Ffermydd Bro Ffestiniog -7

Parhau â chyfres Les Darbyshire; y tro hwn, cylchoedd Cwm Prysor a Llyn Traws

Mae nifer o ffermydd wedi eu lleoli o gwmpas y ffordd newydd i’r Bala - sef yr A4212. 
Yn cychwyn o gyfeiriad Traws, ac ar y dde i’r ffordd cawn Wern Gron (neu Pandy - ar lafar),  Tŷ’n y Carneddau, Tŷ’n y Griafolen, Penybryn, Hafod Wen,  Caerhingylliad, Nant y Frwydr – neu Nant Fudr ar lafar, a Dolhaidd. Ar yr ochor chwith i’r ffordd mae ffermydd Pant Mawr, Cae Glas, Glan Llafar, Bryn Heulog, Fad Filltir,  Dôl Prysor, Hendre Bryn Crogwydd a Blaen Cwm  (tŷ preifat yn awr).

Edrych i lawr am Gwm Prysor o flaen y cwm. (Llun -Paul W)

Mae hanes difyr i rai o’r ffermydd yma. Cyhoeddodd yr Athro Syr Ifor Williams lyfryn yn 1942 - Enwau Lleoedd' - a chawn eglurhad ar yr enw Dôl Prysor - ‘Prys’ yn golygu llwyn neu llwyni, ac ‘Or’ yn golygu nifer neu gasgliad. Ystyr Dôl Prysor felly ydi dôl â nifer o lwyni yn tyfu ynddo. Cawn hefyd hanes am Fad Filltir -mul oedd ganddynt i droi y werthyd i gorddi. Hefyd bu i Glan Llafar rannu y ffarm yn ddwy ac adeiladwyd tŷ ffarm newydd, sef Bryn Heulog.

Ar yr ochor ddwyreiniol i Afon Gain, yng Nghwm Dolgain, ceir olion dwy ffarm - sef Dôlmynach a Dôlmynach Uchaf - dywedir iddynt fod â chysylltiad ag Abaty Cymer, Llanelltyd; hefyd fe welir adfeilion hen ffarm Yr Alltwen.

Bu y diweddar David Tudor yn byw yn Nant y Frwydr ac ʼroedd yn enwog am ei fuches o wartheg duon. Dyma’n ôl y sôn lle bu ymladd rhwng dynion Llawrplwyf a Chwm Prysor.

Mae llawer o enwau eraill yn gysylltiedig â’r Cwm, ond dydw i ddim yn sicr o’u lleoliad. Dyma rai - Y Gors, Cae Gwair, Tanrallt, Darngae. Hwyrach bod rhai o ddarllenwyr Llafar Bro yn gwybod eu hanes, yn ogystal ag enwau ffermydd eraill nad wyf wedi eu crybwyll yn yr erthygl.

Awn eto at Bont Prysor yn Nhrawsfynydd ac ymuno â ffordd yr A470 a mynd i gyfeiriad Dolgellau, a dilyn y ffermydd ar yr ochor dde, gan gychwyn gyda ffermydd yng Nghwm Cefn Clawdd, sef Foty Graig Wian, Wern Uchaf, Wern Bach, Cefn Clawdd, Tŷ Cerrig a Tŷ’n Drain - a gollodd beth tir  i’r llyn.

Ar ochor orllewinol i’r llyn, cawn amrhyw o ffermydd sef - Cae Adda, Cae Rhys, Ffridd Wen, Tŷ’n Twll, Moelfryn Uchaf ac Isaf a Coed Rhygyn.

Dyma restr o’r ffermydd sydd o dan y dŵr fel y cefais gan John Gwyn Davies, y Goppa:

Brynwy,  Tŷ’n Ddôl,  Llwyn Derw a Pandy’r  Ddwyryd, ond fe roddir ychwaneg yn y llyfryn ‘Hanes Bro Trawsfynydd’ sef - Gwndwn, Moel Fryn, Brynhir, Llennyrch a rhan o dir Cefngellgwm.

