Cofio Eglwys fy Magwraeth

Mae llawer ohonom wedi bod yn tyrchu drwy gypyrddau, droriau a bocsys yn ystod y cyfnodau clo yn gwneud gorchwyl oedd ar yr agenda ers llawer dydd ond yr awydd na’r amser yn caniatau, sef sortio a thacluso.

Tasg ddifyr pan mae llun, rhaglen neu adroddiad mewn papur newydd yn agor y drysau ar atgofion melys.  Fe dreuliais orig yn ddiweddar yn sortio lluniau, a deuthum ar draws un o bobol ifanc Eglwys Bethania, Blaenau Ffestiniog – mam eglwys yr Annibynwyr yn y dre’ a’r eglwys lle’m magwyd.

Charles Jones a’i wraig ymroddgar, Eluned Ellis Jones oedd y gweinidog yn ystod 50au y ganrif ddwytha.  Byddai llawer o weithgareddau yn ystod yr wythnos megis y gobeithlu ble byddai’r hogiau yn dysgu alto emynau y Gymanfa.  ‘Roedd seiat a chwrdd gweddi ynghyd â Chymdeithas Lenyddol ac eisteddfod Nadolig gyda Noswyl ar noson ola’r flwyddyn.   

 

Rhes gefn - Hefin Griffiths, Gwen Jones (Fuches Wen), Medwyn Parry
Yn eistedd - Idwal Hughes (Gelli), Sian Arwel a Beti (ei chwaer)
Rhes flaen - Sulwen Williams a George Davies

Cynhyrchwyd tair drama fer ar gyfer noson y Gymdeithas Lenyddol.  “Rhwng Te a Swper” oedd enw ein drama ni a rhaid cyfaddef nad wyf yn cofio’r awdur!  

Byddai ymarfer wythnosol yn ystod y gaeaf ac ar ôl chwerthin a chael hwyl, pinacl yr ymarfer oedd cael bwyta sgod a sglods yn y festri.  Y ddynas fusneslyd o drws nesa oeddwn i, tra’r oedd Beti yn gymeriad crand mewn côt ffwr fy mam.  Mae hanner y criw wedi’n gadael erbyn hyn ond y bachgen sy’n eistedd wrth draed y ddynes grand yw George, cefnder Bil Davies; Caerdydd erbyn hyn.

Unwaith oeddym wedi’n derbyn yn aelodau, roedd disgwyl inni gymryd rhan mewn gwahanol agweddau o fywyd yr eglwys ac wrth edrych drwy raglenni’r Gymdeithas yn ystod yr un cyfnod, sylweddolais pam fod y rhaglenni hynny wedi’i cadw – roedd fy enw i yno yn aelod o bwyllgor y Gymdeithas ac yn llywyddu noson dan ofal y bobol ifanc.  Cyfleoedd pwysig iawn yn magu hyder a phrofiadau o beth yw eglwys a sut mae yn gweithio. 

 

D’oes dim ond atgofion o’r eglwys ar ôl ac mae’r capel wedi’i ddymchwel hefyd ond mae gennyf sgets o’r tu fewn ddyluniwyd gan Falcon Hildred ar gyfer dathliad 150 mlynedd yr achos.  Ni fydd y sgets, y llun na’r rhaglenni yn mynd i’w hailgylchu ar hyn o bryd!

Sian Arwel Davies

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

Yr Ysgwrn dan glo

Nid dyma’r tro cyntaf i’r Ysgwrn deimlo effaith pandemig. 

 

Yn 1918, derbyniwyd newyddion erchyll o Seland Newydd, bod Dafydd, ail fab Yr Ysgwrn wedi marw o Ffliw Sbaen. Ychydig dros ganrif yn ddiweddarach, mae’r Ysgwrn, fel gweddill Cymru, dan glo yn sgil y pandemig Cofid 19. Â’r drws ar glo ers mis Mawrth y llynedd, namyn wyth wythnos o groesawu ymwelwyr lleol dros yr haf, bu’r flwyddyn diwethaf yn un dra gwahanol i’r Ysgwrn. Ond, diolch i dechnoleg, bu modd cadw’r drws rhithiol ar agor ac mae nifer o brosiectau a digwyddiadau digidol difyr wedi’u cynnal yn llwyddiannus. 

Cynhyrchwyd nifer o ffilmiau anffurfiol o griw Yr Ysgwrn yn rhannu straeon rhai o greiriau llai amlwg y casgliad a thros fisoedd y gaeaf, cynhaliwyd sawl digwyddiad ar-lein drwy zoom a’r cyfryngau cymdeithasol, o noson garolau i sgwrs enwau lleoedd, nosweithiau gwerinol, sesiynau straeon ac yn fwyaf diweddar, prosiect drama gymunedol ‘Hud y Tir’.
 

 

Prosiect ar y cyd â thrigolion Trawsfynydd ydi ‘Hud y Tir’, dan arweiniad creadigol Siwan Llynor a Gai Toms, sef y tîm creadigol a gydlynodd gynhyrchiad perfformiad cymunedol ‘Yr Awen’ yn 2017. 

