Rhod y Rhigymwr- trawiad gwych!

Pennod arall o gyfres Iwan Morgan

Mae derbyn negeseuon cyson ynghyd â gweithiau cynganeddol gan Simon Chandler yn bleser bob amser. Yn y dyddiau pan rydyn ni’n clywed fod niferoedd y siaradwyr Cymraeg wedi gostwng, mae’n chwa o awyr iach cael mabwysiadu rhai fel Simon. Un peth ydy dysgu’r iaith a’i siarad yn rhugl. Peth arall ydy llwyddo i’w hysgrifennu’n gywir a llenydda ynddi. Mae’n fwy o gamp fyth gallu cyfansoddi barddoniaeth gaeth ynddi! 

Yn ôl ei neges ddiweddaraf ataf, nid Simon ydy’r unig Lundeiniwr a lwyddodd i wneud hynny. Mae’n fraint cael rhannu efo chi’r darllenwyr ran o’i neges ddiweddaraf ataf:

“Hoffwn ddweud wrthot ti am fy nghyfeillion o Lundain sy’n barddoni ac yn cynganeddu (a’r ddau, fel fi, yn eu pumdegau).  Mae’n rhyfedd oherwydd, er nad oeddem yn adnabod ein gilydd cyn i ni gwrdd yn y byd Cymraeg (a ninnau’n wrandawyr ffyddlon ‘Podlediad Clera’), rydym yn dod o’r un ardal o ogledd Llundain.  Mae Jo Heyde  yn dod o Stanmore, sy’n ugain munud yn y car i ffwrdd o Golders Green (maestref fy mebyd i), ac (yn rhyfeddach fyth) mae Alan Iwi yn dod o’r un un faestref!  

Mae Alan wedi ennill sawl cystadleuaeth mewn sawl eisteddfod leol dros gyfnod o ddwy flynedd, megis yr englyn, yr englyn ysgafn a’r limrig, ac mae Jo (sydd wedi bod yn dysgu Cymraeg ers dim ond ychydig dros bedair blynedd) wedi ennill tair cadair ac un goron o fewn y deng mis diwethaf.  Yn ogystal, mae Jo yn rhedeg clwb barddoniaeth ar-lein (sef dros Zoom) sy’n boblogaidd ymysg beirdd.  Nos Iau, fe drafodon ni gyfrol gan y bardd ifanc, Osian Wyn Owen, o’r enw ‘Y Lôn Hir Iawn’... Fel y gweli di, dyna fwy o dystiolaeth bod gan y Gymraeg ffordd hudol o ymorol am draedfilwyr i frwydro dros ei hachos hi!”

Jo, Simon, ac Alan

Mae clywed am frwdfrydedd heintus Simon, Alan a Jo yn codi cywilydd arnaf. Fe fu adeg pan fyddwn innau’n cefnogi cystadleuthau barddoniaeth yr eisteddfodau bach, ond rhaid i mi gyfaddef fod sawl blwyddyn wedi mynd heibio er pan wnes i hynny ddwytha. Ai diogi neu henaint sy’n gyfrifol ... y ddau o bosib!  

Dan feirniadaeth y Prifardd Rhys Iorwerth yn Eisteddfod Chwilog, cafodd Simon gryn ganmoliaeth am ei englyn ... ‘Croesffordd'. Cyfeiria ato fel ‘englyn un frawddeg crefftus dros ben a chadarn ei gynghanedd.’ Y ‘dydd byrraf’ ydy’r groesffordd i’r bardd, a hwnnw’n dynodi ‘troad y rhod’:

Addawa bore’r dydd byrraf olau,
côr galwad Gorffennaf
neu Awst gana siant i’n haf
o gywair canol gaeaf.

