'Stesion Soldiwrs' Traws

ATGOFION AGNES… yn mynd â ni’n ôl i gyfnod yr Ail Ryfel Byd

Wrth weld yr ofn a’r dychryn sydd yn wynebu’r bobl yn Gaza a’r cyffiniau ar y teledu, daeth atgofion o’m plentyndod yn ôl i’r cof.

Roedd Rhyfel 1939-45 yn ehangu ac roedd sôn am i’r bechgyn orfod mynd i ymladd y gelyn. Ond bu raid i’r rhai oedd ychydig dros yr oed fynd i ffatrïoedd gwneud ffrwydron yn barod i’r rhyfel. Bu raid i’m tad fynd i Loegr i weithio mewn ffatri ffrwydron. Golygai hynny y byddai Mam yn mynd â’i thair merch ar y trên i Traws i aros am gyfnod efo’i theulu. Roedd yn gyfleus ar y trên o’r Blaenau yr adeg honno. Roedd Stesion Traws wrth ymyl cartref y teulu. Roedd chwaer mam yn gweini ar ddau ewythr iddi. Wrth fynd â ni i aros yno, roedd Mam yn ceisio lleihau ein hiraeth am nhad.

Yn Traws rhyw ddiwrnod y gwelsom fod prysurdeb mawr yn ymyl y Stesion. Roedd gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu er mwyn hwyluso’r ffordd i filwyr ddod yno. Fe’i galwyd hi’n ‘Stesion Soldiwrs’.

Pan gyrhaeddodd trên arbennig y Stesion newydd – er mawr syndod i ni – be ddaeth allan ohono ond ceffylau mawr hardd.  Sôn am weryru a strancio! Roedden nhw mewn ofn mae’n siŵr.  

Mewn hir a hwyr deallwyd mai ceffylau’r cafalri yn Llundain oeddynt.

Ar ôl eu setlo i lawr a’u dyfrio ac yn y blaen, rhoddwyd rhyw bethau du tu ôl iddyn nhw.
‘Gun Carriages’ oeddynt. Maent yn dal i dynnu rheiny ar achlysuron pwysig yn Llundain heddiw.

 Pan oedd yn pasio tŷ’r teulu, rhybuddiwyd pawb i beidio dod allan ar y ffordd. Roedd rhywun wedi gwneud llwybr arbennig ar draws y caeau yn lle bod rhaid iddynt fynd drwy’r pentref. 

 

I ffwrdd â nhw ar draws y caeau yn un rheng gan dynnu’r gynnau o’u holau. Osgoi’r pentref wnaethant rhag tynnu sylw mae’n siŵr. Roeddynt yn mynd i’r ‘Camp Soldiwrs’ oedd ychydig filltiroedd i ffwrdd. Roedd rhai yn arwain y ceffylau ac eraill yn eistedd arnynt. Ar ôl gosod cyfrwyon arnynt a gosod y gynnau yn sownd fe aethant ymlaen i’r camp.

Ychydig amser wedi hynny, daeth awyren a gollwng bom ychydig bellter o’r Stesion. Glaniodd y ffrwydrad ar y graig, a diolch i’r drefn, wnaed fawr o niwed i’r bobl. Er hynny, cafodd rhai o’r adeiladau ddifrod. Maluriwyd ffenestri tai, a daeth y nenfwd i lawr mewn tŷ arall ac ysgytiwyd tai eraill.

Y noson wedyn, yn ôl ei arfer, clywyd Lord Haw Haw yn canmol yr ymgyrch ond bod yr awyren wedi colli ei ffordd wedi iddi ddilyn yr afon yn hytrach na Llyn Traws. Ychydig cyn hyn roedd si ar droed fod ysbïwyr o gwmpas. Pwy a ŵyr?

Mwy o bytiau i ddod!

Agnes Edwards
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

Atgofion Siop Y Maes

Rwy’n siŵr fod pawb sydd yn byw, neu’n dod o’r Blaenau, yn gwybod lle mae’r Parc. Hefyd, eu bod yn ymwybodol o’r holl gysylltiadau sydd wedi bod, ers blynyddoedd hir, gyda’r llecyn ‘sgwâr o barc’, a’r ardal o’i gwmpas. Wrth feddwl yn ôl, a fy meddwl yn crwydro i bumdegau’r ganrif ddiwethaf, pan oeddwn yn ddisgybl yn Ysgol y Bechgyn Slate Quarries ym Maenofferen, mae cofio’r Parc yn rhan annatod o’r profiad hwnnw o fyw a chwarae fel plentyn ysgol yn Stiniog.

Roedd pedair rhes o adeiladau yn rhedeg gyferbyn â phob ochr sgwâr y Parc. Roedd yr adeiladau hyn yn cynnwys un sinema, dau gapel, un busnes gwerthu llefrith, syrjeri deintydd, tŷ (oedd yn safle gyda storfa) i ddau frawd oedd yn beintars, ac, i goroni’r cyfan, pum siop o bob math. Gyferbyn â phrif fynedfa’r Parc, sydd dros y ffordd i Towyn Road, roedd Newborough Buildings a oedd yn cynnwys tair o’r siopau. Roedd Y Coparet yn un o’r ddwy siop arall, a Siop Powell oedd yr olaf - honno wrth droed Pont Picton, a gyferbyn â’r pilar bocs coch ar un o gorneli Y Parc.

Y siop gyntaf yn rhes fach Adeiladau Newborough oedd siop tynnu lluniau, yn perthyn i’r diweddar Owen Hughes, Bryn Bowydd. Yn ddiweddarach, daeth tipyn o gymeriad o ffotograffydd, Mr. E. Zak yn berchen llwyddiannus ar y siop. Yn y canol roedd y Newborough Supper Bar, sef siop chips, gyda lle i fwyta i mewn, a hefyd cownter ar wahan i brynu a chario’r swper adref. Mr Owen â’i wraig oedd yn berchen ar y siop chips. Roedd y diweddar Phil Owen â’i deulu o Bryn Bowydd, yn perthyn i deulu siop y Supper Bar.

Yn olaf, ar y gornel gyda Ffordd Towyn oedd Siop Y Maes. Ar ben y drws dwbl i fynd i mewn roedd yr arwydd General Provisions.

Perchennog y siop hon, a’r tŷ oedd ynghlwm â’r siop, oedd Mr. R.R.Roberts. Roedd pawb yn ei adnabod fel “Robas y Maes”, yn flaenor yng Nghapel Bowydd, ac un o gynghorwyr y dref.

Pan oeddwn yn ddeg oed, cefais waith yn “cario allan” yn Siop Y Maes. Roedd llawer o fechgyn Stiniog yn “cario allan” mewn gwahanol siopau yn y dref hefyd, ond fi oedd yr unig un heb feic siop i gario’r bocsys i dai y cwsmeriaid. Ond, siop eithaf bach oedd Y Maes, nid fel y siopau mawr yn y Stryd Fawr, felly dim ond tipyn ar y tro oedd y prynu gan y cwsmeriaid, ac nid oedd y bocsus yn rhy drwm i’w cario.

Roedd becar yn dod â chyflenwad o fara bob bore, a dyna oedd un o’r tasgau, sef mynd â’r bara o gwmpas y tai mewn basged. Roedd Robas yn mynd i oed - dros ei wyth deg, ac yn aml yn dweud, fel ateb i’r rhai oedd yn ei weld yn edrych yn dda-"mae gen i bob un o'm dannedd fy hun”. Roedd ganddo ei ffordd unigryw o redeg y siop. Roedd yn cael menyn mewn bocs mawr, ac yn ei wagio, yn dalpyn hir sgwâr ar blât enfawr, porslen gwyn, gyda’r geiriau “LARD” arni. Roedd yn torri, o’r talpyn menyn, digon at gais y cwsmer, a’i bwyso a’i lapio mewn papur arbennig. Roedd yn gallu, mewn un toriad, bron bob tro, gael y pwysau cywir o fenyn! Wedi gorffen, rhoi y bocs yn ôl dros y talpyn menyn.

Roedd til pres ar ochr un cownter, a phan oedd y drôr yn agor, roedd cloch fach yn canu, gan ddangos beth oedd tu mewn. Dim arian, ond tua dwsin o blêds siafio i ddynion, pacedi bach o alum i atal gwaedu wrth siafio, stribedi o Aspro at boen, neu cur yn y pen, a mân bethau eraill. Dim arian! Gwisgai got lwch frown bob dydd, ac mewn un boced roedd bag glas - i fod i ddal siwgr, ond yn llawn darnau o arian i roi newid i gwsmeriaid. Hefyd, gwaled fach o ledr du yn dal papurau punt, a phapurau chweugain, wedi eu clymu â band lastig. Yn y boced arall roedd dwster melyn, glân, a ddefnyddid i roi polish bach i bob tun bwyd a dynnid i lawr o’r silffoedd uwchben y cownter. 

Roedd yn y siop rhes o duniau bisgedi rhydd, gyda chaead gwydr arbennig ar bob un o’r tuniau sgwâr. Wrth eu prynu, roedd y bisgedi yn cael eu rhoi mewn bag papur, â’u pwyso. Wedi peth amser, roedd bisgedi yn cyrraedd y siop mewn rholiau papur, ac wedi eu pwyso yn barod. A dyna dasg arall i mi - agor y pacedi i gyd a rhoi y bisgedi yn rhydd - yn eu bocs priodol - yn barod i’r cwsmeriaid.

Mewn amser, fe gefais ddyrchafiad yn fy ngwaith ar ôl ysgol, a’r tro yma gyda beic siop hefyd, ond, dim siawns am “broken biscuit” i fynd gyda’r paned te!

Alun A.R. Jones, Pen-y-bont ar Ogwr. (Gynt o Bryn Bowydd Newydd)

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025

 

 

Cymdeithas Hanes -Atgofion a Chymeriadau!

Dwy noson ddifyr yn cau rhaglen 2024-25 Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog 

Cyfarfu’r Gymdeithas ar nos Fercher, Ebrill 9fed i wrando ar sgwrs ddifyr gan Steffan ab Owain, un o’n haneswyr lleol, ar y testun  Ddoe ni ddaw yn ôl? 

Roedd wedi paratoi cyflwyniad yn llawn o hen luniau'r ardal, lluniau oeddynt yn amlwg yn goglais cof y mwyafrif yn y gynulleidfa ac oedd yn fwy na pharod i wneud sylw a rhoi eu barn wrth ateb gofynion Steffan am eu cof o sawl llun. Noson felly o ddwyn ar gof ac yn ôl Steffan, cwestiwn ydy testun y sgwrs ac nid gosodiad, gan fod y ‘ddoe’ oedd yn y lluniau a ddangoswyd yn dychwelyd yn bur aml yng nghof pawb.  

Aeth Steffan â ni ar daith gan nodi'r hyn a gofiai ar hyn a wnaeth yn blentyn, fel chwarae rowlio teiars i lawr Rhiw Dolwen neu wrth ‘sledjo’ yn Nhalweunydd. Aeth â ni o Ddolwen i fyny i Danygrisiau ac yna nodi atgofion o’r cymunedau a’r strydoedd oedd rhwng post Tanygrisiau a safle’r hen gae ffwtbol lle mae ffatri Metcalfe ers canol 1950au. O ble daeth yr enw crand Haygarth Park tybed?

Chwarel yr Oakeley. Roedd gan Steffan atgofion o chwarae a gweithio yn y cylch fel nifer yn y gynulleidfa yn amlwg. Roedd Steffan wedi cael llawer o’i wybodaeth o’r traddodiad llafar trwy sgwrsio â phobl hŷn ac roedd ganddo gof rhyfeddol am bwy oedd yn byw ac yn ble.

Noson gartrefol a lluniau diddorol oedd yn rhoi cyfle i bawb lynu efo’r testun. 

Diolch i Steffan, mae ganddo wybodaeth anhygoel am ein hardal ac yn wir mae’n gyfeiriadydd penigamp i’r ardal ac yn amlwg wrth ei fodd yn rhannu ei wybodaeth. Ac mae’r nifer sy’n dilyn ac yn amlwg yn mwynhau, ei golofn fisol yn Llafar Bro, sef ‘Stolpia’, wedi dysgu dipyn am yr ardal dros y blynyddoedd. Diolch iddo felly am noson ddiddorol a gwerth chweil.

