Ffermydd Llyn Trawsfynydd

Adroddiad gan y diweddar Jennie Druce am y ffermydd a'r tiroedd a foddwyd i greu Llyn Trawsfynydd:

Dolgam
Roedd y Dolgam gwreiddiol i’r dde o bont y pentref, hyd nes i’r gronfa ddŵr gael ei gwneud. Eiddo'r Goetre, Ganllwyd oedd y fferm a thenantiaid oedd fy rhieni a fy nhaid, sef Richard Jones, cyn hynny.
Trigai fy rhieni, Thomas ac Ellen Jones, fy mrawd John a minnau, fy hanner chwaer Janet a’i brawd Harri yno - roedd Nel a Megan fy nwy chwaer arall wedi priodi. Cadwai fy rhieni dair buwch, dau fochyn, hanner cant o ieir a deg hwyaden. Byddai gan fy nhad injan ddyrnu, un pinc, a byddai’n mynd allan i’r ffermydd i ddyrnu fel byddai ffermwyr ers talwm.

Cof plentyn sydd gennyf o Morris y Muriau yn dod i Ddolgam a gweld yr injan ddyrnu yn barod i fynd allan. Aeth ati pan oedd fy nhad ar fin ei thanio i weld y stêm yn dod ohoni, ond pan daniodd fy nhad yr injan, dychrynodd a rhedeg adref gan sgrechian (mudan oedd Morris). Ychydig wedyn daeth ei dad, sef Emwnt Evans, acw i ddwrdio fy nhad.
Cofiaf hefyd gerdded ar hyd lan Afon Prysor gyda fy mrodyr Harri a John i chwilio am yr hwyaid a cherdded cyn belled â Bryn Hir, croesi’r bont i’r tŷ a chael paned o de a chacen a llond fy mhoced o siwgr clap i ddod adref. Cariodd Harri fi ar ei ysgwyddau bob cam adref. Roedd Jennie a’i brawd Trebor yn byw gyda’u rhieni yn Bryn Hir. Byddai Janet, Harri a Trebor yn ffrindiau, symudodd y teulu i Benmorfa pan aeth y ffarm dan y dŵr.

Llyn Traws, o'r ffridd uwchben Coed y Rhygen. Llun- Paul W

Dolwen
Roedd Dolwen i’r de o’r llyn cyn ei foddi, (lle mae’r maes parcio a’r dam yn awr). Yma roedd Richard Jones a’i wraig a’i merch Mair yn byw. Symudodd y teulu i Lanrwst. Roedd Mair yr un oed â mi.

Brynysguboriau
Disgynyddion o’r un teulu sydd yma o hyd yn ffermio. Mae’r fferm bresennol yn llai na’r gwreiddiol.
                                                   
Caeadda
Lleihawyd y fferm yma hefyd ond disgynyddion o’r un teulu sydd yma.

Ty’n Twll
John Davies a’i deulu oedd yn byw yma, ond aethant i Coed Cau Du i ffermio ac mae disgynyddion iddo yn cario'r traddodiad ymlaen.

Gwndwn
Symudodd Dafydd Davies, ei wraig a’u mab Dic i fyw at eu merch Jennie i Tŷ’n  Llyn.

Y Goppa
John Jones, ei wraig a Gwyneth, eu merch gartrefai yma. Priododd Gwyneth gyda Maldwyn Davies a ganwyd iddynt bump o blant. Mae'r teulu yn dilyn y traddodiad teuluol hyd heddiw.

Pandy’r Ddwyryd
Dau frawd a dwy chwaer oedd yn ffarmio yma. Mae rhai yn dweud y byddai dau gi wedi eu rhwymo i’r fuddai amser corddi ac yn ei throi i gorddi’r menyn. Cof sydd gennyf o weld dim ond y to yn y golwg wrth i’r dŵr grynhoi o gwmpas yr adeilad.

"Lle gynt bu corlan a phladur..." Llun- Paul W

Brynrwy
I Faentwrog aeth y teulu yma – gŵr,  gwraig, dau fab a dwy ferch.

Ty’n Ddôl
Robert Jones, ei wraig a’u mab Ted drigai yma. Symudodd y teulu i Tŷ Nant. Wedi colli ei wraig aeth y ddau i fyw i Gwylan neu Tŷ Gwyn.

Gyfynys
Symudodd y teulu yma i Lan Ffestiniog.

Islaw’r Coed
Daeth y teulu yma i Pen’rallt i fyw.

Hendre Mur a Llwyn Derw
Nid oes cof gennyf beth ddigwyddodd i’r ddau.                                                                                                              

Diddorol ydyw atgofion y diweddar Mrs Jennie Druce yn enwi’r trigolion a orfu adael eu cartrefi o achos y Llyn. Diolchwn i Mrs Margaret Jones, Ffridd Bryn Coch am ganiatâd i ddefnyddio’r nodiadau. -LD
-----------------------------------------    

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y lluniau) yn rhifyn Ionawr 2019, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.

[Nodyn golygyddol- Na, tydach chi ddim yn drysu; rhoddwyd hon ar y wefan nôl ym mis Mawrth, ond mae 'bot' wedi achosi trafferthion efo'r post yna, felly dwi wedi dileu fersiwn Mawrth ac ail-bostio yn fan hyn. ^PW] 

Atgofion Llwyncrwn

Hanes y fferm a'r gymuned gan Gretta Cartwright

Llwyncrwn oedd fy nghartref, ffermdy a adeiladwyd yn 1696 (mae’r dyddiad ar y tŷ) yng Nghwm Islyn ym mhlwyf Trawsfynydd. Magwyd fy nhad yn Llwyncrwn, mab ieuengaf Hugh a Jane Jones (genedigol o Bennant, Ysbyty Ifan), gyda Hugh, Jane Catherine, Robert a Margaret yn y teulu. Evan Williams oedd yn ffermio Llwyncrwn yn y rhan gyntaf o’r 1800au, ond daeth salwch i’r wlad ac i’r teulu, a rhaid oedd iddynt roi'r gorau i ffermio.

Fy hen daid Hugh Jones a roddodd gychwyn i’m taid yn Llwyncrwn. Deallaf mai ef adeiladodd y Cross Foxes yn y pentref. Gwerthodd dir i adeiladu Capel y Bedyddwyr, Salem (1873) ac i’r fynwent, gan gadw llain o dir ar gyfer mynwent teulu Llwyncrwn.

Yn Llwyncrwn bu fy nhad gydol ei oes. Priododd Mary Edwards o Gaecoch, Rhydymain yn 1912, a finnau yn chwaer fach i Hugh, Mari, Dafydd a Jean. Yna daeth Haf, a dychwelodd Mari o’r Blaenau wedi i John ei gŵr ymuno â’r fyddin ar ddechrau’r rhyfel, i fagu Ian a Mair yn Llwyncrwn nes y daeth John adref. Ddechrau’r rhyfel, daeth Les atom yn ‘evacuee’ o Lannau Mersey, a bu gyda ni, yn un o’r teulu am dros bum mlynedd. Gwasanaethodd John yng Ngogledd Affrica a thra yno cyfarfod y Parch Elwyn Hughes a oedd yn ‘Padre’ yno. Roedd yn fab i’r Parch Dafydd Hughes a fuodd yn weinidog ar Moriah, Traws am flynyddoedd cyn symud i’r Port at ei ferch Aledwen. Byddai yn dweud iddo gael newyddion am Traws 'via North Africa'! Mor bwysig oedd y ‘wireless’ yn y dyddiau hynny -  cael gwybod am symudiadau'r rhyfel tua’r Eidal. Rhaid oedd gofalu fod y ‘wet battery’ wedi cael ei wefru yn rheolaidd gan Peter Williams yn y pentref.
 