‘Penrhyn’ oedd y testun a osodwyd yng nghystadleuaeth cylchgrawn Barddas. Ymysg y 24 englyn a anfonwyd at y beirniad, y Prifardd Alan Llwyd, cafwyd y canlynol i Benrhyn y Crimea, a hawliwyd oddi ar Wcráin yn 2014, a lleoliad llawer o’r ymladd presennol. Dan y ffug-enw ‘Ras Putin,’ dyma ymgais Simon:

I Fedlam aeth y ddrama, i esgyrn
o lond basged fara.
Dyn ei blwyf a daena bla
unllaw ym maw’r Crimea.

Mae’r sefyllfa’n y Crimea ‘bellach yn Fedlam, yn anhrefn a llanast llwyr, gan ystyried hefyd fod pob math o ryfel yn wallgofrwydd,’ meddai Alan Llwyd yn ei feirniadaeth. Yna, mae’n cyfeirio at gyrch ac ail linell yr englyn ...  ‘esgyrn / o lond basged fara’ fel ‘trawiad gwych ... trawiad gorau’r holl gystadleuaeth.’ O dderbyn y fath ganmoliaeth gan arbenigwr fel Alan, gall Simon deimlo fod ei gwpan yn llawn.

Ym Mhrifwyl y Rhyl a’r Cyffiniau ym 1985, gwelwyd Robat Powell yn sefyll ar ei draed yn seremoni’r cadeirio. Ei awdl ‘Cynefin’ oedd yr orau o’r deuddeg cyfansoddiad ddaeth i law yn ôl dau o’r tri beirniad. Fel Simon, Alan a Jo, athrylith a feistrolodd ein hiaith ac agweddau o’n diwylliant ydy Robat Powell. Tybed a welwn ni un o’r tri Llundeiniwr yn efelychu ei gamp ... os nad ym Moduan eleni, yn Rhondda Cynon Taf y flwyddyn nesa’ hwyrach?
- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2023, fel rhan o erthygl hirach

Yn iach gyfrinach y gân

Rhan o erthygl yng nghyfres RHOD Y RHIGYMWR gan Iwan Morgan.

Diolch i Paul, Cadeirydd ein papur ac un o’m cyd-olygyddion, am gyfeirio at ‘ddirgelwch difyr’ a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2009, ac a ymddangosodd fel erthygl fer ar ein gwefan wedi hynny.

Mewn cyfarfod o Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2009, disgrifiodd Allan Tudor sut y bu iddo ganfod ‘englyn rhyfedd iawn’ wedi’i naddu ar wal mewn cwt pren ar un o lefelydd chwarel y ‘Lord’:

“Biti fod llinell a hanner wedi mynd o'r cof” meddai, “ond mae amser hir ers 1947!”.

Hola Paul tybed a all rywun lenwi’r bylchau ac anoga ni i adael iddo wybod.

“Os nad oes neb yn cofio,” meddai, “beth am gynnig llinellau newydd?”

Dyma’r englyn fel ag y naddwyd ef ar wal y cwt:

111  a 2, 999 a 10 - 20   20   20
. . . . .  15  15  15
. . . . . . . . .
1  2  9,  18  a 10

Ym mis Mawrth 2020, gosodwyd her i feirdd ‘Llafar Bro’ a’r byd trwy gyfrif Trydar @LlafarBro i geisio gorffen yr englyn. Bu Barddas a phodlediad Clera yn rhannu a hyrwyddo'r gamp hefyd.

Cafwyd ymateb cyflym iawn gan Mei Mac @MeiMacHuws:
"Dyna’r gorau alla i ei wneud!" meddai.

Tri un a dau, tri naw a deg - tri ugain,
Un trigain a phymtheg,
————- deuddeg,
Un, dau, naw, deunaw a deg.

"Reit!" meddai Annes Glyn @Yr_Hen_Goes   "Dwi wedi creu trydedd llinell i'r englyn, sy'n cynnwys llusg wyrdro slei. Wn i'm beth fydd barn yr hoelion wyth barddol!"

Tri un a dau, tri naw a deg - trigain,
Tri ugain, tri phymtheg,
Un deg a dau ddaw'n ddeuddeg        (10+2=12)
Un, dau, naw, deunaw a deg.