Mae ‘Hud y Tir’ yn cael ei ddatblygu drwy sesiynau rhithiol gyda gwahanol grwpiau yn y pentref ac rydym wedi cyffroi i weld y cynnyrch gorffenedig erbyn y gwanwyn! Os oes gennych ddiddordeb cymryd rhan ym mhrosiect ‘Hud y Tir’ drwy greu neu berfformio, cysylltwch â Siwan ar siwanllynor@btinternet.com – bydd croeso cynnes i chi!
 

Bydd Yr Ysgwrn yn cynnal amryw o weithgareddau yn ystod y flwyddyn. Rydym yn mawr obeithio bydd o leiaf rhai o’r rhain yn cael eu cynnal ar y safle, ond mae opsiwn rhithiol ar gyfer pob un, felly bydd digon o fwrlwm i’n cadw ni fynd drwy’r misoedd nesaf. Os oes gennych unrhyw syniadau ar gyfer digwyddiadau yr hoffech eu gweld yn digwydd yn Yr Ysgwrn, cofiwch gysylltu!
 

Cadwch lygad ar ein cyfryngau cymdeithasol er mwyn derbyn y newyddion diweddaraf o’r Ysgwrn a hei lwc cawn eich croesawu’n ôl yn o fuan. Tan hynny, cadwch yn saff!  

Naomi Jones
-----------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2021

Gwefan Yr Ysgwrn

CALENDR BRO; hydref a gaeaf 2017

Cyfarfod Blynyddol LLAFAR BRO: 7.00 Nos Iau Medi 21.
Sylwer- yn Y Pengwern mae’r cyfarfod eleni.
Dewch i ddangos eich cefnogaeth i’ch papur bro.


Swper a Chân efo Geraint Lovgreen, yn Y Pengwern. Medi 22, 7.30

Bore Coffi Mwya’r Byd. Codi arian at Macmillan. Medi 25, 10-12.00 Llyfrgell y Blaenau.

Archaeoleg Gogledd Cymru Cwrs efo Rhys Mwyn -bob Dydd Mercher 10-12.00, Canolfan Maenofferen, o ddiwedd Medi am 10 wythnos.

Noson i gofio Che Guevara 50 mlynedd ar ôl ei farwolaeth. Bwyd, ffilm a sgyrsiau yn Cell. Hydref 8, 7.00


Cyngerdd Cyhoeddi Gŵyl Cerdd Dant 2018. Trio, Annette Bryn Parry, a doniau lleol.  Hydref 14 am 7.30 yn neuadd Ysgol y Moelwyn. £7.

Diwrnod Shwmae Sumae! Dechreuwch BOB sgwrs yn Gymraeg ar Hydref 17.

Plygain Dalgylch Llafar Bro ar Nos Sul Cynta'r Adfent - Tachwedd 26 am 7 o'r gloch yng Nghapel y Bowydd.

Y Cymdeithasau- mae rhaglenni y gaeaf i'w gweld yn llawn yn rhifyn Medi.

Llafar Bro
PLYGU rhifyn Hydref- Nos Fercher, Hyd. 11 am 6.30 yn neuadd Sefydliad y Merched, efo aelodau Clwb Rygbi Bro Ffestiniog a Siop Siarad (criw sgwrsio'r dysgwyr), a chithau!
PLYGU rhifyn Tachwedd- Nos Fercher Tach. 8 am 6.30 yn neuadd Sefydliad y Merched, efo Merched y Wawr Blaenau a'r Clwb Cerdded, a chithau!
PWYLLGOR- Nos Iau Tach 16 am 7.30 yn neuadd Sefydliad y Merched. Croeso i bawb.
PLYGU rhifyn Rhagfyr- Nos Fercher Rhag. 13 am 6.30 yn neuadd Sefydliad y Merched, efo aelodau Côr Rhiannedd y Moelwyn.

Merched y Wawr, Blaenau.
Cyfarfod am 7.30 yn y Ganolfan Gymdeithasol. Croeso i aelodau hen a newydd.
Medi 25:  Steffan John, y fferyllydd, yn sgwrsio am un o'i deithiau.
Hydref 23: Gwen Edwards, y Bala.


Y Fainc Sglodion
Y cyfarfodydd am 7.15 o’r gloch, Canolfan Gymdeithasol. Croeso i aelodau hen a newydd.
Hydref 5- Nia Roberts. Tu ôl i’r cloriau.
Tachwedd 2- Llion Jones. Bardd y Bêl –Y lôn i Lyon.
Tocyn aelodaeth £6 (mynediad i unrhyw ddarlith heb docyn £1.00)




Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog
Rhaglen 2017 yn ail ddechrau ar drydydd nos Fercher mis Medi. Pob cyfarfod yn Neuadd y WI, am 7.15 Croeso i bawb!
Medi 20- Gareth T Jones. Mwy o leisiau ddoe.
Hydref 18- Tecwyn Williams. T Glyn Williams.

