Hanes Major y Ci

Pennod o gyfres Steffan ab Owain, STOLPIA, o rifyn Ebrill 2026

I’r rhai ohonoch sydd a chof o’r 1950au a chynt, yn ddiau, mi gofiwch fel y byddai llawer o gŵn yn cael rhyddid i grwydro’r mannau fel ag y mynnent– yn union fel defaid Stiniog! Cofiaf fel y byddai rhai yn ei sgrialu ar ôl rhyw gath ac eraill yn rhedeg ar ôl ambell un ar gefn beic. Chwilio am asgwrn neu damaid o gig fyddai rhai, neu sylw ac ychydig o fwythau. Roedd rhai ohonynt yn gallach na’r rhelyw, megis Toby, ci fy modryb Kit, a fyddai yn dal y bws wrth y Tap a mynd arni hi i fyny at siop y cigydd yn Stryd yr Eglwys ac ar ôl cael asgwrn ganddo, yn cerdded adref yn fodlon ei fyd. 

Un arall, a chyn fy amser i a phawb arall bellach, oedd Major, ci yr Abbey Arms yn y Llan.

Un o swyddogaethau Major oedd arwain ymwelwyr i lawr at Raeadr Cynfal ar adegau o dywydd teg. Cawn ei hanes mewn llythyr Saesneg a ymddangosodd yn Y Rhedegydd, 14 Medi 1910, ac a ysgrifennwyd gan T.M Hardie, Infirmary Office, Birmingham. Ynddo, dywed fel yr holodd Mr Jones, perchennog y dafarn am y llwybr i lawr at y rhaeadr, a dyma hwnnw yn ei gyfeirio at y llidiart ger buarth y fferm i lawr y stryd. Yna, dyma fo yn ychwanegu “mi aiff y ci a chi yno”, ac ar ôl iddo ddweud gair yn Gymraeg wrth Major, sef ci du a chot gyrliog, llygaid tlws a gwyneb deallus, dechreuodd hwnnw gyfarth fel bod pob ci yn y cylch wedi ymgynnull yno…

Beth bynnag, arweiniwyd y criw i lawr at yr afon, sef rhyw filltir o’r pentref gan y ci hoffus a rhyfeddwyd at ei fedr ar hyd y llwybr. Er bod amryw o lidiardau ar y daith gallai Major eu hagor nhw i gyd ar wahân i un oedd efo sbring a braidd allan o’i gyrraedd.

Yr Abbey Arms yn ei fri a Major y ci yn eistedd y tu allan i’r drws

Pan glywyd sŵn y rhaeadr diflannodd yr arweinydd am ysbaid fel ei fod yn cael ymdrochi ychydig mewn dŵr gerllaw, ac yna, wedi dychwelyd aethpwyd a ni i lawr llwybr serth at raeadr sydd a chwymp o ryw 40 troedfedd. Yno, cafwyd golygfa wych oddi ar bont a godwyd uwchlaw’r ceunant. Ar un ochr yr oedd y llifeiriant yn arllwys tros y creigiau a’r dŵr yn chwistrellu yn yr awyr oddi amgylch. Ar yr ochr arall ceid dŵr yr afon yn ystumio hyd ymylon cul y creigiau. Roedd yr olygfa yn syfrdanol a ninnau yn dal ein gafael yn dynn ar y bont.

Y bont uwchlaw’r rhaeadr

Wrth droi ein camau yn ôl gwelwyd nad oedd Major yn mynd ar yr un llwybr. Yn hytrach, troediodd ar lwybr arall am ychydig, ac yna, aros gyferbyn â cholofn o graig a enwir 'Pulpud Huw Llwyd' lle byddai dewin yn y dyddiau gynt yn ymarfer eu swynion gyda’r nos. Ychydig wedyn aethpwyd a ni i fyny at ‘Llam yr Afr’, sef craig naturiol ar ffurf pont uwchlaw yr afon. Anelodd Major i lawr at yr afon wedyn, ond gan ein bod ni’n fodlon ar y lle yr oeddem, arhoswyd yno nes y deallwyd ein bod yn gadael rhan o’r daith o’i drefniant. 

Yn y cyfamser, dechreuodd ein harweinydd gyfarth yn iawn, ac o ganlyniad, aethom i lawr ato er mwyn ei dawelu. Trodd wedyn a’n harwain i fyny’r boncen at y rhaeadr uchaf lle ceid yr afon yn llamu dros yr ymyl yn dair rhan enfawr i bantle tywyll a chreigiau cysgodol. Roedd eisteddfainc ar y boncen a man hwylus i gael seibiant, ac yno y mwynhawyd ein brechdanau gyda Major yn cael ei gyfran haeddiannol ohonynt.

O/N. – A ydyw Pont Llam yr Afr yn dal yno, neu a ydyw wedi dymchwel i’r ceunant islaw?
 

 

Stolpia -car a cheffyl

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Cludo Offer a Defnyddiau Trwm i’n Chwareli yn y 19 Ganrif.

Holwyd fi’n ddiweddar sut ar y ddaear y medrwyd cludo trawstiau enfawr a pheiriannau trwm i fyny i felinau ein chwareli yn ystod y 19 ganrif a chofio’r math o ffyrdd a rheilffyrdd a oedd yn bodoli pryd hynny.

Efallai bydd y canlynol yn esbonio ychydig am y modd y gwneid hynny. Dyma gofnod o Atgofion am Danygrisiau gan David Owen Hughes a ymddangosodd fel cyfres yn Y Rhedegydd (1909): 

"Yr oedd gan Gwmni Cwm Orthin nifer fawr o geffylau, saith neu wyth yn gweithio yn y chwarel ac nid dynion dibwys y cyfrifid y certwyr, yn enwedig y prif gertwyr. 

Mawr fyddai'r helynt a’r twrw pan fyddent wedi dod i lawr at y Post Office, ac yn bachu wrth drol a thunnell o wair arni ar brynhawn Sadwrn, neu dynnu coed hirion at wneud pontydd yn y gwaith. 

