Tirwedd yr Iaith

Mis Medi 2001 a diwrnod a ddangosodd ei liwiau hydrefol mewn ffordd gyfeillgar. Ro’n i’n hen arfer efo gemau swydd Amwythig am fod gan fy rhieni garafán ar gyrion yr Ystog bryd hynny. Roedd yn bleser tawel i dreulio amser ar lonydd cul wedi’u rhannu gan lain o wair a redodd i lawr eu canol. Llwydlo, Clun, Long Mynd, Church Stretton, Castell yr Esgob. Lleoedd a oedd yn ddihangfa-ddydd-Sadwrn i ddyn o swydd Derby ar gefn ei feic modur. 

Ym mis Medi 2001 penderfynais deithio’n bellach y tro hwn i’r Trallwng. Wrth gael paned yn y dref hon, nes i bori trwy’r map a ches i gymhelliad i deithio ar hyd yr A458 i le o’r enw Mallwyd. Yno, baswn i’n troi yn ôl; basai hynny’n ddigon am un diwrnod. Mewn gwirionedd, nes i gario ymlaen i Ddolgellau trwy Fwlch Oerddrws, i Drawsfynydd (beth ydy’r mynyddoedd hyn ar y chwith?! Y Rhinogydd, nes i ddarganfod wedyn) ac yn y diwedd: Blaenau Ffestiniog. 

Ro’n i’n rhyfeddu’r holl ffordd o’r Trallwng. Mae’r dirwedd hon wedi cael gafael arna i ac ro’n i’n methu amsugno a phrosesu’r hyn o’n i’n ei weld. Yn bendant, byddai rhaid i mi ddod eto. Fel y digwyddodd, baswn i’n dod yma droeon. 

Blaenau Ffestiniog. Roedd y tomeni llechi’n warchodwyr dros y rhesi o dai llwyd oedd yn swatio yn eu cysgodion. Wnaeth y Moelwynion ymestyn o gwmpas y dref fatha rhiant amddifynnol. Llyn Stwlan. Y chwareli. Am beth i’w weld. Am deimlad i’w brofi pan oeddet ti’n sylweddoli y basai rhywbeth yn cnoi yn dy fol a’th wthio i rywle anghyfarwydd a hudolus dro ar ôl tro am y degawd nesa. 

Yr iaith. Iaith yr arwyddion ffordd. Iaith y siopau. Iaith y dirwedd. Llais y Moelwynion. Dyna sut dw i’n meddwl am yr iaith heddiw. Iaith sy wedi codi’r mynyddoedd ynghyd â’r gerrig. Iaith sy’n llais Afon Goedol a rhu Afon Cynfal. Yn sicr, roedd rhywbeth pwerus wedi cael ei danio yndda i. Rhwng 2005-2010 ro’n i’n dringo pob mynydd Cymru. Cam arall tuag ati. 

Cyn y Nadolig, 2010, ces i gyfle i fynychu cwrs llwybrau cyhoeddus am wythnos ym Mhlas Tan y Bwlch pan ro’n i’n gweithio fel arolygydd llwybrau cyhoeddus i Gyngor Swydd Derby. Cam olaf tuag at y peth anochel ‘na. Dw i’n methu mynegi’n iawn y dröedigaeth a brofais yno. Roedd yr awygylch mor hudolus. Teimlais fatha plentyn. Emosiynau pur. Roedd yr iaith Gymraeg o nghwmpas trwy’r wythnos. Daeth 10 mlynedd o aros a phetruso fel ffynnon. Yn ystod taith o gwmpas Llyn Mair, penderfynais y baswn i’n dysgu’r iaith a oedd wedi bod yn fy meddyliau bob dydd ers i mi ymweld â Blaenau Ffestiniog, er gwaetha’r ffaith nad oedd gen i brofiad o ddysgu ieithoedd o gwbl. 

Yn y gwanwyn 2011, es i ati i ddysgu.

Mae hi wedi bod yn daith a hanner a rhywbeth sy wedi newid fy mywyd am byth. Mae drysau wedi cael eu hagor at lenyddiaeth, radio, teledu, pobl arbennig, ffrindiau, gwyliau, dysgu, gwybodaeth, hanes, chwerthin a chrio. Pan nes i siarad Cymraeg yng Nghymru am y tro cyntaf, pedwar mis ar ôl i mi ddechrau dysgu, lle gwell na Siop Lyfrau’r Hen bost ym Mlaenau Ffestiniog?! Dw i wedi profi pethau nad o’n i wedi’u hystyried. Mae’r iaith wedi fy ysbrydoli i sgwennu storïau byrion a chystadlu mewn eisteddfodau. Mae’n amhosib dweud wrthoch yr hyn mae’r Gymraeg wedi’i wneud. 

