Atgofion Llwyncrwn

Ail bennod Gretta Catwright.

Daeth datblygiadau i’r ardal, agor y rheilffordd o’r Bala i Flaenau Ffestiniog yn 1883, trwy dir Llwyncrwn, ac yna cronni’r afon Prysor i wneud y llyn a gorsaf bŵer i greu trydan yn 1928. Pryd hynny, roedd peth o’r tir yn eiddo Stâd Wood, pryd y prynodd fy nhad y tir at Islyn a daeth ffordd newydd drwy’r tir o Drawsfynydd tua Gellilydan. Dim hon oedd yr unig ffordd drwy’r tir, un gangen o’r ffordd Rufeinig yn mynd trwodd am Penstryd, o Domen y Mur, a’r llall, Sarn Helen eto drwy gaeau Pant Selar o Domen y Mur am Gastell Prysor.

Roedd terfynau fferm Llwyncrwn yn amlwg. I’r de, afon Islyn yn llifo o waith Aur Bwlch y Llu, Doldinas (Roberts), Bwlch Gwyn (Robert Jones) i lawr am Dyddyn y Felin (Thomas Griffith) a Goppa (John Jones). Roedd Ceunant Coch yn derfyn i’r gogledd, gyda Coedcaedu (Hugh Jones a’r teulu) a’r olion Pabyddol, ac yna Tomen y Mur (Gwynfor Williams yn ffermio yn fwy diweddar). Mae'r llyn i’r gorllewin, a chofiwn enwau rai o’r ffermydd a aeth o dan y llyn a’i donnau, Bryn Rwy, Bryn Hir a Ty’n Ddôl.

Dros y ffridd i’r dwyrain roedd tyddyn Tŷ’r Mynydd lle y magwyd 13 o blant gan Tom a Lizzie Williams. Cafwyd chwarel lechi Braich Du, a chofiaf Hugh Thomas o Riwlas, Bangor a Glyn Williams yn enedigol o Lanfair, yn gweithio yna. Dod ar y bws fore Llun, lletya yn Llwyncrwn, a mynd adref ar y bws ar fore Sadwrn. Mae byngalo ar y ffordd i mewn i Harlech wedi ei doi gyda llechi o’r chwarel.

Enwau digon cyffredin oedd ar y caeau yn cynnwys Cae Lloi, Llechwedd, Cae Dan Tŷ, Cae Eithin. Roedd Ffridd Pennau Moelion lle y deuai Ned Thomas, Coed Rhygun a gweithwyr i dorri mawn. Hon yn grefft arbennig, gosod y mawn ar wyneb y ffôs a dorrwyd i’w sychu cyn eu cario a’u gosod yn drefnus yn y sied mawn yn danwydd at y gaeaf.

Tŷ fferm chwe llofft gyffredin oedd Llwyncrwn, gyda chegin fyw fawr ble roedd dwy ddresel, dau gloc mawr, cwpwrdd tridarn, setl a’r cadeiriau a byrddau arferol, y piano a’r grât gyda phopty a boiler a’r tân yn eu cynhesu. Yn y parlwr, roedd cwpwrdd gwydr ble cedwid y gwin mwyar duon, ac organ a fyddai fy nhad yn ei chwarae. Cwpwrdd cornel yn y parlwr bach a’r bwtri cefn. Pob cysur wrth olau lamp neu gannwyll, nes daeth y ‘generator’ i oleuo’r tŷ.

Diolch am gael treulio fy nyddiau cynnar ar ei aelwyd hapus a chroesawgar bob amser gyda’m teulu mewn mangre mor fendigedig a chael eu mwynhau.

Fel yr ysgrifennodd O. M. Edwards:

‘Mae i bob bryn ei hanes,
Ac i bob ardal ei hanes...’

Ac ychwanegaf innau... ‘Ei hatgofion’.
--------------------------------

Pennod 1

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.

(Heb y llun, gan Paul W)

Atgofion Llwyncrwn

Hanes y fferm a'r gymuned gan Gretta Cartwright

Llwyncrwn oedd fy nghartref, ffermdy a adeiladwyd yn 1696 (mae’r dyddiad ar y tŷ) yng Nghwm Islyn ym mhlwyf Trawsfynydd. Magwyd fy nhad yn Llwyncrwn, mab ieuengaf Hugh a Jane Jones (genedigol o Bennant, Ysbyty Ifan), gyda Hugh, Jane Catherine, Robert a Margaret yn y teulu. Evan Williams oedd yn ffermio Llwyncrwn yn y rhan gyntaf o’r 1800au, ond daeth salwch i’r wlad ac i’r teulu, a rhaid oedd iddynt roi'r gorau i ffermio.

Fy hen daid Hugh Jones a roddodd gychwyn i’m taid yn Llwyncrwn. Deallaf mai ef adeiladodd y Cross Foxes yn y pentref. Gwerthodd dir i adeiladu Capel y Bedyddwyr, Salem (1873) ac i’r fynwent, gan gadw llain o dir ar gyfer mynwent teulu Llwyncrwn.

Yn Llwyncrwn bu fy nhad gydol ei oes. Priododd Mary Edwards o Gaecoch, Rhydymain yn 1912, a finnau yn chwaer fach i Hugh, Mari, Dafydd a Jean. Yna daeth Haf, a dychwelodd Mari o’r Blaenau wedi i John ei gŵr ymuno â’r fyddin ar ddechrau’r rhyfel, i fagu Ian a Mair yn Llwyncrwn nes y daeth John adref. Ddechrau’r rhyfel, daeth Les atom yn ‘evacuee’ o Lannau Mersey, a bu gyda ni, yn un o’r teulu am dros bum mlynedd. Gwasanaethodd John yng Ngogledd Affrica a thra yno cyfarfod y Parch Elwyn Hughes a oedd yn ‘Padre’ yno. Roedd yn fab i’r Parch Dafydd Hughes a fuodd yn weinidog ar Moriah, Traws am flynyddoedd cyn symud i’r Port at ei ferch Aledwen. Byddai yn dweud iddo gael newyddion am Traws 'via North Africa'! Mor bwysig oedd y ‘wireless’ yn y dyddiau hynny -  cael gwybod am symudiadau'r rhyfel tua’r Eidal. Rhaid oedd gofalu fod y ‘wet battery’ wedi cael ei wefru yn rheolaidd gan Peter Williams yn y pentref.
 
Roedd trefn ar wythnos fy Mam. Golchi a chadw dillad dydd Sul ar ddydd Llun, sychu a smwddio dydd Mawrth. Cyn dyfodiad y ffatri laeth yn Rhydymain roedd y diwrnod corddi yn bwysig: y faedda fawr yn cael ei throi gan yr olwyn ddŵr. Rhaid oedd pobi digon o fara am yr wythnos, a hynny yn y popty brics tu allan, tynnu’r coediach allan pan fyddai yn ddigon poeth i’r bara fynd i mewn, ac ambell dorth o fara brith. Rhaid oedd coginio ar gyfer y gweision a'r teulu, glanhau a pharatoi ar gyfer y Sul.

Fferm gymysg oedd Llwyncrwn, yn rhan o stâd Tregaian, Ynys Môn, ac yn cynnwys tir Dolbelydr ac Islyn pan oeddent ar wahân. Roedd gwartheg stôr a godro dan ofal Owen Lloyd, ceffylau gyda Dic Brynre yn eu gofal, a defaid mynydd Cymreig yn pori ar eu cynefin tua Chraig Wen. Rhaid oedd bwydo’r lloi, y moch, yr ieir a’r gwyddau heb anghofio’r cathod a’r cŵn.

Yn ystod y flwyddyn, deuai Mr Harry Kimbell o Northampton i aros yn y ‘Ship’ yn Nolgellau, a fy nhad yn mynd ag ef o gwmpas i brynu gwartheg a’u cludo mewn tryc o orsaf Dolgellau i’w gartref. Roedd y ceffyl yn hanfodol ar bob fferm cyn dyfodiad y ‘Fergie bach’. Yn y gwanwyn rhaid oedd aredig y tir yn barod at ei hadu gyda’r ffidil, y ceffyl yn tynnu’r aradr i ni edmygu'r rhesi syth cyn y llyfnu. Prysurdeb y cynhaeaf ddoi wedyn, hogi'r cyllyll, ceffyl wrth y peiriant torri gwair, a gwneud hyn yn aml yn gynnar yn y bore cyn gwres y dydd. Rhaid oedd troi'r gwair i’w gyneua yn barod i’r gweithwyr ei dyrru ar ôl cael ei rhannwch gan y peiriant a’r ceffyl. Llwytho'r car llusg, a cheffyl yn ei dynnu, a’i ddadlwytho i’r sied yn ymborth i’r anifeiliaid dros y gaeaf.

Tua diwedd Medi i Hydref byddai’r ŷd yn barod i’w dorri a’i ollwng o’r peiriant yn ysgubau, a’r gweithwyr yn eu gosod gyda’i gilydd dros y cae i sychu, a’r ceffyl eto yn eu cludo i’r ysguboriau.
Tua Gŵyl Diolchgarwch fyddai adeg codi tatws, dilyn yr aradr a’r ceffyl i gael y tatws i’r wyneb, a gobeithio cael tywydd braf i’w casglu gyda help o’r pentref. Ymborth ar hyd y gaeaf nes daw tymor y tatws newydd.