Nid ai'r rhai hynny i fyny'r incleins, ac am hynny byddent yn clymu un pen o dan echel y drol, a’r pen arall ar gerbyd bychan pwrpasol a dwy olwyn o dano. Yna, bachu pump neu chwech o geffylau i’w tynnu i fyny'r gelltydd i’r gwaith.

Ymhlith y certwyr hynny yr oedd y diweddar Thomas Roberts, a’i frawd John Roberts, a John Evans. Brodorion o ymyl Llanrwst oedd y ddau flaenaf, a J. Evans o Sir Aberteifi."

Enghraifft o foeler mawr yn cael ei dynnu gan geffylau gwaith

Yn yr adroddiad diddorol hwn o’r North Wales Chronicle, 5 Gorffennaf, 1862 cawn ddilyn taith dau ferwedydd, (boiler), i chwarel Rhiw Bach. Dyma gyfieithiad ohono: 

"Cyrhaeddodd dau foeler enfawr, sef y rhai mwyaf a welwyd yn yr ardal yn ôl rhai, i Chwarel Rhiw Bach dydd Mawrth diwethaf. Daethpwyd a hwy o Gaer ar wagenni cryfion yn cael eu tynnu gan tua dwsin, os nad mwy, o geffylau grymus. Roedd y ddau geffyl gwedd yn y llorpiau (sef rhai heb eu cyweirio/entire) o faint sylweddol, yn hardd ac yn rhai nerthol iawn, ac wedi syfrdanu rhai o’r ffermwyr lleol. 

Yn anffodus, cafodd y boeler a bwysai oddeutu 84 tunnell [tybed ai ddau foeler 42 tunnell oeddynt mewn gwirionedd?] a gyrhaeddodd Ffestiniog ar y dydd Mawrth, anhap difrifol gan i olwynion y cerbyd suddo mewn lle gwlyb rhwng Penygroes a Llanllyfni a methwyd a chael y wagen yn rhydd er i nifer o geffylau ymdrechu i’w thynnu. Yn y cyfamser, aeth y boeler arall, oedd ar wagen chwe olwyn, heibio iddi hi a mynd ar ei siwrnai i Rhiw Bach. Dychwelwyd y wagen hon ar ôl ei dadlwytho i Benygroes a rhoi’r boeler arall arni hi a theithiwyd drwy Borthmadog i Faentwrog y Sul diwethaf. 

Arhoswyd yno wedyn tan ddydd Mawrth er mwyn i’r ceffylau gael gorffwys. Yna, er mwyn cludo peiriant mor drwm i fyny’r allt serth i Ffestiniog daethpwyd a nifer o geffylau gorau’r gymdogaeth at y rhai a oedd ganddynt eisoes fel yr oedd cymaint ag ugain o geffylau yn tynnu’r wagen i fyny’r rhiw.

Heb os nac oni bai, roedd angen cryfder aruthrol i dynnu’r holl bwysau i fyny’r Allt Goch gyda rhannau ohoni mor serth â tho tŷ. Mewn ambell le roedd y troadau yn siarp iawn, ac o ganlyniad, dibynnid yn fawr ar gryfder y ddau geffyl blaen, y rhai a glodforwyd gan bawb. Cymerwyd diddordeb mawr yn y fenter gan y trigolion lleol, ac er bod ffair yn y Llan y diwrnod hwn, cyrhaeddodd nifer o’r ffermwyr yn hwyr yno."

Cofier, roedd cario boeleri mor fawr a thrwm i fyny i Chwarel Rhiw Bach, a oedd tua 3 milltir arall oddi yno, gyda’r rhan fwyaf o’r ffordd yn serth yn gamp aruthrol yr adeg honno. 

Edmygwyd yr orchest gan bawb a’i gwelodd, a bu’r ddau geffyl blaen yn destun siarad gan lawer.

Ponc Chwarel Rhiw Bach, gyda’r felin, y tai boelar ger y corn, a’r inclên ar y chwith uchaf

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2024

Stolpia -Damweiniau ar Reilffordd Ffestiniog

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Fel y crybwyllais yn rhifyn Medi bu amryw o ddamweiniau ar Reilffordd Ffestiniog rhwng y blynyddoedd 1836 ac 1946. Dyma nodi rhyw un neu ddwy ohonynt yn gyntaf er mwyn  ichi gael amgyffred y peryglon a fodolai yn nyddiau cynnar y rheilffordd gul. 

Oddeutu wythnos cyn Dydd Nadolig 1842 derbyniodd y llawfeddyg Rowland Williams o Dremadog ddamwain boenus ar y rheilffordd dra ar ei ymweliad â chlaf a breswyliai ar ochr y lein fach. 

Marchogaeth ar gefn ei geffyl yr oedd ond wedi iddo deithio ysbaid go lew daeth ryn o wagenni yn llawn llechi i’w cwfwr, ac o ganlyniad, symudodd yntau a’r ceffyl i gilfach bwrpasol yn ochr y rheilffordd. Daeth oddi ar ei geffyl wedyn, ond fel yr oedd y ryn yn dod yn nes symudodd y ceffyl a thrawyd ef yn ei ben ôl gan wagen fel y syrthiodd ar ben ei berchennog a’i niweidio. Yn y cyfamser, rhusiodd y ceffyl a neidio tros wal gweddol uchel, ac er nad oedd ef fawr gwaeth, gadawodd Rowland Williams gyda’i asennau ac asgwrn ei wddw wedi eu torri. Wrth ryw drugaredd aed a neges rhagblaen i Lewis Lloyd, Gwesty Tan y Bwlch, a chludwyd ef yno lle gofalwyd am ei glwyfau.  