Fforwm Plas Tanybwlch
Cyfarfodydd i gyd am 7.30 yn y Plas.
Hydref  3 -  Mynwent Ffordd Gyswllt Llangefni -  Iwan Parry
Hydref 17 - Chwareli Llechi Bro'r Llynnoedd- a dylanwad y Cymry arnynt –Richard Williams
Hydref 31-  Rheilffyrdd Dyffryn Ogwen –Gareth Haulfryn Williams

Cymdeithas y Gorlan
Bydd tymor newydd y Gymdeithas yn dechrau yn fuan.  Mae'r swyddogion am gario ymlaen, sef Ceinwen Lloyd Humphreys yn Gadeirydd, Janet Wyn Roberts yn Drysorydd ac Edwina Fletcher yn Ysgrifennyddes.  Yn ymuno fel Ysgrifennyddion Gohebol fydd Annwen Jones a Dorothy Williams.
Hydref 2 –Bowydd: Hogia Harlech
Tachwedd 6  -Carmel: Dafydd Roberts, sleidia

Clwb Cerdded ‘Stiniog
Cyfarfod o flaen Y Cwîns, Blaenau Ffestiniog am 9 y bore, ceir mwy o wybodaeth gan Maldwyn Williams neu ffonio 771 410.
Hydref 1. Y Wybrnant a Phenmachno
Hydref 15. Moelyci, Ardal Rhiwlas (Anne)

Dramâu Ysgol y Moelwyn
Pob un yn cychwyn am 7.
Hydref 26    MWGSI, Cwmni’r Frȃn Wen
Tachwedd 16    SIEILOC, Rhodri Miles/Makin Projects

Cymdeithas Archaeoleg Bro Ffestiniog
Canolfan Ddydd Blaenau, 7yh.
Hydref 19 -Pensaerniaeth Werinol, Steffan ab Owain.
Rhagfyr 14 -sgwrs (ddwyieithog) ar gysylltiadau Charles Darwin â gogledd Cymru, Ken Brassil
 

Cymdeithas Undebol Trawsfynydd
Mae’r rhaglen aeaf yn ail ddechrau ar Hydref 31 am 7yh yn y Capel Bach, gyda theulu Gwernhefin.

Corau a Seindorf
Côr y Moelwyn yn ymarfer yn Salem Tanygrisiau ar Nos Fawrth. Croeso i ymwelwyr ac aelodau newydd.
Côr y Brythoniaid yn ymarfer yn Ysgol y Moelwyn ar Nos Iau.  Croeso i ymwelwyr ac aelodau newydd.

Côr Rhiannedd y Moelwyn, Meibion Prysor, Lliaws Cain, a'r Côr Cymysg, a Seindorf yr Oakeley -cadwch olwg ar eu tudalen Facebook, neu holwch yr aelodau.
-------------------------------------------

Addaswyd o Galendr y Cymdeithasau, a ymddangosodd yn rhifyn Medi 2017. Prynwch y papur rwan i gael y calendar yn llawn!

Os oes gennych chi ddigwyddiadau ychwanegol, cofiwch adael i ni wybod!

Drama Ryngwladol

Erthygl arall yn y gyfres Ewropeaidd.

Llongyfarchiadau mawr i Arwel Gruffydd, Tanygrisiau gynt, ar ei benodiad yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru am y pum mlynedd nesaf. Mae Arwel eisoes wedi dal y swydd am bum mlynedd, gan arwain y cwmni trwy gyfnod o newidiadau pellgyrhaeddol o ran gweledigaeth artistig. Yma mae o’n rhannu ychydig o fanylion ei raglen am yr hydref a’r gaeaf.

Cymru a Llydaw
Fis Hydref eleni, roedd y Theatr Genedlaethol yn dychwelyd i’r llwyfan gyda chynhyrchiad amlieithog, Merch yr Eog / Merc’h an Eog. Mae’n gyd-gynhyrchiad efo Teatr Piba, Llydaw, mewn partneriaeth â Chanolfan y Celfyddydau Aberystwyth.

Lleuwen Steffan sydd yn chwarae’r brif ran, ac yn ymuno â hi mae Rhian Morgan a Dyfan Roberts, a thri actor o Lydaw yn cwblhau’r cast. 

Mae'r ddrama, sy’n seiliedig ar waith gwreiddiol gan Owen Martell ac Aziliz Bourges, yn cael ei gyflwyno yn Gymraeg, Llydaweg a Ffrangeg. Dyma’r tro cyntaf i Theatr Genedlaethol Cymru gydweithio â chwmni o dramor ar gynhyrchiad gwirioneddol ryngwladol ac a fydd yn teithio tair gwlad.

Pan gaiff Mair ei galw adref i angladd yng Nghymru, mae’n dioddef pwl anghyfarwydd o hiraeth, ac mae’r sôn am werthu’r fferm deuluol yn corddi teimladau o gyfrifoldeb a dyletswydd ynddi. Mae hi bellach yn cwestiynu dedwyddwch ei bywyd dinesig yn Llydaw, a’i pherthynas gyda’i chariad, Loeiza. ’Dyw ei bywyd yno erioed wedi teimlo mor bell o gefn gwlad Cymru.  A hithau’n gorfod wynebu’r penderfyniad mwyaf anodd iddi erioed, daw cymydog caredig ag anrheg anghyffredin iddi. Ai dyma’r arwydd y mae hi wedi bod yn ei geisio?