Nid ceffylau gwedd oedd yr unig rai yn Llwyncrwn. Ar y ffridd roedd rhyw ddwsin o ferlod mynydd. Mor hardd oedd eu gweld yn carlamu dros y bryniau. Hefyd ar y ffridd roedd grows, ac ar adegau gwelwyd y byddigions yn dod i’w hela.

Roedd dyddiadau pwysig eraill ar galendr y fferm. Diwrnod dyrnu, a dyddiau cneifio pan fyddai’r cymdogion o’r ffermydd cyfagos yn dod i roi help – dyna oedd y drefn, sef helpu ei gilydd, a bwyd arbennig i bawb. Roedd Mrs Roberts, Bryngoleu, yn dod i helpu Mam i wneud digon o fara ceirch am y tymor, rhai brau a rhai ar gyfer briwas a siot.

(i’w barhau)
-----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2018, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.
(Heb y llun, gan Paul W)

Ffermydd Bro Ffestiniog -7

Parhau â chyfres Les Darbyshire; y tro hwn, cylchoedd Cwm Prysor a Llyn Traws

Mae nifer o ffermydd wedi eu lleoli o gwmpas y ffordd newydd i’r Bala - sef yr A4212. 
Yn cychwyn o gyfeiriad Traws, ac ar y dde i’r ffordd cawn Wern Gron (neu Pandy - ar lafar),  Tŷ’n y Carneddau, Tŷ’n y Griafolen, Penybryn, Hafod Wen,  Caerhingylliad, Nant y Frwydr – neu Nant Fudr ar lafar, a Dolhaidd. Ar yr ochor chwith i’r ffordd mae ffermydd Pant Mawr, Cae Glas, Glan Llafar, Bryn Heulog, Fad Filltir,  Dôl Prysor, Hendre Bryn Crogwydd a Blaen Cwm  (tŷ preifat yn awr).

Edrych i lawr am Gwm Prysor o flaen y cwm. (Llun -Paul W)

Mae hanes difyr i rai o’r ffermydd yma. Cyhoeddodd yr Athro Syr Ifor Williams lyfryn yn 1942 - Enwau Lleoedd' - a chawn eglurhad ar yr enw Dôl Prysor - ‘Prys’ yn golygu llwyn neu llwyni, ac ‘Or’ yn golygu nifer neu gasgliad. Ystyr Dôl Prysor felly ydi dôl â nifer o lwyni yn tyfu ynddo. Cawn hefyd hanes am Fad Filltir -mul oedd ganddynt i droi y werthyd i gorddi. Hefyd bu i Glan Llafar rannu y ffarm yn ddwy ac adeiladwyd tŷ ffarm newydd, sef Bryn Heulog.

Ar yr ochor ddwyreiniol i Afon Gain, yng Nghwm Dolgain, ceir olion dwy ffarm - sef Dôlmynach a Dôlmynach Uchaf - dywedir iddynt fod â chysylltiad ag Abaty Cymer, Llanelltyd; hefyd fe welir adfeilion hen ffarm Yr Alltwen.

Bu y diweddar David Tudor yn byw yn Nant y Frwydr ac ʼroedd yn enwog am ei fuches o wartheg duon. Dyma’n ôl y sôn lle bu ymladd rhwng dynion Llawrplwyf a Chwm Prysor.

Mae llawer o enwau eraill yn gysylltiedig â’r Cwm, ond dydw i ddim yn sicr o’u lleoliad. Dyma rai - Y Gors, Cae Gwair, Tanrallt, Darngae. Hwyrach bod rhai o ddarllenwyr Llafar Bro yn gwybod eu hanes, yn ogystal ag enwau ffermydd eraill nad wyf wedi eu crybwyll yn yr erthygl.

Awn eto at Bont Prysor yn Nhrawsfynydd ac ymuno â ffordd yr A470 a mynd i gyfeiriad Dolgellau, a dilyn y ffermydd ar yr ochor dde, gan gychwyn gyda ffermydd yng Nghwm Cefn Clawdd, sef Foty Graig Wian, Wern Uchaf, Wern Bach, Cefn Clawdd, Tŷ Cerrig a Tŷ’n Drain - a gollodd beth tir  i’r llyn.

Ar ochor orllewinol i’r llyn, cawn amrhyw o ffermydd sef - Cae Adda, Cae Rhys, Ffridd Wen, Tŷ’n Twll, Moelfryn Uchaf ac Isaf a Coed Rhygyn.

Dyma restr o’r ffermydd sydd o dan y dŵr fel y cefais gan John Gwyn Davies, y Goppa:

Brynwy,  Tŷ’n Ddôl,  Llwyn Derw a Pandy’r  Ddwyryd, ond fe roddir ychwaneg yn y llyfryn ‘Hanes Bro Trawsfynydd’ sef - Gwndwn, Moel Fryn, Brynhir, Llennyrch a rhan o dir Cefngellgwm.

Awn yn ôl i Dŷ’n Drain, ond  cyn dechrau, cawn ychydig o hanes y ffarm. Mae Ellen Davies, Tŷ’n Drain wedi crynhoi ar bapur beth o hen hanes y ffarm:

“Mae’r ffarm yn 132 acer ac yn cadw o gwympas dau gant o ddefaid a rhyw dri deg o wartheg, gydag ychydig o ieir a mochyn yn yr hen ddyddiau. Byddent yn tyfu tatws, moron a llysiau eraill. Hefyd roeddynt yn plannu llond cae o flaen y tŷ  -ynghyd â bresych er mwyn eu rhoi i’r gwartheg. Pan fu i’r CEGB (Bwrdd Cynhyrchu Trydan) agor canal yn 1956-57, bu hynny’n rhwystr i amryw bethau. Roedd ganddynt ddŵr a thrydan yn y ffarm cyn hynny ond fe stopiwyd am gyfnod o’r herwydd. Bu’r Americanwyr yn gwersylla ar y ffarm adeg yr Ail Ryfel Byd yn barod  at ‘D Day’. Roeddynt  yn rhannu anrhegion megis sigarenau a siocled ac yn y blaen.” 

Diolch i Ellen  am y wybodaeth.  Roedd y Teulu Davies yn denantiaid Tŷ’n Drain ers  llawer blwyddyn cyn i’r CEGB roi caniatad iddynt ei brynu.
-------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Gorffennaf 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (
rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ffermydd Bro Ffestiniog -6

Parhau â chyfres Les Darbyshire, efo ail ran Plwyf Trawsfynydd.

Mae’r hen ffordd o’r Traws i Lanuwchlyn yn llawn o ffermydd diddorol a hanesyddol  i fyny i Benstryd.

Cychwynwn eto o hen bont Traws a mynd at y fferm gyntaf sydd ar y ffordd yma sef  Rhyd y Felin, a wedyn ymlaen i Dŷ’n Llyn, Tŷ’n Rhos, Derwgoed, Bryn Llefrith, Tyddyn Bach, Plas Capten, Gilfach Wen a Phenstryd. Dwy fferm arall  gyfagos ydi Rhiw Goch ac Adwy Goch. Mae’n rhyfedd fel mae hen enwau’r ffermydd yn cael eu llefaru, maent yn fiwsig i’r glust  ac mae mwyafrif ohonynt yn disgrfio natur y cylch neu eu lleoliad. Ond erbyn hyn, mae ystyr gwreiddiol yr enwau bron a’u colli. Cymerwn fel esiampl Brynllefrith. Dywedir bod carreg ateb yn ffridd y ffarm, a bod rhith ynglŷn â phob llef yno: LLEF- RITH.                     

Diddorol yw hanes ffarm Plas Capten. Yr hen enw arni oedd Gelli Iorwerth. Newidwyd yr hen enw pan wnaeth Capten John Morgan etifeddu’r ffarm. Roedd y Capten yn hannu, ar ochor ei fam, o deulu Llwydiaid Rhiw Goch. Swyddog ym myddin Siarl y Cyntaf oedd, ac yn ei gefnogi yn ystod y Rhyfel Cartef. Pan drechwyd byddin Siarl, bu rhaid i’r Capten ddianc a daeth i Gelli Iorwerth. Ond nid oedd yn ddigon diogel yno a bu rhaid iddo ymguddio mewn ogof. Ymgeleddwyd ef gan wraig a oedd yn byw yn ffermdy Wern Gron. Gelwir yr ogof gan rai yn ‘Siambr y Capten’, neu yn briodol ‘Carreg yr Ogof.’  Bu’n llechu yn yr ogof i ddianc oddi wrth filwyr Cromwell, a oedd am ei waed.  Bu iddynt wybod lle’r oedd a gorchmynwyd ef i ildio a rhoi ei hun o flaen y maen, ac fe’i saethwyd yn farw yn y fan ar lle.

Diddorol fel mae hanes yn ail adrodd ei hun - yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe ollyngodd awyren o’r Almaen un-ar-ddeg o fomiau rhwng Tomen y Mur a Phlas Capten a disgynnodd tair ohonynt yn Wern Gron, ond y bobl leol yn ddiolchgar nad oedd dim difrod wedi ei wneud!