Credaf mai rhyw dro ogylch y blynyddoedd 1850-51 y digwyddodd y nesaf. Cyn iddynt adeiladu’r Cei Mawr ar yr ochr isaf i hen Ffowndri William Lewis yn Nhanygrisiau ceid math o gob yn ymestyn oddi wrth olwyn ddŵr y ffowndri at droed Inclên Chwarel Wrysgan a Bryn Elltyd a chan ei fod yn weddol wastad byddid yn gorfod bachu ceffylau i dynnu’r wagenni at y fan honno er mwyn cael y rhediad drachefn i lawr y rheilffordd. Digwyddodd i fuwch Edward Parry, Maesgraian ddod i’r lein yn ymyl Beudy Mawr a rhedeg i fyny i gyfeiriad y trên a oedd yn dod i lawr gan fynd o dan y wagenni cyntaf lle'r oedd Humphrey Jones a’r ceffylau, a’r canlyniad fu, eu taflu tros wal y cob, a bu yno am oriau o dan y wagenni. Sut bynnag, medrwyd ei gael yn rhydd maes o law, er ei fod wedi ei anafu’n bur ddrwg. Yr oedd tair o ferched o Benrhyndeudraeth yn y wagenni ar eu ffordd adref wedi bod yn gwerthu cocos ac anafwyd hwythau hefyd, ond nid yn ddrwg iawn.

Damwain yn haf 1928. Dyma aralleiriad o’r adroddiad yn Y Rhedegydd, 12 Gorffennaf,1928: Brawychwyd ardal Tanygrisiau bore Sadwrn diwethaf trwy i nifer o wagenni ‘y ryn’ sydd yn cludo llechi o’r gwahanol chwarelau i Finffordd a Phorthmadog ar Reilffordd Gul Ffestiniog fynd oddi ar y rheiliau ger y bont haearn ar Allt Dolrhedyn. Disgynnodd nifer ohonynt drosodd i’r ffordd y rhai a faluriwyd yn fawr. Nodwyd hefyd bod llechi o faintioli anghyffredin yn rhai o’r wagenni a byddai’r golled yn enfawr. Yn ffodus, ni anafwyd neb. Dywedir mai achos y ddamwain oedd ci yn gorwedd ar y cledrau. Bu’n rhaid cael nifer o ddynion i glirio’r ffordd islaw yn ogystal â’r rheilffordd. 

- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2024

Blwyddyn gyntaf Llafar Bro 1975-76

Tudalen flaen y rhifyn cyntaf, Hydref 1975

Cyhoeddwyd Llafar Bro am y tro cyntaf erioed ym mis Hydref 1975 ac yn ystod y 45 mlynedd ers ei sefydlu cyhoeddwyd 500 rhifyn! 

O gymharu â heddiw roedd i’r golygyddion … yn wir y tîm cyfan … waith caled yn darparu ac argraffu bob rhifyn. Yn absenoldeb cyfleuster y cyfrifiadur fel sydd heddiw, roedd raid i’r teipyddion deipio bob gair ym mhob rhifyn, a chario teipiadur trwm yn ôl ac ymlaen rhyngddynt…

Roedd Heddus Williams yn o’r teipyddesau hynny ac mae’n dal wrth y gwaith 45 mlynedd yn ddiweddarach! Er fod y gwaith yn dipyn fwy hwylus y dyddiau hyn efo pawb yn gweithio ar gyfrifiaduron, a nifer fawr yn gyrru deunydd yn ddigidol. 

Mae un arall yn ogystal sydd wedi bod ynghlwm a’r papur o’r cychwyn cyntaf a Marian Roberts, Cae Clyd, sef gohebydd Y Manod yw honno. 

Diolch i’r ddwy ohonoch am eich  cymwynas dros y blynyddoedd i gadw’r papur i fynd… mae’n siwr eich bod yn gweld dipyn o wahaniaeth o gymharu ddoe a heddiw yn hanes y papur!

Ar dudalen flaen y rhifyn cyntaf ceir darn golygyddol gan Lywydd Cymdeithas Llafar Bro, sy'n crynhoi yn daclus iawn pam fod y papur wedi cael ei sefydlu'r pryd hynny ac mae’n ddarn hanesyddol a dweud y gwir yng nghyd-destun y brwdfrydedd oedd ar ddiwedd y 1970au i sefydlu papurau bro ymhob rhan o Gymru. Dyma grynodeb:

"A oes angen papur newydd sbon i gylch Ffestiniog? A fyddai gan y papur hwnnw gyfraniad pendant i fywyd a diwylliant yr ardal? Creda fy mod yn siarad dros y mwyafrif wrth ateb yn ffafriol i’r ddau gwestiwn yma. Yr atebion pendant yma yw’r symbyliad sydd tu ôl i’r fenter bleserus hon – y teimlad fod yma le i bapur Cymraeg sydd yn ymwneud yn hollol a'r ardal; papur sydd yn cael ei gynhyrchu gan bobl yr ardal, a heb iddo unrhyw gyswllt a chwmnïau a diddordebau oddi allan i’r plwyfi. Eich papur chwi!

Ei nod yw gwasanaethu chwe rhanbarth yng nghylch Ffestiniog – Tanygrisiau, Blaenau, Y Manod, Llan Ffestiniog, Maentwrog, Gellilydan a Thrawsfynydd. A dyma i chi ardal sy’n gyfoethog yn ei thraddodiadau llenyddol! … Papur cartrefol yn null yr hen ffefryn ‘Y Rhedegydd’ fydd hwn … bwlch y gobeithiwn y gallwn geisio ei lenwi.

Gwasanaeth amaturaidd fydd hwn … does dim gwendid yn hynny. Wedi’r cwbl, tlawd iawn fyddai ein llyfrgelloedd heb gyfraniad yr amaturiaid ar hyd y blynyddoedd – yn feirdd, llenorion, dramodwyr, ac yn ohebwyr… Ein bwriad ydyw adlewyrchu gweithgareddau, cynrychioli agweddau barn a safbwyntiau pobl y cylch. Ni allwn obeithio wneud hynny heb gymorth rhai fel chi. Os oes gennych rywbeth i ddweud anfonwch air i Llafar Bro … llongyfarch, nodi cam, rhoi ar gof a chadw rhyw stori ogleisiol … mae colofnau Llafar Bro yn agored i chi! Ein bwriad yw cynnal colofn arbennig i chi’r merched, colofn y cewch bleser ei darllen tra bo’r gŵr yn golchi’r llestri te! A chwithau’r plant, bydd colofn arbennig i chwithau, a chyfle i anfon i’r cystadlaethau.