Nos Fercher, 21 Mai, traddodwyd sgwrs olaf tymor 2024-25 pan ddaeth un o'n haneswyr lleol gorau,
Vivian Parry Williams, i draddodi ar destun gogleisiol, sef Hogia'r Cwt Letrig - y bu ef ei hun yn un ohonynt am y rhan fwyaf o'i yrfa - o 1967 hyd at tua 1991. 

Roedd hynny cyn iddo fynd i Goleg Harlech ac ymlaen i'r Brifysgol ym Mangor ac ennill gradd mewn Hanes.

Y Cwt Letrig yn fan hyn oedd Pwerdy Tanygrisiau a agorwyd yn 1963 ac a newidiodd fywyd rhai o bobl ifanc y fro trwy gynnig cyflogaeth dda a lleol. Yr ‘hogia’ yma oedd ei gyd-weithwyr ... ac fel pob grŵp o weithwyr, ceid cymeriadau ffraeth a doniol gyda'u dywediadau slic, a'r holl gampau a thriciau oedd yn perthyn i'r fath o grŵp o gyd-weithwyr clos! 

Ymysg y grwpiau hynny’r oedd y chwarelwyr, hogia'r post a hogia Crosville - i enwi ond rhai yn Siniog.

Roedd creu llys-enwau weithiau yn grefft ac yn digwydd mewn chwinciad gyda ffraethineb y grwpiau gwaith hyn. Soniodd Vivian am nifer o gymeriadau ac roedd llun ganddo ar y sgrîn trwy gydol y ddarlith i ni gael gweld at bwy yr oedd yn cyfeirio ... llun a dynnwyd tua dechrau'r 1970au. Rhestrodd rai o'r campau a'r doniolwch, ond hefyd, roedd yn talu teyrnged i'r cymeriadau hynny fu'n rhan bwysig o'i fywyd - a chymeriadau yr oedd y mwyafrif yn y gynulleidfa yn eu hadnabod. 

Tua diwedd y sgwrs, talodd deyrnged i Goronwy Owen Davies (Goronwy Post), fel un o'r cymeriadau a ddylanwadodd arno fwyaf yn ystod ei gyfnod yn y Cwt Letrig. Noson ddifyr iawn.

Cyhoeddwyd ar y diwedd fod y tymor drosodd a thalwyd terynged i'r holl siaradwyr am roi i ni dymor mor amrywiol, addysgiadol a difyr. Apeliwyd am siaradwyr ar gyfer y tymor nesaf ... rhoddir gwybodaeth yn Llafar Bro tua mis Medi am amserlen Tymor 2025-26 ...rhowch eich bryd ar ymuno efo ni y tymor nesaf a bydd croeso i bawb wrth gwrs ... hen a newydd. T

Tecwyn Vaughan Jones

- - - - - -

Dwy erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Mai a Mehefin 2025

Stolpia -car a cheffyl

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Cludo Offer a Defnyddiau Trwm i’n Chwareli yn y 19 Ganrif.

Holwyd fi’n ddiweddar sut ar y ddaear y medrwyd cludo trawstiau enfawr a pheiriannau trwm i fyny i felinau ein chwareli yn ystod y 19 ganrif a chofio’r math o ffyrdd a rheilffyrdd a oedd yn bodoli pryd hynny.

Efallai bydd y canlynol yn esbonio ychydig am y modd y gwneid hynny. Dyma gofnod o Atgofion am Danygrisiau gan David Owen Hughes a ymddangosodd fel cyfres yn Y Rhedegydd (1909): 

"Yr oedd gan Gwmni Cwm Orthin nifer fawr o geffylau, saith neu wyth yn gweithio yn y chwarel ac nid dynion dibwys y cyfrifid y certwyr, yn enwedig y prif gertwyr. 

Mawr fyddai'r helynt a’r twrw pan fyddent wedi dod i lawr at y Post Office, ac yn bachu wrth drol a thunnell o wair arni ar brynhawn Sadwrn, neu dynnu coed hirion at wneud pontydd yn y gwaith. 

Nid ai'r rhai hynny i fyny'r incleins, ac am hynny byddent yn clymu un pen o dan echel y drol, a’r pen arall ar gerbyd bychan pwrpasol a dwy olwyn o dano. Yna, bachu pump neu chwech o geffylau i’w tynnu i fyny'r gelltydd i’r gwaith.

Ymhlith y certwyr hynny yr oedd y diweddar Thomas Roberts, a’i frawd John Roberts, a John Evans. Brodorion o ymyl Llanrwst oedd y ddau flaenaf, a J. Evans o Sir Aberteifi."

Enghraifft o foeler mawr yn cael ei dynnu gan geffylau gwaith

Yn yr adroddiad diddorol hwn o’r North Wales Chronicle, 5 Gorffennaf, 1862 cawn ddilyn taith dau ferwedydd, (boiler), i chwarel Rhiw Bach. Dyma gyfieithiad ohono: 

"Cyrhaeddodd dau foeler enfawr, sef y rhai mwyaf a welwyd yn yr ardal yn ôl rhai, i Chwarel Rhiw Bach dydd Mawrth diwethaf. Daethpwyd a hwy o Gaer ar wagenni cryfion yn cael eu tynnu gan tua dwsin, os nad mwy, o geffylau grymus. Roedd y ddau geffyl gwedd yn y llorpiau (sef rhai heb eu cyweirio/entire) o faint sylweddol, yn hardd ac yn rhai nerthol iawn, ac wedi syfrdanu rhai o’r ffermwyr lleol. 

Yn anffodus, cafodd y boeler a bwysai oddeutu 84 tunnell [tybed ai ddau foeler 42 tunnell oeddynt mewn gwirionedd?] a gyrhaeddodd Ffestiniog ar y dydd Mawrth, anhap difrifol gan i olwynion y cerbyd suddo mewn lle gwlyb rhwng Penygroes a Llanllyfni a methwyd a chael y wagen yn rhydd er i nifer o geffylau ymdrechu i’w thynnu. Yn y cyfamser, aeth y boeler arall, oedd ar wagen chwe olwyn, heibio iddi hi a mynd ar ei siwrnai i Rhiw Bach. Dychwelwyd y wagen hon ar ôl ei dadlwytho i Benygroes a rhoi’r boeler arall arni hi a theithiwyd drwy Borthmadog i Faentwrog y Sul diwethaf. 

Arhoswyd yno wedyn tan ddydd Mawrth er mwyn i’r ceffylau gael gorffwys. Yna, er mwyn cludo peiriant mor drwm i fyny’r allt serth i Ffestiniog daethpwyd a nifer o geffylau gorau’r gymdogaeth at y rhai a oedd ganddynt eisoes fel yr oedd cymaint ag ugain o geffylau yn tynnu’r wagen i fyny’r rhiw.

Heb os nac oni bai, roedd angen cryfder aruthrol i dynnu’r holl bwysau i fyny’r Allt Goch gyda rhannau ohoni mor serth â tho tŷ. Mewn ambell le roedd y troadau yn siarp iawn, ac o ganlyniad, dibynnid yn fawr ar gryfder y ddau geffyl blaen, y rhai a glodforwyd gan bawb. Cymerwyd diddordeb mawr yn y fenter gan y trigolion lleol, ac er bod ffair yn y Llan y diwrnod hwn, cyrhaeddodd nifer o’r ffermwyr yn hwyr yno."

Cofier, roedd cario boeleri mor fawr a thrwm i fyny i Chwarel Rhiw Bach, a oedd tua 3 milltir arall oddi yno, gyda’r rhan fwyaf o’r ffordd yn serth yn gamp aruthrol yr adeg honno. 

Edmygwyd yr orchest gan bawb a’i gwelodd, a bu’r ddau geffyl blaen yn destun siarad gan lawer.

Ponc Chwarel Rhiw Bach, gyda’r felin, y tai boelar ger y corn, a’r inclên ar y chwith uchaf

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2024

BRIWSION: Blas y Tir

Ychydig o hyn, llall, ac arall am hen arferion prynu a gwerthu Bro Stiniog, o nodiadau’r diweddar Emrys Evans. Diolch i’r teulu am ganiatâd i’w cyhoeddi. Bu’r Sioni Winwns yn y newyddion yn ddiweddar, gan fod eu cyfnod yn gwerthu eu cynnyrch yng Nghymru wedi dod i ben, diolch mae’n debyg i fiwrocratiaeth Brecsit aballu. Roedd y Sionis ‘lleol’ yn un o’r meysydd yr oedd Emrys wedi sgwennu amdanyn nhw, ymysg ei gofnodion am yr ardal.

Nionod o Lydaw
Yn yr hydref deuai dynion o bob oed trosodd o Lydaw i werthu nionod, a deuent o ddrws i ddrws i gynnig cadweini i wraig y tŷ. Golygfa ddigon cyffredin oedd gweld y ‘dyn nionod’, ei iau dros ei ysgwydd a chwech neu wyth cadwyn yn hongian ar ei dau ben yn curo’r drysau.  Wrth ymyl, yn pwyso ar wal byddai ei feic, a rhagor o gadweini arno.  Swllt a dimai fyddai pris cadwan o nionod yn y dau-ddegau a’r tri-degau.  Fel arfer yr un rhai fyddai’n dod bob blwyddyn.  A’r un dyn fyddai’n dod i’r Manod am sawl blwyddyn.  Llydaweg neu Ffrangeg fyddai eu hiaith, a gwnai rhai ymdrech i gael rhywfaint o grap ar y Gymraeg. Cynigiai un oedd yn dod o gwmpas y Manod yn y dyddiau cynnar ei nionod gyda’r cwestiwn: “Nionod, Mari Bach?”   ‘Roedd pob merch yn ‘Mari Bach’ ganddo, ac aeth pobl i’w alw yntau yn ‘Nionod Mari bach’.   Yr unig gyfnodau pryd y collwyd cael nionod Llydaw oedd blynyddoedd y ddau Ryfel Byd – 1914-1918 a 1939-1945, gan na allent hwylio drosodd i Gymru     

 

Tatws Morfa Bychan
‘Roedd blas arbennig ar rhain, a byddai disgwyl eiddgar am weld ceffyl a throl tyddynwr neu ddau arferai ddod i fyny i’r ardal yn flynyddol, a buan iawn y byddai’r newydd yn mynd o dŷ i dŷ i gyhoeddi eu bod wedi cyrraedd. Gan fod Morfa Bychan ar wastad y môr ‘roedd pethau’n aeddfedu’n gynharach nag yn ardal Ffestiniog.  Wedi bod yn bwyta hen datws drwy’r gaeaf, amheuthyn iawn oedd cael tatws newydd yn y gwanwyn.  Ond hefyd, ‘roedd blas cwbl arbennig iddynt.  Y rheswm am hyn, medd rhai, oedd am eu bod yn cael ei tyfu mewn pridd tywodlyd a gwymon y môr wedi ei roi yn y rhychau yn wrtaith. Ond ‘roedd ansawdd arbennig i’r dysen hefyd – ‘roedd lliw cochaidd ar ei chroen, ac yn dysen sych a blawdiog. Oherwydd hyn gelwid hwy yn “Tatws Cochion Bach Morfa Bychan”.

Llefrith
Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd byddai gwas ffarm Can Coed Isa yn dod i fyny o Faentwrog i Ffestiniog mewn trol a cheffyl i werthu llefrith. Byddai’r llefrith mewn dwy ‘sten lefrith enfawr ym mhen blaen y drol, ac yn cael ei fesur mewn peintiau a chwartiau. ‘Roedd hwn yn lefrith oedd wedi ei odro y bore hwnnw. ‘Roedd y gwas yn arddwr hefyd, ac yn eu tymor deuai a llysiau a ffrwythau yn y drol i’w gwerthu.  A chan fod tir Maentwrog yn fwy ffrwythlon, a phethau’n aeddfedu’n gynt nag yn ‘Stiniog, ‘roedd galw mawr am y llysiau hyn. 

Er fod ambell i rai lleol yn gwneud eu bywoliaeth drwy werthu llefrith o dŷ i dŷ, ac ambell i ffarm hefyd â rownd lefrith ganddi, ‘roedd gwas Can Coed Isa wedi gwneud ei le yng nghanol y cyfan a chyda’i siar o gwsmeriaid ffyddlon.  Yn yr hydref, pan fyddai’n adeg chwarae concyrs, byddem ni fel hogia yn closio at was Can Coed.  Gwyddem fod coeden gastanwydden neu ddwy ar y ffarm a bydden yn gofyn iddo ddod a rhai i ni.  Gwnai hynny, hefyd, chwarae teg iddo.

