Cwymp Pont Fawr Cwm Prysor

Erthygl o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'

Mehefin 1881
Cwympiad y viaduct fawr ym mlaen Cwm Prysor ydoedd prif destun siarad y boblogaeth.  Roedd y bont fawr hon yn cael ei hadeiladu er mwyn i’r trên o’r Bala i Ffestiniog fyned trosti uwchben pant lle y rhed afon Nant y Lladron. Yr oedd yma naw o golofnau anferth o gerrig yn cael eu hadeiladu. Ceir y meini o ffriddoedd Blaen y Cwm.

Fore’r Sulgwyn, tua wyth o’r gloch clywai rhai o’r bobl a drigai yn yr hut, gerllaw i’r afon, sŵn clecian, a rhoddwyd rhybudd yn ddi-oed i symud, ac felly y bu, rhai heb ymwisgo, ac ar eiliad wele dair colofn a phedwar bwa, yn dymchwel yn un pentwr i’r ceunant oddi tanodd. Bydd y golled yn rhai miloedd o bunnau.

Pont Fawr Cwm Prysor yn 2025. Llun Paul W

 

Dywedir fod y meini yn rhy fregus o drawsdoriad i feddwl byth iddynt ddal pwysau y fath golofnau anferth a’r bwáu. Diau nas gwelwyd yn aml y fath waith yn cael ei godi a meini mor fân heb rai digon o hyd i glymu’r gwaith yn briodol, bob llathen ohono. Fel y sylwai gweithwyr ar y lle yn briodol, fe ymddibynnai yn llawer gormod ar y mortar. Mynnai y gweithiwr celfydd a gonest, Mr John Williams, saer maen o Landderfel, gael meini llawer gwell a brasach. Ac wedi rhyw flwyddyn a hanner, wele ddymchweliad ar eiliad fore Sulgwyn 1881.

Cyfryngodd rhagluniaeth mewn modd trugarog, rhag bod y gweithwyr yn cael eu dymchwel, a’u lladd. Gallasai y gyflafan fod yn un erchyll. Diau y bydd i’r anffawd hon daflu dydd gorffeniad y llinell ymhellach eto o ddeuddeng mis o leiaf.
-------------------------------------------


Mae'n debyg ei fod wedi'i godi o hen bapur, o bosib Y Rhedegydd, ond ymddangosodd yn y ffurf uchod yn rhifyn Medi 1983 Llafar Bro, ac yna yn llyfr 'Pigion Llafar 1975-1999' a gyhoeddwyd  yn 2000 i ddathlu'r milflwydd.

Traphont Blaen y cwm

Mi es am dro yn ddiweddar i weld traphont Cwm Prysor oedd yn cario yr hen reilffordd o Drawsfynydd i’r Bala. Doeddwn erioed wedi bod yn ei gweld o’r blaen ond mae’n ddigon hawdd i’w chyrraedd ac mae na rywbeth hollol swreal am y bont hynod hon. Aeth cymaint o lafur i’w hadeiladu ond mae bellach yn segur fel rhyw atgof o’r hyn a fu. Un o hynodion ardal Llafar Bro yn sicr.

Mae traphont (viaduct) Blaen y cwm neu draphont Cwm Prysor fel y’i gelwid mewn cyhoeddiadau swyddogol, yn croesi pen uchaf y cwm gyda golygfeydd godidog y lawr y cwm tuag at y Rhinogau. 

Fe'i hadeiladwyd gan Reilffordd y Bala a Ffestiniog. Roedd yn cario un trac ar lein oedd yn rhedeg rhwng Cyffordd y Bala a Blaenau Ffestiniog. Caewyd y rheilffordd yn 1961 a chodwyd y cledrau yn ddiweddarach. Mae'r bont yn cynnwys naw bwa carreg lle'r oedd trenau i deithwyr yn rhedeg o 1882 i 1960, gyda threnau cludo nwyddau yn para tan 1961. 

 

Y draphont hon oedd y bont unigol fwyaf sylweddol ar y llinell … hyd yn oed o’i chymharu â Phont Fawr y Gelli sydd ar yr un trac ond yn y Blaenau! Ym 1953 gwnaed gwaith atgyweirio helaeth lle manteisiwyd ar y cyfle i godi'r parapet ac ychwanegu rheiliau metel ar ei ben. Mae’r bont yn sefyll ar uchder o 1,270 troedfedd sef man uchaf y rheilffordd. 