Ni pherthyn y papur i unrhyw blaid wleidyddol arbennig: papur annibynnol ydyw hwn, ac mae’n rhan o rwydwaith o bapurau bro ledled y wlad. Awn ar drywydd pwyntiau llosg … does dim drwg yn sathru ychydig o gyrn – ond i’r ffeithiau fod yn deg a chywir. Ni fyddwn yn cystadlu yn erbyn unrhyw bapur arall … papur misol fydd hwn yn rhoi ar gof a chadw digwyddiadau ardal mewn dull cynnes a chartrefol.  Cyhoeddir Llafar Bro ar y dydd Iau cyntaf bob mis.

Gyda’r tâl am y papur byddwn yn cynnal y gwaith argraffu a bydd arian yr hysbysebion yn talu costau offer cynhyrchu. Llafur cariad fydd yr holl waith - a hynny mewn cyfnod pan mae pawb yn disgwyl tal am unrhyw gymwynas.

Does dim yn well tonic i rai oddi cartref na derbyn ychydig o newyddion am eu bro enedigol (ac yma anogir pawb i anfon copi neu i sefydlu tanysgrifiad i alltudion ardal Llafar Bro)."

O ran amcan a phwrpas Llafar Bro does fawr wedi newid … mae’n dal yn bapur i’r ardalwyr a rhan helaeth ohono yn gyfraniadau'r darllenwyr ac felly bydd yn aros. Mae’r diwyg yn dipyn gwahanol erbyn hyn ac mae Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst sy’n cysodi ac argraffu'r papur bellach yn ei gynnig mewn lliw erbyn hyn ac mae dipyn rhwyddach i gynnwys lluniau lliwgar deniadol o olygfeydd a thrigolion y fro.

Saith geiniog oedd pris y rhifynnau cyntaf. Dw i'n cofio mam yn dweud ei fod yn fargian am swllt a chwech! Doedd ond tair blynedd ers i Gymru droi at y system ddegol ac roedd nifer yn dal i feddwl yn yr hen arian bryd hynny! Gellid fod wedi prynu holl rifynnau’r flwyddyn gyntaf am 77 ceiniog! Ymhen y flwyddyn yn mis Tachwedd 1976, codwyd pris y papur i 10 ceiniog ac arhosodd y pris hwn yn ddi-newid hyd Ionawr 1984 pan godwyd y pris i 15 ceiniog.

TVJ

Englynion croeso  i  Llafar Bro gan Sion Gwyndaf, o dudalen flaen y rhifyn cyntaf:

Lleufer o fri - llafar y Fro -yn hwn
    Mae heniaith pob Cymro.
Yn weddus y boed iddo
Wên y byd, a gwyn y bo.

Rhoed papur i’n cysuro -a’i ddoniau
    A’i ddeunydd di-guro.
Hir fo’i oes, a rhown groeso
Hael a brwd i arlwy bro.

Gorau llên a ddarllenwn -ohono
    Yn hynaws myfyriwn.
Ei olud eto welwn,
A chofir yn hir am hwn.

-------------------------------

Yn y darn hwn rydym yn edrych ar rai o luniau a phenawdau a ymddangosodd yn y papur yn ystod y flwyddyn gyntaf.

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn 500, Rhagfyr 2020.
Os nad yw'r ysgrifen efo'r lluniau yn eglur i chi, cofiwch lawrlwytho'r rhifyn am ddim o wefan Bro_360.

Gobeithio am wawr newydd

Pan sefydlwyd Llafar Bro, 45 mlynedd yn ôl, y freuddwyd oedd gallu darparu deunydd darllen a fyddai o ddiddordeb i ni, bobl y cylch, a hynny yn ein hiaith ein hunain. 

Gobeithio am wawr newydd -nid machlud ei ddyddiau- mae Llafar Bro! (LLUN- Keith O'Brien)

 Roedd Y Rhedegydd wedi dod i ben yn swta iawn, bron chwarter canrif ynghynt (1951), ar ôl bod yn ymddangos yn wythnosol am bron 75 mlynedd. Dyma ddatganiad a wnaed gan bapur Y Cymro  ar y pryd – 

"Cyhoedda perchnogion Y Cymro fod trefniadau wedi eu cwblhau i ymgorffori Y Rhedegydd yn Y Cymro o’r wythnos nesaf ymlaen ... Trwy’r ymgorfforiad hydera Y Cymro y gall gadw’n fyw deitl hen a pharchus Y Rhedegydd a pharhau i wasanaethu darllenwyr a theuluoedd cylch Blaenau Ffestiniog a fu’n gefn iddo cyhyd.” 

Bydd rhai ohonom yn cofio cyfraniadau clodwiw ein gohebydd lleol Ernest Jones i’r Cymro yn y cyfnod i ddilyn. 

Ond pam oedd raid i’r Rhedegydd ddod i ben fel papur lleol annibynnol? Mae’r eglurhad i’w gael mewn brawddeg arall allan o’r un erthygl – 

"Achoswyd hyn yn bennaf gan y cynnydd enfawr ym mhris papur ac yng nghostau cynhyrchu – codiadau y bu’n rhaid i bob papur wythnosol eu hwynebu." 

A’r un rheswm, sef costau cynhyrchu, a ddaeth â’r Cymro wythnosol hefyd i ben ymhen amser. Papur misol ydi hwnnw hefyd erbyn heddiw, a’i bris yn £1.50.

Mae’r un broblem wedi wynebu Llafar Bro hefyd ar hyd y blynyddoedd, ac yn parhau felly hyd heddiw. Felly tipyn o gamp fu cyrraedd y garreg filltir o 500 rhifyn.

 

Ond be am y dyfodol?
Er ein bod ni heddiw yn dathlu’r 500fed rhifyn, mae lle i bryderu hefyd ynglŷn â 500 go wahanol, sef y 500 coll. Cyn troad y ganrif roedd cylchrediad Llafar Bro oddeutu 1,300 bob mis ond erbyn heddiw dim ond rhyw 800 ohonoch sy’n prynu’r papur yn fisol. A bu adeg pan oedd cymaint â 220 arall yn cael eu hanfon drwy’r post i wahanol rannau o’r byd, ond mae’r nifer hwnnw hefyd wedi gostwng i tua 120.