Llaeth Enwyn
Dydd Sadwrn -y bore yn amlach na dim- y deuai ffarmwr Pen y Bont, Gellilydan, gyda’i drol a cheffyl i werthu llaeth enwyn o gwmpas y tai.  Bu’n dod yn wythnosol felly yn ystod dauddegau a thridegau y ganrif ddiwethaf, ac eithrio ambell i fwlch pan fyddai’r gwartheg ddim yn llaetha’n ddigon da.  ‘Roedd ei laeth enwyn yn arbennig o dda a blasus – “yn fwyd ac yn ddiod” fel y dywedid.  Dyna fyddai ein ‘gwin’ ni gyda chinio dydd Sul. Gwneid ‘shot’ ohono hefyd ar gyfer te o’r chwarel ar dywydd poeth. 

Cig
Oherwydd cyflwr amaethyddiaeth mae llawer o ffermwyr wedi arall gyfeirio, ond nid rhywbeth newydd ydy hyn.  Byddai ambell i ffarmwr yn gwneud hynny ganrif a mwy yn ôl.  Arferai tenant Fferm Truan yng Nghwm Tryweryn droi’n gigydd ar ddyddiau Gwener a Sadwrn – Gwener i ladd a pharatoi y cig, a’r Sadwrn i ddod i dre’r Blaenau i’w werthu.  Bu’n gwneud hyn yn rheolaidd am lawer blwyddyn. Gan mai byw ar eu hadnoddau eu hunain fyddai ffermydd yn gyffredinol, ‘roedd ffermwyr wedi arfer lladd anifeiliaid i’w defnydd eu hunain.  Un cam ymhellach oedd ei gynnig ar werth i’r cyhoedd, a gwneud elw o hynny.   Golygfa gyffredin ar y Sadwrn oedd car a cheffyl y cigydd/ffermwr o flaen tŷ ni, ac yn galw mewn tai eraill o gwmpas.  Gan fod perthynas rhwng teulu Truan a’n teulu ni– ‘roedd gwraig Truan yn chwaer i nain (Hannah) , mam fy mam.      
(Y tro nesa: Blas y Môr)

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2022  

(heb y llun, gan PaulW)

Ail hanner: BLAS Y MÔR
 

Stolpia- cofio ac anghofio

Atgofion am Chwarel Llechwedd... pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Yn ddiau, y mae’r mwyafrif ohonom yn cael profiadau o anghofrwydd ar adegau, h.y. lle amheuwch eich hun a wnaethoch chi gyflawni rhyw orchwyl a oeddech i fod i’w wneud, megis a wnes i gloi’r drws, ynteu beth? Neu dro arall, a wnes i ddiffodd y popty cyn mynd allan; a wnes i gau ffenestri’r car cyn noswylio -a llawer peth tebyg? A chofier, nid rhywbeth sy’n taro’r henoed yn unig yw anghofio gwneud ambell beth yng nghanol eich prysurdeb.

Un o’m dyletswyddau yn Chwarel Llechwedd fel ffitar oedd cychwyn y cywasgyddion awyr, amrywiaeth o beiriannau trydan fel generaduron, cynhyrchydd trawsnewid, ayyb. Gan mai oddeutu 21 mlwydd oed oeddwn ar y pryd, tueddai Emrys fy mos gadw llygad arnaf a sicrhau fy mod wedi diffodd a chloi drysau adeiladau’r peiriannau cyn caniad a’i throedio hi am gartre’.

Dyna oedd y drefn, ar wahân i’r ail, a’r drydedd wythnos ym mis Awst, pan fyddai Emrys yn cael ei wyliau haf. Golygai hynny mai fi oedd yn gyfrifol am gychwyn y peiriannau trydan a’u diffodd ar ddiwedd stem. Cofiaf i’r diweddar Thomas H. Jones, prif oruchwyliwr y chwarel, ofyn imi un bore i gychwyn y motor a elwid yn rotary converter a finnau yn rhyw bryderu braidd oherwydd dim ond unwaith yr oeddwn wedi ei gychwyn a hynny gyda help Emrys. Gan fod rhaid ei gael y diwrnod hwnnw i droi’r cerrynt o un i’r llall, mentrais i fynd at yr holl reolyddion, sef y ‘controls’, ac ar ôl pendroni tipyn mi es ati hi i’w gychwyn, a thrwy rhyw drugaredd mi weithiodd yn iawn.

Byddai cynhyrchydd trydan arall fel deinamo mawr mewn rhan o’r adeilad a elwid Caban Tŷ Gwyn ar Bonc yr Efail, lle byddai’r ‘black gang’ yn cael eu paned naw a’u cinio. Byddwn yn cychwyn y peiriant hwn yn weddol aml, gan fod ei angen i roi hwb i gyflenwad trydan pwerdy’r gwaith ym Mhant yr Afon.

Beth bynnag, un prynhawn a phan oedd hi’n tynnu at amser caniad mi es ati hi i ddiffodd yr holl beiriannau, a chan fod Emrys yn dal ar ei wyliau, syrthiai’r cyfrifoldeb amdanynt ar fy ysgwyddau fi. 

Hen lun o gasgliad yr awdur yn dangos lleoliad Caban Tŷ Gwyn ar Bonc yr Efail (islaw’r saeth).

Gan ei bod yn brynhawn braf, mi wnes y gwaith cyn gynted â phosib, ac ar ôl caniad y corn, heglais am adre’ am fy nhe. Ond, pan gyrhaeddais ddrws fy nghartref daeth rhyw ansicrwydd i’m meddwl, a theimlad nad oeddwn wedi diffodd y motor yng Nghaban Tŷ Gwyn. Doedd dim byd amdani hi, ond cerdded yr holl ffordd i fyny’n ôl i Llechwedd, a phicio i nôl y goriadau o’r Cwt Letrig. 

Wedi agor drws adeilad y motor gwelais ei fod yn hollol dawel, a phopeth wedi ei ddiffodd yn iawn. Fel y dywedais, gall anghofrwydd daro’r ifanc ar adegau hefyd, a bu hyn’na yn wers imi sicrhau fy mod wedi cwblhau fy dyletswyddau yn iawn cyn ei goleuo hi am gartre!
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2022

Stolpia- trawstiau a mwsog

Atgofion am Chwarel Llechwedd... pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Rwyf wedi sôn ychydig am gwt compresor Ponc Ganol o’r blaen, ond nid wyf yn credu fy mod wedi crybwyll y stori hon. Cofiaf fel y bu’n rhaid newid rhan o’r cywasgydd awyr un tro, ond gan nad oedd y distyn uwchlaw y peiriant yn ddigon cryf i godi’r partiau trwm, penderfynwyd gosod trawst haearn o un talmaen i’r llall. 

Codwyd ystol i gyrraedd y lle a gwnaed dau dwll yn y wal ar ei gyfer gan y diweddar Barry Williams a finnau. Daethpwyd â’r gyrdar yno a chodwyd un pen i fyny ar silff a wnaed tros dro ger twll y talmaen gorllewinol a rhywfodd medrwyd ei gael i mewn yn weddol ddidrafferth. Pa fodd bynnag, roedd angen codi ei ben dwyreiniol i fyny at y twll, yn ogystal â’i wthio i mewn iddo, a chan nad oedd fawr o le i fwy nag un wneud y gwaith ar yr ystol, roedd yn golygu cael dyn cryf i gwblhau y gwaith. 

 

Robin Gof a Hefin Bryfdir (Llun Geoff Charles)

Y gŵr hwnnw oedd Robert George Griffiths (Robin Go’). Yn y cyfamser, roedd Barry a finnau i dynnu ar raff a oedd wedi ei daflu dros y distyn a’i glymu o amgylch y gyrdar er mwyn rhannu tipyn ar y pwysau. 

Gafaelodd Robin ymhen y gyrdar a’i godi, ac yna dringodd yr ystol yn bwyllog a phan gyrhaeddodd gyferbyn a’r twll yn y wal, a ninnau yn tynnu’n gorau glas ac yn hongian ar y rhaff, bellach, ceisiodd Robin godi ei ben dwyreiniol a’i wthio i mewn i’w le priodol, ond er yr holl fustachu, a’i wyneb yn fflamgoch, methodd yn lan a llwyddo y tro cyntaf gan fod cryn bwysau ar y gyrdar. Daeth i lawr yr ystol a dywedodd wrth Emrys, “mi dreiaf eto ar ôl cael fy ngwynt ataf,” a dyna a wnaeth, ac ymdrechodd yr eilwaith, ond methu eto. Ceisiodd am y trydydd tro, ac wedi cael nerth o rywle gallodd roi pen dwyreiniol y gyrdar yn ei le. Llwyddiant o’r diwedd.

Golygodd y job dipyn o strach inni, ac aeth rhan dda o’r prynhawn i’w chwblhau, a phan sylweddolodd Robin ar yr amser mi ddywedodd “rwyf angen mynd i fyny i gau fflodiat Llyn Bowydd rŵan,” a ffwrdd a fo ar ei daith hirbell.

Llyn Bowydd (blaen) a Llyn Newydd y tu ôl iddo (llun SabO)

 

 

Stori’r migwyn – cofiaf Robin yn dweud wrthym un tro pan oedd ar ei ffordd un bore i agor y llifddor yn Llyn Bowydd iddo ddod ar draws Boreugwyn (Brigwyn) yn hel migwyn (sef mwsog cors) nid ymhell o Lyn Fflags. 

Roedd Brigwyn a’i ben i lawr yn rhoi peth o’r migwyn mewn sach, a dyma Robin yn ei gyfarch – “Bore da Migwyn, hel brigwyn, ia ?” Sylweddolodd Robin, ar ôl ychydig gamrau, beth a oedd wedi ei ddweud wrtho, a dyma fo’n cywiro ei hun – “daria, fel arall yr oeddwn yn meddwl ei ddweud!”

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2022
Gallwch ddilyn cyfres Stolpia trwy glicio ar y ddolen isod (rhaid clicio Web View os yn darllen ar ffôn)

Cynefin yr Alltud

Llyfr Newydd – a dau adolygiad
Cynefin yr Alltud. Cylch Congl-y-Wal, Manod a 'Stiniog. Les Darbyshire.

Ceir rhwng cloriau’r gyfrol hynod ddifyr hon nifer o gyfeiriadau at leoliadau a chymeriadau oedd yn golygu cymaint i ’Stinogwyr  y dyddiau cynt, ac yn sicr, i’r awdur ei hun. Beth sy’n well nac arwain y darllenwyr hyd lwybrau ddoe, ac i gwrdd â phreswylwyr annwyl cymdogaeth sy’n adnabyddus am  ei chyfeillgarwch? 

Yn y bennod Atgofion bore oes: Tyddyn Gwyn, Manod, atgoffir ni gan Les iddo gael ei fagu yno ‘dros naw deg mlynedd yn ôl ac mae atgofion y cylch yn dal yn fyw yn fy nghof...’ Aiff â ni ar daith drwy’r rhanbarth hyfryd hwn gan ddisgrifio’r cymeriadau oedd yn trigo yno’r dyddiau gynt, ac am hanes sawl annedd ac adeilad a safai fel rhan o’r olygfa. Rhoddir darlun o’r math o fywyd a brofwyd gan drigolion sawl rhan o’r pegwn hwn, o’r Manod a Chongl y Wal hefyd. Cawn weld drwy’r disgrifiadau safonau byw cyntefig y dyddiau fu, gyda chanhwyllau neu lamp oel yn goleuo’r cartrefi, a grât hen ffasiwn yn cynhesu a choginio ar gyfer y preswylwyr. Adroddir hanes rhai o deuluoedd y fro, ac am ffawd ambell un mewn cyfnod digon tlawd ac anodd i lawer. Mae’r tudalennau’n llawn o hanesion pobl a phethau yn rhan o gynefin diwydiannol a gasglwyd gan yr awdur yn ystod ei oes. 

Cynhwysir nifer o luniau diddorol sy’n crynhoi stori bro sydd wedi newid mor anghredadwy dros yr un cyfnod. Ceir hefyd ambell i gerdd sydd mor berthnasol i’r gymuned a’r cyfnod y bu’r awdur yn rhan ohonynt. Yn ychwanegol, gwelwn restrau o enwau meddygon ‘Stiniog a swyddogion y Cyngor Tref, ynghyd â digwyddiadau diddorol fu’n rhan o fywyd yr ardal. Atgofion un fu’n rhan annatod o gymdogaeth y bu mor falch ohoni yw’r gyfrol hon. 