Bedd Porus, dafliad carreg o Benstryd (llun Paul W)

Mae cylch Penstryd yn ddistaw y dyddiau yma. Dim ond fferm fach a’r capel sy’n aros, a diolch fod drws y capel yn dal yn agored. Yn ei fri ’roedd y pentre’n llawn bwrlwm o weithgareddau. Ar wahân i’r fferm, roedd Penstryd yn fan pwysig o ran trafnidiaeth. Cyfarfyddai pedair cangen o’r ffordd Rufeinig yn Mhenstryd, sef un i Ddolgellau, un i Harlech, un i Domen y Mur ac un i Lanfachreth. Mae enw Penstryd yn dod o’r cyfnod Rhufeinig - y gair ‘Stryd’  yn dod o’r gair ‘Strata’, sef ffordd Rufeinig wedi ei phalmantu ac i ddangos lleoliad, y gair ‘Pen’ i arwyddo bod y ffordd wedi cyrraedd ei brig.     

Roedd Penstryd yn bentre ar ben ei hun a thai gweithwyr i’r rhai oedd yn gweithio yn y mân-weithfeydd ar y bryniau cyfagos. Roedd Penstryd yn nodedig am ei gofaint, yma y gwnaethpwyd miloedd o glipiau neu bedolau gwartheg. Byddai llanciau cryfion yn cwympo’r gwartheg ar y gwastadedd a llu o ofaint yn eu pedoli cyn eu cychwyn i ffeiriau yn Swydd Gaint ac Essex. Mae’n werth nodi enw fferm gyfagos, er ei bod ym mhlwyf Llanfachreth, sef ffarm Dolgefeiliau - a oedd hefyd yn lleoliad i bedoli gwartheg – tybed a oedd cystylltiad rhyngddi â  gofaint Penstryd? Tybed ai ym Mhenstryd oedd y pedolau’n cael eu gwneud ond yn cael eu gosod yn Nolgefeiliau, trwy bod y ffarm honno yn ymyl Afon Eden a digonedd o ddŵr ynddi i ddyfrhau’r holl anifeiliaid a bod digonedd o borfa dda iddynt? Roedd hi’n daith o ryw dair milltir i’r gofaint o Benstryd i Ddolgefeiliau.

Rhiw Goch – dyma un o’r ffermydd hanesyddol mwyaf pwysig yn y fro. Bu teulu’r Llwydiaid yn berchen y plasdy yn ystod y 15fed, 16eg, a’r rhan fwyaf o’r 17eg ganrif. Nid oes cofnod o bryd yr adeiladwyd y tŷ. Roedd y Llwydiaid  yn bobl pwysig ym Meirionnydd, yn ddisgynyddion o Owain Gwynedd. Bu Robert Lloyd yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1586 a 1601, a bu hefyd yn Uchel Siryf ar bedwar achlysur.

Ym 1577, ganwyd John Roberts, y merthyr, yn Rhiw Goch. Magwyd ef yn brotestant yn Eglwys Sant Madryn, y Traws, ond trodd at yr hen grefydd babyddol a dod yn fynach. Cafodd ei addysg yn Ffrainc. Bu’n gweithio’n ddirgel yn Ffrainc, ac ef oedd y mynach cyntaf i ddychwelyd ar ôl i Harri VIII ddiddymu’r mynachlogydd, a hynny’n gyfrinachol. Adnabuwyd ef gan yr awdurdod Prydeinig fel drwgweithredwr ac roedd ysbïwyr yn ei wylio. Fe’i daliwyd, ac er iddo gael cyfle i ddianc, fe arhosodd i fynd gerbron y llys, pryd y dyfarnwyd ef yn euog o deyrnfrawdwriaeth. Cafodd ei grogi, ei ddadberfeddu a’i chwarteru  ar y 10fed o Ragfyr 1610.    

Gwynfendigwyd John Roberts ym 1929 a chanoneiddwyd ef ym 1970 gan y Pâb John Paul VI.  Bellach, gallwn ddweud fod un o blant y Traws wedi ei anrhydeddu’n Sant!

Mae llawer o wŷr amlwg wedi bod yn byw yn Rhiw Goch ers y cyfnod yna,  a bu’r ffermdy’n ffynnu tan ddechrau’r ganrif diweddaf pan ei phrynwyd  gan y Swyddfa Rhyfel ac addasu’r tŷ i fod yn ‘Officer's Mess’. Tua 1956, fe’i prynwyd gan Mrs Sally Snarr, Cross Foxes, Traws a’i addasu fel gwesty. Roedd gŵr Mrs Snarr yn ringyll a chogydd yn Rhiw Goch adeg yr Ail Ryfel Byd.
------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Mehefin 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ffermydd Bro Ffestiniog -5

Plwyf Trawsfynydd -gan Les Darbyshire

Dyma’r plwyf mwyaf yn yr hen Sir Feirionnydd. Mae’n naw milltir o hyd, yn wyth milltir o led  gydag arwynebedd o 25,000 o aceri. Mae’r pentre ei hun yn wyth gant o droedfeddi yn uwch na’r môr. Hen enw’r plwyf oedd Llanednowain, ac ʼroedd Ednowain yn bennaeth ar un o Bymtheg Llwyth Gwynedd yn ystod teyrnasiad Gruffydd ap Cynan.
              
Diddorol a phwysig yw’r ddau lyfryn gan Merched y Wawr, Trawsfynydd sef “Hanes Bro Trawsfynydd” a gyhoeddwyd yn 1973 a 2012. Ceir llawer o hanesion  a ffeithiau diddorol yn dangos ymchwil trylwyr.

Er mai bachgen o ʼStiniog ydwyf, mae gennyf gariad at Traws. ʼRoedd fy Nain ar ochor fy Mam yn dod o’r pentre, a chysylltiad â ffarm Glan Llafar, a theulu Madog House. Cefais amser difyr yn gweithio yn yr hen gamp milwrol ym Mronaber a dod i adnabod cymeriadau’r fro. Mae cof gennyf o rai a oedd yn gweithio yn y ‘camp’, sef Ellis Jones (saer) a oedd yn ‘general foreman’ yno,  Moss Gwynfryn (saer), Ned Morris, Dick Meredith a’i frawd Oliver,  Harold Rees, Dick O’Neill (plymar), Dafis, Ifan Barbwr (saer maen), Jack Menyn (saer maen) ac Ifans (plastrwr). Bum yn gweithio i Gwmni John Laing  ar y gwaith o godi argae ochr Ffridd Bryn Coch i’r llyn. Wedyn ymunais fel swyddog ar Gyngor Deudraeth ac ʼroedd Traws yn rhan o fy nhiriogaeth, ac un o’m dyletswyddau oedd cysylltu’r pentre gyda dŵr o Lyn Cain, a hefyd goruchwilio adeiladu y stâd dai.

Pleser hefyd oedd adnabod rhai o blant y pentre a oedd gyda mi yn y Central ac Ysgol Sir Ffestiniog - Dei Powel, John Iscoed, Caradog, Dennis a Gwyn PC, a’r genod -  Ann, Megan, Doris a Doreen a thrwy hyn oll yn rhoddi i mi affinedd â Traws.

Mae rhif ffermydd a thyddyndod y cylch bron yn amhosib i’w rhestru heddiw, gan fod cymaint wedi eu dymchwel neu wedi eu boddi dan ddŵr y llyn. Cuddiwyd eraill  gan y Comiswn Coedwigaeth - heb sôn  am y ffermydd a gollwyd trwy i’r tir gael ei gymryd drosodd gan yr Adran Filwrol Brydeinig.

Edrych tua'r Rhinogydd o ochrau'r Feidiol. Llun- Paul W

ʼRwyf yn diolch i’r cyfeillion sydd wedi rhoi cymorth i gasglu enwau y ffermydd, ond yn wybyddus iawn bod rhai enwau heb eu cynnwys a hefyd bod rhai tyddynnod wedi eu henwi yn anghywir. Buaswn yn falch am unrhyw wybodaeth i gywiro hyn.

Yn ei e-bost ataf, mae Ieuan Tomos o Jerusalem, Llawrplwyf, sydd hefyd yn ysgrifennydd Cangen Meirionnydd o Gymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd, yn datgan fel hyn:

“Dyma restr o dai a ffermydd oedd yn ymddangos yng Nghyfrifiad 1911, ond bellach yn wag neu yn furddunod. Hefyd yng Nghwm Greigddu, ond ym mhlwy Llanbedr ʼroedd Grugle, Dolwen a Greigddu Isaf (Greigddu Ganol oedd y tŷ sydd yn cael ei alw yn Greigddu Isaf ʼrwan). ʼRoedd Hafod Gau ym mhlwyf Llanenddwyn.”

Mae Ieuan wedi rhestru dros ugain o enwau, ond rhaid i mi gyfaddef nad wyf yn gwybod lle’r oedd pob un ohonynt! Dyma’r rhestr:

Hafoty Bach, Tai Cynhaeaf, Alltwyd, Tŵr Maen, Llwyn Derw, Islaw’r Coed, Brynrwy,   Tynddôl, Tŷ’r Plwy, Eden View, Greigddu Uchaf, Penrhos, Hafod Gynfal, Foty Graig Wïon, Wern Bach, Gwndwn, Bryn Hir, Cae Cyrach, Penmaen, Penybont, Plas Tyddyn Gwladus a  Ffactory.