Rhaid derbyn, wrth gwrs, bod poblogaeth y cylch wedi syrthio rhywfaint dros y blynyddoedd, a derbyn hefyd bod mwy a mwy o ddieithriaid wedi dod i fyw yn ein mysg; pobl nad ydyn nhw’n debygol o gyfrannu mewn unrhyw ffordd at ein diwylliant ni, ond pa mor bell i ffwrdd, meddech chi, ydi’r diwrnod pan y bydd raid i Llafar Bro hefyd - fel aml i bapur bro arall, gwaetha’r modd - orfod cyhoeddi ei rifyn olaf?

Do, bu raid codi’r pris o bryd i’w gilydd dros y blynyddoedd ond a yw 80c, erbyn heddiw, yn ormod i’w dalu am bapur lleol lliwgar, sy’n llawn o newyddion a hanesion eich ardal? 

Dwy neges, felly, i gloi-
Y gyntaf, i ddiolch o galon i’r rhai ffyddlon ohonoch sy’n prynu’r papur yn rheolaidd bob mis ac sydd bob amser hefyd mor barod eich cymwynas a’ch rhoddion. (Does yr un papur bro arall trwy Gymru gyfan a all ymfalchïo yn y fath haelioni.)  

A’r ail, i apelio’n daer at eraill ohonoch i ddod yn gwsmeriaid rheolaidd o hyn allan, a thrwy hynny wneud eich rhan i sicrhau dyfodol Llafar Bro, nid er eich mwyn eich hun, efallai, ond er mwyn eich plant, a phlant eich plant, a fydd yma, gobeithio, i ddarllen y 1000fed rhifyn.

------------------------

Erthygl gan Geraint Vaughan Jones a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2020.

Yn dilyn cyfnod arall o gyhoeddi'n ddigidol er mwyn gwrachod ein gwirfoddolwyr, mi fydd Llafar Bro yn gwerthfawrogi'n fawr eich cefnogaeth unwaith y byddwn yn gwerthu rhifynnau papur eto! Diolch.

Newyddion Llanfrangoch

Eisteddfod. 

Yn Eisteddfod flynyddol Llanfrangoch –a gynhaliwyd eleni, am resymau amlwg, trwy’r post ac ar Zoom -enillwyd y wobr am wau pâr o fenyg gan Joan Edwards, Llys y Fedwen. Dywedodd y beirniaid, Mrs James Evans, fod dyfodol disglair i’r ferch hon yn y maes hwn, ac na welodd hi erioed gystal gwaith. Yr unig fai y medrodd ei ddarganfod ar ei gwaith gwych oedd ei bod wedi gwau dwy faneg chwith, a bod y fawd ar gefn y faneg yn un ohonynt. Arwahân i’r brychau hyn yr oedd y gwaith yn odidog drwyddo draw. Gofidia na buasai mwy nag un cystadleuydd wedi ymgeisio am y wobr, ond yr oedd yn dyfarnu’r wobr yn llawn i Miss Edwards, gyda chanmoliaeth uchel.
Diolchwn i Mr Samuel Edwards, tad y ferch fuddugol am yrru’r newyddion atom. Cyd-ddigwyddiad diddorol yw mai chwaer Mr Edwards, sef modryb i Jane, oedd yn beirniadu’r gystadleuaeth.
 

Llongyfarchiadau hefyd i Mr Edwards ar ennill yn yr adran lên efo cerdd yn cyfarch ei ferch. Roedd nifer sylweddol iawn o benillion, ac ni allwn atgynhyrchu’r cyfan o ddiffyg lle, ond dyma’r cyntaf ohonynt.

Ymlaen, O ferch, ymlaen, ymlaen,
I ennill mwy o wobrau,
A gwau pullovers grand eu gwedd,
A sannau twt eu sodlau;
Y mae athrylith yn dy law,
A medr yn dy fysedd,
O dal i fyny enw da
Dy deulu hyd y diwedd.
 

Dawnsio a dathlu. 

Llongyfarchiadau i Begw Williams, Stryd Brookland, ar dderbyn ysgoloriaeth i ysgol ddawns ryngwladol Llanfrangoch. Mae hi’n edrych ymlaen yn arw i astudio’r ddawns fodern o dan yr enwog Madame Léise, os gaiff yr ysgol ail-agor, yn dilyn anghydfod hir a blin am gyflogau’r glanhawyr.
 

Mwgwd mwngral. 

Pob lwc i Dicw Bach Pentre Meini efo’i gwmni newydd sy’n creu masgiau Covid-19 yn arbennig ar gyfer cŵn a chathod yn y cyfnod anodd hwn. Llwyddodd i ddod i delerau am frethyn addas efo ffatri ddillad isa’ Boyd yn y Bala, sydd wedi gweld cwymp aruthrol yn y galw am eu y-fronts yn dilyn poblogrwydd cân Trôns Dy Dad, gan Gwibdaith Hen Frân sy’n dilorni’r dilledyn hen-ffasiwn. Daw’r mygydau mewn patrwm tartan, draig goch, ac amrywiaeth o liwiau i warchod eich annwyl gyfeillion anwes.
 

Cŵyn am y glo. 

Y mae Mr Coke Pugh, un o’n gwerthwyr glo lleol, yn bygwth cyfraith ar bwy bynnag sy’n meddio awgrymu mai yn chwarel y Fotty y mae’n cael ei lo. Ni bu erioed yn gwsmer i’r chwarel honno. O Chwarel yr Oakley y mae o’n cloddio’r cyfan o’i lo.
 

Hyd buwch.

Un enghraifft o'r posteri hyd buwch...

Mae cynrychiolwyr yr undebau amaeth yn lleol yn ystyried gwneud cŵyn ffurfiol i’r Senedd, wedi i Lywodraeth Cymru gyhoeddi posteri am argyfwng Covid-19, sy’n cymharu’r 2 fetr sydd ei angen ar gyfer ymbellhau cymdeithasol diogel, efo hyd buwch.