Yn sicr, bydd yn gyfrwng i ddarllenwyr fwynhau ymuno yn y daith hynod ddiddorol yma. Bydd hefyd yn agoriad llygaid i nifer i gyfnod sydd wedi hen ddiflannu. Diolch yn fawr am ein hatgoffa o’r dyddiau pell yn ôl rheiny Les. Bydd galw mawr am y gyfrol, yn sicr.

Vivian Parry Williams


************

Dyma’r drydedd gyfrol gan yr awdur, sy’n enedigol o Dyddyn Gwyn, yn y Manod. Cyhoeddwyd Barmouth Sea Heroes yn 2001 ac Our Backyard War ganddo yn 2015, ac fel y gŵyr y mwyafrif ohonoch, bu ganddo erthyglau difyr ar hanes ei ardal yn Llafar Bro beth amser yn ôl.

Yn y gyfrol hon y mae Les yn ein dwyn yn ôl i ardaloedd Congl y Wal, y Manod, yn ogystal â rhannau o dref y Blaenau, ac i gyfnod ei blentyndod yn yr 1930au. Yn ddiau, y mae angen mwy o atgofion tebyg i’r rhain am ardaloedd eraill ein bro gan eu bod yn cyfleu darluniau mor fyw o’r cyfnod. Dyma beth ddywed Eigra yn Y Rhagair iddo – ‘Roedd yr awdur yn rhan o’r gymdeithas honno a’i wreiddiau ynghlwm ym mhridd y Manod’ - Ac os caf innau ychwanegu ato - y mae ei gof am fro ei febyd yn hynod o dda a chofio bod sawl blwyddyn wedi mynd heibio ers iddo drigiannu yno. Gwelwn yn rhan gyntaf y gyfrol gynllun o’r ardal, a rhestr o’r cartrefi, capeli, siopau a busnesau a fyddai yno er mwyn i’r darllenydd allu adnabod cynefin yr awdur yn ystod y blynyddoedd a fu. Syniad gwych, yn wir.

Yn y bennod Atgofion Bore Oes: Tyddyn Gwyn, Manod cawn ei hynt a’i helynt yn cynorthwyo ar fferm Tyddyn Gwyn o dro i dro, ac yn godro un o’r gwartheg allan yn y cae a’r helbul a fu wedyn. Dywed iddo ddal y dwymyn goch (scarlet fever) yn 1936 pan yr oedd Eisteddfod yr Urdd i fyny ar gae uwchlaw fferm Tyddyn Gwyn, sef man presennol Ysgol y Manod. Cael ei gaethiwo yn ei wely am dair wythnos oedd ei hanes. Difyr oedd darllen am hanes y plismon yn cuddio mewn cwt glo er mwyn dal y lleidr a fu’n dwyn glo yn y cylch a’r atgof am un o’i gyfeillion yn gwneud parashwt o darpolin a neidio oddi ar glogwyn Tŷ Coch.

Yn ogystal â’r hanesion am ei blentyndod a’r gwahanol chwaraeon a fyddai ganddynt yn y Manod, y storïau am drigolion ei fro, ceir toreth o ffeithiau hanesyddol hefyd yn yr wyth pennod sy’n dilyn, megis cofnodion am ddamweiniau i weithwyr Chwarel y Graig Ddu, manylion am rai yn cael eu diarddel o’r capeli, enwau rhai a ymfudodd i’r Unol Daleithiau, a llawer mwy. Y mae’n cynnwys amryw o hen luniau diddorol, cerddi am ardal Cae Clyd, y cae pêl-droed a Chapel Gwylfa (MC). Os ydych yn hoff o ddarllen am hanes ein bro, nid oes dwywaith amdani, cewch fwynhad o’r mwyaf yn darllen y gyfrol hon gan Les.

Steffan ab Owain

Gwasg y Lolfa. £9.99

Yn fuan ar ôl i'r uchod ymddangos yn rhifyn Ionawr 2022, daeth y newyddion trist am farwolaeth yr awdur. Roedd Les yn benderfynol o weld ei hanesion difyr o’i hen gynefin yn cael eu cyhoeddi, a gwireddwyd hynny, diolch i wasg y Lolfa.
Trueni na fyddai wedi cael byw i brofi y derbyniad gwych sydd i’r llyfr yma yn nalgylch Llafar Bro.
Anfonwn ein cydymdeimlad dwysaf at deulu Les yn eu colled.

Stolpia- Twll Tarw

Atgofion am Chwarel Llechwedd... pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Gan fod fy ngwaith fel ffitar yn gallu amrywio o ddydd i ddydd y pryd hynny, deuthum i wybod am lawer man o fewn Chwarel Llechwedd. Un o’r lleoedd cyntaf imi glywed amdano oedd ‘Twll Tarw’, sef twll tebyg i siafft a oedd nid nepell o ben Inclên y Bôn, y soniwyd amdani o’r blaen. Cysylltai’r twll â lefel fach (twnnel) a ddeuai allan ar ochr yr inclên. 

Gan mai fi oedd yr ieuengaf, ac o bosib yr ystwythaf o’r criw, gofynnwyd imi un diwrnod a fuaswn yn dringo i lawr y twll ar raff i drwsio un o’r peipiau awyr a oedd wedi dechrau gollwng. Ar ôl hel popeth at ei gilydd, dringais i lawr y twll, a thua hanner ffordd i lawr, gosodais greffyn ar dwll yn y beipen a gorffen y job. Gwelais fod y rhaff yn ddigon hir, a gwaeddais ar y dynion i’m gollwng i waelod y twll ac i’r lefel islaw.

Ychydig wedyn, wrth ein bwrdd bwyd yn ‘Caban y Black Gang’ holais Emrys, fy mós, a oedd wedi bod yn gweithio yno am flynyddoedd lawer, sut y derbyniodd y twll hwn ei enw? Atebodd yntau, gan ddweud i darw syrthio i lawr iddo rywdro. Ymhen blynyddoedd wedyn trawais ar yr hanes yn un o bapurau newydd Cymru. Dyma hi’r stori gyfan o’r Rhedegydd, 3 Ebrill 1909 gydag ychydig o ddiweddaru:

Tarw Gwyllt yn Lladd ei Hun

Magodd Mr William Owen, Penrhiw, Dolwyddelan, darw oedd yn tynnu sylw'r wlad fel un o'r eidionnau gorau a welwyd yn y plwyf ers blynyddoedd. Gwerthodd ef am ugain punt i Mr Albert Roberts, cigydd, Blaenau Ffestiniog. Bore dydd Mawrth deuwyd ag ef dros Fwlch y Gorddinen i'w berchennog Mr Roberts. 

Tarw Rhydygro. llun o gasgliad yr awdur

Daeth yn hwylus a didramgwydd hyd nes cyrraedd gyferbyn a phen Newboro Street, pan ddechreuodd fynd yn aflonydd, a throes yn ei ôl er gwaethaf pawb am Church Street ac am y Rhiw. Cafodd ar y Llinell Gul wrth y Dinas, a rhedodd i fyny'r Incline o Pantyrafon i Chwarel y Llechwedd. Yn y chwarel yr oedd pawb yn rhedeg am gysgod, yntau yn myned yn ei flaen nes cael ei hun mewn cwt ar ben un o'r dyfniau. Caewyd y drws arno yn y fan honno, ac oddi allan yr oedd sŵn y compressor a nifer o hogiau. Bu i un o'r hogiau edrych i mewn trwy'r ffenestr. Ac ar hynny neidiodd y tarw trwodd allan. 

Yr oedd y lle mor gyfyng â'r anifail mor fawr fel y codid y to wrth iddo neidio o'r cwt. Yr oedd y lle wrth y cwt mor gul ar ôl dod allan fel nad allai droi ynddo, ac o'i flaen yr oedd mab Mr William Davies, Cariwr, yr hwn a fethodd ddianc fel y bechgyn eraill i ben y cwt. Rhoddodd y tarw ei gorn tano gan ei luchio i fyny yn sydyn, a disgynnodd i lawr i'r dyfn islawr, yn ffodus, ar ei draed, neu gallasai'r codwm fod yn angheuol iddo. Gan nad allai'r tarw droi yn ei ôl, disgynodd yntau i'r dwfn gan chwilfriwio ei esgyrn. 

Lladdwyd ef, ac anfonwyd ei gorff i Ynysfor yn fwyd i'r helgwn. Da gennym ddeall nad yw'r bachgen wedi ei anafu yn drwm er ei fod yn dioddef yn fawr oddi wrth yr ysgydwad a gafodd. Mae cydymdeimlad yr holl ardal a Mr Albert Roberts yn wyneb y golled a gafodd.

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2021

Stolpia -strach y bwrdd llifio

Atgofion am Chwarel Llechwedd... pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Credaf mai yn haf 1969 yr aethom â’r ‘bwrdd mawr’, sef bwrdd llifio gyda llif gron a blaenion diemwnt arni hi i fyny i Felin Sing-Sing ar Lawr 7 am y tro cyntaf. Byrddau bach hen ffasiwn, h.y. byrddau llifio gyda llafnau haearn oedd yno pan ddechreuais i weithio yn Chwarel Llechwedd. 

Enghraifft o fwrdd bach ar gyfer llifio clytiau

Gan ein bod angen lle tipyn ehangach ar gyfer gosod yr un newydd gofynnwyd imi dorri rhai o’r byrddau bach yn ddarnau. Cofier mai haearn bwrw oeddynt, a serch fy mod innau yn eu taro gyda gordd haearn drom roeddynt yn gyndyn o falurio. Yn wir, byddai’r ordd yn trybowndio i fyny’n ôl yn aml iawn, ac heb wneud argraff arnynt gan eu bod wedi eu gwneud mor wydn. Os cofiaf yn iawn, mai byrddau llifio Owen Isaac Owen, Porthmadog oeddynt, ac wedi eu gwneud yn y ffowndri yno. 

Yr adeg honno, ar y ffordd haearn y byddid yn cludo y rhan fwyaf o bethau trwm, naill ai mewn wagen rwbel neu ar slêd, ond y tro hwn ar ben wagen lechi (neu wagen slaitj, yn ôl term y chwarel) y gosodwyd y bwrdd mawr. Clymwyd y bwrdd llifio efo cadwyni yn sownd yn y wagen wag a gwthiwyd hi yn raddol gydag injian, i gyswllt ‘Inclên No. 7’ ac aeth pethau yn bur dda. Pa fodd bynnag, gan mai amrediad cyfyng oedd ar echelydd olwynion wageni llechi, yn wahanol i wageni rwbel a’r sledi, roedd yn rhaid i led y ffordd haearn fod yn union 1 troedfedd a 11½ modfedd, neu byddai’n dod oddi ar y bariau, a dyna a ddigwyddodd tra roedd ar ei ffordd i fyny’r inclên, a mwy na hynny, trodd ar ei hochr. 

O ganlyniad, bu’n rhaid ei chodi yn ôl ar y bariau gyda phwli a thacl (block and tackle) a bu’n rhaid i Robin Williams, y fforddoliwr, gywiro pob rhan o ffordd haearn yr inclên i’r mesur cywir. Do, bu hi’n dipyn o strach, a chymerodd bron i ddwy awr inni gael yr horwth i fyny i ben yr inclên. A meddwl am y peth heddiw, gellid fod wedi gwneud y gwaith o fewn deng munud gyda pheiriannau modern y dyddiau hyn a’i gludo i fyny’r ffordd a oedd wedi ei gwneud ychydig ynghynt. 

Nid aeth pethau yn dda iawn y diwrnod canlynol chwaith, ar ôl iddo gyrraedd i fewn i Felin Sing-Sing. Roeddem wedi paratoi gwaith estyll (shuttering) ar gyfer wal goncrit i ddal y ‘bwrdd mawr’ yn ei le, ond yn anffodus, pan ddaeth y lori a dadlwytho’r concrit chwyddodd y coedwaith gryn dipyn gan nad oedd yn ddigon cryf i’w gynnal, a bu’n ofynnol inni roi pob math o bwysau trwm arnynt. Pan galedodd y concrit wal braidd yn foliog oedd y canlyniad. Wel, dyna yw hanes gwaith a bywyd, ynte, - pethau yn mynd yn rhwydd iawn ambell ddiwrnod, ond yn hollol groes, ac o chwith ar ddyddiau eraill.

Llif y ‘bwrdd mawr’

- - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2021

Cofio Eglwys fy Magwraeth

Mae llawer ohonom wedi bod yn tyrchu drwy gypyrddau, droriau a bocsys yn ystod y cyfnodau clo yn gwneud gorchwyl oedd ar yr agenda ers llawer dydd ond yr awydd na’r amser yn caniatau, sef sortio a thacluso.