Mae pont dros Afon Prysor yn Traws i bob pwrpas yn cysylltu â phum ffordd. Y mae’n cysylltu â’r pentref ac yn ymylu â’r A487 sydd â mynediad i Ffestiniog a Dolgellau. Ddim yn bell o’r bont mae ffordd heibio Fron Oleu yn arwain i Bryn Goleu, Yr Ysgwrn a Bodyfuddau - a hon oedd yr hen ffordd i Gwm Prysor.

ʼRoedd Fron Oleu yn gysylltiedig â’r milwyr Prydeinig a ddaethai i’r ardal i ymarfer - hynny tua 1906. ‘Roedd ei chaeau yn llenwi gyda phebyll, bach a mawr. Hwyrach i’r Swyddfa Ryfel brynu ffarm Rhiw Goch ym Mronaber ac fe ddywedir i’r tiriogaeth, yn y cylch yna, fod yn un o’r rhai gorau’n y wlad i hyfforddi milwyr. Mae’r Ysgwrn yn adnabyddus i bawb oherwydd Hedd Wyn a’r Gadair Ddu a’i farwolaeth yng ngwlad Belg.  Da bod yr hen ffarm bellach yn eiddo i’r Parc Cenedlaethol ac wedi ei haddasu ar gyfer arddangosfa i’r cyhoedd.

Yn nherfyn y ffordd bresennol mae ffarm Bodyfuddau. Dyma lleʼr oedd cronfa ddŵr Traws. Mae hanes diddorol am un o feibion Bodyfuddau, sef yr offeiriad enwog - yr Esgob Humphrey Lloyd (1618-1688). Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle bu iddo raddio. Bu yn ficer yn Rhiwabon ac fe’i dyrchafwyd yn Ganon yn Esgobaeth Llanelwy. Enillodd radd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn 1673 ac fe’i cysegrwyd ef yn Esgob Bangor. Bu iddo farw yn 1688 ac mae ei enw a’r dyddiad 1687 wedi eu cerfio ar glychau’r Gadeirlan. Anodd deall heddiw sut y llwyddodd mab ffarm mewn man mor unig o ran lleoliad ac o fro lle’r oedd addysg yn brin, fynd i goleg a graddio.  Mae’n rhaid ei edmygu’n fawr.

Yn y chwedegau bum yn gysylltiedig â’r gronfa ym Modyfuddau, a phan oedd y gweithwyr yn gosod pibellau newydd, fe ddaeth person ataf a gofyn inni fod yn ofalus o ffos oedd wedi bod yn fater cyfreithiol yn yr Uchel Lys. Er holi yn ddiweddarach nid oes neb yn cofio am hyn, na pha ffermydd oedd wedi mynd â’r mater yno. Byddai’n diddorol pe buasai’r hen hanes yma’n dod i’r golwg eto.
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Rhod y Rhigymwr -Blas ar gerdded

Er mod i wedi byw’n yr ardal ers dros ddeng mlynedd ar hugain, fum i ‘rioed yr ochr draw i Lyn Trawsfynydd tan yn ddiweddar iawn. Y ‘fitbit’ a gefais yn anrheg gan Alwena’r wraig ddechreuodd pethau. Ers tro bellach, rydw i’n cerdded o’r Caffi ger yr Atomfa i fyny at Argae Maentwrog (neu’r ‘Main Dam’ fel y cyfeiria llawer ati) - taith hynod bleserus a gymer ryw 35 munud i gerdded i fyny a’r un amser i ddychwelyd.

Ardal Pandy'r Ddwyryd, Llyn Traws. Llun -Paul W.

Rhaid fu manteisio ar y tywydd braf a sych a gafwyd a mentro ymhellach, gan ddilyn y llwybr beicio drosodd am Moelfryn Isaf a Choed Rhygen, a’r ffordd dar am Dŷ’n Twll, Cae Adda a Thŷ’n Drain, cyn croesi’r bont bren hir ar draws y llyn tua Bryn ‘Sguboriau a phentre’r Traws. Yna dilyn y llwybr beicio sy’n cydredeg â’r briffordd a throi i lawr eto tua’r llyn gan ddilyn Nant Islyn.

Gweld meinciau a byrddau picnic yn cofnodi enwau’r hen ffermydd a ddiflannodd dan ddŵr y llyn pan foddwyd y Gors Goch ynghanol y 1920au -  Brynrwy, Ty’n Ddôl a Phandy’r Ddwyryd - lle trigai Lowri William (1704-78), a fu’n gyfrifol ‘am blannu hadau gwir grefydd yn y parthau hyn gyntaf’.

Pan ddaeth yr Ŵyl Cerdd Dant i Ysgol Ardudwy, Harlech ym 1974, un o’r darnau a ddewiswyd ar gyfer yr unawd i rai dros 21 oed oedd cywydd J. H. Roberts (Monallt)- ‘Trawsfynydd’.  Un o Fôn ydoedd yn enedigol, ond a fu’n gweithio ar y ffordd i Gyngor Sir Meirionnydd am nifer o flynyddoedd. Roedd Monallt yn gynganeddwr cywrain, yn Gymro pybyr, yn Gristion digymrodedd ac roedd ei gariad tuag at ‘y pethe’ yn angerddol. Ef oedd tad y diweddar Brifardd ac Archdderwydd Emrys Deudraeth (1929-2012).

Wrth edrych ar y llyn yn disgleirio dan heulwen Chwefror ac ar goncrid yr Atomfa’n y pellter, dychwelodd rhai o gwpledi o gywydd Monallt i’r cof:

‘O fewn i blwy’ Trawsfynydd
Glân deios yn swatio sydd,
A’r gwynt o’i oriog antur
Yn rhoi marc ar lawer mur;
Ond y ddyfal ardal hon
Ddyry fawredd ar Feirion ...

A’r un brys, yr hen Brysor
A lif o hyd i’r gloyw fôr –
Bydd hon dan wres plwtoniwm
Yn mynnu canu’n y cwm’.

Cefais gryn flas ar y cerdded, a dyma benderfynu mentro ar daith arall – o’r caffi at yr argae a throsodd i Landecwyn - gan ddilyn y ‘gamlas’ i’w phen a thros y crawcwellt i gyfeiriad Panwr a Nantpasgan, yna i lawr i gyfeiriad Caerwych a Llyn Tecwyn Isaf tua Bryn Bwbach. Roedd y golygfeydd yn odidog a gwelwn olion sawl hen furddun oedd yn dyst bod rhai wedi bod yn preswylio’n yr unigeddau yma mewn oes a fu.

Daeth englyn arall o waith Monallt i’r co’ wrth droedio glannau nant fechan a lifai i lawr o gyfeiriad Bryn Cader Faner – a honno mewn mannau wedi rhewi’n gorn:

‘Hi a wasgwyd i gysgu, - am ei dŵr
Mae dôl yn sychedu;
Stôr o ddawn dan ffenestr ddu
A’i pharabl wedi fferru.’

Wrth gerdded i lawr drwy Goed Caerwych, sylwais ar lwybr oedd yn arwain tuag Aberdeunant Uchaf. Cofiais mai yno’r oedd cartre’r pregethwr enwog gydag enwad y Wesleaid – David ‘Tecwyn’ Evans (1876-1957). Adroddais linellau ei emyn wrth brofi’r heddwch tangnefeddus o’m cwmpas:

‘Duw a Thad yr holl genhedloedd,
O! sancteiddier d’enw mawr;
Dy ewyllys Di a wneler
Gan dylwythau daear lawr;
Doed dy deyrnas
Mewn cyfiawnder ac mewn hedd’.

A’r pennill olaf:

‘Rhodded pobloedd byd ogoniant
Fyth i’th enw, Arglwydd Iôr;
Llifed heddwch fel yr afon,
A chyfiawnder fel y môr;
Doed dy deyrnas
Mewn tangnefedd byth heb drai’.

Clywn furmur y nant fechan islaw, ac wedi dod allan o’r coed ar gyrion Caerwych, gwelwn Afon Dwyryd, y Traeth Bach ac Aber Iâ’n banorama o’m blaen ynghyd â Chastell Harlech a Bae Aberteifi i gyfeiriad y de orllewin.
------------------------------------

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2018.
 

Clwb Ffermwyr Ifanc PRYSUR ac Eden

Mae CFfI Prysor ac Eden wedi cael blwyddyn ryfeddol o brysur a llwyddianus. Yn anffodus, daeth yr adroddiad yn rhy hwyr i'w gynnwys yn rhifyn Gorffennaf, felly dyma'i atgynhyrchu yn fan hyn.


Cynhaliwyd Pwyllgor Blynyddol Clwb Ffermwyr Ifanc Prysor ac Eden yn yr Y.M yn Nhrawsfynydd ar Nos Fawrth 20fed Mehefin. Dyma rannu adroddiad yr Ysgrifennydd, Casha Edwards efo darllenwyr Llafar Bro.

Braf yw gweld fod y Prysor ac Eden yn dal i fynd yn gryf gyda 43 o aelodau wedi ymaelodi y flwyddyn yma (Medi 2016) a 7 yn ymaelodi am y tro cyntaf! 