Dydw i ddim yn ’drydarwr,’ ond fe geisiais innau fynd ar drywydd creadigol tebyg i Annes Glyn i ail-greu'r llinell goll. Meddwn wrth Paul:
“Ymgais i ddatrys yr englyn - er mod i wedi newid ychydig ar ei drefn! Mae'n amlwg fod llinell 3 yn golledig go iawn. Meddyliais hwyrach mai 'deuddeg' fyddai'r odl, ond fedrwn i ddim canfod rhif i gynganeddu efo hwnnw. Be am hwn felly:”

Tri un a dau, tri naw a deg, - trigain,
(Tri ugain), tri phymtheg;
Un, dau, naw, deunaw a deg      (y llinell ola’ wreiddiol!)
A diweddu â deuddeg!

IM
---------------------------------------

Os allwch chi wella ar y cynigion ardderchog uchod, gyrrwch nodyn atom!

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Mai 2020.
Mae'r rhifynnau digidol i gyd ar gael i lawr-lwytho o wefan Bro360.
---------------------------------------

Daeth ymateb wedyn yn rhifyn Mehefin, gan Steffan ab Owain, ond tydi'r dirgelwch dal heb ei ddatrys:

ENGLYN RHYFEDD …
Pan oeddwn i’n gweithio’n yr Archifdy, deuthum ar draws yr ‘englyn rhyfedd’ a welwyd yn ‘Llafar Bro’ Mai...   Fe’i gwelais mewn hen bapur newydd. Dyma fel y cofnodwyd ef:

“AT MYFYR WYN ...
Gyfaill Barddol,
Carwn gael darlleniad cywir cynganeddol gennyt o'r englyn rhif-nodau canlynol:
111, 2, 999, 10, 444 555, 15 15 15 88 88 88, 12 12 12, 222, 9, 18 18 18, 10
Dyma fy narlleniad i ohonynt:
     Tri un, dau, tri naw, deg. - tri phedwar,
     Tri phump, tri phymtheg;
     Tri dau wyth, tri deuddeg,
     Tri dau, naw, tri deunaw, deg.”

Nodyn Iwan, golygydd Mehefin:

Sylwer fod y cyrch a’r drydedd linell wedi ei chynnwys yma, ond yn anffodus, dydy’r gynghanedd ddim yn gywir.

Bum innau yn chwilio ar wefan ‘Papurau Newydd Cymraeg’ y Llyfrgell Genedlaethol a dod o hyd i’r canlynol o’r Faner, 7 Ebrill 1909:
 

“YR ENGLYN MEWN RHIFAU …

Foneddigion,
Yn y Faner, Mercher, Mawrth 3lain, ceir yr englyn canlynol:

     111 2 999 10 - 444
     555 15 15 15
     88 88 88 12 12 12
     222 9 18 18 18 10

Ac, yn ôl yr awgrym geir ynglŷn ag ef, yr wyf wedi anturio ei osod i lawr mewn geiriau (er nad wyf am honni bod yn fardd o gwbl), a dyma fel yr wyf yn ei gael:—
 
     Tri un dau, tri naw a deg, - tri phedwar,
     Tri phum a thri phymtheg;
     Tri wyth ddwywaith, tri deuddeg,
     Tri dau naw, tri deunaw, deg.

Fe wêl y cyfarwydd nad oes ond y llinell gyntaf yn unig yn gywir; ai tybed y gall rhyw un o'r beirdd wneud englyn ohono?
Yr eiddoch, &c., 11, Maes-y-coed, Dinbych.
Evan Davies"

Yn anffodus, ddeuthum innau chwaith ddim ar draws yr ateb cywir hyd yma!
Mae'r dirgelwch yn parhau.