Tasg ddifyr pan mae llun, rhaglen neu adroddiad mewn papur newydd yn agor y drysau ar atgofion melys.  Fe dreuliais orig yn ddiweddar yn sortio lluniau, a deuthum ar draws un o bobol ifanc Eglwys Bethania, Blaenau Ffestiniog – mam eglwys yr Annibynwyr yn y dre’ a’r eglwys lle’m magwyd.

Charles Jones a’i wraig ymroddgar, Eluned Ellis Jones oedd y gweinidog yn ystod 50au y ganrif ddwytha.  Byddai llawer o weithgareddau yn ystod yr wythnos megis y gobeithlu ble byddai’r hogiau yn dysgu alto emynau y Gymanfa.  ‘Roedd seiat a chwrdd gweddi ynghyd â Chymdeithas Lenyddol ac eisteddfod Nadolig gyda Noswyl ar noson ola’r flwyddyn.   

 

Rhes gefn - Hefin Griffiths, Gwen Jones (Fuches Wen), Medwyn Parry
Yn eistedd - Idwal Hughes (Gelli), Sian Arwel a Beti (ei chwaer)
Rhes flaen - Sulwen Williams a George Davies

Cynhyrchwyd tair drama fer ar gyfer noson y Gymdeithas Lenyddol.  “Rhwng Te a Swper” oedd enw ein drama ni a rhaid cyfaddef nad wyf yn cofio’r awdur!  

Byddai ymarfer wythnosol yn ystod y gaeaf ac ar ôl chwerthin a chael hwyl, pinacl yr ymarfer oedd cael bwyta sgod a sglods yn y festri.  Y ddynas fusneslyd o drws nesa oeddwn i, tra’r oedd Beti yn gymeriad crand mewn côt ffwr fy mam.  Mae hanner y criw wedi’n gadael erbyn hyn ond y bachgen sy’n eistedd wrth draed y ddynes grand yw George, cefnder Bil Davies; Caerdydd erbyn hyn.

Unwaith oeddym wedi’n derbyn yn aelodau, roedd disgwyl inni gymryd rhan mewn gwahanol agweddau o fywyd yr eglwys ac wrth edrych drwy raglenni’r Gymdeithas yn ystod yr un cyfnod, sylweddolais pam fod y rhaglenni hynny wedi’i cadw – roedd fy enw i yno yn aelod o bwyllgor y Gymdeithas ac yn llywyddu noson dan ofal y bobol ifanc.  Cyfleoedd pwysig iawn yn magu hyder a phrofiadau o beth yw eglwys a sut mae yn gweithio. 

 

D’oes dim ond atgofion o’r eglwys ar ôl ac mae’r capel wedi’i ddymchwel hefyd ond mae gennyf sgets o’r tu fewn ddyluniwyd gan Falcon Hildred ar gyfer dathliad 150 mlynedd yr achos.  Ni fydd y sgets, y llun na’r rhaglenni yn mynd i’w hailgylchu ar hyn o bryd!

Sian Arwel Davies

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

Cwm Teigl -pontydd a phêl-droed

Pennod olaf cyfres Emlyn Williams: ATGOFION AM GWM TEIGL – TEG EI LUN [4]

Mae gennyf atgofion melys iawn am Glynis, Teiliau Bach. Pan ddechreuais fynychu’r ysgol yn Llan, roedd Glynis yn dringo i fyny at Bont Benyd (neu ‘Beunydd’) ar ffordd Cwm Teigl, ac wedyn, yn fy nanfon i’r ysgol bob dydd. Roedd hyn yn galluogi Mam ddychwelyd i Llechwedd yn gynt yn y bore i gyflawni ei gorchwylion beunyddiol ar y fferm. Wn i ddim os oedd y ddyletswydd foreuol hon yn plesio Glynis rhyw lawer. Yn anffodus, chefais i mo’i chwmni yn hir iawn, achos fe benderfynodd ei theulu (teulu William Roberts) godi eu pac ac ymfudo dros y môr i Awstralia. Mentro o wyrddni Cwm Teigl i ddifeithwch rhuddgoch Gorllewin Awstralia yn 1959 -dyna i chi anturiaeth yng ngwir ystyr y gair! 

Mae’r bont a gyfeiriais ati uchod wedi creu cryn dipyn o benbleth i mi. Ai ‘Bont Benyd’ neu ‘Bont Beunydd’ yw’r enw cywir arni? Mae’n siŵr fod rhywun ymysg darllenwyr Llafar Bro yn gwybod yr ateb*. 

Rwyn cofio hefyd Mr Hill yn Bron Teigl a Mr Thompson yn Bryn Wennol; dau ffisiotherapydd oedd yn gweithio llawn amser yn y clinig yn Heol Towyn. Ys gwn i sawl ffisiotherapydd sy’n gwasanaethu’r ardal heddiw? Y cwestiwn anochel sy’n codi … ydy’r ddarpariaeth iechyd yn yr ardal wedi gwella neu waethygu yn ystod y 60 mlynedd diwethaf? [Cwestiwn HAWDD IAWN i drigolion Stiniog ei hateb yn anffodus! -Gol.]

Americanwr oedd Mr Hill, ac roedd ganddo Austin Mini gwyrdd, un o’r rhai cyntaf yn yr ardal yn 1959. Roedd yn rhoi reid i mi weithiau i’r ysgol, ac roeddwn wrth fy modd yn eistedd yn y sêt flaen, yn gwrando ar ei acen unigryw ac yn cael newid gêr y Mini bach wrth gyflymu lawr yr allt tuag at y Bont Lein, a wedyn, ger Cae Swch. Cychwyn heriol i ddiwrnod yn yr ysgol!

 

Mae gen i lun o fy hun ym muarth Teiliau Mawr yn gwisgo dillad ffwtbol Manchester United (coch a gwyn … ond du a gwyn yw’r llun, wrth gwrs!) Wn i ddim pam mae’r llun wedi ei dynnu yn Nheiliau Mawr o bobman, na pham ddewisais i ‘Man U’ fel fy hoff dîm chwaith. Dwi ddim yn tybio fod gan Gruffydd na Gwen Mary Jones fawr o ddiddordeb ym myd y bêl-droed, er i’w mab, Ifan Wyn chwarae droeon fel gôl-geidwad i’r Blaenau ar ddiwedd y pumdegau.

Mae’n wir dweud fod ‘Man U’ a’r ‘Busby Babes’ wedi ymddangos yn y newyddion yn gyson yn 1958 a 1959, yn sgîl trychineb erchyll Munich, ble collodd 8 o chwaraewyr eu bywydau yn y ddamwain awyren. Mae’n debyg fy mod innau wedi cael cip ar y papurau newydd neu wedi digwydd clywed yr hanes ar y radio. Tybed ai’r cydymdeimladau niferus a fynegwyd tuag at y clwb yn ystod y cyfnod torcalonnus hwnnw a’m hysgogodd i ddewis a chefnogi ‘Man U’ o hynny mlaen -a hyd heddiw- mae’n rhaid i mi gyfadda. Pwy a ŵyr?

Welais i erioed mo Harry Gregg, Bill Foulkes, Denis Viollet na Bobby Charlton yn chwarae yn y cnawd ar gae Old Trafford, ond doeddwn i ddim yn hidio dim am hynny. Roeddwn i’n gallu mynd i Gae Clyd efo Taid a Guto Bryn Teg i edmygu gorchestion gwefreiddiol ‘Scousers’ Blaenau, sef Alan Button, y gôl-geidwad yn ei jersi felen, Keith Godby, Dave Todd a’r anfarwol Derek Turner, ymosodwr o fri ! Yn ystod pum tymor, fe chwaraeodd 169 o gemau ac fe darodd y rhwyd 174 o weithiau. Anhygoel! Yn ogystal, roedd ‘Man U’ yn gwisgo yr un lliwiau â Blaenau: coch a gwyn!

Cyn cau pen y mwdwl, rwy’n cofio hefyd rhedeg nerth fy nhraed at Bont Benyd i wylio a chlywed y trên stêm ar ei daith olaf o’r Bala i Blaenau … yn chwibannu a pwffian heibio Teigl Halt islaw yn Ionawr 1960. Fe fu’r hen drên yn gyfleus dros ben, ac i gymharu â dal y bws ym ‘Mhandy Bridge’, roedd yn llawer mwy cyffrous canfod y rhibin mwg yn agosáu, a wedyn, rasio lawr cae Teiliau Bach efo Mam i ddal y trên yn Teigl Halt a mynd i ‘negesa’ i Blaenau … siop Coparét, siop Cambrian i brynu recordiau, siop Woolworth i brynu da-das, a siop y crydd gyferbyn â’r ‘Commercial’ gynt.
Atgofion, atgofion! Ie, wir! 

Hwyrach fod llochesu yn y gorffennol a chwilio am gysur yn yr oes a fu yn rhan annatod o’r natur ddynol, yn enwedig pan mae cyflwr y byd mor ansicr a thorcalonnus ar hyn o bryd. Ond nid hiraethu am rhyw baradwys coll yw’r bwriad trwy gyfrwng yr erthygl hon. Yn hytrach, glynu’n glos at eiriau craff T.H. Parry Williams yn ei gerdd ‘Bro’:

Nid creu balchderau mo hyn gan un-o’i-go,
Mae darnau ohonof ar wasgar hyd y fro.

SYLWADAU I GLOI:
Rwy’n awyddus hefyd i gysylltu'r atgofion â'r presennol, er eu bod yn adlewyrchu cof plentyn o'r gorffennol. Atgofion ydy’r rhain sy'n pwysleisio dylanwad aruthrol blynyddoedd cynnar ein magwraeth ar ein bywydau fel oedolion yn nes ymlaen. Mae hyn yn gwneud i ni gwestiynu beth sy'n mynd drwy feddwl plentyn bach heddiw mewn cyfnod mor gythryblus a phryderus. Beth fydd cynnwys ei atgofion o'r blynyddoedd 2020 a 2021, tybed? Cyfnod ble nad yw'n gallu sgwrsio a ‘chadw reiat’ gyda'i ffrindiau neu ei gyd- ddisgyblion yn yr ysgol, ble mae'n rhaid gwisgo mwgwd, cuddio ei wyneb a chadw pellter oddi wrth pobl ddiarth; cyfnod ble nad oes modd anwesu a chofleidio ei anwyliaid (taid a nain, er enghraifft). Mae'n debyg y bydd y pandemig dieflig hwn yn cael effaith andwyol ar lesiant meddyddiol a chorfforol plant yn y dyfodol. Felly, mae'n angenrheidiol fod rhieni, teulu, athrawon a gweithwyr cymdeithasol yn rhoi pob chwarae teg i'r genedlaeth ifanc (hyd yn oed y rhai ieuengaf), i fynegi eu pryder, eu gofid a'u gobeithion, a thrwy hynny, eu helpu i wynebu'r dyfodol ansicr sydd o'u blaenau.

-----------------------------------
[*Mae Llafar Bro wedi holi Miss Rhiannon Davies, Tryfal cyn mynd i’r wasg, a ‘Benydd’ fu enw’r bont iddi hi erioed. Oes rhywun ymysg ein darllenwyr yn cytuno efo un o’r enwau a geir yma, neu’n cynnig enw arall eto? Diolch Emlyn am godi testun trafod difyr! Gol.]

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

Cwm Teigl- cerdded

Atgofion Emlyn Williams [3]

Weithiau byddai Mam yn picio i mewn a dweud... “Dwi’n mynd i garthu’r beudy. Aros yn y tŷ. Mae’n oer” … neu … “Dwi’n mynd i ddyfrio’r gwartheg at yr afon” … neu … “Dwi’n mynd i roi llith i’r llo” … neu …  “Dwi’n corddi yn y bwtri.” 

Ymadroddion o’r oes a fu, ac er na ddefnyddiais i rhyw lawer arnynt yn ystod fy ngyrfa, eto i gyd, maent wedi eu hanfawroli a’u selio ar y cof.

Does dim dwywaith mai allan yn y caeau yr oeddwn yn y gwanwyn a’r haf, a hyd heddiw, pan fyddaf yn arogli gwair ffrés newydd ei dorri, rwy’n clywed llais Mam yn galw..... “Cer i nôl dy gribin, a ty’d i chwalu’r ystodau efo fi.”  Roedd Dad wedi torri’r gwair am hanner awr wedi pump y bore cyn mynd i’w waith yn Bwlch. Bu llawer tro ar fyd ers hynny, a ni chlywir byth mwy dermau fel ‘cribinio’, ’rhencio’, neu ‘mydylu’ yn y caeau gwair. Eto i gyd, i rai ohonom, maen nhw’n dal i atseinio yn nyfnderoedd y cof.