Roedd trefn ar wythnos fy Mam. Golchi a chadw dillad dydd Sul ar ddydd Llun, sychu a smwddio dydd Mawrth. Cyn dyfodiad y ffatri laeth yn Rhydymain roedd y diwrnod corddi yn bwysig: y faedda fawr yn cael ei throi gan yr olwyn ddŵr. Rhaid oedd pobi digon o fara am yr wythnos, a hynny yn y popty brics tu allan, tynnu’r coediach allan pan fyddai yn ddigon poeth i’r bara fynd i mewn, ac ambell dorth o fara brith. Rhaid oedd coginio ar gyfer y gweision a'r teulu, glanhau a pharatoi ar gyfer y Sul.

Fferm gymysg oedd Llwyncrwn, yn rhan o stâd Tregaian, Ynys Môn, ac yn cynnwys tir Dolbelydr ac Islyn pan oeddent ar wahân. Roedd gwartheg stôr a godro dan ofal Owen Lloyd, ceffylau gyda Dic Brynre yn eu gofal, a defaid mynydd Cymreig yn pori ar eu cynefin tua Chraig Wen. Rhaid oedd bwydo’r lloi, y moch, yr ieir a’r gwyddau heb anghofio’r cathod a’r cŵn.

Yn ystod y flwyddyn, deuai Mr Harry Kimbell o Northampton i aros yn y ‘Ship’ yn Nolgellau, a fy nhad yn mynd ag ef o gwmpas i brynu gwartheg a’u cludo mewn tryc o orsaf Dolgellau i’w gartref. Roedd y ceffyl yn hanfodol ar bob fferm cyn dyfodiad y ‘Fergie bach’. Yn y gwanwyn rhaid oedd aredig y tir yn barod at ei hadu gyda’r ffidil, y ceffyl yn tynnu’r aradr i ni edmygu'r rhesi syth cyn y llyfnu. Prysurdeb y cynhaeaf ddoi wedyn, hogi'r cyllyll, ceffyl wrth y peiriant torri gwair, a gwneud hyn yn aml yn gynnar yn y bore cyn gwres y dydd. Rhaid oedd troi'r gwair i’w gyneua yn barod i’r gweithwyr ei dyrru ar ôl cael ei rhannwch gan y peiriant a’r ceffyl. Llwytho'r car llusg, a cheffyl yn ei dynnu, a’i ddadlwytho i’r sied yn ymborth i’r anifeiliaid dros y gaeaf.

Tua diwedd Medi i Hydref byddai’r ŷd yn barod i’w dorri a’i ollwng o’r peiriant yn ysgubau, a’r gweithwyr yn eu gosod gyda’i gilydd dros y cae i sychu, a’r ceffyl eto yn eu cludo i’r ysguboriau.
Tua Gŵyl Diolchgarwch fyddai adeg codi tatws, dilyn yr aradr a’r ceffyl i gael y tatws i’r wyneb, a gobeithio cael tywydd braf i’w casglu gyda help o’r pentref. Ymborth ar hyd y gaeaf nes daw tymor y tatws newydd.

Nid ceffylau gwedd oedd yr unig rai yn Llwyncrwn. Ar y ffridd roedd rhyw ddwsin o ferlod mynydd. Mor hardd oedd eu gweld yn carlamu dros y bryniau. Hefyd ar y ffridd roedd grows, ac ar adegau gwelwyd y byddigions yn dod i’w hela.

Roedd dyddiadau pwysig eraill ar galendr y fferm. Diwrnod dyrnu, a dyddiau cneifio pan fyddai’r cymdogion o’r ffermydd cyfagos yn dod i roi help – dyna oedd y drefn, sef helpu ei gilydd, a bwyd arbennig i bawb. Roedd Mrs Roberts, Bryngoleu, yn dod i helpu Mam i wneud digon o fara ceirch am y tymor, rhai brau a rhai ar gyfer briwas a siot.

(i’w barhau)
-----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2018, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.
(Heb y llun, gan Paul W)

Ffermydd Bro Ffestiniog -7

Parhau â chyfres Les Darbyshire; y tro hwn, cylchoedd Cwm Prysor a Llyn Traws

Mae nifer o ffermydd wedi eu lleoli o gwmpas y ffordd newydd i’r Bala - sef yr A4212. 
Yn cychwyn o gyfeiriad Traws, ac ar y dde i’r ffordd cawn Wern Gron (neu Pandy - ar lafar),  Tŷ’n y Carneddau, Tŷ’n y Griafolen, Penybryn, Hafod Wen,  Caerhingylliad, Nant y Frwydr – neu Nant Fudr ar lafar, a Dolhaidd. Ar yr ochor chwith i’r ffordd mae ffermydd Pant Mawr, Cae Glas, Glan Llafar, Bryn Heulog, Fad Filltir,  Dôl Prysor, Hendre Bryn Crogwydd a Blaen Cwm  (tŷ preifat yn awr).

Edrych i lawr am Gwm Prysor o flaen y cwm. (Llun -Paul W)

Mae hanes difyr i rai o’r ffermydd yma. Cyhoeddodd yr Athro Syr Ifor Williams lyfryn yn 1942 - Enwau Lleoedd' - a chawn eglurhad ar yr enw Dôl Prysor - ‘Prys’ yn golygu llwyn neu llwyni, ac ‘Or’ yn golygu nifer neu gasgliad. Ystyr Dôl Prysor felly ydi dôl â nifer o lwyni yn tyfu ynddo. Cawn hefyd hanes am Fad Filltir -mul oedd ganddynt i droi y werthyd i gorddi. Hefyd bu i Glan Llafar rannu y ffarm yn ddwy ac adeiladwyd tŷ ffarm newydd, sef Bryn Heulog.

Ar yr ochor ddwyreiniol i Afon Gain, yng Nghwm Dolgain, ceir olion dwy ffarm - sef Dôlmynach a Dôlmynach Uchaf - dywedir iddynt fod â chysylltiad ag Abaty Cymer, Llanelltyd; hefyd fe welir adfeilion hen ffarm Yr Alltwen.

Bu y diweddar David Tudor yn byw yn Nant y Frwydr ac ʼroedd yn enwog am ei fuches o wartheg duon. Dyma’n ôl y sôn lle bu ymladd rhwng dynion Llawrplwyf a Chwm Prysor.

Mae llawer o enwau eraill yn gysylltiedig â’r Cwm, ond dydw i ddim yn sicr o’u lleoliad. Dyma rai - Y Gors, Cae Gwair, Tanrallt, Darngae. Hwyrach bod rhai o ddarllenwyr Llafar Bro yn gwybod eu hanes, yn ogystal ag enwau ffermydd eraill nad wyf wedi eu crybwyll yn yr erthygl.

Awn eto at Bont Prysor yn Nhrawsfynydd ac ymuno â ffordd yr A470 a mynd i gyfeiriad Dolgellau, a dilyn y ffermydd ar yr ochor dde, gan gychwyn gyda ffermydd yng Nghwm Cefn Clawdd, sef Foty Graig Wian, Wern Uchaf, Wern Bach, Cefn Clawdd, Tŷ Cerrig a Tŷ’n Drain - a gollodd beth tir  i’r llyn.

