Rhod y Rhigymwr -gwyn ein byd

Pan godais ar fore dydd Iau’r 30ain o Fawrth, ac agor y llenni, gwelwn ei bod yn wyn y tu allan. Nid yn unig roedd eira’n gorchuddio copaon y Moelwynion, ond roedd yr ardd dros ffordd i Dŷ’n Ffridd acw’n gwbwl wyn hefyd. 

Wythnos ynghynt, fe fanteisiais ar y tywydd gwanwynol, cynnes gawsom i baratoi’r ardd ar gyfer plannu. Bum yn ddigon mentrus i roi tatws cynnar yn y pridd, ond ceisiais wneud yn siŵr mod i’n eu rhoi’n ddigon dwfn gan fod y gwybodusion wedi rhybuddio y bydden ni’n talu am y tywydd tesog yn fuan.

Ydi, mae edrych ar lendid eira drwy’r ffenest yn dlws. Ac mi rydan ninna’, uwchben Llan Ffestiniog yn cael ein siâr ohono pan fydd o gwmpas. Rhwng y pentre a phen yr allt lle rydan ni’n byw, mae yna linell eira, neu ‘snow-line’ fel y gelwir hi gan yr hinsoddwyr. Cofiaf gerdded i fyny mewn lluwch un tro, a’r eira’n cael ei chwipio o’r caeau uwchben y ffordd fawr nes ei chau. Am brofiad oedd cael y crisialau oer, gwyn yn fy nallu. 

Dyma fel y disgrifiais hynny mewn englyn:

Dwyreinwynt a drywana - fy wyneb,
Yn finiog chwistrella
I’m mêr storom o eira  
O ddur ei nodwyddau iâ.

Sawl gwaith hefyd y buon ni’n edrych ar yr olygfa o storm eira drwy ffenest y llofft, a gweld yr A470 yn prysur ddiflannu ‘dan luwchion oerion eira’ chwedl yr hen gân.

Rydw i’n cofio’n dda, pan oeddwn i’n brif athro yng Nghefn Coch orfod ffonio i mewn i ddweud nad oedd hi’n bosib i mi gyrraedd yr ysgol gan na allwn gael y car allan o’r buarth oherwydd eira. Yr ateb gawswn i’n ddi-ffael oedd nad oedd pluen eira  i lawr yn y Penrhyn! Doedd gen i ddim car gyriant pedair olwyn yr adeg honno, a chofiaf mai cael a chael fu hi unwaith neu ddwy i mi fedru cyrraedd adref heb fynd yn sownd mewn lluwchfeydd eira ar yr Allt Goch, Dreif yr Oakeley a Rhiw Cefn Pannwl.

Cerdd a wnaeth argraff arnaf flynyddoedd yn ôl oedd un gan fy nhiwtor addysg yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin, Aneurin Jenkins-Jones, a gyhoeddwyd yn ‘Blodeugerdd y Plant’ ym 1971. Hwyrach fod rhai ohonoch chi’n cofio i Arwel, Myrddin ac Elwyn - ‘Hogia’r Wyddfa’ - ddewis hon i’w chyflwyno ar gân ... 

GWYN

Rwy’n caru popeth, popeth sydd yn wyn;
Y sêr liw nos a’u lampau bach ynghyn;
Y lleuad gron yn rhedeg ras o hyd
Yn erbyn holl gymylau’r nos i gyd.

Rwy’n caru glendid cnu oen bach ar fryn
A’r llwyni drain yn drwm dan flodau gwyn;
Llygad-y-dydd yn siriol syllu’n hy
I lygad llosg yr haul ar hafddydd cu.

Yr ewyn ar y don fel ruban les;
Iâr-fach-yr-haf yn llathru yn y tes;
Lili-wen-fach a Lili Mai, bid siŵr,
A Lili’r Grog a hithau Lili’r Dŵr.

Y bwthyn gwyngalch o dan gapan cawn
A’r briodasferch gyda’i gŵn fel gwawn;
Barrug y bore bach fel briwsion bara-can
Yn addo eira’n wrthban yn y man.

Rwy’n caru’r alarch yn ei goegni syn
Yn dotio arno’i hun yn nrych y llyn.
Hwyliau gan wynt yn llawn, a lliain main,
A’r gwynder annwyl hwnnw sydd yng ngwallt fy nain.

Rwy’n hollol siŵr taw gwyn, o’r lliwiau i gyd,
Yw’r lliw sy’n hoff gan Dduw; O! Gwyn ein byd.

Fe ges i fanteisio ar y cyfle droeon i drafod y gerdd gyda phlant, a’u cael i werthfawrogi’r rhestr o ddisgrifiadau sydd ynddi ac i fwynhau sŵn mydr ac odl.