Awn yn ôl i Dŷ’n Drain, ond  cyn dechrau, cawn ychydig o hanes y ffarm. Mae Ellen Davies, Tŷ’n Drain wedi crynhoi ar bapur beth o hen hanes y ffarm:

“Mae’r ffarm yn 132 acer ac yn cadw o gwympas dau gant o ddefaid a rhyw dri deg o wartheg, gydag ychydig o ieir a mochyn yn yr hen ddyddiau. Byddent yn tyfu tatws, moron a llysiau eraill. Hefyd roeddynt yn plannu llond cae o flaen y tŷ  -ynghyd â bresych er mwyn eu rhoi i’r gwartheg. Pan fu i’r CEGB (Bwrdd Cynhyrchu Trydan) agor canal yn 1956-57, bu hynny’n rhwystr i amryw bethau. Roedd ganddynt ddŵr a thrydan yn y ffarm cyn hynny ond fe stopiwyd am gyfnod o’r herwydd. Bu’r Americanwyr yn gwersylla ar y ffarm adeg yr Ail Ryfel Byd yn barod  at ‘D Day’. Roeddynt  yn rhannu anrhegion megis sigarenau a siocled ac yn y blaen.” 

Diolch i Ellen  am y wybodaeth.  Roedd y Teulu Davies yn denantiaid Tŷ’n Drain ers  llawer blwyddyn cyn i’r CEGB roi caniatad iddynt ei brynu.
-------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Gorffennaf 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (
rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ffermydd Bro Ffestiniog -5

Plwyf Trawsfynydd -gan Les Darbyshire

Dyma’r plwyf mwyaf yn yr hen Sir Feirionnydd. Mae’n naw milltir o hyd, yn wyth milltir o led  gydag arwynebedd o 25,000 o aceri. Mae’r pentre ei hun yn wyth gant o droedfeddi yn uwch na’r môr. Hen enw’r plwyf oedd Llanednowain, ac ʼroedd Ednowain yn bennaeth ar un o Bymtheg Llwyth Gwynedd yn ystod teyrnasiad Gruffydd ap Cynan.
              
Diddorol a phwysig yw’r ddau lyfryn gan Merched y Wawr, Trawsfynydd sef “Hanes Bro Trawsfynydd” a gyhoeddwyd yn 1973 a 2012. Ceir llawer o hanesion  a ffeithiau diddorol yn dangos ymchwil trylwyr.

Er mai bachgen o ʼStiniog ydwyf, mae gennyf gariad at Traws. ʼRoedd fy Nain ar ochor fy Mam yn dod o’r pentre, a chysylltiad â ffarm Glan Llafar, a theulu Madog House. Cefais amser difyr yn gweithio yn yr hen gamp milwrol ym Mronaber a dod i adnabod cymeriadau’r fro. Mae cof gennyf o rai a oedd yn gweithio yn y ‘camp’, sef Ellis Jones (saer) a oedd yn ‘general foreman’ yno,  Moss Gwynfryn (saer), Ned Morris, Dick Meredith a’i frawd Oliver,  Harold Rees, Dick O’Neill (plymar), Dafis, Ifan Barbwr (saer maen), Jack Menyn (saer maen) ac Ifans (plastrwr). Bum yn gweithio i Gwmni John Laing  ar y gwaith o godi argae ochr Ffridd Bryn Coch i’r llyn. Wedyn ymunais fel swyddog ar Gyngor Deudraeth ac ʼroedd Traws yn rhan o fy nhiriogaeth, ac un o’m dyletswyddau oedd cysylltu’r pentre gyda dŵr o Lyn Cain, a hefyd goruchwilio adeiladu y stâd dai.

Pleser hefyd oedd adnabod rhai o blant y pentre a oedd gyda mi yn y Central ac Ysgol Sir Ffestiniog - Dei Powel, John Iscoed, Caradog, Dennis a Gwyn PC, a’r genod -  Ann, Megan, Doris a Doreen a thrwy hyn oll yn rhoddi i mi affinedd â Traws.

Mae rhif ffermydd a thyddyndod y cylch bron yn amhosib i’w rhestru heddiw, gan fod cymaint wedi eu dymchwel neu wedi eu boddi dan ddŵr y llyn. Cuddiwyd eraill  gan y Comiswn Coedwigaeth - heb sôn  am y ffermydd a gollwyd trwy i’r tir gael ei gymryd drosodd gan yr Adran Filwrol Brydeinig.

Edrych tua'r Rhinogydd o ochrau'r Feidiol. Llun- Paul W

ʼRwyf yn diolch i’r cyfeillion sydd wedi rhoi cymorth i gasglu enwau y ffermydd, ond yn wybyddus iawn bod rhai enwau heb eu cynnwys a hefyd bod rhai tyddynnod wedi eu henwi yn anghywir. Buaswn yn falch am unrhyw wybodaeth i gywiro hyn.