Hoffwn ddweud un peth: diolch yn fawr, Flaenau Ffestiniog. Wn i ddim yn union yr hyn i ti ei wneud i mi. Wedi fy swyno. Wedi fy rhoi ar lwybrau gwahanol. Wedi siarad â fi o bell. Pwy a ŵyr, ond mae gen ti ran fawr o’m calon. 
Cofion cynnes. Martin Coleman, Chesterfield, swydd Derby.

Diolch o galon i Martin am yrru’r erthygl hyfryd uchod i mewn; llythyr cariad teimladwy iawn i Stiniog. Diolch i ti am dy angerdd at ein bro! Diolch hefyd i Iwan Morgan am ei annog i’w gyrru i mewn tra yn lansiad llyfr Simon Chandler. 

Mae llun Martin yn werth ei weld hefyd. Meddai: “Sefais tu allan i fwthyn lle o’n i’n aros ym Mhant Llwyd, Llan, i dynnu’r llun hwn o’r niwl yn codi o’r Moelwynion”.
- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2025

  

Ar Wasgar- Melys Gof

Cyfraniad gan y diweddar, liwgar gymeriad, D. Elwyn Jones, Deganwy, i gyfres o erthyglau gan rai oedd wedi gadael Bro Ffestiniog.

Melys Gof

Wrth edrych yn ôl y mae y pleser a’r atgofion i gyd yn dod.  Yn wir mae rhywun yn amal iawn yn cael ei ddal yn synfyfyrio ym mhellter ei feddwl am hyn a fu.  Henaint ydyw, medd rhai; rhyw hen sentiment gwag yw, medd eraill;  mae o yn afiach, meddai carfan arall, i feddwl am y gorffennol o hyd.  Rhywsut mi deimlaf ei fod yn llawer iawn mwy.

Rhan o gymeriad rhywun yw cofio ei wreiddiau, ac er nad wyf wedi byw yn y Blaenau ers degawdau, y mae yn dal yn rhan bwysig ac annatod o’m cymeriad a’m bodolaeth. 
Ar y pryd a chithau yn ddim ond plentyn nid ydych yn sylweddoli pwysigrwydd symlrwydd bore oes, eich magwraeth, eich cymdogion, eich ffrindiau, eich capel, eich ysgol; eich diddordebau yn cynnau, eich cred yn ffurfio, eich cymeriad yn ffurfio. 

Mae magwraeth ‘Stiniog yn rhoi cryfder i chi, hwyrach mai bryntni a chaledi y graig neu’r llechen ydyw, hwyrach mai’r glaw yr ydych yn gorfod ei oddef ydyw, yn arbennig os y’ch magwyd mewn oes cyn dyfod llawer iawn o geir i bobl gyffredin.

Ond mae yna rywbeth yn yr ardal sydd yn unigryw iawn ac sydd yn magu cymeriadau hoffus, egwyddorol a thalentog.  Bum i yn lwcus arbennig i gael pobl dalentog yn fy hyfforddi mewn Ysgol Sul ac Ysgol Sir, mewn Gobeithlu a Chymdeithas Ddrama.  Pobl oedd yn rhoi eu hamser prin ar ôl diwrnod called o waith i ddysgu y sol-ffa i griw o hogia’ a merched, neu i’n tywys drwy rihyrsals drama neu gymhlethdodau y pasiant, neu faes llafur.

Eto, ar y pryd, prin iawn yw gwerthfawrogiad plentyn, - ddim yn sylweddoli yr aberth amser, y dygnwch a’r straen weithiau o geisio rhoi rhyw fath o ymwybyddiaeth mewn criw o blant oedd a’u meddwl ar radio neu deledu neu ffwtbol. 

Ond peth rhyfedd yw cof.

Mi gofiaf hyd heddiw ambell i ddywediad a ddysgais bryd hynny, ambell i gymeriad a’m dysgodd, ambell i natur syml gyfeillgar rhywun llawer hyn na ni, ond oedd yn ein deall ac am roi o’u profiad hwy i’n tywys ar lwybrau troellog bywyd.  Mae yn fy mhoeni i na wnes i ddim diolch iddynt. 