Ar ochor orllewinol i’r llyn, cawn amrhyw o ffermydd sef - Cae Adda, Cae Rhys, Ffridd Wen, Tŷ’n Twll, Moelfryn Uchaf ac Isaf a Coed Rhygyn.

Dyma restr o’r ffermydd sydd o dan y dŵr fel y cefais gan John Gwyn Davies, y Goppa:

Brynwy,  Tŷ’n Ddôl,  Llwyn Derw a Pandy’r  Ddwyryd, ond fe roddir ychwaneg yn y llyfryn ‘Hanes Bro Trawsfynydd’ sef - Gwndwn, Moel Fryn, Brynhir, Llennyrch a rhan o dir Cefngellgwm.

Awn yn ôl i Dŷ’n Drain, ond  cyn dechrau, cawn ychydig o hanes y ffarm. Mae Ellen Davies, Tŷ’n Drain wedi crynhoi ar bapur beth o hen hanes y ffarm:

“Mae’r ffarm yn 132 acer ac yn cadw o gwympas dau gant o ddefaid a rhyw dri deg o wartheg, gydag ychydig o ieir a mochyn yn yr hen ddyddiau. Byddent yn tyfu tatws, moron a llysiau eraill. Hefyd roeddynt yn plannu llond cae o flaen y tŷ  -ynghyd â bresych er mwyn eu rhoi i’r gwartheg. Pan fu i’r CEGB (Bwrdd Cynhyrchu Trydan) agor canal yn 1956-57, bu hynny’n rhwystr i amryw bethau. Roedd ganddynt ddŵr a thrydan yn y ffarm cyn hynny ond fe stopiwyd am gyfnod o’r herwydd. Bu’r Americanwyr yn gwersylla ar y ffarm adeg yr Ail Ryfel Byd yn barod  at ‘D Day’. Roeddynt  yn rhannu anrhegion megis sigarenau a siocled ac yn y blaen.” 

Diolch i Ellen  am y wybodaeth.  Roedd y Teulu Davies yn denantiaid Tŷ’n Drain ers  llawer blwyddyn cyn i’r CEGB roi caniatad iddynt ei brynu.
-------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Gorffennaf 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (
rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ffermydd Bro Ffestiniog -6

Parhau â chyfres Les Darbyshire, efo ail ran Plwyf Trawsfynydd.

Mae’r hen ffordd o’r Traws i Lanuwchlyn yn llawn o ffermydd diddorol a hanesyddol  i fyny i Benstryd.

Cychwynwn eto o hen bont Traws a mynd at y fferm gyntaf sydd ar y ffordd yma sef  Rhyd y Felin, a wedyn ymlaen i Dŷ’n Llyn, Tŷ’n Rhos, Derwgoed, Bryn Llefrith, Tyddyn Bach, Plas Capten, Gilfach Wen a Phenstryd. Dwy fferm arall  gyfagos ydi Rhiw Goch ac Adwy Goch. Mae’n rhyfedd fel mae hen enwau’r ffermydd yn cael eu llefaru, maent yn fiwsig i’r glust  ac mae mwyafrif ohonynt yn disgrfio natur y cylch neu eu lleoliad. Ond erbyn hyn, mae ystyr gwreiddiol yr enwau bron a’u colli. Cymerwn fel esiampl Brynllefrith. Dywedir bod carreg ateb yn ffridd y ffarm, a bod rhith ynglŷn â phob llef yno: LLEF- RITH.                     

Diddorol yw hanes ffarm Plas Capten. Yr hen enw arni oedd Gelli Iorwerth. Newidwyd yr hen enw pan wnaeth Capten John Morgan etifeddu’r ffarm. Roedd y Capten yn hannu, ar ochor ei fam, o deulu Llwydiaid Rhiw Goch. Swyddog ym myddin Siarl y Cyntaf oedd, ac yn ei gefnogi yn ystod y Rhyfel Cartef. Pan drechwyd byddin Siarl, bu rhaid i’r Capten ddianc a daeth i Gelli Iorwerth. Ond nid oedd yn ddigon diogel yno a bu rhaid iddo ymguddio mewn ogof. Ymgeleddwyd ef gan wraig a oedd yn byw yn ffermdy Wern Gron. Gelwir yr ogof gan rai yn ‘Siambr y Capten’, neu yn briodol ‘Carreg yr Ogof.’  Bu’n llechu yn yr ogof i ddianc oddi wrth filwyr Cromwell, a oedd am ei waed.  Bu iddynt wybod lle’r oedd a gorchmynwyd ef i ildio a rhoi ei hun o flaen y maen, ac fe’i saethwyd yn farw yn y fan ar lle.

Diddorol fel mae hanes yn ail adrodd ei hun - yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe ollyngodd awyren o’r Almaen un-ar-ddeg o fomiau rhwng Tomen y Mur a Phlas Capten a disgynnodd tair ohonynt yn Wern Gron, ond y bobl leol yn ddiolchgar nad oedd dim difrod wedi ei wneud!

Bedd Porus, dafliad carreg o Benstryd (llun Paul W)

Mae cylch Penstryd yn ddistaw y dyddiau yma. Dim ond fferm fach a’r capel sy’n aros, a diolch fod drws y capel yn dal yn agored. Yn ei fri ’roedd y pentre’n llawn bwrlwm o weithgareddau. Ar wahân i’r fferm, roedd Penstryd yn fan pwysig o ran trafnidiaeth. Cyfarfyddai pedair cangen o’r ffordd Rufeinig yn Mhenstryd, sef un i Ddolgellau, un i Harlech, un i Domen y Mur ac un i Lanfachreth. Mae enw Penstryd yn dod o’r cyfnod Rhufeinig - y gair ‘Stryd’  yn dod o’r gair ‘Strata’, sef ffordd Rufeinig wedi ei phalmantu ac i ddangos lleoliad, y gair ‘Pen’ i arwyddo bod y ffordd wedi cyrraedd ei brig.     

Roedd Penstryd yn bentre ar ben ei hun a thai gweithwyr i’r rhai oedd yn gweithio yn y mân-weithfeydd ar y bryniau cyfagos. Roedd Penstryd yn nodedig am ei gofaint, yma y gwnaethpwyd miloedd o glipiau neu bedolau gwartheg. Byddai llanciau cryfion yn cwympo’r gwartheg ar y gwastadedd a llu o ofaint yn eu pedoli cyn eu cychwyn i ffeiriau yn Swydd Gaint ac Essex. Mae’n werth nodi enw fferm gyfagos, er ei bod ym mhlwyf Llanfachreth, sef ffarm Dolgefeiliau - a oedd hefyd yn lleoliad i bedoli gwartheg – tybed a oedd cystylltiad rhyngddi â  gofaint Penstryd? Tybed ai ym Mhenstryd oedd y pedolau’n cael eu gwneud ond yn cael eu gosod yn Nolgefeiliau, trwy bod y ffarm honno yn ymyl Afon Eden a digonedd o ddŵr ynddi i ddyfrhau’r holl anifeiliaid a bod digonedd o borfa dda iddynt? Roedd hi’n daith o ryw dair milltir i’r gofaint o Benstryd i Ddolgefeiliau.

Rhiw Goch – dyma un o’r ffermydd hanesyddol mwyaf pwysig yn y fro. Bu teulu’r Llwydiaid yn berchen y plasdy yn ystod y 15fed, 16eg, a’r rhan fwyaf o’r 17eg ganrif. Nid oes cofnod o bryd yr adeiladwyd y tŷ. Roedd y Llwydiaid  yn bobl pwysig ym Meirionnydd, yn ddisgynyddion o Owain Gwynedd. Bu Robert Lloyd yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1586 a 1601, a bu hefyd yn Uchel Siryf ar bedwar achlysur.