Tim Tynnu Rhaff Prysor ac Eden yn cynrychioli Meirionnydd yn Llanelwedd, Gorffennaf 2016, gyda'r hyfforddwyr Dewi (chwith) a Derwyn(dde)

Cawsom rali lwyddianus iawn yn fferm Ty’n Celyn, Dinas Mawddwy (Mai 16eg 2016) gyda Gerwyn ac Elis yn cael 1af yn y gystadleuaeth gwisgo aelod hyn i fyny wrth wisgo Gwion fel Madonna. Cawsant gyfle i gynrychioli'r Sir yn y Sioe Frenhinol. 1af hefyd i Gwion a Robat yn y treialon cwn defaid dall oedd hefyd yn rhoi y cyfle iddynt fynd lawr i gae y sioe, a chael cyntaf yno hefyd, da iawn nhw! Daeth chwaneg o lwyddiant i’r ddau yma yn y barnu stoc. 2il i Robat yn y barnu moch a 1af i Gwion yn barnu defaid Llyn. Roedd y clwb i gyd yn llawn bywyd ar ol buddugoliaeth y tim tynnu rhaff iau yn y rali a bu ymarfer brwd cyn y sioe frenhinol. Yn anffodus doedd dim llwyddiant  yno ond roedd pawb wedi mwynhau y cyfle ac yn ddiolchgar  iawn i Dewi a Derwyn am ein hyfforddi a'n gweithio'n galed!

Yn mis Medi fe wnaethom ffarwelio gyda'n ysgrifennydd Lynne Edwards a oedd wedi bod yn ysgrifennydd ers 2011. Roedd hi wedi bod yn gweithio yn galed i gadw pob dim mewn trefn. Mae yn gadael sgidiau mawr i mi ei llenwi ond dwi’n siwr roith hi help llaw i mi os dwi’n styc! 

Llongyfarchiadau i Sarah ein arweinydd ar ddod yn Nain am y trydydd tro.  Croeso i Llio Alaw.
Mae Glesni Non ein cadeirydd wedi bod yn llwyddianus iawn eto ym myd y moto beics. Dwi’n siwr i chi ei gweld ar y teledu yn rhaglen ‘Heno’ S4C ai hanes yn dod yn fuddugol yn category Merched ym Mhencampwriaeth Enduro Prydain ac ennill gwobr Personoliaeth y Flwyddyn gan y Welsh Motorcycle Fedaration. Dal ati Gles, mae'r clwb yn falch iawn o dy lwyddiant.

Bu cystadlu brwd yn Eisteddfod Ysgafn Dinas Mawddwy.  Pawb yn mwynhau'r noson yn fawr, yn enwedig criw y sgets adeiladu a ddaeth yn 1af. Hefyd yn hapus iawn y noson honno oedd Glain Williams am gael 1af gyda'i stand up a'r criw meim a ddaeth yn 2il.

Parti Adrodd Prysor ac Eden a ddaeth yn 2il yn eisteddfod Cymru 2016

Cawsom Eisteddfod Sir brysur a llwyddianus gyda Tomos Heddwyn yn 1af ar y canu emyn a'r unawd, a chyfle i gynrychioli Meirionnydd yn Abertawe. Cafodd 3ydd yn y gystadleuaeth canu emyn.  Llwyddiant hefyd i’r parti llefaru gan eu bod nhw wedi cael 1af yn y sir ac 2il yn Nghymru. Diolch i Delyth am ein hyfforddi a rhoi fyny gyda ni yn yr ymarferion! Diolch hefyd i Esyllt ac Iwan am eu cymorth ac amynedd yn yr ymarferion canu. Cafodd Glain Williams 1af yn y cwis drwy Gymru, gwych iawn. Ac roedd llawer o glwb Prysor ac Eden yn aelodau o’r cor Sir a oedd yn fuddugol eto eleni.

Mae Prysor ac Eden yn mwynhau chwaraeon yn ogystal ac eisteddfota. Cafodd y bechgyn 1af yn y peldroed yn Nhywyn a’r tim pel rwyd dan 18 yn cael 1af a’r tim dan 31 yn cael 2il. Da iawn hogia!
Mae llawer o lwyddianau hefyd wedi bod yn y barnu stoc eleni gyda Guto Huws yn cael 2il yn barnu wyn cigydd o dan 16 a Gwion Williams yn cael 2il yn beirniadu wyn cigydd. Daeth Gwion i’r brig  yn beirniadu wyn tew drwy gael 1af a hefyd fe gafodd 2il yn beirniadu gwartheg tew o dan 21.
2il hefyd i Gethin Jones  yn beirniadu gwartheg tew dan 16.  Cafodd Gwion  fynd ymlaen i feirniadu stoc yn y Ffair Aeaf ac fe ddaeth i’r brig eto yn cael 1af ac 2il. Gwych iawn Gwion!
Roedd hi yn fraint fel clwb i cael y gwahoddiad i berfformio yn yr ocsiwn addewidion a chael cyfle i fod yn rhan o ymgyrch gwerth chweil ‘prynu brics’. Roedd yn noson lwyddianus iawn a phawb wedi mwynhau.

Llyr, Heledd, a Guto yn derbyn tarian yn Siarad Cyhoeddus y Sir

Braf oedd gweld llawer o aelodau Prysor ac Eden yn cystadlu yn y siarad cyhoeddus eleni. Ymarfer a pharatoi efo Delyth a Mair yn talu ar ei  ganfed a nifer o lwyddianau eto. 1af i’r tim dan 14 a chyfle i fynd  i Lanelwedd i gynrychioli'r sir yng Nghymru. Hefyd 2il a 3ydd yn y gystadleuaeth dan 16 gyda Llyr Ellis yn mynd drwadd fel siaradwr. Roedd hi hefyd yn braf iawn cael 2 dim dan 21 eleni gyda tim yn dod i’r brig a hefyd y tim arall yn cael 2il. Yn y gystadleuaeth newydd seiat sillafu fe allwn i ddweud bod ganddom sillafwyr pen i gamp yn Prysor ac Eden gyda Gerwyn Williams yn cael 1af o dan 16 a Caryl Jones yn cael 1af o dan 31. Da iawn i bawb wnaeth gystadlu! Llongyfarchiadu i Llyr am gael y siaradwr gorau yn Llanelwedd a llongyfarchiadau i Gerwyn am gael trydydd yn y sillafu.   Mae Cystadleuaeth Aelod Iau y flwyddyn hefyd yn cael ei chynnal ar noson y Siarad Cyhoeddus.  Eleni yn dilyn cyfweliad a chyflwyniad ‘power point’ cefais y fraint o dderbyn y teitl a chael yr anrhydedd o gynrychioli Meirionnydd  yn Mhort Talbot yng nghystadleuaeth Aelod Iau Cymru.

Gerwyn, Glain ac Elan yn derbyn tarian yn y siarad cyhoeddus yn Nolgellau.

Bu nifer o aelodau yn cynrychioli Meirionnydd yn Sir Fon ar gae y Sioe yng nghystadlaethau Gwaith Maes.  

Rydym ni fel clwb yn hoff iawn o gael rhoi yn ol i’r gymuned gan ein bod yn cael llawer o gefnogaeth gan fobl yr ardal. Yn ystod yr haf roedd y clwb yn hapus iawn o gael y newyddion fod Sioe Gwn Trawsfynydd wedi ail ddechrau. Roedd y clwb yn barod iawn i gefnogi ar y diwrnod a helpu drwy baratoi a gwerthu lluniaeth ar gyfer y cystadleuwyr ar gwylwyr. Cyfle i ambell un o’r aelodau gael cymerud rhan yn y  cystadlu. Cawsom gyfle i gefnogi a gwerthu lluniaeth yn cabaret Gwyl y Lleuad Borffor.  Rydym wedi bod yn gwneud cwrs ‘It’s a Knockout’ yn Sioe Amaethyddol Trawsfynydd er mwyn cael rhoi blas o beth rydym yn ei wneud fel clwb a hefyd mae yn ffordd o ddod ar plant ifanc at ei gilydd. Rydym  wrth ein bodd yn cefnogi ein dwy eisteddfod leol. Gwneud meim a sgetsus yn Eisteddfod Llawrplwy ac chanu wythawd yn Eisteddfod Stesion.

Rydym hefyd yn plygu rhifyn Gorffennaf Llafar Bro bob blwyddyn yn y Blaenau, ac yn cynnal Gwasanaeth Dechrau’r  Flwyddyn yng Nghapel Moreia Traws bob Ionawr.

Casha yn derbyn y teitl aelod Iau y Flwyddyn  Ffermwyr Ifanc Meirionnydd yn Nolgellau.

Mae'r flwyddyn wedi mynd yn sydyn iawn ac rydym wedi cael llawer iawn o hwyl gyda tripiau i Ffarm Odro Rhiwlas, Glasfryn ac i Rydymain i rannu noson gyda chlwb Dolgellau ac ambell aelod yn cynorthwyo gyda stiwardio yn Rali GB. Rydym hefyd wedi cael llawer o ymwelwyr i’r clwb: Drive Safe, Gwenno yn siarad am ei thaith i Patagonia, Ffion Trefnydd y sir, Warden o’r Parc, a gemau gan Mari a Rhys Gors a Mair a Delyth yn gwneud noson siarad cyhoeddus.

Mae y flwyddyn yn gorffen wrth gwrs gyda'r Rali. Cynhaliwyd Rali Meirionnydd 2017 ar Fferm Dolfach Llanuwchlyn. Roedd yn Rali lwyddianus iawn ir clwb.  Ennillwyd nifer o wobrau a chwpanau.