 “Efallai bod buwch tua dwy fetr o hyd” meddai Wil Dwalad, Penmaen, “ond diawch, does gen i mo’r amser i gario gwartheg ‘nôl-a-mlaen at ddrws Coparet y Blaenau, er mwyn iddyn nhw gael dangos i’r bobol sy’n ciwio pa mor bell i sefyll oddi wrth eu gilydd.”  Mi ddown ni a diweddariad i chi y tro nesa, gan fod y Senedd yn son am ostwng yr hyd i un fetr. Mi fydd yn haws mynd a dafad ‘nôl-a-mlaen, mi dybiwn...

----------------------------

[Llanfrangoch]

Mae nifer ohonoch dwi’n siwr, wedi’i dallt hi, ac wedi gweld ein bod wedi sleifio ambell ddarn o rwdlian llwyr ymysg y newyddion cymunedol. Dynwared campau John Ellis Williams a Moi Plas oedd y bwriad, ac mae rhai o’r darnau ffug wedi eu haddasu o’u gwaith nhw yn Rhedegydd y 1950au. 

Roedden nhw’n ceisio ysgogi trafodaeth a bwrlwm am bentref Llanfrangoch -nad oedd neb yn gwybod lle’r oedd o- pan oedd gwerthiant y papur yn gostwng. Gobeithio bod y darnau wedi codi gwên. Maen nhw wedi llenwi cornel yn y silly season sonwyd amdano yn ‘Smit Newyddion’ ! A phwy a ŵyr na fydd rhywfaint o hanesion Llanfrangoch yn ymddangos o dro i dro yn y dyfodol hefyd! 

PW
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020

Llygad Newydd: Mwy o hanes Moi Plas.

Stolpia -Digwyddiadau a Hanesion Hynod y Fro

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Disgyniad Carreg o'r awyr
Ar y 15 fed o Ebrill 1902  disgynnodd carreg o’r awyr  i ardd Mr. Owen Jones, y Gof, Heol Dorfil, Blaenau Ffestiniog. Tyllwyd yn ddyfal amdani, a’r dydd Llun dilynol, cafwyd hyd iddi hi yn y dyfnder o naw troedfedd ac wyth modfedd. Roedd yn debyg i wenithfaen las, bron yn grwn, ac yn orchuddiedig a channoedd o fân dyllau. Dywed yr ysgolheigion mai y mân dyllau hyn oedd yn cyfrif am y sŵn a wnâi wrth ddisgyn. Pwysa ddeng owns ar hugain. Cafodd Mr. Owen Jones gynnig swm mawr o arian amdani, ond gwrthododd ei gwerthu hyd nes cael gwybod beth oedd ei gwir werth. Roedd hi i’w  gweld yn nhŷ Mr. Jones y pryd hynny. ( Tybed beth a ddigwyddodd iddi)?

Llwynog Call
Clywodd Bob Owen, Croesor, yr hanesydd a’r achyddwr enwog, yr hanesyn canlynol gan fugail a fyddai â phraidd o ddefaid ar y Manod. Dywedodd iddo weld llwynog un bore yn dod i’w gyfeiriad a llechodd er mwyn iddo ddod yn nes ato a chanfod beth a oedd ganddo yn ei geg. Yr hyn a oedd ganddo oedd dwy iâr fynydd, ac roedd wedi gosod y ddwy iâr a’u gyddfau heibio ei gilydd fel eu bod yn gallu eu cario yn hwylus.
(Mae hi’n amlwg ei fod yn llwynog go gall)!

Iâr Hynod
Yn y flwyddyn 1930 aeth Ellen Jones, o ardal Dorfil a iâr Rhode Island Red  i arddangosfa hen ieir yn Crystal Palace - a oedd yn rhan o raglen y World Poultry Congress. Roedd yn ofynnol bod yr iâr yn oedrannus a bod llythyr gan ŵr cyfrifol i ddangos hynny. Yr oedd iâr Ellen Jones yn ddeunaw oed ac yn dodwy yn gyson. Cafodd Ellen Jones lythyr i ategu’r ffeithiau gan Brifathro lleol, E.Towyn Jones. Cafodd yr iâr a hithau groeso a sylw mawr yn Llundain ac arhosai Mrs Jones efo’i nith, Mai Jones. a oedd yn Llundain mewn coleg cerdd.
(O gyfrol ‘Stiniog’ - Ernest Jones 1988).

Mellten yn taro clochdŵr Eglwys Dewi Sant
Ychydig cyn agoriad swyddogol Eglwys Dewi Sant yn y Blaenau yn Hydref 1842 trawyd y groes ar y tŵr gan fellten. Rhoddwyd hi yn ôl yn ei lle ychydig wedyn, ond credwch neu beidio, trawyd yr un groes yr eilwaith gan fellten. Dyma hanesyn o atgofion R. Lewis Jones (hen ewythr i Mrs Eleri Jones, Bryn Offeren) Granville, Efrog Newydd sy’n sôn, yn ddiau, am yr un digwyddiad.

Dywedodd fy mam wrthyf eu bod wedi rhoi croes ar dop y tŵr bychan sydd ar ben yr eglwys a bod mellten wedi ei tharo i lawr yn glir oddi wrth yr eglwys, ac fe’i codwyd a rhoddwyd hi fyny wedyn ymhen tipyn o amser. Daeth mellten wedyn ac a’i  trawodd yn glir i ganol y ffordd at dŷ y Person.

( O ‘Adlais o’r  Dyddiau Gynt’, yn Y Rhedegydd, 6 Gorffennaf ,1933 ).

Bwrw Llyffantod Bychain
Oddeutu 1984 clywais hanesyn diddorol gan Aled Jones, a fu’n athro yn Ysgol Glan Clwyd, am gawod o lyffaint bychain a ddigwyddodd ym Mhenrhyndeudraeth pan oedd yn hogyn. Un noson, roedd wedi agor drws cefn ei gartref ac ar fin mynd i nôl glo o’r cwt pan welodd rai cannoedd o lyffaint bach maint ewin dyn wedi dod i lawr yn un cawod ac yn neidio o gylch y lle. Dechreuodd rhai ohonynt anelu am y tŷ a bu’n rhaid i Aled gael help ei dad i’w rhawio nhw allan yn ôl. Ar ôl adrodd y stori hon clywsom am gawod o lyffaint yn digwydd yn y Blaenau yn yr 1920au, a thra’r oedd aelodau o Gapel Tabernacl (MC) yn dod allan o’r oedfa hwyr. Pan oedd un ddynes ar ei ffordd i lawr am ei chartref goddiweddwyd hi gan un arall a’r geiriau cyntaf a lefarodd honno oedd - “Mae hi ‘di gwneud cawod o lyffint”,  fel petai yn beth cyffredin ! Gyda llaw, gwnaed cawod o lyffaint yn Nhreffynnon, Sir Fflint ym mis Awst 1890, hefyd.