Ym 1577, ganwyd John Roberts, y merthyr, yn Rhiw Goch. Magwyd ef yn brotestant yn Eglwys Sant Madryn, y Traws, ond trodd at yr hen grefydd babyddol a dod yn fynach. Cafodd ei addysg yn Ffrainc. Bu’n gweithio’n ddirgel yn Ffrainc, ac ef oedd y mynach cyntaf i ddychwelyd ar ôl i Harri VIII ddiddymu’r mynachlogydd, a hynny’n gyfrinachol. Adnabuwyd ef gan yr awdurdod Prydeinig fel drwgweithredwr ac roedd ysbïwyr yn ei wylio. Fe’i daliwyd, ac er iddo gael cyfle i ddianc, fe arhosodd i fynd gerbron y llys, pryd y dyfarnwyd ef yn euog o deyrnfrawdwriaeth. Cafodd ei grogi, ei ddadberfeddu a’i chwarteru  ar y 10fed o Ragfyr 1610.    

Gwynfendigwyd John Roberts ym 1929 a chanoneiddwyd ef ym 1970 gan y Pâb John Paul VI.  Bellach, gallwn ddweud fod un o blant y Traws wedi ei anrhydeddu’n Sant!

Mae llawer o wŷr amlwg wedi bod yn byw yn Rhiw Goch ers y cyfnod yna,  a bu’r ffermdy’n ffynnu tan ddechrau’r ganrif diweddaf pan ei phrynwyd  gan y Swyddfa Rhyfel ac addasu’r tŷ i fod yn ‘Officer's Mess’. Tua 1956, fe’i prynwyd gan Mrs Sally Snarr, Cross Foxes, Traws a’i addasu fel gwesty. Roedd gŵr Mrs Snarr yn ringyll a chogydd yn Rhiw Goch adeg yr Ail Ryfel Byd.
------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Mehefin 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ffermydd Bro Ffestiniog -5

Plwyf Trawsfynydd -gan Les Darbyshire

Dyma’r plwyf mwyaf yn yr hen Sir Feirionnydd. Mae’n naw milltir o hyd, yn wyth milltir o led  gydag arwynebedd o 25,000 o aceri. Mae’r pentre ei hun yn wyth gant o droedfeddi yn uwch na’r môr. Hen enw’r plwyf oedd Llanednowain, ac ʼroedd Ednowain yn bennaeth ar un o Bymtheg Llwyth Gwynedd yn ystod teyrnasiad Gruffydd ap Cynan.
              
Diddorol a phwysig yw’r ddau lyfryn gan Merched y Wawr, Trawsfynydd sef “Hanes Bro Trawsfynydd” a gyhoeddwyd yn 1973 a 2012. Ceir llawer o hanesion  a ffeithiau diddorol yn dangos ymchwil trylwyr.

Er mai bachgen o ʼStiniog ydwyf, mae gennyf gariad at Traws. ʼRoedd fy Nain ar ochor fy Mam yn dod o’r pentre, a chysylltiad â ffarm Glan Llafar, a theulu Madog House. Cefais amser difyr yn gweithio yn yr hen gamp milwrol ym Mronaber a dod i adnabod cymeriadau’r fro. Mae cof gennyf o rai a oedd yn gweithio yn y ‘camp’, sef Ellis Jones (saer) a oedd yn ‘general foreman’ yno,  Moss Gwynfryn (saer), Ned Morris, Dick Meredith a’i frawd Oliver,  Harold Rees, Dick O’Neill (plymar), Dafis, Ifan Barbwr (saer maen), Jack Menyn (saer maen) ac Ifans (plastrwr). Bum yn gweithio i Gwmni John Laing  ar y gwaith o godi argae ochr Ffridd Bryn Coch i’r llyn. Wedyn ymunais fel swyddog ar Gyngor Deudraeth ac ʼroedd Traws yn rhan o fy nhiriogaeth, ac un o’m dyletswyddau oedd cysylltu’r pentre gyda dŵr o Lyn Cain, a hefyd goruchwilio adeiladu y stâd dai.

Pleser hefyd oedd adnabod rhai o blant y pentre a oedd gyda mi yn y Central ac Ysgol Sir Ffestiniog - Dei Powel, John Iscoed, Caradog, Dennis a Gwyn PC, a’r genod -  Ann, Megan, Doris a Doreen a thrwy hyn oll yn rhoddi i mi affinedd â Traws.

Mae rhif ffermydd a thyddyndod y cylch bron yn amhosib i’w rhestru heddiw, gan fod cymaint wedi eu dymchwel neu wedi eu boddi dan ddŵr y llyn. Cuddiwyd eraill  gan y Comiswn Coedwigaeth - heb sôn  am y ffermydd a gollwyd trwy i’r tir gael ei gymryd drosodd gan yr Adran Filwrol Brydeinig.

Edrych tua'r Rhinogydd o ochrau'r Feidiol. Llun- Paul W

ʼRwyf yn diolch i’r cyfeillion sydd wedi rhoi cymorth i gasglu enwau y ffermydd, ond yn wybyddus iawn bod rhai enwau heb eu cynnwys a hefyd bod rhai tyddynnod wedi eu henwi yn anghywir. Buaswn yn falch am unrhyw wybodaeth i gywiro hyn.

Yn ei e-bost ataf, mae Ieuan Tomos o Jerusalem, Llawrplwyf, sydd hefyd yn ysgrifennydd Cangen Meirionnydd o Gymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd, yn datgan fel hyn:

“Dyma restr o dai a ffermydd oedd yn ymddangos yng Nghyfrifiad 1911, ond bellach yn wag neu yn furddunod. Hefyd yng Nghwm Greigddu, ond ym mhlwy Llanbedr ʼroedd Grugle, Dolwen a Greigddu Isaf (Greigddu Ganol oedd y tŷ sydd yn cael ei alw yn Greigddu Isaf ʼrwan). ʼRoedd Hafod Gau ym mhlwyf Llanenddwyn.”

Mae Ieuan wedi rhestru dros ugain o enwau, ond rhaid i mi gyfaddef nad wyf yn gwybod lle’r oedd pob un ohonynt! Dyma’r rhestr:

Hafoty Bach, Tai Cynhaeaf, Alltwyd, Tŵr Maen, Llwyn Derw, Islaw’r Coed, Brynrwy,   Tynddôl, Tŷ’r Plwy, Eden View, Greigddu Uchaf, Penrhos, Hafod Gynfal, Foty Graig Wïon, Wern Bach, Gwndwn, Bryn Hir, Cae Cyrach, Penmaen, Penybont, Plas Tyddyn Gwladus a  Ffactory.

Mae pont dros Afon Prysor yn Traws i bob pwrpas yn cysylltu â phum ffordd. Y mae’n cysylltu â’r pentref ac yn ymylu â’r A487 sydd â mynediad i Ffestiniog a Dolgellau. Ddim yn bell o’r bont mae ffordd heibio Fron Oleu yn arwain i Bryn Goleu, Yr Ysgwrn a Bodyfuddau - a hon oedd yr hen ffordd i Gwm Prysor.