Rhod y Rhigymwr -Cwm yr Allt Lwyd

Ysgrifau Cledwyn Fychan yn ‘Y Faner Newydd’ a Dewi Prysor mewn rhifyn diweddar o ‘Barddas’ a symbylodd fy sylwadau y tro yma. Mae’r ddau’n cyfeirio eu camre i Gwm yr Allt Lwyd ac Abergeirw - yng nghornel ddwyreiniol plwy’ Trawsfynydd. Yn ei ysgrif ‘Rhwng Gwaungriafolen a Bedd y Coedwr ... ar grwydr ym Mlaen Mawddach’ mae Cledwyn Fychan yn ailfyw y daith gyntaf a gafodd yn crwydro trwy fynydd-dir blaen Afon Mawddach hanner canrif yn ôl.

Abergeirw (Cwm yr Allt Lwyd i'r chwith) o ben Dinas Teleri. Llun- Paul W

Mae Dewi Prysor yntau’n ei ddull dihafal ei hun yn ei golofn ‘Awyr Iach’ ... ‘Rhagor Na Rhigwm’ yn cael ei ysbrydoli i gyplysu ‘campau diweddaraf Donald Trump’ â chartŵn ‘Tom a Jerry’ ac â’r hen rigwm y bu i ni ei ddysgu pan oedden ni’n blant:

‘Pwsi Meri Mew
Lle gollaist ti dy flew?
Wrth gario tân i dŷ Modryb Siân
Drwy’r eira mawr a’r rhew.’

Mae’r ddau awdur yn llwyddo i roi inni ddisgrifiadau godidog o Gwm yr Allt Lwyd - un o’r ‘cymoedd mwyaf pellennig yng Nghymru’. Yng ngeiriau Prysor:

‘Mae’r heddwch yn ei ben uchaf yn ddigon llethol i rywun feddwi arno. Gall rhywun feddwi hefyd ar y cyfoeth o enwau sydd ar fryniau, nentydd a gelltydd yr ardal, a chael ei synnu faint ohonynt sydd  i’w cael mewn mawnog eang, anghysbell ...’

Pan oeddwn i’n brifathro’n ysgol fach y Ganllwyd yn nechrau’r 1980au, roedd Cwm Hermon ac Abergeirw’n rhan o’i thalgylch. Cofiaf fel yr arferwn encilio i fyny i Gwm yr Allt Lwyd efo’m genwair ‘sgota wedi lli a dal brithyll wrth y dwsinau ym mhyllau blaen Mawddach.


Mae Cledwyn a Prysor yn cyfeirio at enwau rhai o’r hen anedd-dai ... Cwmhesgian, Rhiwfelen, Dolcynafon, Yr Alltlwyd a Thŵr Maen.

Symudais i Ysgol Bro Cynfal, Llan yn bennaeth ym 1985, ac i fyw fel teulu bach i Dy’n Ffridd yn Ionawr 1987. Ymhen dwy flynedd, ymwelodd yr Eisteddfod Genedlaethol â’r lle y bydd yn dychwelyd iddo’n 2019, sef i Lanrwst, Dyffryn Conwy. Dan ddylanwad fy nghyd-athrawes ym Mro Cynfal, Gwenda Lloyd Jones, bu’n rhaid sefydlu Parti Meibion Cerdd Dant i gystadlu’n Llanrwst ym 1989 ... MEIBION CYNFAL – a gynhwysai aelodau o Gorau Meibion y Brythoniaid, y Moelwyn a Meibion Prysor. Un o’r ddau ddarn gosod ar gyfer y partïon y flwyddyn honno oedd un o gerddi’r diweddar Barchedig Trebor E. Roberts, a fu’n weinidog yng Nghapel Coffa Emrys, Eglwys yr Annibynwyr, Porthmadog o 1946 hyd ei ymddeoliad – ‘Gwenno Tir Mawn’.