 

Cyn cloi, mae SIMON am ein tywys i dangnefedd ein bro ein hunain. Hoffais y defnydd a wnaeth o ddisgrifiad Gwyn Thomas o’r ‘Blaenau’ yn llinell agoriadol ei englyn:

Dantaith y Mynyddoedd

Rhyw achlust gefais o freichled o dref
      mor driw ac agored.
Saig o’r graig wnaeth fwydo’r gred
a’r Blaenau, gorau’r blaned.

- - - - - - - - 

Rhan o erthygl yng nghyfres Iwan Morgan; ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2022

Cwrdd

Mae’r lle ‘ma’n rhy llwyd,
medda nhw.
Rhy wlyb, rhy lawiog,
rhy ddiflas o lwyd o hyd.

Does dim yma i’w wneud,
medda nhw.
Mor llaith, mor lleidiog,
does unman mwy llwm yn y byd.

Cwrdd â fi ar y copa,
meddaist ti,
ar y darn o dir uwchben y cwmwl,
a gwyliwn y gola’n
chwarae mig efo’r niwl.

Cawn gadw oedfa,
meddaist ti,
gyda’r gwynt yn codi canu
hen emyn o’n cwmpas
wrth i ni gusanu.

Ac yma ar ben ein mynydd
mae’r llwyd yn troi’n lliwgar,
ond dim i ni.

Ac yma yng nharddiad ein hafonydd
mae’r llwm yn troi’n llachar,
ond dim i ni.







Fe sgwennais i’r gerdd hon yn wreiddiol ar gyfer oriel gelf Lisa Eurgain Taylor yn Oriel Môn mis Mawrth. Mae gwaith celf Lisa yn hynod o hardd, ac yn darlunio mynyddoedd Eryri mewn ffordd lliwgar a thrawiadol, ac mae hi’n gwneud i’r tirwedd edrych bron yn arallfydol o dlws. Cyrhaeddodd cais Lisa am gerdd ata i ar yr un pryd a darllenais nifer o sylwadau am Blaenau ar TripAdvisor oedd yn galw’r dref yn llwyd, yn llwm ac yn ddiflas.

Wel, dwi’n gwybod yn iawn bod y llechi yn llwyd wrth gwrs, ond dwi erioed wedi meddwl am ardal Stiniog fel lle llwyd, llwm na diflas yn wir! Pan edrycha i ar y mynyddoedd o gerrig o’n cwmpas, dwi’n eu gweld nhw fel tomenni hudol, sy’n newid bob dydd yn dibynnu ar y tywydd a’r golau.

Erin a Llio a’u partneriaid, Rich a Sam, ar gopa’r Moelwyn Mawr

Dyma fynd ati felly i gyfansoddi cerdd oedd yn gwrthgyferbynnu beth mae rhai twristiaid yn ei weld, a be dwi’n ei weld wrth edrych ar ein llechi.

Dwi’n gweld ein hanes a'n dyfodol. Dwi’n gweld dyddiau braf o haf fy mhlentyndod a nosweithiau hwyr yn y Tap. Dwi’n gweld hen straeon y Mabinogi a gossip am bobl drws nesaf. Dwi'n gweld cerddi Gwyn Thomas a lyrics Anweledig. Dwi’n gweld fy nheulu, fy ffrindiau, a rhai gelynion! Yn fras, dwi’n gweld lot mwy na llechi.

Felly tro nesa mae rhywun yn dweud wrthych chi fod Stiniog yn le llwyd, dywedwch wrthyn nhw mae nhw sy’n llwyd wir, am beidio gallu gweld yr hyd a’r lledrith sy’n bodoli ym mhob cornel o’n ardal ni!

Llio Elain Maddocks
--------------------------------
Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Ebrill 2020.
 
(Mae Llio yn postio cerddi’n rheolaidd ar ei chyfri’ Instagram @llioelain gan gynnwys cyfres am hunan-ynysu. Ewch am sbec i weld ei gwaith.)

Be ydi o am Gwmorthin?

Erthygl wadd gan Aled Hughes, cyflwynydd rhaglen foreol Radio Cymru. Mae’n garedig ei eiriau am Fro ‘Stiniog bob tro; diolch iddo am ei barodrwydd i roi pin ar bapur.

Yma mae’r creigiau’n cyfarfod,
Yma mae’r creigiau fel cyfrinach
Yn closio at ei gilydd, yn sefyll ysgwydd wrth ysgwydd;
Yma mae cwpan unigrwydd.

Llinellau agoriadol ‘Cwmorthin’, Y Weledigaeth Haearn (1965) Gwyn Thomas. Be ydi o am Gwmorthin? O le ddaw yr ymdeimlad yna o hud a lledrith? Pam bod rhywun wrth sefyll yno bron yn gallu arogli’r gorffennol? Dwn ‘im a dwi ddim am wybod. Mae’r teimlad yna; dyna’r unig beth sy’n bwysig. Dwi’n caru Cwmorthin.