Cwpan goffa Eilyr Wyn Parry am y Barnu Stoc dan 21ain
Tlws Cefn Uchaf – Adnabod Nodau Clustiau o dan 31ain i Robat Sion Jones
Cwpan Hedd a Sian i Gethin a Guto am greu bwrdd picnic a lle ar gyfer cadair olwyn.
Cwpan Ieuenctid I’r Clwb efo Marciau uchel o dan 21ain
Cwpan Rhys a Mair – I’r Clwb efo Marciau uchaf dan 16eg.
1af am ataliwr drws cystadleuaeth Sir – Teleri Hughes
2il am ataliwr drws cystadleuaeth Sir – Ffion Pugh
2il coginio dan 21ain Pryd o fwyd 2 gwrs iach ar gyfer 2 athletwr – Swyn Prysor ac Elain Rhys
2il Arddangosfa Ffederasiwn – Teleri, Swyn, Esyllt, Elain, Ffion.
1af Tynnu’r Gelyn Iau.
3ydd Adnabod darnau o Beiriannau – Dafydd Edwards
Roedd clwb Prysor ac Eden yn y 5ed safle allan o 8 clwb gyda chyfanswm o 84 marc.

Blwyddyn brysur a llwyddianus i Prysor ac Eden a phawb wedi mwynhau bob eiliad ohoni. Buasem ni fel clwb yn hoffi diolch i Ffion Williams am ei gwaith trefnu a'i chymorth bob amser. Diolch i bawb sydd yn ein cefnogi a’n helpu drwy y flwyddyn.
Pob lwc i bawb yn y Sioe eleni!

Yr Ysgwrn -Creu murlun lliwgar

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

Dros fisoedd yr haf bu plant a phobl ifanc yr ardal yn brysur yn creu murlun lliwgar fydd yn ganolbwynt i arddangosfa’r Ysgwrn pan fydd yn ail agor yn y gwanwyn.

Cafodd yr artist lliwgar Catrin Williams, ei chomisiynu i weithio ar brosiect cymunedol fyddai’n creu murlun o wahanol ddefnyddiau i ddarlunio stori’r Ysgwrn a’r fro.  Aeth hithau ati i gysylltu â phum ysgol leol yn cynnwys ysgol y Manod, Bro Hedd Wyn a’r Moelwyn, a chafodd y plant a’r bobl ifanc gyfle arbennig i weithio efo hi a datblygu eu syniadau.

Bu hefyd yn ymweld â Chlwb Ffermwyr Ifanc Prysor ac Eden, Merched y Wawr Trawsfynydd, ac yn siarad â merched bore coffi Llys Ednywain, yn ogystal â chymdogion Yr Ysgwrn, ac mae nodau clustiau ffermydd yr ardal yn rhan amlwg o’r gwaith. Wrth sgwrsio a hel atgofion cafodd Catrin gip- olwg ar gymeriadau a hanes lliwgar y fro, ac mae hynny bellach wedi ei drosglwyddo ar ganfas. Mawr yw ein diolch i Catrin a phawb fu’n rhan o’r prosiect.

Yn y cyfamser, draw yn yr Ysgwrn mae’r gwaith adeiladu, trwsio a chadwraeth ar ei anterth. Agorwyd y safle i’r cyhoedd am ddiwrnod yn ystod yr haf a chafodd pobl o bell ac agos gyfle i ymweld â’r tŷ, y sied newydd a’r adeiladau eraill a chael tipyn o hanes y datblygiad. Braf iawn oedd cael ymateb mor gadarnhaol i’r gwaith, a chael cyfle i ateb cwestiynau a thrafod y gobeithion i’r dyfodol.


Bu diwrnod agored arall ar ddiwedd Hydref, sef y cyfle olaf i gael cip olwg ar y datblygiadau cyn ail agor yr Ysgwrn y flwyddyn nesaf. Trefnwyd dwy sesiwn yn ystod y dydd - am 12.00 a 2.00y.p. gan gychwyn yn neuadd Trawsfynydd gyda chyflwyniad a chacen, cyn mynd draw i’r Ysgwrn mewn bysus mini.

Cysylltwch â Jess neu Sian am fwy o fanylion ar 01766 770 274.
--------------------------------- 

Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.




Blog Yr Ysgwrn

Colofn yr Ysgwrn- gadael argraff

Newyddion o Gartref Hedd Wyn, gan Siân Griffiths.
 
Symud y Gadair Ddu a Chloc Tywydd yn gadael argraff ddofn

Yn ddiweddar cludwyd y Gadair Ddu o’r Ysgwrn am y tro cyntaf ers degawdau er mwyn ei thrwsio a’i gwarchod i’r dyfodol.

Nid mater hawdd oedd symud cadair sydd bron yn gant oed, sy’n fregus ac yn hynod o drom, trwy ddrws cul parlwr yr Ysgwrn, ond gyda chryn nerfusrwydd a gofal llwyddwyd i osod blanced odditani a’i llusgo i’r cerbyd tu allan.

Ond nid y gadair oedd yr unig beth i adael y tŷ. Gan fod y gwaith o atgyweirio’r ffermdy ei hun eisoes ar y gweill, roedd angen storio’r holl gelfi a’r creiriau er mwyn eu diogelu a’u trwsio. Rhyw deimlad rhyfedd oedd gweld yr hen ddodrefn yn gadael y gegin. Er mai cychwyn ar daith i gael eu trwsio oedden nhw mewn gwirionedd cyn eu cludo’n ôl i’w cartref, chwithig iawn oedd gweld y tŷ’n wag a’r celfi wedi eu llwytho’n daclus i’r fan.

Roedd sylw craff Gerald yn taro’r hoelen ar ei phen: ‘Mae fel tasa perfedd y tŷ wedi’i dynnu allan ohono!’

Felly cawsom gyfnod prysur iawn wrth glirio a phacio bocsys, a daeth ambell i drysor i’r fei wrth chwilota yn y droriau a’r cypyrddau! Ymysg y darganfyddiadau roedd hanner isaf pâr o ddannedd gosod o ryw oes neu’i gilydd, sbectols, llythyrau a chardiau, poteli ffisig gwydr a hen badell ffrio haearn oedd mor ddu â’r fagddu wedi oes o ffrio bacwn ar yr hen aelwyd.

Ond un o’r pethau mwyaf trawiadol oedd gweld olion y ‘glass’ tywydd ar y wal. Mae’n debyg bod y teulu wedi papuro o'i amgylch yn ofalus dros y blynyddoedd a phan dynnwyd y teclyn oddi ar y wal, roedd wedi gadael ei ôl yn dwt fel ffosil yn y papur!

A chyda blwyddyn newydd daw cyfnod newydd i’r Ysgwrn gyda’r ymweliadau wedi dod i ben dros dro, y celfi wedi eu storio ar gyfer eu trwsio, a’r cadeiriau wedi ei storio’n lleol.

Y bwriad yw gwarchod cymaint ag a allwn o’r tŷ traddodiadol a chadw gwead hynod y cartref yn ei le, ond mae hefyd yn gyfle i ni agor y llofftydd i’r cyhoedd a rhoi blas ar fywyd yng nghyfnod Hedd Wyn.

Ond er y bydd yr Ysgwrn ei hun ar gau i’r cyhoedd mae gennym wledd o weithgareddau wedi eu trefnu ar gyfer y misoedd nesaf, yn cynnwys sgyrsiau a theithiau, a diwrnodau agored i weld y safle a’r cadeiriau’n cael eu trwsio.

Bydd y gwaith o rannu hanes yr Ysgwrn a Hedd Wyn yn parhau trwy gyfrwng yr arddangosfa ym Mhlas Tan y Bwlch, a gall grwpiau, cymdeithasau ac ysgolion gysylltu â ni i drefnu ymweliad.

(Gellwch gysylltu â Sian neu Jess ar  01766 770274/ e-bost:  yrysgwrn[at]eryri-npa.gov.uk)



-------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2016.

Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a Phatagonia

Parhau'r gyfres yn nodi canrif a hanner ers taith y Mimosa.

Yn ddiweddar, gwelwyd gefeillio tre’r Blaenau gyda dinas Rawson ym Mhatagonia.

Gwyddom, wrth gwrs, fod amryw o’r ardal hon wedi bod ymysg yr ymfudwyr cyntaf i’r Wladfa gan mlynedd a hanner yn ôl, a gwyddom hefyd fod nifer o ddarllenwyr Llafar Bro, yn ystod y blynyddoedd diwethaf, wedi manteisio ar deithiau wedi eu trefnu gan Sulwyn Thomas neu rai Elvey Macdonald. 

Ond fe sefydlwyd cysylltiad arall hefyd rhwng y Wladfa ac ardal Llafar Bro, yn ôl yn 1980, pan aeth Côr Gyfynys drosodd yno ar daith estynedig, gan ymweld â gwahanol rannau o dalaith enfawr Chubut a chynnal cyngherddau mewn sawl lle megis Trelew a Rawson, y Gaiman ac Esquel yn nhroed yr Andes.

Wrth gyrraedd Rawson, cawsant eu croesawu’n swyddogol gan faer y ddinas ar y pryd.

Flwyddyn ynghynt, yn 1979, daeth côr o Esquel ar daith i Gymru ac ymweld â’r cylch yma. Gan fod trefniadau Côr Gyfynys i ymweld â’r Wladfa eisoes ar y gweill, fe dyfodd cyfeillgarwch parod rhwng y ddau gôr.