Olwyn o dân

Byddai llawer o’r hen bobl yn credu eu bod wedi gweld olwynion tân mewn sawl lle yn yr ardal hon a mannau eraill. Dyma un stori am ddynes a fu’n llygad-dyst i ddigwyddiad gyda olwyn dân:

Un tro, roedd Elin Jones yn cerdded i fyny i’w chartref yn Dŵr Oer, nid nepell o Lyn Manod. Wedi cyrraedd y bonc gwelodd gylch neu olwyn o dân yn chwyrnellu ger tŷ drwm yr inclên a chynhyrfodd gryn dipyn gan y digwyddiad. Pa fodd bynnag, aeth heibio’r lle ac adref ar ei hunion. Y  bore trannoeth, roedd Mr. R. Bowton, y goruchwyliwr yn cael ei griwlio i fyny’r inclên mewn wagen ond er syndod iddo, nid arafodd y wagen wedi cyrraedd y crimp nac aros ar y lan, ond codi i fyny yn syth am y drwm. Trwy ryw drugaredd, gallodd neidio yn glir oddi arni hi cyn cael niwed. Yn ei fraw, aeth ar ei union at fraciwr yr inclên i’w geryddu, ond gwelodd fod hwnnw yn hollol lonydd ar lawr ac wedi syrthio’n farw tra wrth ei waith. Credir bod Elin Jones wedi cael argoel o’r digwyddiad hynod hwn. Bu amryw o enghreifftiau tebyg yn ein bro, ond bydd yn rhaid  gadael eu hanes tan rhyw dro eto.

Darganfyddiad Hynod Awst 1879
"Yr wythnos diwethaf, daeth gweithwyr llinell y ffordd haearn o’r Bala i Ffestiniog gerllaw Pant Mawr, Trawsfynydd o hyd i weddillion pur hynod. Pan y gweithid ar y cutting (toriad dwfn) tynnwyd sylw Richard Roberts at fath o focs, ac erbyn manylu arno, canfuwyd ei fod yn naw troedfedd o hyd a phum troedfedd o led, a therfyn o blanc yn ei ganol ar ei hyd fel y tebygai lawer i arch, ond ei fod yn rhy hir. Yr oedd ei goed yn dair modfedd o drwch o dderw da. Ceid hefyd bolyn pren crwn ymhob pen iddo a thwll ar ei hyd. Ceid hefyd dwr o gerrig gwynion o boptu tano. Yr oedd clai glas, a hwnnw yn orchuddedig â mwsog."    (Adroddiad o hen bapur newydd mewn llyfr lloffion).

O.N. - Tybed a oedd hwn yn dyddio o’r Oes Efydd? Byddid yn gwneud defnydd o gerrig gwynion a chlai glas yn rhai o ddefodau yr oes honno.
 ----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2020, sydd dal ar gael i'w lawr-lwytho'n llawn, am ddim o wefan Bro360.

Llygad Newydd

Ar ôl paldaruo am flynyddoedd am ddianc i Enlli ar fy mhen fy hun, efo dim byd ond llyfrau a hen sét radio, er mwyn cael llonydd i ddarllen a gwrando, mae’r cyfyngu ar symudiadau pawb rwan yn rhoi rhyw fath o gyfle i wneud hynny adra.

Roedd “darllen mwy” ar y rhestr o addunedau gen i eto eleni. Dyma’r tro cynta’ -dwi’n meddwl- imi fedru gwireddu addewid dydd calan. Er, mae’n ddigon buan i mi fethu eto...

Yn ystod Mawrth, mi fues i’n darllen llyfrau hen a newydd, a gwrando mwy ar y radio er mwyn osgoi newyddion drwg y teledu. Dwi ddim yn adolygydd o bell ffordd, ond dyma wib-drafod ambell beth oedd o ddiddordeb.

Parhewch i ddarllen

------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2020
Y rhifyn cyfa' ar gael i'w lawr-lwytho am ddim yn fan hyn

Stolpia- hel calennig

Pennod arall o gyfres Hynt a Helynt Hogia’r Rhiw yn y 50au, gan Steffan ab Owain.

Erbyn hyn mae diwrnod cyntaf y flwyddyn wedi bod, a hynny am byth bythol. Wrth gwrs, y mae sawl Dydd Calan wedi mynd heibio ers yr 1950au, ac mae’r byd wedi gweld newidiadau mawr ers y dyddiau hynny. Un o’r pethau hynny yw’r hen draddodiad o ‘hel Calennig’, sef galw o gylch cartrefi cyfagos i geisio am rodd gan y preswylwyr. Ar ôl rhoi cnoc ar y drws, byddid yn cyfarch y perchennog a geiriau tebyg i’r canlynol:

‘Calennig a Chalennig
A Blwyddyn Newydd dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Blwyddyn Newydd dda i chi’.

Ychydig iawn o anrhegion a ddeuai Siôn Corn i amryw ohonom yn dechrau’r pumdegau a chofio hefyd mai cyflogau bychain a enillai’r rhan fwyaf o weithwyr ein chwareli'r adeg honno.  Pa fodd bynnag, roedd hi’n amser cyffrous arnom ni’r plant yr un fath, ac edrychem ymlaen yn eiddgar at y Nadolig yn ogystal â Dydd Calan.