Wrth gyhoeddi hyn ar y we, dau gyfle sydd ar ôl i weld y ddrama o fewn cyrraedd i Fro ‘Stiniog:
> yn Neuadd Dwyfor, Pwllheli Nos Wener yma (14eg Hydref),
> ac yn y Galeri, Caernarfon ar Nos Lun y 17eg   (y ddwy noson am 7.30)

-ond mae pob croeso i chi ddod i Lydaw i’n gweld: yn Brieg, Guengamp, Brest, neu Montroulez!

Brenin yr Alban
Hefyd ar y gweill gan y Theatr Genedlaethol, mae cyfieithiad newydd gan y diweddar Gwyn Thomas o glasur Shakespeare, Macbeth, wedi’i gyfarwyddo gan Arwel yng Nghastell Caerffili ym mis Chwefror.

Bydd hyn hefyd yn golygu menter newydd i’r Theatr Genedlaethol, sef darlledu’r ddrama yn fyw ledled Cymru am y tro cynta’.

Byddai’n braf meddwl y gallwn wylio yn Sinema’r Cell…
Gobeithio cawn fwy o wybodaeth a hanesion gan Arwel yn y dyfodol agos.
-------------------------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016. (PW)
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Taith y Pererin

Hanes un o hen ddramâu Stiniog.

Ymddangosodd y darn cynta', gan Pegi Lloyd Williams, yn rhifyn Tachwedd 1998.

Mae'n siwr gen i fod yna laweroedd hyd a lled y gogledd 'ma, a thu hwnt i Glawdd Offa yn dal i gofio mynd i weld drama Taith y Pererin gan John Ellis Williams yn 1934. Mae dros drigain mlynedd er hynny, ac eto rwyf yn cofio yn iawn cael mynd i'r 'Hall' efo'r ysgol i'w gweld, a mwy na hynny mae'n syndod i mi faint ydwi yn gofio ohoni. Rwy'n gweld rwan y llenni'n agor a Bunyan yn eistedd wrth y bwrdd yn sgwennu, ac er nad wyf yn cofio yr oll o'r cymeriadau mae gen i ddarluniau byw iawn yn fy nghof am ran Cristion, a fu ar y llwyfan bron drwy'r ddrama, a Ffyddlon wedyn efo darnau mawr, a Gobeithiol.
Cefais hwyl fawr wrth wylio'r Ffair Wagedd, efo'r gweiddi, y chwerthin, y dawnsio, ond rwy'n dal i gofio’r arswyd wrth wylio Cristion yn ceisio mynd trwy Gors Anobaith.

Cristion yn mynd trwy'r porth, a agorir gan Mr. Ewyllys Da.

 Oddi ar Wicipedia

'Roedd yna gôr llawn o 40 yn canu sawl emyn a thôn, a 30 o actorion, ac yn ddiweddar fe ddois ar draws rhestr o'r perfformiadau am Hydref a Tachwedd 1934, a dyma hi:

Hydref 4ydd/5ed/6ed – Blaenau; 10-Dolgellau; 20-Bootle; 25/26/27/30 – Llandudno; 31-Rhyl.

Tachwedd 1af -Corwen; 7-Bangor; 8/10 Penrhyn; 12 –Pwllheli; 16/17 – Caergybi; 28 – Bala; a'r dyddiad olaf sydd gen i yw Rhagfyr 14eg - Bae Colwyn. Mewn ffaith roedd y ddrama wedi rhedeg er y Pasg 1934.

'Roedd y dynion i gyd bron yn gweithio yn y chwareli, ac mae'n anodd amgyffred sut yr oeddynt yn medru brysio i 'molchi a newid a chychwyn ar deithiau i berfformio ar ôl diwrnod mor galed o waith.  A'r merched wedyn run fath - yn wragedd tŷ wedi golchi, llnau a gwneud bwyd, a hynny heb yr offer modern sydd gennym heddiw, neu wedi bod wrth ben eu traed trwy'r dydd yn gweithio mewn siop neu allan yn gweini.

A fydda John Ellis Williams yn cael criw fel hyn heddiw? Go brin.

Mae copi o'r ddrama gen i, a hefyd y gwpan arian a gyflwynwyd i bawb oedd wedi cymryd rhan. 'Doeddwn i fawr o feddwl wrth gael mynd o'r ysgol i weld y ddrama fy mod yn gwylio fy narpar ŵr ar y llwyfan.

Mae John Ellis Williams yn dweud yn y llyfryn mai prif amcan y perfformiadau cyntaf a drefnwyd yn y Blaenau oedd ceisio dangos beth sy'n bosibl ar lwyfan bychan, gydag ond ychydig o arian wrth gefn, ac â ymlaen i ddweud:

"Prynu'r defnydd i gyd a wnaethom, heb fenthyca dim byd ... Er hynny, ni chostiodd y stwff i gyd ond £14. 9s 0d ... Gorau po fwyaf, hefyd, o oleuadau a geir gyda'r mellt. Gwna lamp 100w y tro, ond am effaith wir dda mynner tair neu bedair ohonynt. Ynglŷn â'r dimmer, ni chyst hwn ond chwecheiniog am botel dda-da fawr, a naw ceiniog am switch a cable."