Rhyngddynt fe lwyddasant fagu cymeriad a rhoi gwerthoedd a dangos y ffordd, a dyna’r cwbwl y gall unrhyw un ei wneud, mae i fyny i ni wedyn.

Felly mae magwraeth ‘Stiniog wedi fy ffurfio i er drwg neu er gwaeth, ond gobeithio na wnes i erioed fradychu fy mro enedigol na methu ei hamddiffyn – cofiaf i un wag ddweud wrthyf unwaith ei bod yn rhyfedd nad oedd holl law ‘Stiniog wedi fy ngwneud yn un o’r ‘Wets’ yna.  Glaw yw y ddelwedd ond yr wyf wedi cael y pleser lawer gwaith o dywys dieithriaid i ogoniant Cwm Bowydd yn yr haul ac y maent wedi synnu a rhyfeddu.

Felly, yn llawer iawn rhy hwyr mi dalaf ddiolch i’r holl rai a fu yn gymorth i mi ar ben ffordd, yr holl gymeriadau a fagodd hyder ac awch am wybodaeth ac a sicrhaodd ddyfodol.  All rhywun byth ddiolch digon ac y mae yn rhy hwyr i ddiolch yn berthnasol gan fod llawer wedi mynd at eu gwobr, ond mae’r cof yn eu cadw yn fyw ac y mae y rhelyw anferthol o’r atgofion yn rhai melys. 

Am bopeth a gafwyd, am bopeth a roddwyd heb ofyn am amrhydedd neu fraint, diolch ‘Stiniog i ti a’th gymeriadau gwych.

-----------------------------
Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mai 1998. Gallwch ddilyn cyfres Ar Wasgar gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Estyn am y brig

Adroddiad arolwg ESTYN yn gosod Ysgol y Moelwyn ar y brig yng Nghymru



Darn allan o rifyn Mai (gyda ma^n-addasiadau):

Mae disgyblion sy`n cael addysg yn Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog, yn cael llwyddiant ysgubol!

Dyma ddyfarniad adroddiad arolwg ESTYN ar yr ysgol sy`n nodi fod y disgyblion yn ymddwyn yn rhagorol, yn gweithio`n rhagorol, yn cyfrannu`n rhagorol i`r gymuned fel dinasyddion ac hefyd yn ennill canlyniadau sydd ymhell uwchlaw`r disgwyliadau arferol.

Rhai o'r disgyblion yn dathlu tu allan i'r Ty Gwyn ar eu taith ddiweddar i'r Unol Daleithiau

Yn wir, fe ddywedodd yr arolygwyr yn glir fod safonau, ansawdd y dysgu a`r addysgu ac ansawdd arweinyddiaeth a rheolaeth ar bob lefel yn ‘rhagorol’.  Yn ychwanegol at hynny, dyfarnodd yr arolygwyr fod pob un o`r deg dangosydd ansawdd hefyd yn rhagorol!




Mae ESTYN felly wedi dyfarnu fod pob un o`r pymtheg dyfarniad ffurfiol sy`n cwmpasu holl agweddau o waith Ysgol y Moelwyn  yn rhagorol, mae safonau yn rhagorol ac mae arolygon gwella yn rhagorol. Mae`r llwyddiant hwn wedi digwydd yn ystod y flwyddyn yn dilyn llwyddiant yr ysgol i ddod ar frig bandio Cymru.

Dywedodd Bini Jones, Cadeirydd Corff Llywodraethol yr ysgol: ‘Mae`r adroddiad rhagorol hwn yn bluen yn het holl gymuned dalgylch Ysgol y Moelwyn. Mae`n glod i staff pob un o`r ysgolion cynradd sydd yn paratoi disgyblion cyn dod i`r Moelwyn, sef ysgolion Bro Cynfal, Edmwnd Prys, Hedd Wyn, Maenofferen, Manod a Tanygrisiau. Mae o`n glod hefyd i rieni`r disgyblion am eu cefnogaeth i addysg eu plant o ddydd i ddydd, am wneud yn siwr eu bod yn mynychu`r ysgol bob dydd, gweithio’n galed a chymryd balchder yn eu gwaith ac ynddyn nhw eu hunain. Yn arbennig, mae o`n adroddiad sydd yn glod, yn cydnabod gwaith caled iawn, proffesiynoldeb ac ymroddiad lefel uchel tîm o staff y Moelwyn, boed yn athrawon, staff swyddfa, cymorthyddion neu dechnegwyr.  Dyma dîm sydd wedi bod yn benderfynol i sicrhau fod plant dalgylch y Moelwyn yn cael y ddarpariaeth orau bosibl ac yn llwyddo y tu hwnt i bob disgwyl. Y neges bendant ydy nad oes neb yn cael llonydd i fethu yn Ysgol y Moelwyn.’