ʼRoedd Fron Oleu yn gysylltiedig â’r milwyr Prydeinig a ddaethai i’r ardal i ymarfer - hynny tua 1906. ‘Roedd ei chaeau yn llenwi gyda phebyll, bach a mawr. Hwyrach i’r Swyddfa Ryfel brynu ffarm Rhiw Goch ym Mronaber ac fe ddywedir i’r tiriogaeth, yn y cylch yna, fod yn un o’r rhai gorau’n y wlad i hyfforddi milwyr. Mae’r Ysgwrn yn adnabyddus i bawb oherwydd Hedd Wyn a’r Gadair Ddu a’i farwolaeth yng ngwlad Belg.  Da bod yr hen ffarm bellach yn eiddo i’r Parc Cenedlaethol ac wedi ei haddasu ar gyfer arddangosfa i’r cyhoedd.

Yn nherfyn y ffordd bresennol mae ffarm Bodyfuddau. Dyma lleʼr oedd cronfa ddŵr Traws. Mae hanes diddorol am un o feibion Bodyfuddau, sef yr offeiriad enwog - yr Esgob Humphrey Lloyd (1618-1688). Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle bu iddo raddio. Bu yn ficer yn Rhiwabon ac fe’i dyrchafwyd yn Ganon yn Esgobaeth Llanelwy. Enillodd radd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn 1673 ac fe’i cysegrwyd ef yn Esgob Bangor. Bu iddo farw yn 1688 ac mae ei enw a’r dyddiad 1687 wedi eu cerfio ar glychau’r Gadeirlan. Anodd deall heddiw sut y llwyddodd mab ffarm mewn man mor unig o ran lleoliad ac o fro lle’r oedd addysg yn brin, fynd i goleg a graddio.  Mae’n rhaid ei edmygu’n fawr.

Yn y chwedegau bum yn gysylltiedig â’r gronfa ym Modyfuddau, a phan oedd y gweithwyr yn gosod pibellau newydd, fe ddaeth person ataf a gofyn inni fod yn ofalus o ffos oedd wedi bod yn fater cyfreithiol yn yr Uchel Lys. Er holi yn ddiweddarach nid oes neb yn cofio am hyn, na pha ffermydd oedd wedi mynd â’r mater yno. Byddai’n diddorol pe buasai’r hen hanes yma’n dod i’r golwg eto.
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn).

Ffermydd Bro Ffestiniog -5

Ar ôl crwydro o fferm y Ffynnon i Fwlch Iocyn yn y bennod ddwytha, dyma ran olaf plwyf Ffestiniog Les Darbyshire, a Thrawsfynydd yn dilyn y tro nesa'.

Y ffarm nesaf ydyw Pengwern, hon yn ‘home farm’ y Plas yn cael ei rhedeg gan y goruchwyliwr, ffarm daclus a glân ond er budd y Plas yn unig. Ymlaen ar hyd yr hen ffordd i fferm Bryn Rhug a oedd yn medru cadw y teulu ar gynnyrch y ffarm ac nid oedd angen iddynt gael gwaith tu allan i'r ffarm. Dal ymlaen ar y ffordd a throi i fyny Lôn Dywyll sydd yn ymuno â'r brif ffordd ger y tŷ o’r enw Cartref, neu fel yr oedd yn cael ei adnabod -Plas Bowton-  ac ar ochr arall i'r ffordd, mae ffarm Teiliau Bach, hon eto yn ffarm lewyrchus, a hefyd gerllaw Teiliau Mawr.

I orffen y daith awn yn ôl i gylch Bethania i weld y ffermydd bach yno. Tŷ’n Drain, Penbryn, a'r Fuches Wen:  tyddynnod i gyd ond yn bwysig i'r gymdogaeth, a dyna cylch y Blaenau wedi cau.

Yn bwysig i'r ffermydd defaid oedd yr hawl i'w defaid gael pori ar y mynydd. Roedd gan bob ffarm rif neilltuol yr oedd yn rhaid cadw ato. Tybed, erbyn heddiw, be ydi hanes yr hawl yma? 

Roedd gan ffarm Tyddyn Gwyn hawl i ddefaid a'r ceffylau bori ar fynydd Tanymanod ac ar y mynydd rhwng y gwaith sets Pengwern draw at Gae Clyd.

Er mai hanes ffermydd sydd ganddom, mae yna hefyd yn yr un cyfnod, weithgareddau eraill yn gysylltiedig mwy na heb gyda'r ffermydd, sef cariwrs. Hyd y gwn i roedd yna gariwrs yn Nhanygrisau, Blaenau, Manod a Llan i gyd gyda’u trol a cheffyl. Roeddent yn rhan o'r gymdeithas - yn y Manod roedd Bob Tyddyn Gwyn hefyd yn gariwr, byddai yn clirio'r lludw ar ddydd Llun ac wedyn yn dosbarthu glo, hyn yn golygu llwytho'r glo o'r tryc lein i'r drol ac wedyn ei bwyso a mynd a fo i gwsmeriaid Richard Lewis, John Jones y Post a Dafydd John Russell.  Yn hwyrach fe brynwyd busnes glo Richard Lewis gan y Co-op lleol a sefydlu iard Stesion Manod yn brif depot glo iddynt, a hyn mewn rhyw ffordd oedd yr ergyd olaf i'r cariwrs lleol.  Roedd y Co-op yn defnyddio loris mecanyddol i ddosbarthu’r glo, a hefyd yn medru ehangu y cylch, nid oedd angen ceffyl a throl mwyach.

Un arall oedd yn gariwr oedd Harri Glasfryn o gylch Bethania.  Hen lanc oedd Harri a Mary Bank oedd ei ‘housekeeper’, un o Benmachno oedd hi. Roedd gan Harri drol a cheffyl at waith lleol, ac roedd ganddo un neu ddau o geffylau yn gweithio yn y chwarel. Cofiaf i'r ceffyl a oedd yn gweithio yn y chwarel farw. Nid oedd Harri yn gefnog a dyma y gymdogaeth yn casglu arian i brynu ceffyl arall iddo.

Diddorol hefyd yw hanes beth a elwir yn ‘Y Midnight Express’ -  roedd y cyngor lleol yn cyflogi cariwr gyda throl pwrpasol i glirio golch ayyb, o'r tai nad oedd wedi ei cysylltu â phibellau carthffosaeth ac roedd hyn yn cael eu wneud liw nos - nid wyf yn cofio enw y cariwr, ond yr oedd yn un rhadlon braf ei fyd, yr oedd ganddo fodrwy aur yn un glust, peth anghyffredin yn y cyfnod yna i ddynion.   

Yn olaf, darn arall pwysig i’r byd amaethyddol oedd y busnes llaeth. Yr oedd llawer ohonnynt yn y cylch, Harri Pritchard, Lewis Dorfil, Davies Bowydd, a Glyn Dairy i enwi ond ychydig. Byddant yn mynd i wahanol ffermydd i gasglu llefrith ac wedyn yn ei ddosbarthu i'w cwsmeriaid. Y llaeth yn y mwyafrif mewn poteli gwydr a oedd yn dal peint - ond cyn hynny byddant yn dod a fo mewn piser a defnyddio piser mesur peint, neu un hanner peint, i arllwys y llefrith i jwg y cwsmar.

Byddant allan ym mhob math o dywydd, diolch amdanynt ac am eu hymroddiad i'r gwaith.
---------------------------------------------

Dyma ail hanner erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod.
Llun -Paul W

Ffermydd Bro Ffestiniog -4

Parhau â chyfres Les Derbyshire

Yn y brif ffordd i'r dde o’r fynediad i Frondirion mae adeilad Rhiwlas, ond does dim gwybodaeth be oedd ei hanes, na'i bwrpas. Mynd i lawr at dai Tanrhos ac yn y cylch yma mae rhyw bump o ffermydd neu dyddynnod - sef Ffynnon (neu Y Ffatri fel y'i gelwid yn ogystal),  Tŷ Newydd Ffynnon, Hendre Ddu a Llwyn Crai.