Hwyrach bod rhai yn rhywle yn cofio enwau y rhai oedd yn chwarae y prif gymeriadau.
--------------------------

Ymddangosodd yr ail ran, gan Steffan ab Owain, yn ei golofn reolaidd yn rhifyn Medi 2013. (Ymddangosodd ar y wefan yma ar y pryd hefyd)

Stolpia -Taith y Pererin

Tybed faint ohonoch chi sydd yn cofio’r ddrama lwyddiannus a lwyfannwyd gan y dramodydd a’r nofelydd John Ellis Williams, sef Taith y Pererin o waith John Bunyan?

Y mae hanes y ddrama hon wedi ei chroniclo yn ddifyr yn ei gyfrol Inc yn fy Ngwaed (1963) lle dywed

“Rhoddwyd y perfformiadau cyntaf o’r ddrama ym Mlaenau Ffestiniog nos Iau cyn y Groglith, nos Wener y Groglith, a nos Sadwrn y Pasg 1934... Roedd hi mor boblogaidd yn yr ardal fel y bu’n rhaid cynnal naw o berfformiadau yn y Blaenau”.

Actorion amatur oedd yn y ddrama i bob pwrpas a cheir llun ohonynt yn y gyfrol a nodwyd uchod. Pa fodd bynnag, deuthum ar draws y llun canlynol mewn llyfr Saesneg ‘North Wales Today’ ac ynddo cyfeiria at un o’r actorion a weithiai yn y chwarel. Tybed pwy all ddweud wrthym pwy oedd yr actiwr glandeg hwn sydd yn gwenu ar y camera ac yn dal ei gŷn a’i forthwyl?

--------------------------------------------

Fis yn ddiweddarach, bu llythyr a llun yn rhifyn Hydref 2013 yn ymateb.

Annwyl Olygydd,
Diddorol oedd gweld llun fy nhad yn rhifyn Medi o Lafar Bro (Stolpia - Taith y Pererin) sef William David Jones neu Wil Defi fel roedd yn cael ei adnabod yn lleol, gynt o 33 Heol Jones.

Ymddiddorodd mewn dramâu ar hyd ei fywyd gan ddechrau gyda chwmni enwog John Ellis Williams. Cynhyrchiad nodweddiadol arall oedd ffilm Syr Ifan ab Owen Edwards, Y Chwarelwr,  (1935)  a gafodd gryn hysbysrwydd yn ddiweddar gan gwmni teledu Cwmni Da.
Portreodd fy nhad rhan y mab (Wil).

Dilynwyd hyn gyda sefydlu Cwmni Drama Blaenau Ffestiniog  a thros gyfnod maith fe deithiodd y cwmni ledled Gogledd Cymru gyda'u perfformiadau.

Gan fod y wraig, Wendy a finnau yn enedigol o'r ardal, rydym ein dau yn edrych ymlaen  at dderbyn Llafar Bro bob mis, ac yn gwerthfawrogi  gwaith caled y rhai sy’n gyfrifol am ei gyhoeddi.

Cofion cynnes
Dafydd Lloyd Jones, Dinbych.
---------------------------------------------

Chwiliwch am fwy o erthyglau am John Ellis Williams, Y Chwarelwr, ac ati, efo'r dolenni isod.

John Ellis Williams a ffilm Y Chwarelwr

Sgwrs Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, ac ychydig o hanes cwblhau darnau coll ffilm Y Chwarelwr.

Un o siaradwyr gwâdd y Gymdeithas yn 2015 oedd Geraint Lloyd Jones o Benrhyndeudraeth. Testun Geraint oedd John Ellis Williams, yr athro, awdur a dramodydd, ac yr oedd nifer o’r gynulleidfa yn ei gofio’n athro a phrifathro yn y Blaenau.

Ganwyd ym Mhenmachno yn 1901, a chafodd ei addysg gynnar yno cyn ennill ysgoloriaeth i Ysgol Sir Llanrwst. Mynychodd Goleg Normal, Bangor cyn dod yn athro i Lanfrothen a’r Blaenau. Ei gamp fawr fel athro ac fel prifathro yng Nglanypwll oedd cael y plant i fynegi eu hunain drwy ddefnyddio eu dychymyg.

Ei uchelgais oedd bod yn ddyn papur newydd neu fargyfreithiwr. Bu’n golofnydd yn yr Herald Cymraeg, y Daily Post, y Mail a’r Express ac yn olygydd Y Rhedegydd. Mynodd mai crefftwr yn trin geiriau oedd, ac yn y cyswllt hwn, rhaid oedd astudio gwaith y meistri a bod yn hunan feirniadol cyn cyrraedd y nôd.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau plant fel “Haf a’i Ffrindiau”, “Y Wningen Fach” a “Stori Mops” a chyhoeddodd ei hunan gofiant “Inc yn fy Ngwaed” yn 1963. Ymhlith y niferoedd o lyfrau ditectif a ysgrifennodd mae “Y Gwenith Gwyn” a’r “Trydydd Tro” -un yn y gyfres Ditectif Inspector Hopkyn a’r llall yng nghyfres Parry.

