan ddylanwad crefydd a'r beibl Cymraeg wrth gwrs) i gerddi amrywiol ar hyd yr oesoedd, a hyd yn oed i ganeuon Meic Stevens ('Rhedaf i'r mynydd') - gellid gweld fod y mynyddoedd yn rhan annatod ohonom a'n hymwybyddiaeth fel Cymry Cymraeg. Yn gefn i ni, yn warchodaeth, yn achubiaeth.

Wedi ymlwybro drwy hanes cythryblus yr hen wlad (dros rhyw ugain mil o eiriau!) yn anffodus deuthum i'r canlyniad trist fod y tirlun mynyddig a fu'n ein gwarchod a'n hamddiffyn rhag estroniaid dros y canrifoedd bellach yn arwain at foddi ein cyfoeth dan donnau o ymwelwyr - a'u bryd ar greu bywyd newydd ymysg golygfeydd ac awyrgylch anturus ein gwlad. Fel y trodd y rhod - yr hyn a fu unwaith yn ddychrynllyd bellach yn ddeniadol. 

Y mae ambell Gymro a Chymraes bellach wedi mentro i elwa ar y cynnydd ym mhoblogrwydd ein mynyddoedd - gydag ambell i arweinydd heddiw yn manteisio ar ymwelwyr fel ag yr oedd rhai dynion blaengar yn oes Fictoria. Mae canolfannau fel Coed y Brenin ac Antur Stiniog wedi cornelu peth o'r farchnad heb os. Mae Clwb Mynydda Cymru wedi arloesi, a'u llyfr diweddar ar gopaon Cymru yn gampwaith, gan gymryd ei le yn gydymaith perffaith i lyfrau Ioan Bowen Rees ar y silff. 

Er hyn, seisnig ar y cyfan yw'r diwylliant, a does ond angen edrych ar yr holl geir sy'n heidio i Eryri bob penwythnos, neu ar dai haf gweigion ein pentrefi ganol gaeaf, i weld effaith poblogrwydd newydd ein mynyddoedd ar ein hardaloedd gwledig. Ni allaf ond ofni mai negyddol yw ac a fydd hyn at y dyfodol.

Yn dilyn cais gan y golygydd i edrych yn ôl ar waith llanc anaeddfed, un ar hugain oed (byddai llawer yn dweud fy mod yn dal yn anaeddfed!) mae llawer mwy yr hoffwn fod wedi ei gynnwys yn yr hen draethawd hir, o ailymweld â'r testun. Dysgais lawer yn y cyfamser, er enghraifft fod y dull 'guerrilla' o ymosod a chuddio yn y mynyddoedd a fabwysiadodd Che Guevara wedi ei ysbrydoli gan Owain Glyndŵr a'i debyg yn defnyddio tirlun Cymru at eu mantais. Tra yn traddodi am y diffyg mynyddwyr Cymreig - gallwn fod wedi cynnwys pennod gyfan am un dyn hynod ac unigryw o'r enw Eric Jones (erbyn hyn, mae ei hunangofiant yn amhrisiadwy ac yn gofnod anhygoel o ddyn ymhell o flaen ei amser).

Efallai rhyw ddydd caf gyfle i ailwampio a rhoi fy meddyliau mewn trefn - Yn sicr mae'r mynyddoedd yn parhau i fy ysbrydoli. Heb os, maent yn destun gwerthchweil ac yn ganolbwynt haeddiannol i fyfyrdodau am ein hunaniaeth, a'n lle fel cenedl yn y byd hynod hwn.
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen MYNYDD isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde*.
 
Lluniau Rhodri Dafydd.
Celf gan Lleucu Gwenllian

*Dolenni ddim ar gael ar y fersiwn ffôn, cliciwch 'View web version' ar y gwaelod.

Silff Lyfrau

Ambell lyfr efo cysylltiad lleol ar gyfer y Nadolig.

Pêl-droed Penmachno. Y Dyddiau Cynnar.
Vivian Parry Williams. £5

Yn dilyn her a chais gan gyfeillion yn ei hen filltir sgwâr, aeth Vivian, ysgrifennydd Llafar Bro, ati’n ddiwyd -yn ystod blwyddyn fawr pêl-droed Cymru- i bori a chwilota gwerth degawdau o bapurau newydd, fel y North Wales Chronicle a’r Rhedegydd, a ffynonellau eraill, wrth baratoi ei lyfr diweddaraf.  Mae’n disgrifio’r gwaith yn y cyflwyniad, fel “ymdrech un a fu’n rhan o bêl-droed Penmachno yn y 1960au i geisio dod â ddoe arwyr meysydd ffwtbol Dolydd, Dyfnant, Rhos-goch a Thŷ’n Ddôl yn ôl i ddarllenwyr heddiw.”