Boddwyd rhan o’r trac i’r Bala pan godwyd argae Llyn Celyn a boddi Capel Celyn. Pan agorodd y lein Tachwedd 1af 1882, roedd y terminws gogleddol yn Llan Ffestiniog ac oddi yno y trawsgludwyd nwyddau ar linell gul i’r Blaenau ac ar Medi 10fed 1883 agorwyd y trac ar led safonol ar y daith gyntaf i’r Blaenau. Yn 1910 daeth yn lein yn rhan o reilffyrdd y Great Western. 

Wrth deithio ar hyd yr A4212 ar ben uchaf Cwm Prysor medrwn weld yr olygfa, annisgwyl i ymwelwyr yn sicr, o draphont odidog ar fynyddir llwm sydd bellach wedi ei llyncu gan y tirwedd. Mae bron wedi mynd yn angof ond dylai fod yn un o eiconau trafnidiol hynotaf hanes adeiladu rheilffyrdd Cymru. Mae'r bont yn un o ryfeddodau peiriannaeth Fictoraidd sy'n dal i sefyll yn urddasol 122 o flynyddoedd ar ôl ei chodi (1882). Ond er bod croesfannau rheilffordd eraill yng ngogledd Cymru yn cael eu dathlu'n briodol, mae Traphont Blaen y cwm wedi ymddeol i ebargofiant.

Mae llwybr goddefol dros ei naw bwa ac felly mae modd cerdded dros y bont gan ddilyn yr hen drac Ond er ei bod yn gymharol agos at y brif ffordd rhwng Capel Celyn a Thrawsfynydd, mae'r draphont yn aml yn ymddangos yn anodd mynd ati. I’r rhai sy’n mentro ceir golygfeydd gwych i lawr y dyffryn. Mae modd parcio ger Llyn Tryweryn yn y gilfan sydd rhyw hanner milltir o’r bont. Mi wnes i fentro ychydig wythnosau’n ôl ac ar ôl yr haf gwlyb mae angen esgidiau cryfion i gerdded yno!

450 troedfedd ydy rhychwant y bont ac mae Afon Prysor yn rhedeg drwy’r bwa canol. Adeiladwyd y rheilffordd at wasanaeth chwareli Blaenau Ffestiniog ond roedd y lein 22 milltir o’r Blaenau i’r Bala yn achubiaeth i gymunedau ynysig nes adeiladu'r A4212 drwy Gwm Prysor yn 1964. Erbyn canol y 1950au roedd yn mynd yn anodd cynnal y gwasanaeth i deithwyr ac yn 1957 dim ond tri theithiwr y dydd oedd yn defnyddio gorsaf Cwm Prysor. Roedd y rheilffordd hefyd yn rhoi dewis i blant Trawsfynydd os oeddynt am fynychu Ysgol Sir Ffestiniog neu Ysgol y Bala ac roedd nifer yn teithio bob dydd o Traws i’r Bala i fynd i’r ysgol uwchradd. Ond, yr oedd yr ysgrifen ar y mur pan benderfynwyd boddi Capel Celyn a rhan o’r rheilffordd a doedd modd cadw’r rheilffordd ar agor wedyn.

Ar y teledu’n ddiweddar clywais y sylw hwn: "Byddai'n wych pe baen nhw'n ailagor y lein o'r Bala i Ffestiniog. Byddai'n denu llawer o dwristiaid i'r ardal i weld harddwch naturiol a golygfeydd Cymru."  Tasg enfawr ac anhebygol…ond tybed? Ac ystyried y diffyg penderfynu, heb sôn am weithredu, ynglŷn â dyfodol y trac rhwng Blaenau a Traws (gweler Lein Blaenau-Traws) hwyrach mae gadael hen draphont Blaen y cwm yn ei hunigedd ysblennydd sydd orau ac yn safle i rai o gerddwyr y fro …
Tecwyn Vaughan Jones

- - - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2024

 

Y llun du a gwyn: © 2024 James Perry

Crwydro'r Fro

Mae Cymdeithas Edward Llwyd yn rhoi cyfleoedd i’r aelodau -trwy deithiau cerdded wythnosol- i werthfawrogi, mwynhau a dysgu am y byd o’u cwmpas, drwy gyfrwng yr iaith Gymraeg.