 Côr Gyfynys, gyda’u harweinydd Mrs L. Morris, yn croesawu Côr Esquel i Drawsfynydd yn 1979

-------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2015.
Dilynwch ein cyfres 150 Patagonia gyda'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Colofn Yr Ysgwrn – Cartref Hedd Wyn

Sian Griffiths, Rheolwr Prosiect Yr Ysgwrn, yn cychwyn cyfres o erthyglau yn cofnodi'r hyn sy'n digwydd yn Yr Ysgwrn.
(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2015)

Creu Campwaith gyda phlant lleol

Mae’n gyfnod cyffrous yn Yr Ysgwrn ar hyn o bryd gyda’r gwaith o warchod a datblygu cartref Hedd Wyn wedi cychwyn.

Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yw perchnogion Yr Ysgwrn bellach, ac mae cadw naws arbennig y safle’n bwysig iawn iddynt. Mae’n her a braint i minnau gael gweithio ar ddatblygiad mor ddifyr ac amrywiol, ac un sy’n agos iawn at fy nghalon fel hogan o’r Traws.

Mae’r adeiladwyr yn cychwyn gweithio ar y safle’r mis yma, ac er bod cryn dipyn o waith i’w wneud i atgyweirio’r tŷ a’r adeiladau, mae ‘na fyrdd o agweddau eraill i’r prosiect, a does yr un diwrnod yr un fath!

Oherwydd y gwaith datblygu bydd drysau’r Ysgwrn yn cau dros dro i ymwelwyr ddiwedd mis Tachwedd. Er hynny rydym yn gobeithio parhau i ddweud stori Hedd Wyn a’r Ysgwrn ym Mhlas Tan-y-bwlch mewn arddangosfa bwrpasol. Cawsom help plant o rai o ysgolion y fro i greu deunydd i’r arddangosfa, sydd bellach yn werth ei gweld.

Bu plant ysgolion Edmwnd Prys, Bro Hedd Wyn a Bro Cynfal yn gweithio’n ddiwyd efo’r artist Luned Rhys Parri cyn gwyliau’r haf i ail greu cegin Yr Ysgwrn mewn ‘papier mache’. Gan ddefnyddio hen botiau iogwrt, glud a phaent aethant ati i greu campwaith! Mae’r dresel, y cloc mawr a’r lle tân bellach wedi eu gosod yn yr arddangosfa ym Mhlas Tan-y -bwlch, drws nesaf i replica’r Gadair Ddu. Gwelir rhai o’r plant yn y llun.

Cafodd y plant wahoddiad i agoriad swyddogol yr arddangosfa ddechrau mis Medi, ac wedi sgwrs ddifyr am effaith y Rhyfel Byd Cyntaf gan yr awdur Haf Llewelyn, torrwyd y rhuban gan Gerald Williams a’i chwaer Malo (sef nai a nith Hedd Wyn). Cafodd pawb gyfle wedyn i weld y gegin, replica’r gadair ddu a’r cynlluniau sydd ar droed, cyn cael digonedd o frechdanau a chacennau yn y Plas ei hun.

Braf oedd gweld cymaint o rieni a phlant wedi troi allan i gefnogi, ac mae 'nghydweithwyr a minnau’n edrych ‘mlaen at wneud llawer mwy efo pobl a phlant yr ardal ar wahanol agweddau o’r prosiect.

Mae croeso i unrhyw un daro mewn i weld yr arddangosfa, a gallwn gynnig  sgyrsiau ar Yr Ysgwrn a hanes Hedd Wyn a’r cyfnod yn y Plas, yn ogystal â theithiau o gwmpas y gerddi a lluniaeth o bob math i grwpiau a chymdeithasau.

llun APCE

Dyma rai o’r digwyddiadau sydd gennym ar y gweill rhwng rŵan a’r 'Dolig:


Tachwedd 28ain, diwrnod agored yn Yr Ysgwrn - y cyfle olaf am gyfnod.


Os oes unrhyw un yn awyddus i gael gwybod mwy am unrhyw un o’r digwyddiadau yma, neu os oes rhywun yn awyddus i wirfoddoli i’n helpu efo’r datblygiad mewn unrhyw ffordd, cysylltwch â mi Sian Griffiths neu Jess Enston ar 01766 770274/ e-bost:  yrysgwrn{at}eryri-npa.gov.uk

Mae’r gwaith i warchod a datblygu’r Ysgwrn sy’n brosiect gwerth £3.4 miliwn ac yn cael ei ariannu gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri a Llywodraeth Cymru wedi dechrau Hydref 5 eleni.
-------------------------


Gallwch weld be' arall sydd ar y wefan am Yr Ysgwrn a Hedd Wyn trwy glicio'r dolenni isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -newyddion o'r ffrynt

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ym Mlaenau Ffestiniog, roedd presenoldeb tua 80 o filwyr o adran o'r fyddin wedi tarfu ar dawelwch y bore Sul cyntaf yn Ionawr 1915, wrth iddynt orymdeithio y tu ôl i'r seindorf leol i gapel Dolgarregddu, lle y traddodwyd pregeth iddynt gan y Parchedig Silyn Roberts, a fu'n weinidog ar Gapel Bethel, Tanygrisiau rhwng 1905 a 1913.

Pythefnos yn ddiweddarach cyrhaeddodd catrawd o 250 o filwyr y Blaenau, a threfnwyd cyngerdd ar eu cyfer yn y Neuadd Gyhoeddus. Wedi mwynhau'r arlwy, aeth y gatrawd ymlaen i gyfeiriad Bala a Chorwen.

Tua'r un adeg cyhoeddodd ‘Y Rhedegydd’ lythyr gan Dick, mab y Dr. Vaughan Roberts, a oedd yn gwasanaethu rhywle yn Ffrainc. Disgrifiodd beth oedd wedi ei weld ar y ffrynt (cyfieithiad o’r llythyr Saesneg):

‘…cawsom olwg cyflawn o’r ymosodiad, a gwelsom y bechgyn druan yn syrthio fesul un, a’r rhai oedd yn aros ar ôl a saethwyd…’ 

Cafwyd cadarnhad fod y milwyr yn ysgrifennu adre' yn amlach erbyn hynny, wrth weld y canlynol, dan 'O’r Ffrynt', yng ngholofn newyddion Trawsfynydd yn y papur:

'...parhau i ddod i mewn y mae llythyrau o faes y frwydr, yn wythnosol. Deallwn fod Mr Jones, y Gorsaf-feistr wedi derbyn amryw.'

Cafwyd rhybudd, mewn Saesneg, yn rhifyn 16 Ionawr 1915 i rai oedd wedi gwasanaethu gyda  ‘His Majesty's Forces, Regular and Auxilliary’, ym Meirionnydd a Threfaldwyn i ymaelodi ar unwaith fel aelodau wrth gefn. Roedd y rhain i fod dan ofal y ‘District Commandant’, y Dr. Richard Thomas, Isallt.

Roedd sensoriaeth y Swyddfa Rhyfel wedi sicrhau na fyddai newyddion drwg o’r ffrynt yn cyrraedd adre’, am resymau amlwg.  Ond ar y 23ain o Ionawr 1915, cyhoeddwyd adroddiad, byr iawn, o hanes y clwyfedig cyntaf y rhyfel o'r fro i gyrraedd tudalennau'r ‘Rhedegydd’. Cafwyd gwybodaeth fod Mrs Anne Lloyd, Bryngwyn, Tanygrisiau wedi derbyn llythyr yn ei hysbysu fod ei mab, David, wedi ei glwyfo. 

Cynhaliwyd Eisteddfod y Milwyr yn Llandudno yn ystod mis Ionawr 1915, lle y bu i Alun Mabon Jones, o Riwbryfdir ddod yn fuddugol, allan o bedwar-ar-ddeg, ar gyfansoddi englyn i'r Cadfridog Owen Thomas. Mae naws jingoistaidd ar yr englyn hwn hefyd, fel nifer o gerddi gwladgarol-Brydeinig, frenhinol yr oes honno:

Gŵr hoenus, hawddgar, hynod - yw y doeth
Frigadier hyglod,
Gŵr pur, a geiriau parod,
Mal ei gledd yn loywa' i glod.

Cafwyd hefyd wybodaeth fod Alun Mabon yn aelod o'r 13eg Fataliwn o Gatrawd y Pals Gogledd Cymru, ac yn athro ysgol Sul ar 29 o filwyr. Roedd ymgyrch recriwtio rhai fel Lewis Davies, Y Gloch, yn dangos ei farc yn y Blaenau  wrth weld adroddiad ar y 30 o Ionawr 1915 yn dweud :

 'Yn y Tabernacl yr oedd ein milwyr lleol y Sul diweddaf, a'r Parch Thomas Hughes, B.A., Rhiw yno yn pregethu iddynt, Mae y niferoedd wedi cyrraedd cant a thri.'