Ond mwyaf tebyg mai fel dramodydd neu ysgrifennydd dramâu a wnaeth ei enw oherwydd ysgrifennodd nifer fawr ohonynt, a throsi nifer o’r Saesneg hefyd.

Ffurfiodd gwmni drama yn y Blaenau ac un o’r dramâu a berfformiwyd yn 1934 oedd “Taith y Pererin”. Drama arall boblogaidd ganddo oedd “Y Pwyllgorddyn”. Bu hefyd yn ysgrifennu dramâu ar gyfer darllediadau radio, a fo ysgrifenodd a chyfarwyddodd “Y Chwarelwr” yn 1935, sef y ffilm lafar gyntaf yn y Gymraeg, gydag Ifan ab Owen Edwards.

Bu llawer o sylwadau ar y diwedd am ddarlith mor ddiddorol. Dywedodd  Elen Evans ei fod yn athro penigamp tra roedd hi yn ddisgybl yng Nglanypwll. Talwyd y diolchiadau ffurfiol gan Pegi Lloyd -Williams oedd yn cofio’r teulu’n dda.

[Addaswyd yr uchod o adroddiad gan Robin Davies, gohebydd Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, a ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2015]
- - - - - - - - - - - - - - - -

Y Chwarelwr
Yn nechrau 2006, roedd Cwmni Da, wedi holi darllenwyr Llafar Bro am ddarnau coll y ffilm unigryw yma o 1935, y ffilm lafar gynta' yn Gymraeg. Cysylltodd golygydd rhifyn Gorffennaf 2006 â'r cwmni yn ddiweddarach i holi sut ymateb gafodd o, a sut oedd y trefniadau’n mynd. Dyma ddywedodd o:

'Da ni’n dechrau arni o ddifri dros yr wythnosau nesaf.  Byddwn yn ffilmio'r ail-greu yn ystod wythnos cyntaf mis Awst.  Cyn hynny, rhaid inni ganfod pobol o'r Blaenau (neu'r cyffiniau) sydd mor debyg i'r actorion gwreiddiol â phosib.  Mae hyn yn dipyn o her!

Mae hefyd angen 4 prif leoliad - sef Ysgol y Moelwyn, llwybr am y chwarel, yr ardd gefn, a chegin y tŷ.  Byddwn yn chwilio am leoliadau yn y Llechwedd, Heol Jones a Ffordd Wynne (sef y lleoliadau gwreiddiol yn y ffilm). Os na fydd lleoliadau addas yn y Blaenau, yna falle bydd yn rhaid edrych am lefydd addas fel y tai yn yr amgueddfa lechi yn Llanberis (tai a ddaeth o Danygrisiau prun bynnag!)

Gellid honni fod modd olrhain S4C a'n holl ddiwydiant teledu Cymraeg heddiw nôl i'r cynhyrchiad arloesol hwn. Mae'n briodol felly fod S4C yn dathlu'r ffilm gyntaf hon ym mis Rhagfyr 2006, gydag wythnos o raglenni arbennig gan Cwmni Da, mewn cydweithrediad ag Archif Genedlaethol Sgrîn a Sain Cymru.

Mae John Reed wedi bod yn brysur ers misoedd yn yr Archif, yn adfer y ffilm hon er mwyn creu print newydd ohoni, ond wrth gwrs mae rîl olaf y ffilm ar goll ers blynyddoedd. Yng nghyfres S4C gwelwn Ifor ap Glyn, yn mynd ar drywydd y rîl goll, ac yna'n ceisio ei ailgreu - gan ddefnyddio'r un technoleg a’r gwneuthurwyr gwreiddiol, Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a John Ellis Williams, dramodydd o Flaenau Ffestiniog.

Bydd y gyfres yn dogfennu eu camp nhw nôl yn y tridegau, yn  ogystal â dilyn troeon trwstan Ifor heddiw. Pa mor hawdd fydd castio pobl sy'n debyg o ran pryd a gwedd i'r actorion gwreiddiol? Be fydd pobl y Blaenau yn meddwl o'i greadigaeth hybrid, wrth iddo ddangos y ffilm gyflawn?!

I gloi'r wythnos o raglenni, bydd cyfle i gynulleidfa S4C weld y ffilm gyfan dros eu hunain, a hynny am y tro cynta ers degawdau!'
- - - - - - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd y gyfres fer 'Y Chwarelwr- y rôl goll' ar S4C ar ddechrau Rhagfyr 2006, a'r ffilm gyfan ar y 10fed.
Ers hynny, cyhoeddwyd y ffilm -yn ogystal â'r gyfres- ar DVD felly mae ar gael i bawb wylio ar unrhyw adeg! Holwch yn Siop yr Hen Bost am gopi.
Cafodd y ffilm ei dangos yn lleol nifer o weithiau, gan gynnwys un achlysur yn Ionawr 2012 lle dangoswyd hi dan ddaear yn Llechwedd, dan ofal Prosiect Cytser y Cyngor Celfyddydau.

Dros y Top

Cafwyd noson gofiadwy iawn yn Ysgol y Moelwyn ddiwedd Ebrill, pan ddaeth Theatr Bara Caws i'n diddanu efo 'rifiw yn nodi dechrau'r rhyfel byd cyntaf'.