Bu’r Gymdeithas yng Nghwm Prysor yr haf diwethaf, dan arweiniad Iona Price, Tanygrisiau. Dyma grynodeb, gan drefnydd y gogledd orllewin, John Griffith.

Castell Prysor. Llun- John Griffith

Tua milltir a hanner o ben Cwm Prysor mae cnap amlwg o graig y safai Castell Prysor arno ar un tro.  Y tebyg yw mai castell o’r 12fed ganrif oedd hwn, ac fe wyddwn fod Edward 1af wedi ysgrifennu llythyr yma yn 1284.

Gerllaw’r castell mae Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig: wyth acer ar hugain genedlaethol bwysig. Mae yma laswelltir corsiog a glaswelltir asidaidd llawn blodau; dyma un o’r darnau gorau o laswelltir llawn blodau ar ôl yng Ngwynedd.

Mae bodolaeth y castell yn dystiolaeth i bwysigrwydd y cwm yn yr oesoedd canol fel llwybr i gadarnleoedd Gwynedd. Cwm gweddol anghysbell ydyw, a gellir dychmygu’r tro ar fyd efo dyfodiad y rheilffordd, y GWR, rhwng y Bala a Ffestiniog yn 1882. Cawsom y fraint o gerdded rhai milltiroedd ar hen lwybr y rheilffordd hon a gaewyd yn y 60au.

O holl reilffyrdd Cymru, y gangen hon oedd un o’r drytaf i’w hadeiladu ac un o’r rhai ddenodd y lleiaf o elw. Cludwyd llechi o’r Blaenau ar y rheilffordd hon yn ogystal â nwyddau a theithwyr wrth gwrs. Dychmygwch y Gadair Ddu ar y trên ar ei ffordd i’r Ysgwrn, dros gan mlynedd yn ôl, yn oedi ymhob gorsaf rhwng Corwen a Thrawsfynydd er mwyn i’r werin gael ei gweld hi...
Diolch i Dylan a Mair Huws, Bryn Celynog, am gytuno i ni droedio eu tir i weld y Castell.

---

Mae Clwb Mynydda Cymru yn hyrwyddo dringo a cherdded mynydd yn y Gymraeg.

‘Nôl ym mis Hydref, bu’r clwb yn crwydro’r Moelwynion. Daw’r detholiad yma o adroddiad Myfyr Tomos, Llawrplwy’ ar wefan y clwb.


Aeth yr aelodau i fyny i Gwmorthin cyn gwahanu yn ddwy garfan. Un criw yn mynd ymlaen i Chwarel Rhosydd. Y criw arall yn cael sgrambl ddifyr iawn o lan y llyn i gopa Moel yr Hydd.


Yna i ben y Garn Lwyd sef y copa bach ar grib ogleddol y Moelwyn Mawr. I fyny'n serth wedyn am y Mawr. Y cymylau yn cau a'r gwynt yn cryfhau, felly lawr a ni a chael cinio cysgodol ar Graig Ysgafn.

Y Moelwyn Mawr a'r Garnedd Lwyd. Llun- Paul W

Lawr i Fwlch Stwlan yna'n serth i ben y Moelwyn Bach, cyn troi'n ôl am y bwlch ac i lawr i Stwlan! Cawod go iawn yma ond ddim am hir wrth rhyw lwc. Lawr heibio i Chwarel Twm Ffeltiwr a Chlogwyn yr Oen a phanad haeddiannol yng Nghaffi'r Llyn yn Tangrish.
------------------------------


Addasiad o erthygl a gyhoeddwyd yn rhifyn Ionawr 2020

Hir Oes i'r Moelwyn Mawr

Ffermydd Bro Ffestiniog -7

Parhau â chyfres Les Darbyshire; y tro hwn, cylchoedd Cwm Prysor a Llyn Traws

Mae nifer o ffermydd wedi eu lleoli o gwmpas y ffordd newydd i’r Bala - sef yr A4212. 
Yn cychwyn o gyfeiriad Traws, ac ar y dde i’r ffordd cawn Wern Gron (neu Pandy - ar lafar),  Tŷ’n y Carneddau, Tŷ’n y Griafolen, Penybryn, Hafod Wen,  Caerhingylliad, Nant y Frwydr – neu Nant Fudr ar lafar, a Dolhaidd. Ar yr ochor chwith i’r ffordd mae ffermydd Pant Mawr, Cae Glas, Glan Llafar, Bryn Heulog, Fad Filltir,  Dôl Prysor, Hendre Bryn Crogwydd a Blaen Cwm  (tŷ preifat yn awr).