Yn Ffynnon y trigai John a Mary Evans a'i mherch Myra, tyddyn bach cyffyrddus a John yn gweithio yn y chwarel.  Yr un patrwm yn Nhŷ Newydd Ffynnon gyda’r tad yn y chwarel a'i wraig, y mab a’i ddwy ferch gartref yn gwylio’r ffarm. Hendre Ddu oedd y ffarm wedi ei lleoli ar ochr y ffordd ac yn is na’r Ffatri. William Lloyd a'i wraig oedd yno gyda phump o blant sef Megan, Edwyn, Wyn, Dafydd a Winni. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu y tri o hogiau yn y fyddin a bu Dafydd yn garcharor yn yr Almaen am gyfnod go hir gan ddioddef llawer.  Bu i Edwyn briodi merch o Loegr ac fe wnaeth ei gartref ym mro ei wraig ar ôl y rhyfel.

Mae Llwyn Crai yn ddieithr imi - ond roeddwn yn adnabod un a oedd wedi ei fagu yna, sef James Vernon, a oedd  yn signalman yn Stesion Grêt. Erbyn heddiw mae yn un o ffermydd mwyaf y cylch. Mae ffordd drol yn arwain o Lwyn Crai, croesi'r ffordd newydd ac i fyny i ffarm Bwlch Iocyn, hon yn hen ffarm bwysig yn ei dydd - ffarm ddefaid yn bennaf, ond yn cadw gwartheg hefyd a'r unig fferm yng nghylch Manod oedd yn cadw tarw.  ʼRoedd tarw Bwlch Iocyn wedi ei bridio oddiwrth wartheg duon Cymreig ac roedd hanes fod y tarw yn un peryg’. Roedd William Owens o dai Glanywern yn fforddoliwr ar lein y GWR a phan oeddent yn gweithio o gwmpas cae Bwlch Iocyn a'r tarw yn y cae, byddant yn aflonyddu arno a'i wylltio, ond rhyw ddiwrnod bu rhaid i William groesi’r ffens a mynd i’r cae.  Yn anffodus, roedd yr hen darw yno hefyd, a phan welodd William, dyma’n dechrau rhedeg ato. Unochrog oedd y frwydr, a bu rhaid mynd a William gartref achos ei glwyfau, ond yn dra lwcus am ei fywyd. Mae hen ddywediad Saesneg yn dweud ‘Elephants never forget’. Credaf bod hyn yn wir am deirw Bwlch Iocyn hefyd!

Mae’r tŷ yn dyddio yn ôl i'r pymthegfed ganrif.  Roedd Bwlch Iocyn yn arbennig am y peiriant corddi a oedd yno, yn wahanol i'r arferiad, cŵn oedd yn gweithio yr olwyn i droi y fuddai, yn anffodus fe wnaed i ffwrdd a fo rai blynyddoedd yn ôl.  Yn ddiddorol pan oedd un yn mynd i'r ffarm i gael llaeth neu wyau, y ddefod oedd  i gario piser o ddŵr o'r pistyll bach a oedd rhyw chwarter milltir i ffwrdd o'r tŷ. Roedd y pistyll ar ochr y brif ffordd, ac yn bistyll da gyda’r dŵr bob amser yn glir fel grisial ac yn oer, roedd yn dal i weithredu hyd yn oed mewn amser o rew - ond fel popeth arall dyn a'i ddiweddu.  Bu i'r Cyngor Sir wneud gwelliannau i'r ffordd a drwy hynny fe gollwyd y pistyll am byth. Ni wn beth oedd sefyllfa dŵr ar y ffarm, na pam bod rhaid mynd a dŵr i'r tŷ, oedd yna ffynnon oddeutu y tŷ? Gwyddom mai yn y saithdegau y bu i'r Bwrdd Dŵr gysylltu'r ffarm a'i chyflenwad dŵr. Roedd colli y pistyll yn golled i'r ardal, yma y cawsant ddŵr pan oedd argyfwng ar y cyflenwad cyhoeddus, neu achos rhewi'r pibellau.    

Bu i'r ffarm orffen cyn yr Ail Ryfel Byd a’r tŷ yn cael ei werthu fel tŷ preifat. Bu i John Lloyd y saer, ei atgyweirio i'r perchenog newydd.  Dywedir mai Mr Wiley a oedd yn gysylltiol â Gwesty Portmeirion a theulu Clough Williams-Ellis oedd y perchnogion newydd.

Wedyn bu i un o fawrion y byd llenyddiaeth ymgartrefu yno am dair blynedd, sef Arthur Koestler a'i ail wraig Mamaine.  Iddew o Hwngari oedd yn wreiddiol, ond wedi cael amser caled a rhyfeddol bu yn y Lleng Ffrengig (French Foreign Legion), yn garcharor yn yr Almaen, a bu hefyd yn filwr ym myddin Prydain. Yr oedd yn ffrind i Bertram Russell a theulu Clough Williams-Ellis, a phan ysgrifennodd ‘Darkness at Noon’, daeth George Orwell i Bwlch Iocyn am bythefnos i archwilio'r llyfr newydd.                                            

Bu i Marcus Wright a'i wraig ddod yno wedyn,  nis gwyddwn be oedd ei waith,  roedd ganddo gar gwych ‘Bristol’ a oedd yn gar ‘hand made’, o’r un categori a'r Rolls Royce.  Yr oedd ei wraig yn olffwraig gwych ac yn aelod o dîm Cymru.
------------------------

Hanner gyntaf y bennod a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2018 yw'r uchod.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod.

Ffermydd Bro Ffestiniog -3

Cyfres Les Derbyshire.

Ar ol crwydro o Dalywaenydd i Danybwlch ac yn ol i Dyddyn Gwyn, symudwn ymlaen i gyfeiriad Plas Tanymanod, ac wedyn Ty’n Drain, Pen y Bryn, Pen Cae a'r Fuches Wen, tyddynnod i bob pwrpas.

Yn gyfagos, ac i lawr y dyffryn, mae fferm Cwm Bowydd: hon mae'n debyg yw ffarm fwyaf y cylch.  Ffarm ddefaid a gwartheg, â digon o dir pori ynddi, mae yn debyg iddi hefyd fod y ffarm hynaf y cylch a dywedir i'r tŷ gael ei adeiladu yn y 15fed ganrif.

Yn ôl i'r Manod ac fyny'r ffordd i Gae Clyd, cawn Tanybwlch a oedd yn cynnwys dau dŷ; nid oedd y rhain yn ffermydd ond ʼroedd stablau tu cefn iddynt.  Morris Jones, ei wraig  a'i ddau blentyn, Stanley a Ted oedd yn byw yn rhif dau.  ʼRoedd ‘Moi Tanybwlch’, fel ei adnabyddir,  yn arbenigwr ar geffylau a chredaf ar un cyfnod yr oedd yn gweithio yn y chwarel gyda'r ceffylau.  Ceffylau oedd ei fyd, hardd oedd gweld  ei waith adeg y cymanfaoedd  pan oedd y ceffylau'n cael eu haddurno, a'r plant yn eistedd yn y lori - golygfa gwerth ei weld.  Mae’n hawdd deall pam fod ei fab, Ted Breeze Jones, yn naturiaethwr.  