Ychwanegodd y Cynghorydd Siân Gwenllian, Dirprwy Arweinydd Cyngor Gwynedd ac Aelod Cabinet Addysg ac Aelod Arweiniol Plant a Phobl Ifanc, ‘O`r 220 Ysgol uwchradd yng Nghymru, dwy ysgol arall yn unig sydd wedi cael rhagoriaeth ym mhob dangosydd ansawdd. Mae'r Moelwyn felly ar ben uchaf y brig yng Nghymru ac fel Sir gallwn ymfalchio yn y llwyddiant ysgubol yma'.

Llongyfarchiadau gwresog i bawb sydd ynghlwm â'r ysgol. 

Mae 82% o ddisgyblion yr ysgol arbennig hon yn dod o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn iaith yr aelwyd.
Pa well ffordd o ddangos i'r amheuwyr bod addysg Gymraeg yn rhoi'r hwb gorau bosib i'n pobl ifanc ni cyn mynd yn eu blaenau i addysg pellach neu ddilyn gyrfa. Go dda chi.

Archaeoleg y bibell nwy

Cyhoeddiad trwy law un o golofnwyr rheolaidd Llafar Bro:

Cyflwyniad gan Jane Kenney (yn Saesneg)–

‘Pibell Nwy -Blaenau Ffestiniog i Bwllheli’

Lawnsiad yr Adroddiad Archaeolegol’ .

Nos Lun, Chwefror 17 am 7:00 
yn Neuadd Sefydliad y Merched, Blaenau Ffestiniog.

 Lluniau o dudalen Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd, ar wefan Heneb. Gallwch lawrlwytho copi llawn neu grynodeb o'r adroddiad yn fanno hefyd.

Peldroedio

Efo'r tymor peldroed ar fin ail-ddechrau y penwythnos hwn -yng Nghymru o leia' (mae nhw wedi dechrau yn Lloegr medda' rhywun, rhyfedd na fysa mwy o son am hynny ar y teledu 'de....!)
- dyma ddarn o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2013 o Llafar Bro, am di^m dan 16 llwyddianus y Blaenau:

Peldroed dan 16

Pennawd bras rhifyn Mai 2007 Llafar Bro oedd ‘Llwyddiant Ysgubol i Dîm Pel-droed Dan 11 Blaenau Ffestiniog’ a’r erthygl yn manylu ar berfformiad syfrdanol yr hogia dros y tymor hwnnw – curo 13 o gemau yn olynol, sgorio 69 o goliau ac ildio dim ond 10 [a dim un o’r rheiny gartref !].

Mae’r hyn ddilynodd y tymor llwyddiannus hwnnw 6 mlynedd yn ôl yn fwy syfrdanol fyth! 


Ni fu bron unrhyw newid yng nghynnwys y garfan – mae’r hogia wedi aros yn driw i Stiniog.


Ers y cyfnod hwnnw, mae’r tîm wedi curo’r gynghrair 5 gwaith; wedi dod yn ail ddwy waith; ac heb fod
yn is na’r ail safle trwy'r holl gyfnod!


Llwyddwyd i gipio cwpan y gynghrair bump o weithiau.

Llongyfarchiadau felly am y llwyddiant ysgubol, a diolch yn ddiffuant iddyn nhw, eu hyfforddwyr, a’u rhieni am eu cyfraniad euraid i roi Blaenau a’r cylch yn ôl ar y map pel-droed !   -EJ.

Llun gan Medwen Williams

Rhes ôl : Urien Elfyn, Aron Hughes, Gethin Edwards, Tyler French, Jack Diamond, Ynyr Griffiths, Andrew Jones, Jack Hughes, Julian Jeffrey (Hyfforddwr)

Rhes flaen: Gethin Williams, Alun Hughes, Meilir Williams (Capten), Sion Bradley, Sion Jones