Dwi’n caru’r ardal ‘cw i gyd. Cynfal. Rhaeadr Ddu. Rhaeadr Gynfal. Pulpud Huw Llwyd. Mynydd Manod. Llyn Stwlan. Y tomenni...

Chi. Y bobol. Wastad yn groesawgar. Y Gymraeg wastad yn gyntaf. Y syniad o gymuned a helpu’ch gilydd yn rhan anatod o’ch brethyn chi ers degawdau. Da ‘di Stiniog.

Oes yna un ardal wedi cyfrannu cymaint i ddiwylliant ein gwlad anhygoel? Dwi wedi meddwl am hyn, a dwi ddim yn siwr os oes yna. Ma’ Stiniog yn uchel iawn iawn ar y rhestr o leia’. Dwi ‘di enwi un o’r cewri’n barod, Yr Athro Gwyn Thomas. Merêd. Yws. Anweledig. Rhaid i mi stopio, neu mi fyddai wedi pechu trwy beidio ac enwi rhywun!

Y chwedlau, y lechen, y bobol, y beirdd, y cantorion a’r llenorion. Mae Cymru yn lwcus iawn o’r ardal. Crud Cymreig a Chymraeg naturiol y dylai pawb yn y wlad fod yn falch iawn ohoni. A dyma lle dwi’n poeni. Dyma lle dwi’n edrych ar ardal fel yr un acw a phryderu ynglŷn a be sydd o’n blaenau ni i gyd.

Mae yna newid wedi bod ac mae o yn digwydd. Mae yna fygythiad gwirioneddol i nifer o bethau ‘da ni yn eu cymryd yn ganiataol.

Cwmorthin>Spooky Valley. Cwm Cynfal>Devil Pulpit Cove. Stwlan>Dam Lake. Dychmygwch yr enwau yma yn cael eu defnyddio a’u rhannu a’u pasio o un i’r llall heb neb yn meddwl dwywaith! Wel, does dim rhaid dychymygu. Mae o yn digwydd mewn sawl ardal yn barod. Wrth i bobol ymgartrefu yma a rhannu hyfrytwch ein gwlad â’u gilydd, mae yna enwau yn cael eu creu sydd yn haws i gynulleidfa ehangach eu ‘deall’.

Mae yna nifer yn dod i Gymru, yn gwneud ymdrech, dysgu’r iaith a chyfrannu at ddiwylliant naturiol unrhyw ardal. Diolch o galon amdanyn nhw. Ond mae’r rheini sydd ddim â’r un gwerthfawrogiad yn gallu gwneud difrod. Nid yn fwriadol efallai, ond trwy anwybodaeth, ac mi all hynny fod yn beryclach.

Ar lafar, ar instagram, twitter a facebook. Os oes yna enwau sydd wedi eu creu yn cael eu rhoi ar leoliadau - cywirwch nhw! Mae’r cyfrifoldeb ar ein hysgwyddau ni, go brin y daw arweiniad o unlle arall. Dwi ddim yn gwybod a fydd hyn yn ddigon. Mae’n bosib’ fod rhai llefydd eisioes wedi colli’r enwau cynhenid am byth. Ond dwi ddim yn meddwl bod pwdu a digaloni am helpu chwaith. Ein lle ni ydi amddiffyn treftadaeth ein cyn-deidiau.
-------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2018.

Dilynwch Aled ar Twitter a Facebook: @AledH_ @aledllanbedrog
BBC Radio Cymru 8.30-10 bob bore (Llun-Gwener)

[Llun- Paul W]

Dadorchuddio cofeb i Gwyn

Ar brynhawn Sadwrn ym mis Tachwedd, daeth nifer dda o bobol yr ardal ynghyd i weld dadorchuddio carreg goffa i’r diweddar Gwyn Thomas ar wal Tŷ Capel Carmel, sef  lle y cafodd Gwyn ei eni.

Mae’r diolch am drefnu’r digwyddiad yn mynd i griw gweithgar Papur y Gymuned yn Nhanygrisiau ac yn arbennig i Gwilym Price a fu’n gyfrifol am gymaint o’r trefniadau.

Oherwydd y tywydd anwadal, bu’n rhaid cynnal rhan arweiniol y dathliadau yn y capel ei hun, efo Ceinwen Humphreys yn llywio’r gweithgareddau yn ei dull deheuig ei hun.

Ar gais y trefnwyr, traddododd Geraint V. Jones air o deyrnged i’w hen gyfaill. Roedd y goflech, meddai yn cael ei gosod ar y tŷ: 

‘... yn deyrnged weledol i ysgolhaig disglair, llenor o’r radd  flaenaf a bardd oedd â gweledigaeth unigryw iawn ar fywyd. Dyma’r dyn a allai sgwrsio’n wybodus un funud am yr Hengerdd a’r Mabinogi, am Forgan Llwyd o Gynfal ac Ellis Wyn o’r Las Ynys, ac yna droi i sôn yr un mor wybodus am bêldroed a chriced a chwaraeon o bob math.’ 