Yr awdur ar gae Machno Unedig, Awst 2016. Llun- Paul W.

Mae’n cyflwyno’r gyfrol er cof am yr arwyr hynny, ac yn gresynu nad oedd yr un ohonynt yn dal yma i adrodd eu hanesion. “Dychmygwch y straeon difyr fuasai’n cael eu hadrodd...Ond fel arfer gadael i bethau fynd yn rhy hwyr wnawn...” Ia, gwers i ni i gyd.

Un tîm, Machno Unedig sydd yno heddiw, ond dysgwn bod pedwar tîm wedi bod yno ar un adeg, gan gynnwys Machno Villa, y bu tad yr awdur yn aelod medrus ohono. Llun o’r Villa sydd ar glawr y llyfr.

Mae cae Machno heddiw yn adnabyddus am fod yn serth ar hyd un ystlys, ond cawn weld yn y llyfr bod caeau llawer gwaeth wedi eu defnyddio yn hanes y gamp yno, fel cae Rhos-Goch, oedd yn enwog am y ffos a redai drwy un pen iddo, a gallwn ddychmygu sut le oedd ar y Gors Goch ar ddydd Sadwrn gwlyb!

Os hoffwch glywed am hanesion arwyr megis Guts Morus, oedd yn chwarae yn ei drôns hir oherwydd prinder arian i brynu shorts, neu Dei John Sowth, a Sbrig, a’r gemau ‘cyfeillgar’ gwaedlyd; ac am draddodiad hir timau Machno o ddenu chwaraewyr o Stiniog dros y mynydd, yna brysiwch i brynu copi yn Siop yr Hen Bost, neu gan yr awdur ei hun. Pumpunt yn unig ydi’r pris, neu £6.50 trwy’r post, sy’n fargen o ystyried bod VP wedi cyhoeddi’r gyfrol heb unrhyw nawdd cyhoeddus.

[Gallwch ddarllen cyfres Vivian ar Hanes Pêl-droed Stiniog efo'r ddolen isod.]
* * * *

Copaon Cymru. 48 o Deithiau Mynydd.
Clwb Mynydda Cymru. £15

Un o Benmachno ydi Eryl Owain, golygydd y gyfrol ddeniadol a lliwgar yma, ac mae lle i’w longyfarch o a’r Clwb, ar eu gweledigaeth a’u huchelgais wrth fentro i’r byd cyhoeddi. Meddai’r cyflwyniad: “Breuddwyd aelodau Clwb Mynydda Cymru yw’r gyfrol hon gyda’r bwriad o agor llygaid a chynnig arweiniad i’n cyd-Gymry i werthfawrogi gogoniant ucheldiroedd ein gwlad.”
Cawn bwt sydyn o hanes rhai o’r Cymry fu’n flaenllaw yn y byd mynydda, a chefndir sefydlu’r Clwb fel modd o hyrwyddo mynydda drwy gyfryng yr iaith Gymraeg, efo rhaglen wythnosol o deithiau a gweithgareddau, ac sydd bellach yn ymgyrchu dros warchod cyfoeth enwau ein ardaloedd mynyddig, trwy fudiad Mynyddoedd Pawb.

Ond camp y gyfrol ydi’r ysgrifau gan amrywiol aelodau yn disgrifio’r teithiau, gan gynnwys nifer ym Mro Ffestiniog. Rhaid cyfaddef ei bod yn chwith gweld y daith i’r Moelwynion yn cychwyn a gorffen yng Nghroesor, yn hytrach na dilyn llwybrau trawiadol y Wrysgan neu Gwmorthin a Chonglog, ond mae’n wych ar y llaw arall gweld y Manod Mawr yn cael sylw fel rhan o daith sy’n mynd a ni heibio Beddau Gwyr Ardudwy, Bryn Castell, a Llynnau’r Gamallt cyn cyrraedd y  “pwdin ‘Dolig o fynydd...lle gewch wledd o olygfa”.

Mae Myfyr Tomos, Llawrplwy’ -un o arweinwyr rheolaidd y Clwb- yn disgrifio’r daith i gopaon y Rhinog Fawr a’r Rhinog Fach o Gwm Greigddu ar y Crawcwellt, ac mae taith arall yn cynnwys Moel Ysgyfarnogod a Moel Penolau.