Yn ei e-bost ataf, mae Ieuan Tomos o Jerusalem, Llawrplwyf, sydd hefyd yn ysgrifennydd Cangen Meirionnydd o Gymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd, yn datgan fel hyn:

“Dyma restr o dai a ffermydd oedd yn ymddangos yng Nghyfrifiad 1911, ond bellach yn wag neu yn furddunod. Hefyd yng Nghwm Greigddu, ond ym mhlwy Llanbedr ʼroedd Grugle, Dolwen a Greigddu Isaf (Greigddu Ganol oedd y tŷ sydd yn cael ei alw yn Greigddu Isaf ʼrwan). ʼRoedd Hafod Gau ym mhlwyf Llanenddwyn.”

Mae Ieuan wedi rhestru dros ugain o enwau, ond rhaid i mi gyfaddef nad wyf yn gwybod lle’r oedd pob un ohonynt! Dyma’r rhestr:

Hafoty Bach, Tai Cynhaeaf, Alltwyd, Tŵr Maen, Llwyn Derw, Islaw’r Coed, Brynrwy,   Tynddôl, Tŷ’r Plwy, Eden View, Greigddu Uchaf, Penrhos, Hafod Gynfal, Foty Graig Wïon, Wern Bach, Gwndwn, Bryn Hir, Cae Cyrach, Penmaen, Penybont, Plas Tyddyn Gwladus a  Ffactory.

Mae pont dros Afon Prysor yn Traws i bob pwrpas yn cysylltu â phum ffordd. Y mae’n cysylltu â’r pentref ac yn ymylu â’r A487 sydd â mynediad i Ffestiniog a Dolgellau. Ddim yn bell o’r bont mae ffordd heibio Fron Oleu yn arwain i Bryn Goleu, Yr Ysgwrn a Bodyfuddau - a hon oedd yr hen ffordd i Gwm Prysor.

ʼRoedd Fron Oleu yn gysylltiedig â’r milwyr Prydeinig a ddaethai i’r ardal i ymarfer - hynny tua 1906. ‘Roedd ei chaeau yn llenwi gyda phebyll, bach a mawr. Hwyrach i’r Swyddfa Ryfel brynu ffarm Rhiw Goch ym Mronaber ac fe ddywedir i’r tiriogaeth, yn y cylch yna, fod yn un o’r rhai gorau’n y wlad i hyfforddi milwyr. Mae’r Ysgwrn yn adnabyddus i bawb oherwydd Hedd Wyn a’r Gadair Ddu a’i farwolaeth yng ngwlad Belg.  Da bod yr hen ffarm bellach yn eiddo i’r Parc Cenedlaethol ac wedi ei haddasu ar gyfer arddangosfa i’r cyhoedd.

Yn nherfyn y ffordd bresennol mae ffarm Bodyfuddau. Dyma lleʼr oedd cronfa ddŵr Traws. Mae hanes diddorol am un o feibion Bodyfuddau, sef yr offeiriad enwog - yr Esgob Humphrey Lloyd (1618-1688). Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle bu iddo raddio. Bu yn ficer yn Rhiwabon ac fe’i dyrchafwyd yn Ganon yn Esgobaeth Llanelwy. Enillodd radd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn 1673 ac fe’i cysegrwyd ef yn Esgob Bangor. Bu iddo farw yn 1688 ac mae ei enw a’r dyddiad 1687 wedi eu cerfio ar glychau’r Gadeirlan. Anodd deall heddiw sut y llwyddodd mab ffarm mewn man mor unig o ran lleoliad ac o fro lle’r oedd addysg yn brin, fynd i goleg a graddio.  Mae’n rhaid ei edmygu’n fawr.

Yn y chwedegau bum yn gysylltiedig â’r gronfa ym Modyfuddau, a phan oedd y gweithwyr yn gosod pibellau newydd, fe ddaeth person ataf a gofyn inni fod yn ofalus o ffos oedd wedi bod yn fater cyfreithiol yn yr Uchel Lys. Er holi yn ddiweddarach nid oes neb yn cofio am hyn, na pha ffermydd oedd wedi mynd â’r mater yno. Byddai’n diddorol pe buasai’r hen hanes yma’n dod i’r golwg eto.
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).