Ac ni ddylid anghofio chwaith, meddai Geraint,  ddiddordeb Gwyn yn ffilmiau cowbois Hollywood yr oes o’r blaen pan fyddai rheini yn cael eu dangos yn y Forum ac yn y Park Cinema ers talwm!

‘Yr un dyn yn union oedd Gwyn Thomas yr ysgolhaig â’r Gwyn Tom oedd yn ymhyfrydu cymaint yn ei blentyndod a’i wreiddiau, yma yn Nhanygrisiau ac yn y Blaenau.’

I ddilyn, daeth Jennifer, gweddw Gwyn, ymlaen i dalu gair o ddiolch i bobol Tanygrisiau ar ran y teulu.

Yna, i ddiweddu’r cyfarfod, caed datganiad diddorol a chaboledig gan gôr plant Ysgol Tanygrisiau o un o gerddi Gwyn, sef ‘Pethau Rhyfedd’.

Aeth pawb allan wedyn i fod yn dystion i seremoni dadorchuddio’r goflech gan Jennifer ac yno, yn gwmni i’w mam, roedd Rhodri ei mab, Heledd ei merch a Brychan, Iolo ac Ynyr yr wyrion. Yn anffodus, ni allai Ceredig, ei mab arall, fod yn bresennol oherwydd galwadau eraill, gryn bellter i ffwrdd yn Llundain, y diwrnod hwnnw.

Gwahoddwyd pawb wedyn i festri’r capel i fwynhau gwledd wirioneddol o frechdanau a chacennau o bob math, wedi ei pharatoi gan chwiorydd  Carmel.

Er gwaetha’r tywydd, bu’r digwyddiad yn  un i’w gofio a’i werthfawrogi.

[Cynlluniwyd y goflech gan Richard Thomas ac arni fe welir llun tylluan, sef hoff aderyn Gwyn, ac eirlys, neu dlws yr eira, ei hoff flodyn.]
----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2016. Cafwyd yr isod wedyn yn rhifyn Ionawr:

Annwyl Olygydd,
Ar b’nawn o Dachwedd, o dan y ‘Cymylau Gwynion’ disgwyliadwy yn ’Stiniog a Tanygrisia’, anrhydedd oedd medru bod yn bresennol yn Capel Carmel, ynghŷd â theulu Gwyn, llawer o hen ffrindiau a’r gymuned, yn y seremoni i ddadorchuddio'r Plac Coffa i Gwyn Thomas ar ei fan geni.
 
Ni ddylai yr achlysur yma fynd heibio heb roi sylw i berfformiad rhagorol Côr Plant Ysgol Tanygrisia’ yn y seremoni. Rwy'n siŵr y byddai fy niweddar fodryb, Catherine McShane, ‘Delfryn ', cyn-brifathrawes Ysgol Tanygrisia' ac aelod gydol oes o Carmel, wedi bod yn falch iawn o’r cyfle i wrando ar berfformiad hyfryd y Côr yn canu 'Pethau Rhyfedd', un o gerddi Gwyn Tom ei hun ...... heb anghofio am dipyn bach o help iddynt gan Wenna Francis Jones wrth gwrs! Heb amheuaeth mi ddylai hon fod yn 'No.1' yn reit fuan! 

 Hefyd, diolch i S4C am ail-redeg yr eitem i ddadorchuddio'r Plac Coffa ar y rhaglen ‘Heno’ ac ar ‘Dal Ati’ i gynnwys tamad o’r plant yn canu.

Len Roberts 
(gynt o 106 Wuns Rôd, ‘Hope Villa’ ac ‘Eifion Stores’, heb anghofio chwaith yr hen ‘Le Biliards ar Bont Cwins’!
 

Drama Ryngwladol

Erthygl arall yn y gyfres Ewropeaidd.

Llongyfarchiadau mawr i Arwel Gruffydd, Tanygrisiau gynt, ar ei benodiad yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru am y pum mlynedd nesaf. Mae Arwel eisoes wedi dal y swydd am bum mlynedd, gan arwain y cwmni trwy gyfnod o newidiadau pellgyrhaeddol o ran gweledigaeth artistig. Yma mae o’n rhannu ychydig o fanylion ei raglen am yr hydref a’r gaeaf.

Cymru a Llydaw
Fis Hydref eleni, roedd y Theatr Genedlaethol yn dychwelyd i’r llwyfan gyda chynhyrchiad amlieithog, Merch yr Eog / Merc’h an Eog. Mae’n gyd-gynhyrchiad efo Teatr Piba, Llydaw, mewn partneriaeth â Chanolfan y Celfyddydau Aberystwyth.