Un o’r Parc, Y Bala oedd Trebor Roberts, ac mae’n debyg yr hoffai yntau gilio i unigeddau’r Alltlwyd efo’i enwair. Clywais hefyd mai un a drigai’n y fro hudolus, heddychlon honno oedd ‘Gwenno’ – ‘Tir Mawn’:

“Ymhell ar y mynydd ynghanol y brwyn,
Cynefin bugeiliad a hafod yr ŵyn
Mae llannerch ddiarffordd yn heddwch y twyn,
Ac yno, mewn bwthyn hen ffasiwn, to cawn*
Mae aelwyd gysurus gan Gwenno Tir Mawn.
Nid oes yno lawnder na brasder y byd,
Ac anodd cael deupen y llinyn ynghyd
Â’i ffedog liw’r galchen, yn daclus ei phryd,
Rhyw drotian o gwmpas o fore hyd nawn,
Yn ysgafn ei chalon wna Gwenno Tir Mawn.

Os prin ydyw’r moethau, a’r dodrefn yn blaen,
Mae’r ford yn y gegin heb arni ystaen,
A’r hen gwpwrdd deuddarn yn batrwm o raen;
Pe chwiliech bob cornel, ‘rwy’n gwybod yn iawn
Fod popeth cyn laned â’r aur yn Nhir Mawn.

Mae’n wir fod arwyddion o’r hwyrnos yn cau;
Ei llais yn grynedig, a’i chlyw yn trymhau,
A’r droed fu mor heini yn araf lesgáu;
Ond pe galwn i heibio, ‘rwy’n sicr y cawn
Lond aelwyd o groeso gan Gwenno Tir Mawn.”

----------------------------------

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2018.

Llun -Paul W.

[* Dolen i erthygl gan Steffan ab Owain sydd hefyd yn cyfeirio at do brwyn -gol.]

Rhod y Rhigymwr -'Jenny dlysa'r byd'

Bu farw’r bardd ifanc o’r Traws, Ellis Humphrey Evans ar Orffennaf 31, 1917, a hynny o’i glwyfau wedi iddo gymryd rhan yn un o brif gyrchoedd y Rhyfel Mawr, sef Trydydd Cyrch Ypres, neu Frwydr Passchendale, fel y galwyd y cyrch hwnnw’n ddiweddarach.

Cyn 1917, ychydig a wyddai am Ellis Humphrey Evans, ond fel y noda’r bardd a’r ysgolhaig, Alan Llwyd yn ei gofiant iddo:

‘ganed Hedd Wyn o’r farwolaeth ... ond ar Fedi 6 y flwyddyn honno, hysbyswyd y dorf enfawr ym Mhabell Eisteddfod Genedlaethol Birkenhead mai enw bardd y gadair oedd Ellis Humphrey Evans, ac iddo gwympo ym mrwydr Cefn Pilkem bum wythnos yn ôl’. 

Mae gweddill y stori’n adnabyddus i ni i gyd – y modd y gosodwyd cwrlid du dros y gadair ac fel y daeth Hedd Wyn ‘yn un o brif ffigurau chwedlonol Cymru’.

Yn dilyn cyhoeddi Cofiant Hedd Wyn – ‘Gwae Fi Fy Myw’ gan Gyhoeddiadau Barddas ym 1991, fe wnaed ffilm, a sgriptiwyd gan Alan Llwyd, gan Gwmni Pendefig a’i chyfarwyddo gan Paul Turner i S4C. Cafodd groeso brwd gennym fel cenedl. Enillodd amryw o wobrwyon ac fe’i henwebwyd am wobr Oscar.

Daethom ar draws sawl un o ‘gariadon’ y bardd ynddi. Does dim dwywaith mai un o’r anwylaf o’r Yr Herald Cymraeg (Ionawr 29, 1918) yn ysgrifennu am ‘Hedd Wyn a’i Gariad, Ei Gerddi Serch i Siân’.
rheiny oedd ‘Jennie Owen’ – a drigai ym Mhantllwyd, Llan Ffestiniog. Mae Carneddog, yn

Noda bod y bardd wedi bod ‘yn cyfeillachu ers tro gyda merch ifanc o Ffestiniog ... geneth amddifad o dad a mam, ddiymhongar a deallgar’. Noda fel y bu iddi dderbyn caneuon arbennig ‘ar ddydd ei phen blwydd’ a bod y cerddi hyn yn dangos ‘nwyfiant ac angerddoldeb ei gariad tuag ati’.