Mae tywydd tesog yr haf yn fy arwain at ddigwyddiad cofiadwy arall yn 1957.....clywed pobl yn parablu mewn iaith estron … ‘Eggs,’ ‘How much?’ a ‘Shooting break’. Ai dyma’r tro cyntaf i mi amgyffred ei bod hi’n bosib cyfathrebu mewn iaith arall? Ymwelwyr oeddynt ar eu ffordd i Gae Canol, y tŷ mwyaf anghysbell yn y cwm. Ar ôl prynu hanner dwsin o wyau, ail-gychwynodd y ‘shooting break’ a fe’i dilynais yn hercian yn araf i fyny’r ffordd drol hyd at odrau’r Manod Mawr.

Roedd ymwelwyr (neu ‘pobl ddiarth’ fel eu gelwid y pryd hynny) yn brin iawn yn y cwm yn y pum-degau. Ond, wedi’r cwbl, roedd yna griw o bobl arbennig yn mentro i’r cwm yn yr haf. Roeddynt yn gwisgo esgidiau uchel fel clocsiau, trwsus byr ac anorac liwgar (coch, melyn neu las).
“Pwy ydy’r bobl ‘ma, Mam? Ble maen nhw’n byw? Ble maen nhw’n mynd? Ydy’n nhw’n ffeind?”
Hithau yn ateb, “Hikers, fy ngwas i. Maen nhw’n crwydro’r mynyddoedd.”
“Crwydro ? Pam?” 

Cerddwr yn edrych lawr ar ben uchaf Cwm Teigl o lethrau'r Manod Mawr. Llun Paul W

Doeddwn i ddim yn fy myw yn deall beth oedd pwrpas yr holl gerdded ‘ma. I’r gwrthwyneb, roeddwn yn deall yn iawn y rheswm dros gerdded pedair milltir yn ôl a blaen i ysgol Llan bob dydd. Roeddwn yn deall y rheswm dros gerdded heibio Teiliau Mawr, i fyny i Fryn Eithin ac wedyn carlamu i lawr heibio Bro Manod a cnocio drws Bryn Llwyd ym mhen uchaf Cae Clyd. Y pwrpas oedd ymweld â Taid a Nain, a’r pleser mwyaf oedd cael mynd efo Taid (Jac Glan) a Guto Bryn Teg i wylio ‘gêm ffwt’ ar y cae cyfagos. 

Yn ogystal, roeddwn yn deall y rheswm dros neidio’r gamfa a dringo’r ffridd i gyfeiriad Tŷ Nant y Beddau bob nos Sadwrn neu nos Sul. Y bwriad oedd ymweld â Medwyn a Bronwen ac Einir Wyn a chael swper blasus yn eu cwmni diddan. Ond cerdded yn ofer, heb bwrpas … roedd hynny’n creu dipyn o benbleth i mi.

Chwe-deg mlynedd yn ddiweddarach, mae darluniau o’r ‘hikers’ yn parhau i fflachio drwy’r meddwl. Ac mewn gwirionedd, hwyrach fod yr ‘hikers’ wedi gwneud mwy o argraff arnaf nag oeddwn yn tybio ar y pryd. Mae’n wir fod rhai estroniaid ymhlith y cerddwyr, a hwythau’n parablu mewn ieithoedd annealladwy i blentyn 5 oed. Wrth fynd heibio’r fferm, roedd rhai yn fy nghyfarch, yn torri gair neu ddau a cheisio cynnal sgwrs. Roedd fy atebion innau braidd yn anystwyth a bratiog, mae’n siŵr. Ond wrth wylio y smotiau amryliw yn diflannu i gyfeiriad Hafod Ysbyty, tybed ai dyna’r foment y cafodd yr hedyn ei hau, a gwneud i mi freuddwydio a dweud yn ddistaw bach wrth fy hun....."Ys gwn i fedra’i siarad fel nhw rhyw ddydd? Pwy a ŵyr?”

Pwy oedd y cymeriadau a’r digwyddiadau eraill a ddylanwadodd arnaf yn ystod fy mhlentyndod yng Nghwm Teigl? 

Un o hoelion wyth y gymuned, wrth gwrs, oedd John Davies Tryfal. Roedd yn arferiad ganddo fynd â’r tarw du Cymreig am dro heibio Llechwedd hyd at Bant yr Hedydd. Roedd yr ymarfer yn help i ystwytho cyhyrau’r anifail, mae’n siŵr. Rwyn cofio, unwaith, i’r hen darw urddasol ei olwg sefyll yn stond o flaen beudy Llechwedd, ei lygaid yn pefrio a’r carnau blaen yn stampio’r ddaear. Doedd dim modd ei symud. Pam felly, feddyliech chi?

Wel, roedd Mam a finnau yn y cae gwair cyfagos ac roedd hithau wedi agor ffenestri’r tŷ led y pen er mwyn i ni fwynhau Côr Godre’r Aran yn bloeddio canu ar y recordydd ‘Dansette’. Fe fu’n rhaid i Mam frysio i’r tŷ i dawelu’r côr a chaniatáu i John Davies hebrwng yr anifail yn hamddenol braf yn ôl i fuarth Tryfal. Wn i ddim os mai wedi ei frawychu’n ddisymwth oedd yr hen darw neu wedi ei swyno gan sain peraidd y côr meibion yn canu cerdd dant. Gyda llaw, mae’r record hir honno yn dal yn fy meddiant heddiw. (Label Delysé 1957 neu 1958).
------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2021

(Heb y llun)

Stolpia -Dŵr

Atgofion am Chwarel Llechwedd; pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Un o’r dyddiau tristaf i mi ei brofi tra’n gweithio fel ffitar yn Chwarel Llechwedd oedd yr adeg pan yr es i fyny un prynhawn i’r Bonc Uchaf (7) at y falf honno y cefais drafferth ei hagor y tro cyntaf. Fel yr esboniais yn rhifyn Ebrill, roedd y falf ar ochr math o danc, neu gist, a oedd wedi ei gosod yn y ddaear. Fel rheol, byddai’n llawn dŵr, a pheth arall amdani, roedd hi’n anodd iawn i chi weld bod tanc o ddŵr yno o gwbl nes yr oeddech yn ei hymyl.

Wedi cyrraedd y bonc y prynhawn hwnnw, sylwais wrth nesáu at y tanc bod rhywbeth gwyn yn y dŵr, a phan uwchlaw y lle, gwelais beth oedd ynddo, a dychrynais yn arw, gan mai dau oen bach wedi boddi a oedd yn y dŵr, a minnau yn rhy hwyr i wneud dim yn eu cylch. Roedd yr ochrau yn rhy serth i’r trueniaid bach ddod ohono eu hunain. Pan es i lawr yn ôl i’r ‘Cwt Letrig’, adroddais yr hanes wrth Emrys, fy mos, ac ar ôl iddo yntau drafod gydag eraill, penderfynwyd gosod rhwyll wifrog (wire mesh) dros y tanc fel na fyddai yr un peth yn digwydd yno byth eto.

Tra byddaf yn sôn am bethau yn ymwneud â dŵr, cofiaf y tŷ bach (lle chwech/toiled) a fyddai yng ngefn y felin ar Bonc yr Efail (5).

Fel un sy’n ddigon hen i gofio yr hen dai bach a fyddai yng ngwaelod yr ardd gan lawer ohonom yn yr 1950au, roedd hwn yn fwy cyntefig. Nid sedd bren gyda thwll crwn oedd yn y ‘geudy’ yma, ond ystyllen bren gul wedi ei gosod yn sownd ar bwt o wal, a ffos o ddŵr yn rhedeg oddi tano. Eid i’r tŷ bach o’r ochr gan fod wal ar bedair ochr iddo, ac felly, nid oedd modd gweld os oedd rhywun ynddo nes yr oeddech i mewn ynddo. Nid oedd drws arno o gwbl, a pheth arall yn ei gylch, roedd y wal y tu ôl i’ch cefn oddeutu llathen oddi wrth yr ‘ystyllen eistedd’, ac felly, roedd yn ofynnol peidio gwyro yn ôl, oherwydd roedd  peryg i chi syrthio i mewn i’r ffos, ac i beth bynnag oedd ynddi!

Llechwedd yn 1969 ...

Gyda llaw, ychydig yn uwch i fyny o’r tŷ bach ceid cist o ddŵr a math o lifddor (fflodiart) arni hi, ac ar ôl i chi wneud eich busnes, roedd yn ofynnol agor y llifddor er mwyn fflysio’r ffos – yn enwedig ar dywydd sych a phan oedd cryn ddrewdod ogylch y geudy. Yn ddiau, byddai llawer o’r oes bresennol wedi rhedeg adref cyn meddwl mynd i ffasiwn le. Yn yr 1970au, codwyd tŷ bach newydd y tu allan i’r felin gyda seddi pren a thwll crwn yn eu canol, a drws pren fel eu bod yn breifat, a gwelwn hynny yn welliant mawr ar yr hen. Onid yw’n fyd gwahanol heddiw?

--------------------------------

YMATEB I STOLPIA RHIFYN EBRILL
Gan D. Bryn Jones [Fron Dirion, Y Sgwâr]

Diolch … fel pob mis am ‘Stolpia’ - Steffan ab Owain. Llechwedd oedd yr unig chwarel y bu fy nhad, Hugh G. Jones (1921-1984) yn gweithio ynddi; hynny am tua 30 mlynedd rhwng 1936 a 1970 - gyda bwlch o 4 mlynedd tra’n yr Ail Ryfel Byd.  Bu hefyd yn gweithio i Gyngor Dosbarth Meirionydd am ychydig flynyddoedd.

Wedi pedair neu bum mlynedd yn Sinc y Mynydd ar Lawr B, bu am sbél yn Felin Bonc yr Efail (5) cyn mynd i’r Bonc Uchaf (7).  Y cwt sinc hir a elwid ‘Sing Sing’ ar ôl y carchar di-gysur (fel y dywed Steffan) … yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America.  Roedd muriau trwchus pennau llifiau, pennau cŵn y melinau eraill a chysgod cefnen o graig yn torri rhywfaint ar fin y gwynt, ond roedd y Felin Uchaf ar y grib ynghanol cors o fawn – yn boeth ar dyddiau heulog o haf, ond yn oer fel Siberia dan ryferthwy gwyntoedd a glaw pob tymor arall.  Dyna, yn ôl fy nhad, y rheswm am yr enw.

Ar hyd llwybr defaid y croesai nhad y gors honno, ac ar gerrig camu dros y siglen fawn islaw iddi – ‘Cors Anobaith’ (ar ôl ‘Taith y Pererin’ - John Bunyan) – dyna oedd ei enw ar y darn hwnnw, a chyrraedd y Cwt Drym ar ben Inclên Maenofferen, adre i 3, Teras Uncorn.  Dyna hefyd ran gyntaf ei daith i bysgota ei annwyl Lyn Barlwyd.

Fel Steffan, mi fum innau’n gweithio yn Llechwedd ac ar y Bonc Uchaf yn ystod y 1960au, ond dim ond am dri mis ambell haf i ennill pres poced pan oeddwn yn y 6ed dosbarth ac yn y coleg yn Abertawe.  ‘Doedd Steffan a minnau ddim yn adnabod ein gilydd bryd hynny, ond fe baentiais i gwt sinc hir melin ‘Sing Sing’ un haf.

Fel y digwydd pethau, yn haf 1978, er mwyn ennill pres poced cyn cychwyn yn y Coleg Ger y Lli yn Aberystwyth, bu fy mrawd, Gareth, oedd bymtheg mlynedd yn iau na mi, yn paentio Melin ‘No.7.’
Ergyd drom i fy rhieni, ac i fy chwaer a minnau oedd colli Gareth trwy ddamwain ar fotor beic ar Chwefror 6ed 1979.

Cofiaf innau O.J. a’r brecio sydyn ar ddrymiau’r inclên.
Dyna gofio ddoe.  Beth am heriau yfory?