Lleuwen Steffan sydd yn chwarae’r brif ran, ac yn ymuno â hi mae Rhian Morgan a Dyfan Roberts, a thri actor o Lydaw yn cwblhau’r cast. 

Mae'r ddrama, sy’n seiliedig ar waith gwreiddiol gan Owen Martell ac Aziliz Bourges, yn cael ei gyflwyno yn Gymraeg, Llydaweg a Ffrangeg. Dyma’r tro cyntaf i Theatr Genedlaethol Cymru gydweithio â chwmni o dramor ar gynhyrchiad gwirioneddol ryngwladol ac a fydd yn teithio tair gwlad.

Pan gaiff Mair ei galw adref i angladd yng Nghymru, mae’n dioddef pwl anghyfarwydd o hiraeth, ac mae’r sôn am werthu’r fferm deuluol yn corddi teimladau o gyfrifoldeb a dyletswydd ynddi. Mae hi bellach yn cwestiynu dedwyddwch ei bywyd dinesig yn Llydaw, a’i pherthynas gyda’i chariad, Loeiza. ’Dyw ei bywyd yno erioed wedi teimlo mor bell o gefn gwlad Cymru.  A hithau’n gorfod wynebu’r penderfyniad mwyaf anodd iddi erioed, daw cymydog caredig ag anrheg anghyffredin iddi. Ai dyma’r arwydd y mae hi wedi bod yn ei geisio?

Wrth gyhoeddi hyn ar y we, dau gyfle sydd ar ôl i weld y ddrama o fewn cyrraedd i Fro ‘Stiniog:
> yn Neuadd Dwyfor, Pwllheli Nos Wener yma (14eg Hydref),
> ac yn y Galeri, Caernarfon ar Nos Lun y 17eg   (y ddwy noson am 7.30)

-ond mae pob croeso i chi ddod i Lydaw i’n gweld: yn Brieg, Guengamp, Brest, neu Montroulez!

Brenin yr Alban
Hefyd ar y gweill gan y Theatr Genedlaethol, mae cyfieithiad newydd gan y diweddar Gwyn Thomas o glasur Shakespeare, Macbeth, wedi’i gyfarwyddo gan Arwel yng Nghastell Caerffili ym mis Chwefror.

Bydd hyn hefyd yn golygu menter newydd i’r Theatr Genedlaethol, sef darlledu’r ddrama yn fyw ledled Cymru am y tro cynta’.

Byddai’n braf meddwl y gallwn wylio yn Sinema’r Cell…
Gobeithio cawn fwy o wybodaeth a hanesion gan Arwel yn y dyfodol agos.
-------------------------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016. (PW)
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Trem yn ôl -Aelwyd yr Urdd

Pegi Lloyd Williams yn dewis erthygl arall o lyfr ‘PIGION LLAFAR 1975-1999’.
Y tro hwn cerdd gan Gwyn Thomas, a gyhoeddwyd yn rhifyn Gorffennaf 1982, ar achlysur ail-agor Aelwyd yr Urdd yn y Blaenau.

I’r sawl sydd â chof i weld y mae
Yn y neuadd hon, ddrylliau a darnau
O ieuenctid cenedlaethau
Yn nofio’n dyner fel yr arian wëau
Neu liwiau di-ri yr addurniadau
A’r balwnau hynny mewn hen ddawnsfeydd.

I’r sawl sydd â chof i weld y mae
Yn y neuadd hon, gadw-reiad a chwarae.
Mae yma atgofion, chwim fel plu badminton;
Mae yma beli gwynion hen egnïon
Yn bownsio eto ar y byrddau;
Mae’r lle’n bing-pong o weithgareddau.

I’r sawl sydd â chof i weld y mae,
Yn y neuadd hon, lu o hen ffrindiau,
Hen gariadon, hen fwynderau –
Maen nhw yma fel drychiolaethau
Addfwyn o’r chwe, y pump, a’r pedwardegau;
I gyd yn dyner – gan hiraeth.

I’r sawl sydd â ffydd i weld fe fydd
Y neuadd hon eto, eto o’r newydd,
Yn datsain gan sŵn ieuenctid;
A bydd yr hen firi, yr hen fwynder i gyd
Yn blaguro eto, yn bywiogi’n wyrdd
Yn neuadd newydd hen aelwyd yr Urdd.

[Lluniau -Paul W, Medi 2016]

-------------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1982, ac yna yn llyfr Pigion Llafar a gyhoeddwyd i nodi'r milflwyddiant yn 2000.
Bu yn rhifyn Gorffennaf 2016 hefyd, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Teyrnged i un o 'Hen gyfoedion dyddiau gynt'

GWYN
Mae heddiw’n ddiwrnod trist iawn inni yma yn Stiniog, fel ag i weddill Cymru hefyd, yn reit siŵr. Er bod trigain mlynedd a mwy wedi mynd heibio ers i Gwyn adael bro ei febyd a mynd ymlaen i ddilyn gyrfa academaidd ddisglair iawn ac i lewyrchu fel awdur ac fel bardd, eto i gyd ddaru o ddim colli golwg am eiliad ar ei wreiddiau.