Mae rhai o’r cerddi i’w gweld ar ddalennau’r Herald, ond ni welodd eraill olau dydd nes eu cyhoeddi yn y gyfrol clawr caled ‘Hedd Wyn, ei Farddoniaeth’ a olygwyd gan Daffni Percival ac a gyhoeddwyd gan y ‘Merilang Press, Bodyfuddau, Trawsfynydd’ yn 2011:

Englyn i Jennie
Hogen glws a chroen gwyn, glân, - heb ei hail
Yn y byd mawr llydan:
Un dyner, ffeind ei hanian, -
O, od o ‘sweet’ ydyw Siân.

I Jennie (1)
Pe byddwn i’n awel y mynydd
Yn crwydro trwy’r ffriddoedd yn rhydd,
Mi wn i ba le yr ehedwn,
Nid unwaith na dwywaith y dydd;
Wrth fynd drwy yr helyg a’r rhedyn,
Heb beidio mi ganwn fy nghân:
I’m calon nid oes ond un testun,
A hwnnw am byth ydy Siân.

Os daw rhywun arall i’w cheisio,
A hwnnw yn harddach ei rudd,
Ai tybed gwnaiff hi fy anghofio
A’m gadael yn unig a phrudd?
Am hynny gofynna fy nghalon,
Ar waethaf un arall a’i ryw,
‘Wnaiff hi fod am byth imi’n ffyddlon –
Yn ffyddlon tra byddwn i byw?

Ni welais ei mwynach trwy’r ddaear,
Ni welais ei hoffach trwy’r byd:
Ai gormod im ofyn yn wylaidd –
Ddaw hi at yr allor rhyw bryd?
Er mod i yn sychlyd iawn weithiau,
‘Does ragrith na thwyll yn fy nghân:
Ac unig ddymuniad fy nghalon
Yw’ch ennill chwi’n gyfan, ‘rhen Siân.

Mae ganddo gyfarchion i Jennie,

yn 25ain:

Gwn mi wn fod llawer ‘Jennie’
Ymhob gwlad a phlwy’,
Gyda rhos ieuenctid heini
Ar eu gruddiau hwy;
Ond mi wn am ‘Jennie’ arall,
Lanach fil ei phryd,
Ac i honno minnau ganaf –
‘Jennie’ dlysa’r byd ...

Ac yn 27ain oed:

Gwyn fo’ch byd, ‘rhen Jennie dirion,
Yn eich cartref dan y coed,
Lle mae blodau yn felynion,
Chwithau’n saith ar hugain oed.

Os bu’r byd o’r braidd yn greulon
Yn ei droeon atom ni,
Blwyddyn wen, ‘rhen Jennie dirion,
Fo eich blwyddyn nesaf chwi.

Gwn fod bywyd yn heneiddio,
Ac yn mynd yn hŷn,
Ond mae’r serch fel haf diwyro
Atoch chwi yn dal yn un.

A phan êl y rhyfel heibio,
Gyda’i ofid maith a’i gri,
Tua’r Ceunant Sych dof eto
Ar fy hynt i’ch ceisio chwi.

A phan ddof o wlad y gelyn,
Fel pererin blin o’r gwres,
Hwyrach digiwch os gwnaf ofyn –
‘Wnewch chwi roddi cam yn nes?’

Wedi’r oll, ‘rhen Jennie dirion,
Boed eich bywyd oll yn llwydd,
A llif cariad pura ‘nghalon
Atoch ar eich dydd penblwydd.

Dyma benillion a ysgrifennodd y bardd at Jennie pan oedd y Rhyfel Mawr yn ei anterth, a naddo, chafodd ei gariadferch ddim ‘blwyddyn wen’ y flwyddyn honno, ac ni chafodd Hedd Wyn yntau droedio’r ‘Ceunant Sych’ i geisio’r hon a garai.