Campwaith o lyfr yn fy marn i, ac un fyddai’n llawn mor ddefnyddiol i fynyddwyr profiadol a newydd.
 * * * * 

Ibuprofen S’il Vous Plait. Teithiau Prysor yn yr Ewros.
Gan ein bod wedi cyfeirio uchod am flwyddyn fawr pêl-droed Cymru, dyma son cyn cau pen y mwdwl am lyfr newydd Dewi Prysor sydd ar fin cael ei gyhoeddi.

Cafodd Llafar Bro ecsgliwsif gan Dewi dros y misoedd diwethaf, efo’i gyfres ‘Breuddwyd Bordeaux’, ac er nad ydi’r llyfr yma wedi cyrraedd y siopau wrth ysgrifennu hyn, cawn edrych ymlaen i glywed llawer mwy am ei hynt a’i helynt wrth ddilyn tîm Cymru dros yr haf. Bydd yn siwr o fod yn gyfrol allweddol i bob cefnogwr ond hefyd i bobl sy’n hoff o hiwmor ac athroniaeth y nofelydd profiadol.

[Mae 'Ibuprofen SVP' wedi cyrraedd y siopau erbyn hyn. Gwyliwch am fanylion digwyddiad yn Siop yr Hen Bost i'w hyrwyddo]

PW

O Lech i Lwyn -Mynydda

Cyfres am yr awyr agored a bywyd gwyllt oedd 'O Lech i Lwyn' ar ddiwedd y nawdegau. Dyma erthygl o rifyn Mai 1998 gan Myfyr Tomos, Llawrplwy oedd bryd hynny yn gadeirydd Clwb Mynydda Cymru – cymdeithas a sefydlwyd ym 1979 i hyrwyddo datblygiad mynydda yng Nghymru a threfnu gweithgareddau a theithiau mynydd, trwy gyfrwng y Gymraeg. 

Faint o amser sydd ers i chi fod ar gopa’r Moelwyn, y Rhinog Fawr neu’r Cnicht?  Mis, blwyddyn, neu fwy na hynny efallai?  I lawer, mae’n siwr, maent yn lleoedd hollol ddieithr nad oes gennych awydd mynd ar eu cyfyl.

Ers blynyddoedd bellach rydw i’n crwydro mynyddoedd Eryri ac wedi cyfarfod â miloedd o bobol o bob rhan o’r byd.  Syndod i mi yw cyn lleied o Gymry Cymraeg sy’n troedio’r uchelfannau gwych yma.  Ai rywbeth i ymwelwyr yn unig yw ein mynyddoedd, ac i Saeson yn arbennig?

Yn sicr, fel yna yr oedd rai blynyddoedd yn ôl, ond bellach mae nifer o glybiau mynydda a chymdeithasau cerdded Cymraeg wedi eu sefydlu.

Mae’n gyfle gwych i fwynhau awyr iach, dod i adnabod byd natur, hanes lleol, cael ychydig o ymarfer corff hyd yn oed.  Ond i mi, cael mwynhau rhai o’r golygfeydd gorau yn y byd – ie, yn y byd!  Dyna yw’r prif fwynhad.

Beth sydd well na bod ar gopa’r Rhinog Fawr, a’r haul yn machlud ar noson o haf, a Bae Porthmadog, Pen Llŷn a gweddill mynyddoedd Eryri yn gylch o’ch cwmpas.

Gan fod y mynyddoedd ar garreg ein drws ac mor gyfleus, mae’n drueni fod cyn lleied ohonom ni’r Cymry yn mynydda.  Efallai y gall ysgolion Gwynedd gynorthwyo trwy fanteisio mwy ar yr adnoddau naturiol gwych sydd yn y sir.  Mae addysg awyr agored yn gyfle gwych i gyflwynoi’r disgyblion y natur, hanes a’r tirwedd arbennig yng Ngwynedd, yr ydym mor barod i’w gymeryd yn ganiataol.

O.N.  Peidiwch dod i gyd efo’ch gilydd i ben Rhinog Fawr – ‘does dim digon o le!
Gwyliwch y golofn ddigwyddiadau am deithiau lleol y clwb.  Mae’r tâl aelodaeth [£15 y flwyddyn yn 2015] yn sicrhau gostyngiadau mewn sawl siop awyr agored. 


Gwefan Clwb Mynydda Cymru