Gwerinwr o Stiniog oedd o hyd y diwedd ac fe gadwodd gysylltiad agos dros y blynyddoedd, efo’r dre ma a’i phobol ac efo’i gyfeillion bore oes.

Cwta bum mis sydd ers lansio’i gyfrol ddiweddaraf fo yma yn Stiniog a hynny mewn neuadd orlawn. Roedd Gwyn yn ei elfen y noson honno ac yn llawn afiaith wrth hel atgofion am ei blentyndod – y dwys a’r digri fel ei gilydd - ac mae’n wir deud bod y gynulleidfa wedi gallu uniaethu efo pob dim oedd o’n ddeud.

Yn ei gerdd ‘Cymylau Gwynion’ mae o’n holi am hynt a helynt rhai o’i hen gyfoedion ac yn cyfeirio atyn nhw wrth eu llysenwau, slawar dydd.  Fel hyn mae o’n dechra -      

Ple heno Hymji Gým ,
Ple heno yr wyt ti?
Ple heno Ginsi Boi
A Ger a Mycs a Gwff?
Cymylau gwynion yn y gwynt,
Hen gyfoedion dyddiau gynt.

ac mae’n mynd ymlaen wedyn yn yr un cywair dros chwe phennill, gan orffan pob pennill efo’r un cwpled.

Cerdd ddoniol ar un ystyr – un i dynnu gwên - ond un drist hefyd wrth i arwyddocâd y cwestiwn sydd ar ddiwadd pob pennill daro adra, ac i rywun sylweddoli bod cymaint o’r hen ffrindia mae o’n eu henwi, bellach wedi’n gadael ni.

A dyma sut mae’r gerdd yn gorffan –

Ple, heno, Gwyn Tom yntau,
Ple heno yr wyt ti
Sy’n cofio rhes o enwau
a darn o’r byw a fu?
Cymylau gwynion yn y gwynt,
Hen gyfoedion dyddiau gynt.

Ydi, mae hi mor anodd derbyn ei fod yntau hefyd, rŵan, wedi’n gadael ni.
Mi fydd bwlch anferth ar ôl Gwyn, yma yn Stiniog ac mewn sawl cylch arall, ond nunlla’n fwy, wrth gwrs, nag ar ei aelwyd ei hun ac mae ein cydymdeimlad dwysaf ni heddiw, bobol Stiniog, efo Jennifer ei briod, a Rhodri, Ceredig a Heledd ei blant, ei wyrion a’r teulu i gyd.

Geraint Vaughan Jones

 

Mi fydd teyrnged lawnach yn rhifyn nesaf Llafar Bro ym mis Mai.
--------------------------------------------------


Dyma ddetholiad bach iawn -ar y dde- o'r llu cyfarchion ar y cyfryngau cymdeithasol heddiw:

Dolenni i adolygiadau:
'Llyfr Gwyn' yn fan hyn.
'Llên Gwerin Meirion yn fan hyn.

Erthygl ar gau Capel Jerusalem gan Gwyn Thomas.

Erthygl 'Llifa Amser'.

Llond tudalen o deyrngedau ar wefan Radio Cymru, gan gynnwys dolen i raglen deyrnged Taro'r Post heddiw.


Yn ôl gwefan Golwg 360: "Yn deyrnged iddo, bydd y rhaglen Gwyn Thomas: Gŵr Geiriau, sy’n ddathliad o’i gyfraniad i lên Cymru, yn cael ei dangos eto ar S4C nos Sul yma, 17 Ebrill am 10yh o’r gloch.

Llyfrau'r Fro

Adolygiadau gan VPW, o rifyn Rhagfyr 2015.

Llyfr Gwyn
Gwyn Thomas. Cyhoeddiadau Barddas. 218t. £12.95.

Llên-gofiant yw’r gyfrol wych hon, yn hytrach na hunangofiant o fywyd y bardd a’r llenor adnabyddus o ‘Stiniog, yn ôl ei eiriau ei hun. Golyga hyn mai trafod yr hyn y mae wedi ei ysgrifennu am y rhan fwyaf o’i oes y mae’r awdur.

Da yw cael dweud iddo gyfeirio eto at ei fagwriaeth yn y bennod ‘Bro fy Mebyd’, gyda chyfeiriadau amlwg at deulu, cyfoedion a chyfeillion. Cawn ganddo straeon hynod ddifyr am ddylanwad y fagwriaeth honno arno, ac am gymeriadau yr oedd yn ei adnabod yn ystod y cyfnod hapus hwnnw iddo.