Gwelodd darllenwyr ‘Y Rhedegydd’ ddarn o farddoniaeth yn ymwneud â’r Rhyfel Mawr, gan Hedd Wyn, am y tro cyntaf ar 30 Ionawr 1915, dan y testun ‘Tua’r Frwydr’. Roedd y gerdd wedi’i chyflwyno...‘i fechgyn Trawsfynydd, y rhai sydd a’u hwynebau tua maes y gwaed’. Erbyn y cyfnod hwn, roedd cynnydd ym marddoniaeth, gan feirdd, o amrywiol safon, a ymddengys ar dudalennau’r papurau Cymraeg wythnosol. Yn ychwanegol i’r cynnydd mewn barddoniaeth, yr oedd adroddiadau’n cynyddu’n rheolaidd am amryw yn mynd ‘i wasanaethu eu gwlad.'

Yng ngholofn newyddion Trawsfynydd yn ‘Y Rhedegydd’ ar 13 Chwefror 1915 cafwyd hanes cyfarfod cyhoeddus yn neuadd y pentref i hybu recriwtio yno. Lewis Davies, y swyddog recriwtio oedd yn annerch, ond fel y dywedodd y gohebydd lleol, ‘...tipyn yn deneu oedd y cynulliad...’

Yn yr un rhifyn, dywedwyd, dan bennawd ‘Cael Gynau’r Gelyn i’r Blaenau’ yn ieithwedd y cyfnod:

“Mae’n wybyddys fod y Swyddfa Rhyfel yn anrhegu y lleoedd hynny sy’n rhestru mwyaf o filwyr i’r fyddin, â gynau wedi eu dal a’u dwyn oddiar y Germaniaid. Carem wybod lle y saif Ffestiniog arni yn y mater yma. Mae’r ardal wedi gwneyd cystal a’r un ardal trwy y sir, a dylai rhywun gymeryd y gwaith mewn llaw i edrych a oes gennym le i wneyd cais at y Swyddfa Rhyfel am y cyfryw anrheg. Awgrymwn y priodoldeb i’r Cynghorwyr gymeryd hyn o orchwyl mewn llaw.”

Llwyddwyd i sicrhau’r gynnau hynny, a chawsent eu harddangos yn y Parc yn y Blaenau am beth amser.

---------------------------

Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2015.
Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Stiniog a'r Rhyfel Mawr' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

[Pabi gan Lleucu Gwenllian]

O'r Archif- Trem yn ol

Pegi Lloyd Williams yn dewis pigion o’r archif. Y tro hwn, o rifyn Gorffennaf 1978.

Eglwys Sant Madryn
‘Loes calon yw clywed am ddifrod a dinistr adeiladau o ddidordeb hanesyddol arbennig.’ Dyna un o’r sylwadau a glywyd yn dilyn y tan mawr achosodd gymaint o lanast i’r eglwys hynafol ar Fehefin 14, 1978.

Dyma grynodeb allan o ‘Hanes Bro Trawsfynydd’ i’n hatgoffa o’r glendid a fu.

Dyma’r adeilad hynaf ym mhlwyf Trawsfynydd. Yn ôl traddodiad, yr oedd Madryn ac Anhun, gwas a morwyn Ednowain (un o benaethiaid pymtheg llwyth Gwynedd) yn croesi’r mynyddoedd oddeutu’r flwyddyn 560 O.C. ar bererindod i Ynys Enlli. Penderfynodd y ddau orffwys dros nos ar y llecyn lle saif yr eglwys hediw. Drannoeth, aeth y ddau i gymharu breuddwydion a chanfod iddynt gael yr un weledigaeth i adeiladu eglwys.

Llun -hawlfraint Alan Fryer, dan Drwydded Comin Creadigol, o wefan geograph

Yn ôl y traddodiad Celtaidd, adeilad o goed a chlai oedd yr addoldy cyntaf, ac am lawer cenhedlaeth Llanednowain oedd enw’r plwyf. Cysegrwyd yr eglwys i goffadwriaeth Madryn ac Anhun.

Adeiladwyd rhan o’r adeilad presennol yn y ddeuddegfed ganrif ac helaethwyd ef yn y bymthegfed ganrif. Y mae cynllun yr eglwys yn anarferol i’r rhan yma o Feirionnydd ac yn enwedig i Gwmwd Ardudwy, gan fod cangell ddwbwl ynddi.

Yn ddiweddarach daeth yr eglwys o dan ddylanwad Pabyddiaeth ac fe’i hail-gysegrwyd i’r Forwyn Fair. Yn ystod teyrnasiad Harri’r Wythfed, torrwyd i ffwrdd oddi wrth Babyddiaeth ac fel pob eglwys blwyf yng Nghymru daeth yn rhan o Eglwys Sefydledig Lloegr. O ganlyniad, cafodd enw newydd eto, sef Holy Trinity Church. Ond ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf, cofrestrwyd yr eglwys fel Eglwys Sant Madryn, ac felly yr adwaenir hi heddiw, o dan adain Yr Eglwys yng Nghymru.

Y mae ‘porth y meirw’ yn un hynafol iawn gyda thyllau arbennig yn y wal. Cafodd ei ddefnyddio fel cyrchfan gêm bel droed rhwng dau blwyf yn yr hen amser (Cnapan? gol.).
Arferid cicio pel o borth un eglwys nes i’r bêl fynd drwy borth y meirw yn y plwyf arall. Y plwyf a gai’r bêl gyntaf trwy’r porth fyddai’n ennill y dydd.

Defnyddid y porth hefyd i osod troseddwyr yn y seddau a’u clymu yno fel esiampl. Yn ddiweddarach, aeth y seddau yn fan gorffwys i rai a gariai’r eirch o bellter i angladdau. Arferent eistedd i aros i’r offeiriad eu harwain i’r eglwys.

Maes y Magnelau

Arddangosfa Newydd Llys Ednowain

Bu lansiad o arddangosfa arbennig yn rhannol er mwyn cofio’r Rhyfel Byd Cyntaf mewn bore coffi yn Llys Ednowain, Trawsfynydd  bore Gwener 25ain o Ebrill.  Maes y Magnelau yw teitl yr arddangosfa, sef cyfeiriad at y gwersyll milwrol a maes tanio oedd ym Mronaber a Chwm Dolgain o 1905 tan tua 1959, a bydd yw gweld yn y ganolfan am weddill y flwyddyn.



Bu i Keith O’Brien, Cadeirydd y ganolfan, egluro wrth y gynulleidfa niferus dipyn o hanes a chefndir y gwersyll trwy gymorth sleidiau o hen luniau o’r ardal.  Nodwyd mai mewn ymateb i wersi a ddysgwyd yn Rhyfeloedd y Böer sefydlwyd y maes tanio, oherwydd i Gwm Dolgain ymdebygu i dirwedd Dde Affrig a’r angen i ymarfer technegau newydd o danio magnelau mewn tir cyffelyb. 


Cyfeiriwyd hefyd at yr oll geffylau oedd yno i bwrpas swyddogion ac i dynnu’r gynau mawr.  I’r perwyl, nodwyd fod y ceffylau wedi bod yn destun cwyn i’r Adran Ryfel gan y Cyngor Plwy; oherwydd iddynt gael eu cerdded trwy bentref Traws ar fore Sul, fel ymarfer ystwytho iddynt, ac i swn eu carnau amharu ar wasanaethau’r capeli!


Cafwyd gwybodaeth hefyd am y protestio bu yno yn hydref 1951 gan Blaid Cymru yn erbyn ymestyn maint y maes tanio, gyda neb llai na’r diweddar Gwynfor Evans yn arwain y brotest.  Hon oedd y brotest gyntaf i’r Blaid gynnal trwy ddefnyddio dulliau heddychlon Gandhi o wrthwynebu, trwy eistedd i lawr ar brif fynedfeydd y gwersyll er mwyn rhwystro symudiadau i mewn ac allan o’r safle.

Bu i nifer gyfrannu trwy atgofion a bu llawer o ddiddordeb mewn gorchymyn swyddogol o’r Rhyfel Byd Cyntaf a ddangoswyd gan Mrs Glenys Cartwright sef cofarwydd o eiddo ei thad, Mr Henry William Jones, cyn prifathro Ysgol Bro Hedd Wyn.  Roedd  yn “Signaler” yn yr RWF ac er iddo fod yn gyfrifol am lawer o negeseuon, hon oedd yr unig enghraifft iddo gadw.  Mae’r neges wedi ei dderbyn ar y 30ain o Fai 1916 ac yn rhoi gorchymyn i’r milwyr “Stand to in fighting order with steel helmets and wait for orders”.

Sian O’Brien oedd yn gyfrifol am baratoi’r
arddangosfa yn ystod cyfnodau gwyliau o Brifysgol
Bangor, ble mae hi’n astudio i fod yn athrawes.  Dywedodd Sian, “Rwyf wedi dysgu dipyn am fy ardal trwy ddarparu’r arddangosfa.  Diddorol iawn oedd darganfod pwysigrwydd ffeiriau cyflogi’r plwy ym mân ddeddfau’r maes tanio, sef na fyddai unrhyw saethu’n digwydd ar ddiwrnod ffair.  Hefyd y cyfeiriad ynddynt ynglyn â beth i wneud gyda defaid wedi eu lladd gan fagnel - a’u gwerth, 15 swllt am ddafad a 10 swllt am oen!”

Mae’r arddangosfa i’w weld rhwng 10:00 a 4:00 Llun i Wener yn Llys Ednowain, Canolfan Treftadaeth Trawsfynydd ac mae croeso gynnes i unrhyw un ymweld a’r arddangofa.