Y Doethor Dafydd Gwynn o Ddyffryn Nantlle, ar anogaeth Dewi Lewis, Penrhyndeudraeth, a luniodd yr adroddiad ‘Llechi Cymru’ - Cymunedau Bethesda, Llanberis, Nantlle, Cwm Pennant, Ffestiniog, Corris ac Aberllefenni - i gefnogi cais Cyngor Gwynedd a Llywodraethau Cymru a San Steffan am statws Safle Treftadaeth Byd Eang - Sefydliad Addysgiadol, Cymdeithasol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig i’r ardaloedd hyn (UNESCO World Heritage Site). Mi gefais y fraint o gyfiethu ar y pryd i’r Dr Dafydd Gwynn, y tro cyntaf i Gymdeithas Archaeoleg Bro Ffestiniog wahodd ei haelodau di-Gymraeg i wrando darlith yn Gymraeg.

Yr her roddodd Dr Gwynn y noson honno oedd y byddai gwell gobaith i’r cais lwyddo hefo UNESCO pe gellid adfer Melin Lechi Chwarel Maenofferen, yn uwch na’r Tŷ Pwdin a ‘Quarry Bank’, ychydig is na Llyn y Bowydd.  Beth amdani?

---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2021

Cwm Teigl- cwm tangnefedd

Atgofion Emlyn Williams   [2]

"Mae Cwm Cynfal, Cwmorthin a Cwmbowydd yn adnabyddus iawn yn yr ardal a
thu hwnt. Ond beth am Gwm Teigl? Hwyrach ein bod yn llai cyfarwydd â'r
cilcyn hwn o ddaear wrth odrau'r Manod Mawr."

Y lleoliad mwyaf adnabyddus yn y cwm oedd Capel Horeb, wrth gwrs, man cyfarfod i ran helaeth o’r trigolion. Fe dreuliais sawl pnawn Sul yno yn lled-wrando ar y pregethwyr yn llefaru geiriau llond ceg … fel ‘iachawdwriaeth’, ‘tragwyddoldeb’, ‘tangnefedd’, ‘rhagluniaeth’ – geiriau hollol anesboniadwy i grwtyn bach 5 neu 6 oed. Ond, yn ddiddorol iawn, nid wyf erioed wedi medru eu cyfieithu i unrhyw iaith arall. Mae nhw’n perthyn yn reddfol i gyswllt unigryw y Capel bach.
 

Droeon, fe fyddwn i’n synfyfyrio a chraffu ar y nenfwd neu ar y waliau, yn enwedig ar y craciau a’r gwe pry cop, a dychmygu gweld cynffon cath, neu ben corniog rhyw hwrdd, neu adenydd colomen, a rheini yn eu tro yn fy annog i greu ambell stori wallgof a dryslyd. Ar adegau, fe fyddwn i’n gwylio ystumiau y gweinidog yn y pulpud … sut roedd o’n troi tudalennau’r Beibl, sut roedd o’n ledio emyn, a’i osgo pan yn gweddïo. Pan oeddwn ychydig yn hŷn, rwy’n cofio croesi trothwy’r sêt fawr i wynebu  ‘cynulleidfa enfawr’ Capel Horeb i ddweud adnod, offrymu gweddi neu ledio emyn. Mae’n siŵr fod yr her honno wedi fy mharatoi innau maes o law a’m galluogi i sefyll o flaen cannoedd o fyfyrwyr yn ystod fy ngyrfa, ble bynnag fu’r lleoliad.

Roedd clywed brefiad dafad yn y cae cyfagos yn rhywbeth digon cartrefol i’r glust, ond rwy’n cofio unwaith cael fy arswydo gan sŵn arall … sŵn annioddefol yn diasbedain drwy’r cwm. Mae’r darlun yn glir yn fy meddwl hyd heddiw … Maldwyn Morris Trefan yn reidio heibio Llechwedd ar ei feic ac yn sgwrsio efo Mam. Roedd ar ei ffordd i ffensio yn rhywle uwchben Teiliau Mawr, ond wrth gwrs, doeddwn i ddim yn ymwybodol o hynny. Ymhen hanner awr, dyma sŵn uchel main gwichlyd yn atseinio o gyfeiriad Teiliau Mawr. Diwrnod lladd mochyn, a hwnnw’n rhochian ac yn sgrechian nerth ei ben. Rhedais innau i’r tŷ ar unwaith gan gyhuddo Maldwyn Morris druan o fod yn gyfrifol am y weithred waedlyd! Er i Mam geisio fy nharbwyllo, doedd dim byd yn tycio......Maldwyn Morris oedd y llofrudd! Ac am flynyddoedd wedyn, yr eiliad y cawn gipolwg ohono ar ei feic yn y Cwm, byddwn yn gwibio fel mellten i’r tŷ gan weiddi … “Mam, mae Dyn Drwg yn dwad!”

Anaml iawn y gwelwyd car yn symud yn y cwm yn y pumdegau, onibai am ‘van Co-op’ (Austin A40 Brown) bob pnawn dydd Mawrth, gyda Selwyn Cae Clyd yn gwerthu bob math o nwyddau, a lori ‘Co-op’ (Commer) bob pnawn Sadwrn yn danfon negesau, yn ogystal â blawd i’r anifeiliaid. Martin oedd y dreifar. Ond roedd gweld fan bost goch Morris 1000 yn ddigwyddiad dyddiol pwysig aruthrol i mi. Roeddwn yn ei dilyn yn selog tra’r oedd hi’n cysylltu â Tryfal, Minafon, Teiliau Mawr, Bron Teigl a Bryn Wennol. Wil Huws oedd wrth y llyw y rhan amlaf.

Beth ar y ddaear oedd yn denu sylw hogyn bach 5 oed at y fan goch tybed? Wel, y ‘number plate’ wrth gwrs! Roedd tair fan bost Morris 1000 yn gwasanaethu Cwm Teigl, felly, roedd rhaid eu hadnabod yn syth bin! … NYH 777 … PXX 120 … SLM 963. Rwy’n cofio y rhifau hyd heddiw.

Mae’n rhyfeddol meddwl pa mor bwerus yw sylwgarwch plentyn a sut mae’r fath fanylion wedi eu hoelio am byth yn y cof, yn enwedig pan rwy’n sylweddoli heddiw fy mod wedi llwyr anghofio rhifau y ceir sydd wedi bod yn fy meddiant yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf! Cymhelliad cryf arall, mae’n debyg, oedd y ffaith fod gennyf dwr o ‘Dinky Toys’ yn y tŷ, a phob un ohonynt yn gyfatebol i’r cerbydau, faniau a’r loriau oedd yn ymweld â’r cwm o bryd i’w gilydd. Fe dreuliais oriau di-ri ar y mat o flaen y tân glo yn ail-greu ac animeiddio y cwm gyda’r tegannau gwyrthiol.
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2021

Cwm Teigl Teg ei Lun

Atgofion EMLYN WILLIAMS [1]

Wn i ddim os mai’r cyfnod clo a bod yn gaeth i’r tŷ a’m hysgogodd i eistedd i lawr a rhoi pin ar bapur. Mae’n debyg fod gofidio am gyflwr truenus yr hen fyd yma ar y funud yn gwneud i ni gymryd cipolwg dros ein hysgwyddau a chamu’n ôl i’r gorffennol, gan obeithio cael rhyw fath o gysur yn y fan honno. 

Beth bynnag, yr hyn sy’n sicr yw fod fy atgofion cyntaf o fyw ar yr hen ddaear yma yn hanu o Gwm Teigl.

 

Treuliais fy mhlentyndod cynnar yno o dair tan naw mlwydd oed (1955- 1961), ac felly, mae fy ngwreiddiau’n ddwfn yn nhirwedd y cwm, ac mae rhan o fy mhersonoliaeth, mae’n siŵr, wedi ei lunio a’i ddylanwadu gan y cymeriadau oedd yn trigo yno yr adeg hynny. Roedd fy rhieni yn rhentio fferm fach Llechwedd Isa, ac ar yr un pryd, roedd fy nhad yn gweithio yn Chwarel y Bwlch yn mhen uchaf y cwm a mam yn gofalu am y tŷ a’r fferm yn ystod y dydd.

Yr atgofion cyntaf sy’ gen i yw clywed yn y boreau cynnar sŵn ‘Lori Bwlch’ oedd yn cludo’r gweithwyr i’r chwarel yn ail-gychwyn o gatiau Pant yr Hedydd, a Tom Owen, y dreifar, yn newid gêr y Bedford lwyd bob tro wrth fynd heibio’r cwt mochyn ar ochr y ffordd tu ôl i Llechwedd Isa. Ychydig o funudau wedyn, gwrando ar feic modur Emrys Jones, Minafon, yn gwichian heibio blaen y tŷ, yntau ar ei ffordd i’w waith.

Clustfeinio a disgwyl am Land Rover y ‘Ministry’ … erbyn hyn, roeddwn yn hollol effro, a thra’r oedd sŵn lori Cwt Bugail yn diflannu yn y pellter, dyna ddiwedd ar y dilyniant clywedol boreuol, a roeddwn innau ar fy ffordd lawr y grisiau ac yn barod am fy Weetabix.

Ond yr hwn oedd yn tarfu fwyaf ar lonyddwch a heddwch y cwm yn fy mhlentyndod oedd Moffat. Roedd y defaid a’r gwartheg yn sgrialu o’r neilltu pan roedd o yn taranu i fyny ac i lawr y cwm ar hyd y lôn gul yn ei ‘Lagonda’ neu ‘Bugatti’. Sais oedd Hamish Moffat, ac fe dreuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Awstralia gyda’i rieni. Ar ôl y rhyfel, fe ddychwelodd i Brydain, ond cyn prynu fferm fynydd Hafod Ysbyty, roedd yr hen Moffat wedi byw bywyd llawn antur eisoes trwy deithio ar hyd a lled Affrica, ar draws anialwch y Sahara, a sawl gwlad arall hyd at Cape Town... 12,500 o filltiroedd... ac wrth gwrs, ar ben ei hun mewn 1923 Lagonda Vintage... yr union gerbyd welwn i’n rhuthro fel cath i gythraul ar hyd ffordd dawel Cwm Teigl yn y pumdegau. Dyma’r car hynaf i groesi’r Sahara erioed, medd Mr Google.

Fel y tybiwch, roedd Moffat yn gymeriad lliwgar a digon dadleuol ar adegau. Ond eto i gyd, roedd yn glên bob amser, yn chwifio ei law wrth wibio heibio ac yn barod ei gymwynas. Bu yn cadw ieir deeplitter ar un adeg, ac rwy’n cofio iddo ddod i Lechwedd Isa unwaith gyda’i dractor a threlar i helpu efo’r gwair. Tra’n dadlwytho, fe sylwodd fy nhad fod plu yn chwyrlïo ymhobman o gwmpas y tŷ gwair. 

Doedd hynny ddim yn plesio Dad o gwbl, a chafodd yr hen Moffat ddim gwadd i ddod yn ôl! Na, nid ffarmwr mo Moffat yn y bôn. Doedd bwydo, tipio a chneifio defaid ddim yn rhan o’i fyd, ac ymhen ychydig iawn, fe ddaeth ysfa enfawr arno eto i grwydro drachefn. Fe adawodd Cwm Teigl yn nechrau’r chwedegau. Ond nid anturiaethwr cyffredin mo Moffat chwaith, ond yn hytrach, chwip o yrrwr a pheiriannydd, arloeswr mentrus a beiddgar. Ac i brofi hynny, yn 1969, fe deithiodd dros fôr a mynydd, bryn a dôl o Brydain i Awstralia trwy Ffrainc, yr Eidal, Groeg, Twrci, Affganistan, India a chyrraedd Perth a wedyn Sydney yn ei 1928 OM Tourer Vintage. Yn ddiweddarach, fe ddaeth yn boblogaidd iawn ar draciau rasio Silverstone ac Oulton Park. Fe enillodd dros 200 o gwpanau yn ystod ei yrfa hynod o lwyddiannus.

Mae ei holl hanes ar gael ar y we ac yn ddiddorol dros ben. Hyd heddiw, rwy’n dal i gofio geiriau Mam yn fy rhybuddio pan roeddwn yn cerdded adref o ysgol Llan yn y pnawniau:

“Os wnei di glywed sŵn Lagonda Moffat ar y ffordd, cer i mewn i’r ffos neu neidia i ben y wal, mae’n beryg bywyd!!” 