Hyfryd yw’r dyfyniadau o ambell un o’i gerddi sy’n britho’r gyfrol, gyda sawl un mor gyfarwydd inni bellach, megis ei gerdd enwog i’r ‘Blaenau’, sy’n profi ei gariad tuag at ei fro enedigol. Mae yma hefyd gymysgedd o ddwyster a doniolwch, wrth i Gwyn fynd â’r darllenwyr ar ei daith o Danygrisiau a’r Blaenau, trwy ei yrfa academaidd, i’w waith gyda’r B.B.C.

Wrth gyrraedd ei amser fel gŵr, tad a thaid, cofnodir penodau difyr ar ‘Ysbrydion’, ‘Ffilmiau’, ‘Natur’ a nifer o bynciau eraill at ddant pob un ohonom.

Trwy’r cyfan, cawn ein hatgoffa’n aml mai hogyn o ‘Stiniog ydi’r Athro Gwyn Thomas, er ei holl lwyddiannau, a da yw cael gwybod hynny.

[Cafwyd noson i'w chofio 'nôl ym mis Tachwedd pan lansiwyd y llyfr yn neuadd lawn y WI yn y  Blaenau, pan fu Vivian yn holi'r awdur, a Gwyn yn darllen rhai o'i gerddi. -Gol.]

 
------------------- 
 

Dim Gobaith Caneri
Siân Northey a Myrddin ap Dafydd. Carreg Gwalch. £5.99

Yr ail yn y gyfres o idiomau hwyliog i blant sydd yma, wrth i Siân Northey greu pytiau o straeon a sgyrsiau i ddangos defnydd naturiol o’r idiom.

Ceir hefyd gwpled ysgafn gan Myrddin ap Dafydd odditan pob stori, sy’n ychwanegu at y stori a’r darluniau yn y llyfr.

Anrheg da iawn ar gyfer y plantos.


VPW

Adolygiad: Llên Gwerin Meirion

Adolygiad llyfr, o rifyn Mehefin.

Llên Gwerin Meirion. Detholiad o Draethawd Buddugol 1898.  William Davies; Golygydd: Gwyn Thomas.

Y diweddara’ o’r gyfres ddifyr ‘Llyfrau Llafar Gwlad’ ydi’r gyfrol hon. Ac yn wir, mae’r cynnwys hefyd yn hynod ddifyr, yn enwedig i ni sy’n rhan o’r hen Sir Feirionnydd.

Testun ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898 oedd hwn yn wreiddiol, a enillodd y wobr gyntaf i’r awdur, William Davies, o Dal-y bont, Ceredigion. Derbyniodd William glod uchel, haeddiannol, gan y beirniad, yr Athro John Rhys, a ddywedodd mai dyma un o’r casgliadau gorau o’i fath a welodd erioed. Er nad yw pob cofnod yn unigryw i Feirion, mae’r gwaith ardderchog a wnaeth William Davies yn haeddu’r ganmoliaeth, yn sicr.

Hyd yma, dim ond yng Nghyfansoddiadau Eisteddfod Genedlaethol 1898 y gellid gweld y casgliad rhyfeddol hwn. Mae copïau o’r Cyfansoddiadau rheiny erbyn hyn, fel y gellir dychmygu, fel aur Meirion o brin.

Ond diolch i weledigaeth un o’n ‘hogia ni’, yr Athro Gwyn Thomas, cawn flasu unwaith eto’r miloedd o ddyfyniadau o lên gwerin y sir, a oeddent mewn peryg’ o ddiflannu o’r iaith Gymraeg. Cawn ddarllen enghreifftiau o ymadroddion llên gwerin, diarhebion y misoedd, arwyddion y tywydd, hen benillion a hwiangerddi'r dyddiau fu.

Er efallai’n codi arswyd ar ambell un, mae’r penodau ar ‘Arwyddion Angau’, ‘Ysbrydion’, ‘Drychiolaethau Nosawl’ yn arbennig o ddifyr, ac yn dod â holl ysbryd y dyfyniadau’n fyw iawn, os maddeuwch y disgrifiad! Mae pytiau am hen arferion carwriaethol a llu o ddarnau eraill darllenadwy iawn hefyd yn y gyfrol.

Yn ddi-os, mae Gwyn Thomas, fel golygydd y gyfrol, wedi gwneud cymwynas fawr â’r sawl sy’n ymddiddori yn llên gwerin ein cenedl, ac yn yr hen straeon hynny, oedd mor boblogaidd y dyddiau fu. Mae wedi sicrhau fod gwaith hynod William Davies ar gael unwaith eto, a hynny am bris rhyfeddol o rad o £6.50.