Edrych i lawr am Gwm Prysor o flaen y cwm. (Llun -Paul W)

Mae hanes difyr i rai o’r ffermydd yma. Cyhoeddodd yr Athro Syr Ifor Williams lyfryn yn 1942 - Enwau Lleoedd' - a chawn eglurhad ar yr enw Dôl Prysor - ‘Prys’ yn golygu llwyn neu llwyni, ac ‘Or’ yn golygu nifer neu gasgliad. Ystyr Dôl Prysor felly ydi dôl â nifer o lwyni yn tyfu ynddo. Cawn hefyd hanes am Fad Filltir -mul oedd ganddynt i droi y werthyd i gorddi. Hefyd bu i Glan Llafar rannu y ffarm yn ddwy ac adeiladwyd tŷ ffarm newydd, sef Bryn Heulog.

Ar yr ochor ddwyreiniol i Afon Gain, yng Nghwm Dolgain, ceir olion dwy ffarm - sef Dôlmynach a Dôlmynach Uchaf - dywedir iddynt fod â chysylltiad ag Abaty Cymer, Llanelltyd; hefyd fe welir adfeilion hen ffarm Yr Alltwen.

Bu y diweddar David Tudor yn byw yn Nant y Frwydr ac ʼroedd yn enwog am ei fuches o wartheg duon. Dyma’n ôl y sôn lle bu ymladd rhwng dynion Llawrplwyf a Chwm Prysor.

Mae llawer o enwau eraill yn gysylltiedig â’r Cwm, ond dydw i ddim yn sicr o’u lleoliad. Dyma rai - Y Gors, Cae Gwair, Tanrallt, Darngae. Hwyrach bod rhai o ddarllenwyr Llafar Bro yn gwybod eu hanes, yn ogystal ag enwau ffermydd eraill nad wyf wedi eu crybwyll yn yr erthygl.

Awn eto at Bont Prysor yn Nhrawsfynydd ac ymuno â ffordd yr A470 a mynd i gyfeiriad Dolgellau, a dilyn y ffermydd ar yr ochor dde, gan gychwyn gyda ffermydd yng Nghwm Cefn Clawdd, sef Foty Graig Wian, Wern Uchaf, Wern Bach, Cefn Clawdd, Tŷ Cerrig a Tŷ’n Drain - a gollodd beth tir  i’r llyn.

Ar ochor orllewinol i’r llyn, cawn amrhyw o ffermydd sef - Cae Adda, Cae Rhys, Ffridd Wen, Tŷ’n Twll, Moelfryn Uchaf ac Isaf a Coed Rhygyn.

Dyma restr o’r ffermydd sydd o dan y dŵr fel y cefais gan John Gwyn Davies, y Goppa:

Brynwy,  Tŷ’n Ddôl,  Llwyn Derw a Pandy’r  Ddwyryd, ond fe roddir ychwaneg yn y llyfryn ‘Hanes Bro Trawsfynydd’ sef - Gwndwn, Moel Fryn, Brynhir, Llennyrch a rhan o dir Cefngellgwm.

Awn yn ôl i Dŷ’n Drain, ond  cyn dechrau, cawn ychydig o hanes y ffarm. Mae Ellen Davies, Tŷ’n Drain wedi crynhoi ar bapur beth o hen hanes y ffarm:

“Mae’r ffarm yn 132 acer ac yn cadw o gwympas dau gant o ddefaid a rhyw dri deg o wartheg, gydag ychydig o ieir a mochyn yn yr hen ddyddiau. Byddent yn tyfu tatws, moron a llysiau eraill. Hefyd roeddynt yn plannu llond cae o flaen y tŷ  -ynghyd â bresych er mwyn eu rhoi i’r gwartheg. Pan fu i’r CEGB (Bwrdd Cynhyrchu Trydan) agor canal yn 1956-57, bu hynny’n rhwystr i amryw bethau. Roedd ganddynt ddŵr a thrydan yn y ffarm cyn hynny ond fe stopiwyd am gyfnod o’r herwydd. Bu’r Americanwyr yn gwersylla ar y ffarm adeg yr Ail Ryfel Byd yn barod  at ‘D Day’. Roeddynt  yn rhannu anrhegion megis sigarenau a siocled ac yn y blaen.” 