Mae Bara Caws wastad yn llwyddo i ddenu cefnogaeth dda, ac roedd y neuadd yn llawn eto'r tro hwn i weld sioe oedd yn ddwys a digri' bob-yn-ail.




“Sut ddaeth hi i hyn hogia’?” gofynodd un o'r milwyr oedd ar fin dringo dros ymyl y ffos i wynebu cawod o fwledi...

Mae'r ddrama'n egluro trwy ga^n ddoniol iawn be oedd amgylchiadau cymleth iawn dechrau'r rhyfel, ac yn awgrymu'n ysgafn bod gyrrwr car Franz Ferdinand wedi mynd ar goll pan gafodd ei feistr ei ladd.     

"Ma’ ‘na fai ar bawb yn rwla’n y gyflafan erchyll hon
 Am bo’ Leopold ‘di mynd.....FFOR RONG!"

Y cast fu wrthi yn llunio sgript newydd dan arweiniad y llenor Aled Jones Williams.  Medden' nhw:

"Wrth bori drwy’r pentyrrau o lyfrau, erthyglau, casgliadau o lythyrau, a’r cyfrolau o gerddi ddaeth i law buom yn dewis a dethol y deunydd tybiwyd oedd fwyaf addas ar gyfer llunio DROS Y TOP.

"Mae gan bawb ei safbwynt a’i stori, ac mewn rifíw, sy’n gymharol ysgafn o ran natur, ac sy’n para ychydig dros awr, mae’n annatod mai braslun yn unig fydd yn y sioe o’r cymhlethdodau gwleidyddol dyrys oedd yn bodoli yn Ewrop ar y pryd. Yn pendilio rhwng y llon a’r lleddf, y melys a’r chwerw dyma gipolwg sydyn ar y pam, y sut, y pwy, a’r ble a ysgogodd y gyflafan waethaf a welodd Cymru ac Ewrop erioed.

"Fel cwmni cymunedol ‘roedd Bara Caws hefyd yn awyddus i bob cymuned gael cyfle i gyfrannu i’r sioe.  Cafwyd ymateb ardderchog gan unigolion, ysgolion a sefydliadau, ac roedd y syniadau ddaeth i law, a’r brwdfrydedd yn ysgubol."

Vivian Parry Williams, ysgrifennydd Llafar Bro, oedd yn cyfrannu yn Stiniog, ac roedd y neuadd yn gwbl ddistaw wrth iddo gyflwyno hanes y swyddog recriwtio lleol, Lewis Davies, a'r drwg-deimlad gododd gan ei weithgareddau o, pan oedd yn ennill 15 swllt y dydd er mwyn gyrru hogiau lleol i'r fyddin.

Cofeb Mametz. llun- Wicipedia

Diolch Bara Caws a VP am ein hatgoffa o amgylchiadau dychrynllyd y rhyfel mawr. Roedd y weithred syml gan un o'r cast, o sgwennu'r niferoedd a laddwyd yn rhai o'r brwydrau ar fwrdd du ar ochr y set -er enghraifft 5000 o Gymry mewn pum niwrnod yng Nghoed Mametz yn y Somme- yn effeithiol iawn.




Roedd yr olygfa olaf, er yn benthyg llawer o olygfa olaf enwog Blackadder, serch hynny yn effeithiol iawn, ac roedd nifer yn y gynulleidfa dan deimlad o sylweddoli mor ddi-hid oedd cadfridogion o dynged y rhai dan eu gofal.

Cafwyd cymeradwyaeth brwd iawn, a bu cryn drafod y perfformiad ar y ffordd adref y noson honno.







Yr un cast oedd wrthi ag a welwyd yn rifiw 2013 Bara Caws, sef 'Hwyliau'n Codi', ac fe gafwyd yr un gymysgedd o actio arbennig (pob actor yn cymryd sawl ro^l) a chaneuon hwyliog. Melys moes mwy.

Er ei bod yn anodd weithiau llusgo'ch hun o'r ty gyda'r nos ar ol diwrnod o waith, mae'n werth codi bob tro er mwyn gwylio Bara Caws. Gallwch fod yn saff o sioe sy'n well o lawer na phydru o flaen y teledu! Os na welsoch chi hon, bydd yn rhaid i chi aros tan yr hydref am ddrama nesa Theatr Bara Caws, sef  'Garw' gan Sion Eirian.  Rhywbeth i edrych ymlaen ato eto.
PW

Cast: Gwion Aled, Rhian Blythe, Mirain Haf, Carwyn Jones, Rhodri Sion
Cyfansoddwr a Chyfarwyddwr Cerdd:  Osian Gwynedd
Cyfarwyddwyr:  Betsan Llwyd

Stolpia a phrisia'

Rhan o erthygl Steffan ab Owain yn rhifyn Medi.
Prynwch gopi er mwyn darllen y gweddill, ac i gael yr hanes am ymwelydd o Batagonia.

Cofiwch, dim ond 40 ceiniog y mis ydi Llafar Bro, ac mae'r cyfarfod blynyddol yr wythnos d'wytha wedi dewis peidio codi'r pris y flwyddyn nesa' eto. Mae'n sicr ymysg y papurau bro rhataf trwy Gymru gyfan. Os nad Y rhataf!