Cyn i rifyn Medi ymddangos, byddaf wedi bod ar grwydr unwaith eto. Ddiwedd Mehefin a dechrau Gorffennaf, gobeithiaf ymweld â thiroedd Ffrainc a Sbaen a Phortiwgal ar fordaith, ac yn niwedd Gorffennaf, bydd Meibion Prysor yn gobeithio canu ‘Englynion Coffa Hedd Wyn’ ar lan ei fedd yn Artillery Wood fel ag y gwnaethon nhw chwarter canrif yn ôl – ar ddydd marw’r bardd – Gorffennaf 31.

Dyma englyn a weithiais i gofnodi’r profiad:

Y mae ias ac emosiwn – nawr ynom,
Ond er hyn, fe ganwn
Ar lan bedd yr Hedd Wyn hwn
Drywanwyd ar dir Annwn.
--------------------------------------------------

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y we.

Llun o wefan merilang.co.uk

Llyfrau'r Fro

Adolygiadau gan VPW, o rifyn Rhagfyr 2015.

Llyfr Gwyn
Gwyn Thomas. Cyhoeddiadau Barddas. 218t. £12.95.

Llên-gofiant yw’r gyfrol wych hon, yn hytrach na hunangofiant o fywyd y bardd a’r llenor adnabyddus o ‘Stiniog, yn ôl ei eiriau ei hun. Golyga hyn mai trafod yr hyn y mae wedi ei ysgrifennu am y rhan fwyaf o’i oes y mae’r awdur.

Da yw cael dweud iddo gyfeirio eto at ei fagwriaeth yn y bennod ‘Bro fy Mebyd’, gyda chyfeiriadau amlwg at deulu, cyfoedion a chyfeillion. Cawn ganddo straeon hynod ddifyr am ddylanwad y fagwriaeth honno arno, ac am gymeriadau yr oedd yn ei adnabod yn ystod y cyfnod hapus hwnnw iddo.

Hyfryd yw’r dyfyniadau o ambell un o’i gerddi sy’n britho’r gyfrol, gyda sawl un mor gyfarwydd inni bellach, megis ei gerdd enwog i’r ‘Blaenau’, sy’n profi ei gariad tuag at ei fro enedigol. Mae yma hefyd gymysgedd o ddwyster a doniolwch, wrth i Gwyn fynd â’r darllenwyr ar ei daith o Danygrisiau a’r Blaenau, trwy ei yrfa academaidd, i’w waith gyda’r B.B.C.

Wrth gyrraedd ei amser fel gŵr, tad a thaid, cofnodir penodau difyr ar ‘Ysbrydion’, ‘Ffilmiau’, ‘Natur’ a nifer o bynciau eraill at ddant pob un ohonom.

Trwy’r cyfan, cawn ein hatgoffa’n aml mai hogyn o ‘Stiniog ydi’r Athro Gwyn Thomas, er ei holl lwyddiannau, a da yw cael gwybod hynny.

[Cafwyd noson i'w chofio 'nôl ym mis Tachwedd pan lansiwyd y llyfr yn neuadd lawn y WI yn y  Blaenau, pan fu Vivian yn holi'r awdur, a Gwyn yn darllen rhai o'i gerddi. -Gol.]

 
------------------- 
 

Dim Gobaith Caneri
Siân Northey a Myrddin ap Dafydd. Carreg Gwalch. £5.99

Yr ail yn y gyfres o idiomau hwyliog i blant sydd yma, wrth i Siân Northey greu pytiau o straeon a sgyrsiau i ddangos defnydd naturiol o’r idiom.

Ceir hefyd gwpled ysgafn gan Myrddin ap Dafydd odditan pob stori, sy’n ychwanegu at y stori a’r darluniau yn y llyfr.

Anrheg da iawn ar gyfer y plantos.


VPW