Diolch i Ellen  am y wybodaeth.  Roedd y Teulu Davies yn denantiaid Tŷ’n Drain ers  llawer blwyddyn cyn i’r CEGB roi caniatad iddynt ei brynu.
-------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Gorffennaf 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (
rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ddoe a heddiw: Atgofion am Gwm Prysor

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1987, gan Blodwen Jones

Fe’m ganwyd yn Darn Gae, Cwm Prysor yn y flwyddyn 1907 yn un o saith o blant.  Fferm oedd fy nghartref tua phedair milltir o’r pentref.  Doedd dim ond ceffyl a throl neu gerdded i bob man y dyddiau hynny.  Plaen iawn oedd y cartref.  Bwyd plaen cartre’ oedd ar y bwrdd bob amser ond popeth yn dda iawn.  Byddai fy mam yn corddi, felly roedd menyn cartre’ a llaeth enwyn bob amser ar y bwrdd.  Hefyd byddai’n pobi bara gwyn a bara ceirch.

Mawn a fyddai gennym yn danwydd a byddai crochan yn hongian uwchben y tan i wneud uwd neu lymru.  Gwisgem sana gwlân cartre’ yn y gaeaf, ac esgidiau lledr gyda chria lledr hefyd, a hoelion dan y gwadna’.

Doedd dim teganau gennym fel plant heddiw.  Aem gyda’n rhieni i’r capel ar y Sul i’r pentref.  Roedd capel yng Nghwm Prysor hefyd ac os gofynnai rhywun i’m rhieni pam mynd i’r pentref, yr ateb fyddai, ‘Rhaid pasio’r pistyll i’r ffynnon i gael dŵr glan’.

Edrych i lawr i Gwm Prysor o wely'r rheilffordd ym mlaen y Cwm. llun Paul W.

Cofiaf un nos Sul mynd i’r capel a’r newydd gawsom oedd bod Rhyfel Mawr 1914 wedi torri allan; ac roeddynt yn galw’r milwyr o’r gwersyll a oedd ger Rhiwgoch.

Trwy ein bod gryn bellter o’r Traws a’r ysgol ddyddiol rhaid oedd aros yn y pentref o fore Llun tan ddydd Gwener. Gyda gwraig weddw a’i merch Lowri y byddem yn aros ac er inni gael pob tegwch byddem yn falch iawn o weld nos Wener yn dod er mwyn cael mynd adref.

Gan ein bod yn byw ger afon Prysor, doedd yr un diwrnod yn mynd heibio yn yr haf heb inni fynd i sgota dwylo, neu hel llus yn y Garn, hel cnau ac eistedd yn y fan a’u torri efo carreg. Byddem yn helpu hefyd efo’r gwair, 'nôl y ceffylau a’u reidio at y tŷ heb na ffrwyn na dim yn eu pennau. Car llusg a fyddai gennym yn cario gwair. Doedd dim son am dractor yn y dyddiau hynny.

Nid oedd golau trydan chwaith, ond lamp olew annwyl a channwyll frwyn.  Byddwn wrth fy modd yn gwylio fy mam yn gwneud y canhwyllau.  Byddai rhaid casglu’r pabwyr yn gyntaf, plisgio wedyn a gadael rhyw un plisgyn heb ei bilio.  Wedyn twymo saim dafad mewn padell uwchben y tan, ac yna trochi’r canhwylla’ bob yn un yn y saim a’u hongian i sychu. Byddai fy nhad yn darllen llawer yng ngolau’r gannwyll frwyn.
--------------------------------------

Yn ogystal â rhifyn Medi '87, ymddangosodd yr erthygl yn llyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’ ac wedyn yn rhifyn Tachwedd 2016, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.