[i’w barhau]

------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2021

Dyma ddywed Iwan, un o olygyddion Llafar Bro:

Braint o’r mwya fu derbyn ysgrifau gan Emlyn Williams, un o hogia’r Llan sy’n byw yn Llydaw ers dros ddeugain mlynedd. Mab i’r diweddar David Bryn a Kit Williams, Dylem, Heol yr Orsaf ydi Emlyn, a brawd mawr i Dylan.
Yn ninas Brest, sydd ym mhegwn gorllewinol Llydaw, sefydlodd ganolfan dysgu Saesneg. Wedi gyrfa hynod lwyddiannus, mae bellach wedi ymddeol. Mae’n ieithydd penigamp. Fe’i clywsom sawl gwaith yn mynegi ei farn ar radio a theledu pan fo gohebyddion Cymreig yn ceisio gwybodaeth am faterion cyfoes yn Ffrainc. Llwydda i gyfleu ei farn mewn Cymraeg naturiol, graenus. Yn ei atgofion difyr am gwm ei febyd, mae cynhesrwydd arddull i’w deimlo.

Pytiau Plentyndod yn Llan

Cefais fy magu yn Ffestiniog, a fy mam o’m blaen. Felly, wrth ddarllen cerdd Gwaenfab am ‘Seindorf Arian Ffestiniog’ ar ddiwedd erthygl W Arvon Roberts yn rhifyn Ionawr Llafar Bro ac yn arbennig y llinell ‘Pwy arafa’r Band llawryfog?’, cofiais am y cwpled herfeiddiol byddai hi yn ei adrodd weithiau: 

Band Llan, ennill ymhob man

Band Nantlle, ennill yn unlle. 

Cafodd fy ngŵr, nad yw’n hanu o ’Stiniog, hwyl ar ei adrodd i’w gyd-athrawon mewn ysgol yn Y Rhyl. 

Ond ni fu i un o’r cwmni, brodor o Ddyffryn Nantlle, ymuno yn y chwerthin. Fel yr hen Cwîn Fictoria – he was not amused.

Roedd y cyfreithiwr (bargyfreithiwr yn ddiweddarach) John Jones-Roberts yn Llafurwr mawr. Safodd yn erbyn yr AS Rhyddfrydol Haydn Jones mewn pedwar etholiad seneddol am sedd Sir Feirionnydd yn y 1920au – yn aflwyddiannus bob tro. Soniai Mam fel y byddai rhai o blant y pentre’n cael hwyl wrth fynd o gwmpas dan lafarganu:-

John Jones Roberts forever, forever Amen;
Haydn yn y gwter a’i din dros ei ben.

Roedd ei wraig, Kate Winifred Jones-Roberts, yn amlwg ym mywyd cyhoeddus Sir Feirionnydd: ynglŷn â gweinyddu’r gyfraith ac fel aelod o’r Cyngor Sir a’i Bwyllgor Addysg, heblaw bod yn ddarlithydd yn Coleg Harlech.

Hanesyn arall gan Mam oedd am Bryfdir yn arwain cyngerdd gan y band yn yr Hall. Roedd dwy wraig yn siarad yn ddi-baid yn ystod un darn. Mae’n amlwg mai coginio oedd y pwnc dan sylw, oherwydd yn ystod ysbaid pianissimo, clywodd y gynulleidfa gyfan un ohonyn nhw’n dweud yn uchel: ‘efo saim bydda i’n ’u ffrio nhw’, ac yn yr egwyl ar ddiwedd y darn ymatebodd Bryfdir gyda’r sylw ffraeth: ‘Biti na fuasai hi wedi ffrio ei thafod hefyd’.

Soniodd Mam am gwsmer yn gofyn am fisgedi mewn siop yn Llan. Roedd y dewis yn brin ar y pryd, ac eglurodd y siopwr iddo mai ond Ryvita oedd ganddo. ‘Rai fwyta ’dw’i isho, siŵr ddyn’ atebodd yntau.

Roedd y Parchedig Edward Powell, gweinidog ifanc Capel Peniel, yn ddi-briod. Dyma’r llinellau diniwed a luniwyd iddo gan fy ewythr, William Jones, Bodawel mewn noson gymdeithasol: 

Mistar Powell yw ein gweinidog.
Gwna ei waith yn wir odidog.
Ond awgrymwn iddo welliant:
Gymryd gwraig yn Gristmas presant.

Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug

-----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2021

Stolpia- Lefel A i'r Pympiau

Pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain: Atgofion am Chwarel Llechwedd yn y 60au

Cofiaf am un tro arall yn yr eira a'r rhew, ac yn helpu Emrys, fy mos, i drwsio un o'r peipiau awyr a fyddai ar fath o drestl ar Bonc Rhif 6, a chan bod cryn dipyn o waith arni hi, bum yn sefyll mewn dŵr rhewllyd am sbelan. 

Erbyn inni orffen atgyweirio'r beipen roeddwn wedi fferru ac erbyn y noson honno roeddwn mewn loes a'r ddwy ochr uwchlaw'r ddwy glun imi yn boenus iawn. Mynd i'm gwely a photeli dŵr poeth i geisio lleddfu'r boen ond nid oeddwn dim gwell erbyn y bore drannoeth. Roeddwn yn dal mewn gwayw, ac o ganlyniad, galwyd ar y doctor i ddod i'm gweld , ac ar ôl cael fy archwilio ganddo, deall fy mod wedi cael oerfel ar fy arennau. 

Gorfod aros adre o'm gwaith oedd fy hanes, wedyn, a  hawlio yswiriant, ond y dyddiau hynny, nid oeddech yn cael eich cyfrio am y tridiau cyntaf. Felly, gorfod byw yn gynnil am yr wythnos a hanner y bum adref. Mor wahanol yw pethau y dyddiau hyn, ynte?

LLUN- Emrys Williams,Trydanwr a Ffitar Chwarel Llechwedd (o gasgliad yr awdur)

Ar adegau, byddai'n ofynnol i'r ffitars wneud rhyw joban yn rhannau tanddaearol y chwarel a bum gydag Emrys sawl tro i lawr yn 'ystafell y pympiau' yng ngwaleod Inclên Sinc Mynydd. Pa fodd bynnag, roeddwn yn digwydd bod wrth Bonc yr Offis un prynhawn a daeth galwad imi fynd i lawr i'r pympiau i gynorthwyo Robin George Griffiths (gof) a weithiai yno y diwrnod hwnnw a phan oeddwn am ei throedio i fyny i fynd yno y ffordd yr oeddwn wedi arfer, dyma  Bleddyn Williams (Conglog) y Stiwart yn dweud wrthyf   "Pam a wnei di ddilyn ffos yr 'A'  i fynd yno ? " - (sef y ffos a gludai'r dŵr o'r pympiau i'r afon yng ngodre'r domen ger Pant yr Afon). Dyma finnau yn ei ateb   "Dwi ddim di bod ffor' na o'r blaen". 

"Y mae hi'n ddigon hawdd wsti, dim ond cerdded hyd y lefel efo ochr y ffos sy'n rhaid iti " meddai.   "Iawn" , meddwn innau, ac ar ôl cael benthyg lamp, dyma ei throedio hi wedyn i berfeddion y ddaear gyda'r lamp yn un llaw a'r stilson yn y llaw arall. 

Wedi mynd am tua chwarter awr hyd ochr y ffos dyma ddod ar draws 'cwymp', h.y. roedd rhan o'r graig wedi dod i lawr yn un swp i ganol y lefel. Gan imi feddwl mai digwyddiad diweddar oedd y rhwb (sef y cwymp) dyma'r galon yn dechrau curo yn gyflymach, ac ychydig o banig yn dod trostof, ac fel yr oeddwn am ei heglu hi yn fy ôl y ffordd y deuais, dyma sylwi bod twll cul ar ben y cwymp ac ôl traed ar rannau ohono. Mentrais ychydig iddo a gwelwn ei bod yn glir y tu draw iddo, a mwy na hynny, gallwn glywed sŵn y pympiau yn y pellter.

Brasgamais wedyn nes cyrraedd y lle ac ar ôl gwneud y joban, penderfynais mai mynd i fyny yn ôl hyd  Inclên Sinc Mynydd oedd orau, er bod honno yn un faith. Dyna'r unig dro imi gerdded ar hyd Lefel yr 'A' i'r pympiau a  gwell oedd gennyf fynd yno y ffordd yr oeddwn wedi arfer a gwneud.

LLUN- Ponc yr Offis ac Injian Isaf Chwarel Llechwedd yn yr 1950au, o gasgliad yr awdur.

------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2021

Hanes Teulu’r Gors

Wedi cael fy magu yn y Blaenau hyd nes gadael chweched dosbarth Ysgol Sir Ffestiniog, ym 1962, cefais yrfa wedyn fel Peiriannydd Siartredig, yn gweithio gyda’r diwydiant cynhyrchu trydan; ac erbyn hyn wedi byw dros hanner can mlynedd yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr.

Roedd fy nhad, Rhys Jones, yn un o ddeg o blant a anwyd i Ann a Lewis Jones a fu’n byw, yn eu dyddiau cynnar, yn Taliesyn Terrace, a hynny cyn bod Jones Street a Fron Fawr wedi cael eu hadeiladu. Mae’n debyg mai “Y Gors” oedd yr enw lleol am yr ardal fach honno. Roedd yn y teulu bump bachgen, sef: Lewis, Bob, Ned, Ifan a Rhys a phump o ferched -  Nellie, Janet, Jane Ann, Leusa (a fu farw’n ifanc), a Gaynor.
 

Jonestryd a Taliesyn Teras, a Fron Fawr ar y chwith

Yn y cyfnod hwnnw, chwareli’r Blaenau oedd yn cyflogi y rhan fwyaf o’r gweithwyr lleol. Ac eto, roedd dinas Lerpwl yn ddylanwad mawr ar y rheini a oedd eisiau gwaith y tu allan i’r chwarel. Roedd Bob, Ned, Evan a Jane Ann ymysg y rhai a aeth am gyfnod i weithio yn Lerpwl.

Mae’n amhosibl croniclo popeth am y teulu, ond mae straeon bach am rai o’r digwyddiadau a ddaeth i’w rhan.

Symudodd y teulu wedi cyfnod, o Taliesyn Terrace rhyw ganllath i’r tŷ pen yn Jones Street. Ond doedd fawr o lwc; ym 1900, fe fu farw y tad, ar ôl damwain, ac yn ystod wythnos ei angladd, ganwyd iddo ferch fach. Yn ôl y sôn, cafodd y babi, Gaynor, ei bedyddio adref ger arch ei thad. Mawr oedd cydymdeimlad y cymdogion a’r gymuned, ac ysgrifennodd y bardd lleol R. J. Roberts, Tanrallt, benillion am yr amgylchiadau yma; ac yn nes ymlaen ysgrifennodd benillion eto am ddygnwch Ann Jones yn magu’r teulu ar ei phen ei hun.

Yn ddiweddar iawn, cefais amser i edrych yn fwy manwl drwy rai o ddogfennau’r teulu, a oedd wedi dod i lawr i mi ar ôl amser fy nhad. Ym mhlith y papurau roedd barddoniaeth R. J. Roberts, ac hefyd dogfen neu ddwy tra diddorol, gyda stori fach ynghlwm iddynt.

Wedi marw Lewis Jones yn 1900, a gadael deg o blant, roedd pethau yn anodd iawn ar y teulu. Erbyn 1903 roedd y mab hynaf, Lewis, yn cyrraedd ei ben-blwydd yn dair ar ddeg oed, a phenderfynwyd  y cai fynd i weithio i’r chwarel. I gwblhau y trefniadau, roedd angen cael hawl swyddogol iddo adael yr ysgol, ac fe ddaeth y caniatâd ar ffurf y papur swyddogol y mae ei lun isod, i’w ganiatáu i ddechrau gweithio.
 

Mewn ychydig flynyddoedd, aeth Evan a’i frodyr, Ned a Bob, i Lerpwl i geisio sicrhau gwaith. Tra roeddynt yn y ddinas, torrodd y rhyfel byd cyntaf, a newid trefn bywyd pawb. Ym 1915, penderfynodd Ifan (Evan) wirfoddoli i ymuno â’r fyddin. Hefyd, yn eu tro, cafodd Lewis, Ned a Bob eu galw i’r fyddin, ac felly roedd gan Ann Jones, y  fam, bedwar o feibion yn filwyr.

Er hyn i gyd, daeth y bechgyn i gyd adref yn saff. Fe fu Ann Jones fyw i weld ei theulu i gyd wedi tyfu, gyda phlant eu hunain, a phawb â pharch mawr at eu mam a’u nain.


Alun R. Jones (gynt o 5 Bryn Bowydd Newydd)
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2021

Llun- Paul W