Nepell o Danybwlch, ac ar y brif ffordd, mae Tŷ Gwyn, lle oedd y stablau tu cefn i'r adeilad. Tebygrwydd eto mai ceffylau at wasanaeth y chwareli a oedd yno, lle’u defnyddwyd i dynnu wageni o'r twll i'r felin.

Wedyn dilyn y ffordd i ben draw Cae Clyd, mae Bron Manod, fferm ddefaid eto gyda 'chydig o wartheg ac un ceffyl.  John Davies oedd y perchennog - dyn cyfiawn a gonest, 'roedd effaith y Rhyfel Fawr arno a bu'n dioddef o be elwid yn ‘Trench Foot’, clwyf a oedd yn boen i lawer o hen soldiwrs wedi gorfod sefyll mewn dŵr yn y ffosydd am gyfnodau hir.  

Ymlaen i Fryn Eithin: y teulu Thomas oedd yn byw yno, tyddyn arall.  Y gŵr yn y chwarel,  'roedd mab y ffarm, Ceredig, yn cyd oesi a fi yn ysgol y Manod.  Ffordd drol annifyr oedd yn cysylltu'r ffarm, a hefyd i'r ffarm fechan gyfagos sef Cae Canol; sut yr oeddynt yn cael bywoliaeth ynddi nis gwn.  Yn anffodus ʼroedd gan Bob nam ar ei leferydd, a byddan ni, y plant, yn mynd ato yn yr haf i chwarae a helpu efo'r cynhaeaf gwair.  Cyfagos i'r ffarm oedd ffarm y Tryfal yng ngylch Llan Ffestiniog.

I’r dde o Bron Manod mae dwy ffarm, sef Cae Du a Frondirion, ffermydd bach a'r gwŷr yn y chwarel.  Ffordd drol oedd yn eu cysylltu nhw a'r brif ffordd ger Rhiwlas, ac yr oedd rhaid croesi'r rheilffordd a honno heb arwyddion, a gorfod fod yn ofalus pan yn croesi gyda throl a cheffyl. ----------------------------------------


Dyma ail hanner y bennod a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen 'Ffermydd Bro Ffestiniog'.

Llun -Paul W

Ffermydd Bro Ffestiniog -2

Ail ran cyfres Les Derbyshire.

Ar ôl gorffen yn Nhanygrisiau y tro diwetha', awn wedyn i lawr y ffordd i Dolwen, Tan y Bryn a Ty’n Cefn - cofiaf Jack Wmff yn ffermio yno gyda'i wraig. 'Roedd Jack hefyd yn gweithio yn Chwarel Wrysgan.  Adeg y rhyfel fe fyddai ei wraig yn dod i fyny i Manod i werthu menyn yn ddistaw (menyn ar rations yr adeg hynny) a chael pris da amdano.  ̕Roedd ganddynt dair i bedair o wartheg ac ychydig o dir addas.    

Ymlaen i Cymerau Uchaf ac Isaf, ac wedyn Bryn Melyn, Rhydsarn, a Dolmoch,  tyddynnod mewn gwirionedd,  arwahan i Ddolymoch sydd yn fwy o faint. Wedyn mynd yn ôl at Dolwen ac i fyny at Llennyrch y Moch, sy'n adfeilion bellach, cofio teulu Mr a Mrs Williams yno a'r hogia Robert Alwyn, Hywel Idris a Cledwyn. 

Ymlaen ar y ffordd drol i Dŷ Coch, eto yn adfeilion, mae hanes difyr i Tŷ Coch. Mae Nesta wedi cyfeirio ato fel cartref ei hen Daid a Nain.  Mae G. J. Williams yn Hanes Plwyf Ffestiniog yn cyfeirio ato fel  hyn-

“...ymunodd y Methodistiad a'r Annibynwyr i gynnal ysgol yn ... Tanymanod, ond methasant a chyd weithio. Ymneillduodd y Methodistiaid a phenderfynasant sefydlu ysgol eu hunain. Cawsant ddrws agored yn Tŷ Coch. Yn 1819, dechreuwyd pregethu yn Neuadd Ddu am 10 y bore a chynhelid yr ysgol yn Tŷ Coch yn y prynhawn. Sefydlwyd Cyfarfod Eglwysig yno hefyd... Symudwyd yr ysgol i Neuadd Ddu yn 1821 oherwydd ymadawiad Griffith Ellis o’r Ty Coch ac o hynny hyd Medi 17eg 1826, pan agorwyd Capel Bethesda, cynhelid pob moddion yn y Neuadd Ddu.”

Mae Neuadd Ddu rhyw chwarter milltir o Dŷ Coch -  llwybr troed a ffordd drol oedd yn cysylltu'r ddwy fferm. Cofiaf deulu Penny yn ffarmio yno. ̕Roedd dau o'r hogiau yn gweithio yn y chwarel, a Bob a'i chwaer gartref. Yn rhyfedd doedd yr hogiau ddim yn rhannu gwaith gyda ffermydd eraill. Yr oedd y beudy a'r tŷ gwair wrth ymyl y bont lein, a cadwant rhyw hanner dwsin o wartheg godro a merlan. Byddant yr adeg hynny yn gwerthu ‘Skimmed Milk’ ac o gôf, ceiniog y peint oedd y pris.                                                                                                                        

Ffarm gyfagos oedd Tyddyn Gwyn, yn ymyl Eglwys St. Martha, Manod. Ffarm ddefaid wrth reddf, ond yn cadw gwartheg a cheffyl hefyd. Mae tŷ'r ffarm yn un adeilad hir, yn cynnwys hen stabal a oedd yn y pen,  wedyn y tŷ a'r bwthyn, ni welais unrhyw hanes o oedran y tŷ, ond credaf ei fod yn dyddio a gweddill hen ffermydd y cylch.  Rhwng y tŷ a'r eglwys yr oedd adeiladau eraill - y stabal, lle i ddau o geffylau a chwt offer cyfagos; y beudy yn dal chwech i wyth o fuchod ac ynghlwm iddo y tŷ gwair, roedd digon o le o gwmpas yr adeiladau. 

John Thomas, ei wraig Jane a'i  mab Bob oedd yn byw ar y ffarm.  ̕Roedd John wedi bod yn was ar ffarm Cefn Peraidd, Llan, ac wedi priodi merch y fferm. Wedyn aethant i fyw yn y pentre cyn cymeryd fferm Tyddyn Gwyn. Cymeriad diddorol oedd John, yn ganwr gwych ac o ran golwg yn ŵr tebyg i'r llun yna o John Bull pan oedd yn mynd ar ferlan a throl llaeth o gwmpas yn urddasol.  Bu hefyd yn gweithio yn un o'r chwareli, ac yr oedd ganddo chwarel ei hun ar odre’r Manod Mawr ac fe'i gelwid yn Chwarel John Tom. Cawn fwy o hanes John eto. Tyddyn Gwyn gymerodd gaeau a ffridd ac adeiladau Tŷ Coch ymhen amser. 

Roedd gan Mrs Elin Hughes, Ffordd Manod, dri cae rhwng tir Tyddyn Gwyn a Tŷ Coch gyda beudy a thŷ gwair, gyda mynediad iddynt drwy adwy ger y bont lein ar y ffordd newydd. Hefyd roedd ganddi gae bach tu cefn i'r tŷ lle cadwai ieir.  Bu iddi gadw tua tair o fuchod a magu lloi, ond ar ôl ei marwolaeth, daethant yn rhan o ffarm Tyddyn Gwyn.  
----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol fel rhan o erthygl hirach yn rhifyn Mawrth 2018. Bydd ail hanner y bennod yn dilyn yn fuan.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen 'Ffermydd Bro Ffestiniog'.