Faint ydych chi'n dalu am eich papur dyddiol? 50c? 70c? Y dydd. Mae 40c y mis yn fargen anhygoel tydi! Beth am annog eich cymdogion a'ch ffrindiau a'ch teulu i brynu Llafar Bro!

Mae'r tanysgrifiad trwy'r post yn aros yr un faint hefyd.
Dim ond £14 y flwyddyn ym Mhrydain; £25 i gyfandir Ewrop; a £32 i weddill y byd.
Gallwch dalu unrhywbeth rhwng £20-£50 y flwyddyn am gylchgrawn ffasiwn neu arddio ac ati, a'r rheiny'n ddim byd ond hysbysebion!
Byddai tanysgrifiad blwyddyn i Llafar Bro yn anrheg Nadolig ardderchog i'ch anwyliaid. Mae'r manylion i gyd ar ein tudalen 'Llafar Bro trwy'r post'.

Taith y Pererin

Tybed faint ohonoch chi sydd yn cofio’r ddrama lwyddiannus a lwyfannwyd gan y dramodydd a’r nofelydd John Ellis Williams, sef Taith y Pererin o waith John Bunyan? Y mae hanes y ddrama hon wedi ei chroniclo yn ddifyr yn ei gyfrol  Inc yn fy Ngwaed (1963) lle dywed “Rhoddwyd y perfformiadau cyntaf o’r ddrama ym Mlaenau Ffestiniog nos Iau cyn y Groglith, nos Wener y Groglith, a nos Sadwrn y Pasg 1934... Roedd hi mor boblogaidd yn yr ardal fel y bu’n rhaid cynnal naw o berfformiadau yn y Blaenau”. 

Actorion amatur oedd yn y ddrama i bob pwrpas a cheir llun ohonynt yn y gyfrol a nodwyd uchod. Pa fodd bynnag, deuthum ar draws y llun canlynol mewn llyfr Saesneg ‘North Wales Today’ ac ynddo cyfeiria at un o’r actorion a weithiai yn y chwarel. Tybed pwy all ddweud wrthym pwy oedd yr actiwr glandeg hwn sydd yn gwenu ar y camera ac yn dal ei gŷn a’i forthwyl?

"Mae gan Gymru lot i ddiolch i'r ardal hon.."

Yn rhifyn Gorffennaf, mae Arwel Gruffydd, yn son am ddod a'r Theatr Genedlaethol i'w filltir sgwar.
 

Pan gafodd Arwel ei benodi’n Gyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru ddwy flynedd yn ôl, mi anfonais nodyn ato i’w longyfarch, a’i holi’n ddireidus pryd oedd yn bwriadu dod a pherfformiadau i Fro Ffestiniog?  Atebodd fel hyn: “Os na ddaw'r Theatr Gen i Stiniog ryw ffordd neu'i gilydd o fewn y 5 mlynedd nesaf, mi fyta i'n het! 

Dylai Stiniog gael theatr genedlaethol ei hun... Mae yno ddigon o dalent!” 

 

Fel y gwyddom erbyn hyn, bu’n driw i’w addewid, gan ddod a dau gynhyrchiad cyffrous iawn yma eleni. Diolch iddo am weld potensial pobl y fro, a diolch hefyd am gyfrannu erthygl ecsgliwsuf i Llafar Bro!



Meddai Arwel:

"Mae dwy flynedd bellach ers i mi gychwyn yn fy swydd fel Cyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru. Mae hi’n fraint aruthrol i mi gael gwneud y swydd honno, ac wrth gwrs, rwyf yn ymwybodol iawn o’r disgwyliadau uchel sydd ynghlwm â hi. O’r dechrau cyntaf, roeddwn i am i’r cwmni fod yn gwmni theatr sy’n mynd y tu hwnt i ddisgwyliadau arferol; yn tanio dychymyg, yn pryfocio, yn cyffroi ei gynulleidfa, yn ogystal, wrth gwrs â’i diddanu. Roeddwn hefyd yn awyddus iawn i ddod â’r cwmni cenedlaethol i fy mro enedigol."

Mae gan Gymru lot i ddiolch i’r ardal hon, i’w hanes, i’w thraddodiad ac i’w phobl. Mewn ffordd, roeddwn i am i’r ardal hon gael ei lle haeddiannol yn y ‘spotlight’ (a dwyn metaffor o fyd y theatr).  

Lleu Llaw Gyffes, Tomen y Mur. Gorffennaf 2013

Darllenwch y cyfan yn Llafar Bro.

Mwy am Blodeuwedd yn fan hyn.

Blodyn a Blodeuwedd

Cofiwch gefnogi actorion a cherddorion Bro Ffestiniog Nos Sadwrn a Nos Sul yn sioe BLODYN.
Os nad ydym yn cefnogi, efallai na ddaw'r Theatr Genedlaethol yn ol yma eto...


Dyma'r posteri trawiadol gan Theatr Genedlaethol Cymru ar gyfer Blodyn, ac ar gyfer cynhyrchiad arall yn ein bro y mis nesa'...