Diolch yn fawr iti Gwyn, a brysiwch i brynu’r gyfrol arbennig hon ddarllenwyr, cyn iddi werthu allan!

VPW

Llên Gwerin Meirion. Detholiad o Draethawd Buddugol 1898.  William Davies; Golygydd: Gwyn Thomas. Gwasg Carreg Gwalch. £6.50

[Llun gan Wasg Carreg Gwalch]

Capel Jerusalem

Dyma ddarn o erthygl gan Gwyn Thomas ar ddiwedd pennod arall yn Stiniog.
Gallwch weld yr erthygl yn llawn yn rhifyn Ionawr. Mae ambell gopi wrth gefn gan y dosbarthwr os na chawsoch afael ar un hyd yma, a gan y trysorydd hefyd i'r rhai fyddai'n hoffi tanysgrifio am flwyddyn gyfa'. Ewch i'r dudalen tanysgrifio am fanylion pellach.

Cofiwch am noson blygu rhifyn Chwefror y nos Fercher yma yn neuadd y WI am 6.30. Croeso mawr i bawb ymuno yn yr hwyl!

Cofiwch hefyd am y rali a gynhelir y Sadwrn hwn i ddangos yn glir be' mae pobl y dalgylch yn feddwl o benderfyniad cywilyddus Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr i gau'r ysbyty.

JERUSALEM YN DOD I BEN

Yn Rhifyn 31 o Rhamant Bro  y mae Robin Davies yn rhestru 39 o gapeli ac eglwysi ym mro Ffestiniog. Y mae hyn yn dystiolaeth i’r argyhoeddiad a fu yma unwaith. Pobol gyffredin, ddigon tlodaidd eu byd a dalodd, yn ddrud, am godi’r holl gapeli hyn. A oedd eu hangen nhw i gyd sy’n fater arall. Y mae’n siŵr fod yna rywfaint o falchder enwadol yn yr holl adeiladu, a’r holl adeiladau. 

Nodaf dair enghraifft o gapeli sydd wedi eu dymchwel dros y blynyddoedd diwethaf. Pan oeddwn i’n hogyn bach yn Nhanygrisiau roedd yna glamp o gapel gan y Methodistiaid yno, sef Bethel. Y mae o wedi hen fynd. Pan symudais i fyw i Wynne’s Road (fel y dywedem ni), pan oeddwn i fymryn yn hŷn, yr oedd capel anferth y Methodistiaid, sef y Tabernacl,  i’w weld o’n stryd ni. Y mae hwnnw hefyd wedi hen fynd. Pan oeddwn i’n naw oed fe fudodd ein teulu ni i Benar View, ac yng ngheg y ffordd at y fan’no roedd gan yr Annibynwyr gapel sylweddol ei faint, sef Brynbowydd. Y mae hwnnw, yntau, wedi mynd. A rŵan y mae Jerusalem, capel anferth yr Annibynwyr, a fu’n bresenoldeb amlwg yn y Stryd Fawr, yn mynd i gau.

Yr oedd ein  teulu ni’n aelodau yn Jerusalem. Rydw i’n cofio gwasanaeth dau weinidog yno, sef Brython M. Davies a John Elwyn Davies, yn bennaf – ar ddiwedd fy amser i yn y Blaenau y daeth Elwyn Jones yno.  Roedd yna ddwy oedfa bob Sul, un am ddeg y bore a’r llall am chwech yr hwyr, ac oedfa’r hwyr oedd y brif oedfa ers talwm. Am ddau y prynhawn cynhelid Ysgol Sul, un i blant yn y Festri Fawr o dan y capel, ac un i oedolion yn y capel ei hun. Bob blwyddyn, tua mis Mai, cynhelid Cymanfa Ganu, un i blant ar brynhawn Sadwrn, ac un i oedolion ar nos Sadwrn. Byddai plant Ysgolion Sul Annibynwyr y cylch yn gorymdeithio, gan gychwyn wrth ymyl capel Jerusalem, mynd i lawr Stryd Glynllifon, i lawr Wynne’s Road heibio Ysgol y Moelwyn, heibio’r Parc ac i fyny tros bont y lein heibio Neuadd y Dref (roedd honno’n ffordd fawr yr adeg honno), ac yna i fyny’r Stryd Fawr am Jerusalem eto. Byddai yna gario baneri mawr lliwgar, a byddai’r plant lleiaf yn cael eu cario mewn ceir neu lorïau wedi eu haddurno’n grand. Gwisgai hogiau Jerusalem fedalau llwyd-ddu, a gwisgai’r genethod roséts lliwgar. Byddai Jerusalem dan ei sang, a byddai canu bendigedig yno ( neu dyna’r oeddem ni’n ei feddwl), a rhannu tystysgrifau am basio arholiadau ysgrythurol. Ac wedyn byddai yna de parti joli iawn yn y Festri Fawr.

Gwyn Thomas