Llun -Paul W

Ffermydd Bro Ffestiniog

Cyfres newydd gan Les Darbyshire, am ffermydd a thyddynod dalgylch Llafar Bro.

Mae llawer o ffermydd bach yn y cylch eisoes wedi diflannu, a'u henwau yn brysur yn mynd yn
angof. Bwriad yr ymchwil yma ydyw casglu gwybodaeth (lle mae’n bosib) o faint y ffarm neu dyddyn, faint o dir ac anifeiliaid oedd ganddynt.  Hefyd y ffermydd defaid, eu hawl i’r defaid bori ar y mynydd, pwy oedd yn gweithredu a phlismona'r hawl a phan aeth ffarm allan o fodolaeth am wahanol resymau, pwy oedd yn etifeddu'r hawl wedyn?

Yng nghylch y Blaenau buaswn yn dweud mai rhyw pedair ffarm ddefaid o bwys oedd yma, sef Cwmbowydd,  Tyddyn Gwyn, Bwlch Iocyn a Bron Manod, ond erbyn heddiw does dim ond y cyntaf yn aros fel fferm ddefaid.

Byddai cydweithrediad da rhwng y bedair ffarm, a byddant yn cyd-gasglu'r defaid adeg cneifio, a gwych oedd eu gweld yn eistedd ar stôl hir i gneifio'r defaid a ninnau blant yn cynorthwyo trwy hel y gwlân a’i rwymo'n belen.

Tyddynnod oedd mwyafrif y gweddill neu ffarm fach oedd ddim ddigon mawr i’r perchennog fedru gwneud bywoliaeth ynddi ac felly yn gorfod cael gwaith arall yn un o'r chwareli cyfagos.  Mwyafrif o'r ffermydd bach yn cadw rhyw dair buwch, ychydig o ddefaid, ieir a merlen, ar rhyw dri chae a phorfa fach. Byddai rhai o'r tyddynnod yn cadw un neu ddau o foch hefyd.
Gwaith caled i edrych ar ôl yr anifeiliaid cyn mynd i'r chwarel yn y bore ac wedyn ar ôl dod gartref yn yr hwyr. Byddai'r wraig yn gweithredu yn ystod y dydd yn bwydo’r anifeiliaid, corddi, ac hefyd yn gwneud gwaith tŷ.

Yng nghylch Manod, pan oedd angen tarw, byddai rhaid cerdded y fuches i lawr i ffarm Bwlch Iocyn,  yr unig ffarm oedd yn cadw tarw, ac am ryw reswm, tarw go beryg oedd ganddynt pob amser!
Byddai'r ffermydd bach yma, i bob pwrpas, yn hunan gynhaliol  o ran bwyd ac yn medru gwerthu menyn, llefrith, llaeth enwyn ac wyau i'r cyhoedd.

Cefais restr o enwau ffermydd o ben uchaf Talwaenydd at waelod Tanygrisiau gan Steffan ab Owain.  

1.    Ffridd y Bwlch ger Bwlch Gorddinan (Crimea) - adfeilion / ffynnon yn dal yno.
2.    Bryn Tirion - ar ochr isaf i Lyn Ffridd - gwag ers blynyddoedd.
3.    Cae Drain - hen dyddyn ar y ffordd at dai’r Frest - dim byd bron ar ôl.
4.    Talwaenydd - gelwid yn Hen-dŷ yn ddiweddarach.  Dyma'r ffarm a roddodd enw i’r ardal. Wedi ei chwalu yn gyfan gwbl ers yr 1980au. Bu Tŷ Mawr gerllaw yn cadw ceffylau ar gyfer y chwarel hefyd.                                                             
5.    Ffarm Rhiwbryfdir - wedi ei chladdu dan rwbel un o domennydd yr Ocli.  Cryn dipyn o hanes hon i’w gael yn yr hen lyfrau.
6.    Ty’n Twll - tyddyn bach - rhyw bwt o dyddyn ger hen dai’r Dinas. Wedi ei gladdu dan domen fawr  Ocli ers blynyddoedd.
7.    Glan-y-pwll - rhyw bwt o dyddyn gerllaw hên stablau Johnny Blawd. Wedi ei chwalu. 
8.    Ffarm Glan-y-pwll – 'roedd y ffermdy tu ôl i resdai Fronheulog/Garmon House.  Gwnaed yn farics, ond chwalwyd y cyfan ac nid oes dim byd ar ôl ohono.
9.    Tyddyn Bach - ychydig iawn o dir.  Adeiladwyd Ysgoldy Horeb (MC) ar y safle.
10.    Cefn Bychan - dal yno heddiw.  Cefn Bychan Bach yn adfeilion. 
11.    Blaenywaun - nid wyf yn sicr os oedd hwn yn dyddyn, rhwng Cefn Bychan a Ty'n Ddôl.
12.    Ty'n Ddôl - un o hen ffermydd yr ardal. Y tir wedi mynd ar gyfer Ffatri Rehau a chaeau chwarae.
13.    Maes Graen - pwt o dyddyn nid ymhell o le bu hen Gapel Bethel, Tanygrisiau. Y tŷ yn dal yno.
14.    Pen y cefn – (Pellaf) - pwt o dyddyn eto ychydig o dir.
15.    Cwmorthin Isaf a Chwmorthin Uchaf - y cyntaf wedi ei gladdu dan domen rwbel a'r llall yn adfeilion.
16.    Clytiau - pwt o dyddyn ar dir Cwmorthin. Wedi ei gladdu dan rwbel.
17.    Pant Mriog  - rhwng ffordd Stwlan a llwybr Cwmorthin, heddiw yn adfeilion.
18.    Tŷ Newydd, Beudy Mawr a’r Hên Danygrisiau wedi mynd tan ddyfroedd Llyn Ystradau (Tanygrisiau).
19.    Buarth Melyn - ger yr hên lein fach, tu draw i’r Pwerdy.
20.    Yr Aelgoch - tyddyn yn gysylltiedig â theulu'r Cadwaladr.  Roedd y rhain yn cadw gwartheg yn Dopog, nid ymhell o’r ddau uchod hefyd.
21.    Glanyrafonddu - hen dyddyn yn dyddio yn ôl canrifoedd.    
                                                      
Cefais enwau eraill sef Pen Cae, Foel a Dolau Las yng nghylch Tanygrisiau. (I’w barhau…)
----------------------
Bydd enwau ffermydd y dalgylch yn dilyn  cylch,  yn parhau y tro nesa ymlaen at Ffordd Tyrpac Newydd; wedyn ar hyd yr hen ffordd i’r Llan ac i fyny’r Lôn Dywyll ac ymuno a'r brif ffordd ger ‘Cartef’ ac yn ôl i’r Blaenau.

Mae’n bosib bod gwallau yn y rhestr o enwau’r ffermydd, os gwyddoch am rhai heb ei gynnwys neu yn anghywir gadewch i ni wybod, diolch. Os gwyddoch am fwy, gyrrwch neges i Llafar Bro, unai fel sylw isod, neges i’n tudalen Gweplyfr/facebook, neu at un o’r swyddogion. Diolch.
----------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y lluniau) yn rhifyn Chwefror 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen 'Ffermydd Bro Ffestiniog'.
 
Lluniau -Paul W.