Y Fari Lwyd yn aros am rhywun i alw... (Llun- Paul W)

Gan amlaf anelai rhyw dri, neu bedwar ohonom, am y cartrefi gyda thipyn o gyfoeth ynddynt, megis tai swyddogion y chwarel, tai athrawon ac ambell dŷ siop efallai.  Ond, os nad oeddem wedi codi’n fore, byddai dim llawer o groeso i’w gael gan breswylwyr y tai oherwydd byddai rhai o’r plant eraill wedi galw yno o’n blaenau. Ambell dro, byddai rhai a atebai’r gnoc ar y drws yn ddigon cwta gyda ni ar ôl inni eu cyfarch gyda’n geiriau ‘Calennig a Ch'lennig’, ac os digwyddent wrthod rhoi dim inni byddid yn brasgamu oddi yno a bloeddio:

‘Calennig a Chalennig a Blwyddyn Newydd Ddrwg...
A llond eich tŷ o fwg!’

Cofiaf fynd adre’ ambell Ddydd Calan gyda’m pocedi yn llawn cnau, ac ambell oren fach, neu afal yn fy llaw.  Yn aml iawn, wedi derbyn y rheiny gan bobl nad oedd mor gefnog yn ein cymdeithas. 

Cofiaf hefyd inni gael cyflaith (cyflath ar lafar) gan un neu ddau, er nad ‘cyflaith’ go iawn mohono chwaith, ond slapiau o daffi triog du, a blas ychwaneg arno!  Weithiau byddem yn cael siocled bach tenau a minciag fel dolly mixtures, neu daffi melyn rhad. Oedd, roedd Dydd Calan Ionawr fel diwrnod Nadolig arall inni. Gyda llaw, bu bron imi anghofio dweud, roedd hel calennig yn dod i ben am hanner dydd, ac ni fyddai neb yn ateb y drws inni, na rhoi dim ar ôl yr amser penodedig.

Diddorol oedd darllen y pwt canlynol am ardal Tanygrisiau yn y Rhedegydd am y flwyddyn 1907 ynglŷn â hel calennig:

“Un ffordd boblogaidd ymhlith y plant i dreulio rhan o’r diwrnod ydyw ‘Hel calennig’.Beth bynnag am ddechreuad yr arferiad hwn, y mae’n amlwg ei fod erbyn hyn yn dreth drom ar lawer yn ein hardaloedd, yn gymaint felly nes peri bod masnachdai, &c yn gauad hyd hanner dydd, er mwyn gael heddwch. Os felly, onid gwell fyddai rhoddi yr arferiad i lawr trwy gadw y plant gartref ? Yn sicr roedd y plant yn wrthrychau tosturi a chydymdeimlad dydd Mawrth diwethaf, pan yn gwibio yn ôl a blaen trwy yr eira toddedig i geisio calennig, a hynny yn ofer mewn llu o enghreifftiau”.

Y mae hi’n amlwg ei bod yn anodd hel calennig hyd yn oed tros gan mlynedd yn ôl, heb sôn am yr 1950au. Os cofiaf yn iawn, y tro olaf imi weld un yn hel calennig o ddrws i ddrws oedd tua 12 mlynedd yn ôl, a dim ond un bachgen bach ar ben ei hun oedd hwnnw.  Y mae’r arferiad bellach wedi ei ddwyn gan noswaith Calan Gaeaf gyda’i 'thric neu drȋt' a gwisgo fel gwrachod a bwganod o bob math, onid yw?

Wel, os na gawsoch chi galennig eleni, gobeithio y cewch chi Flwyddyn Newydd Dda.
Steffan ab Owain.
----------------------------------

Addasiad o erthygla a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2019 (heb y llun).

Stolpia- Grug

Gan Steffan ab Owain.

Tybed pa rai yw eich hoff flodau gwyllt chi? Wel, un o'm rhai i yw blodau'r grug, a byddaf wrth fy modd yn yn edrych arnynt pan maent yn eu gogoniant a'u lliw porffor yn harddu'n rhostiroedd a'n creigiau. Rwy'n hoff iawn o englyn Eifion Wyn:

Blodau'r Grug
Tlws eu tw', liaws tawel -gemau teg
gwmwd haul ac awel;
Crog glychau'r creigle uchel
fflur y main, ffiolau'r mêl.

Mae tri math o rug yn gyffredin ym Mro Ffestiniog (ch-dd): grug croesddail, grug y mêl, a grug cyffredin, a elwir yn rug yr ysgub hefyd (heb flodeuo'n iawn yn y llun). Llun- Paul W

Ar un adeg byddai'n hen deidiau yn gwneud cryn ddefnydd o'r prysgwydd hwn. Gwnaed ysgubell fach ohono i frwsio ogylch y tŷ, ac mewn ambell gymdogaeth byddid yn toi yr hen fwthyn gydag ef. Cawn gyfeiriad at do o'r fath yn yr hen gân i'r tŷ unnos gan Gabriel Parry:

Mi godaf dŷ newydd, mi godaf dŷ newydd,
ar fynydd i fyw, ar fynydd i fyw,
i fod yn ddiddos uwch fy mhen
rhag cawodau gwlith y nen
lle trigaf holl ddyddiau fy oes.

O dywyrch a cherrig, o dywyrch a cherrig,
a'u gweithio hwy'n llithrig i'w lle,
brwyn a grug fydd ar ei ben,
rhag cawodau gwlith y nen
lle trigaf holl ddyddiau fy oes.

Casglid a gwerthwyd llawer ohono fel tanwydd er mwyn i rai gynnau tân mawn gydag ef. Fel rheol, y merched fyddai'n gruga, a'i gludo ar eu cefnau neu ar gefn mul. Dyma hanesyn o'r ardal am Robert Dafydd, Glanrafonddu, fyddai'n gwneud hyn o dro i dro hefyd. Daw o gyfres 'Atgofion am Danygrisiau' gan David Owen Hughes yn Y Rhedegydd yn 1911:

'Byddai'n gweithio yn y chwarel yn ei ddyddiau cynnar ond at y diwedd byddai'n hel grug i'w werthu i'r amcan o'i ddefnyddio i ddechrau tân mawn. Dyma oedd mewn bri mawr bryd hynny gan na ellid cael glo oherwydd ei brinder a'r pris uchel...Un tro oedd Robert Dafydd wedi hel amryw feichiau o rug ac wedi eu rhoddi mewn wagen a gafodd yn siding y Moelwyn. Pan oedd nifer o fechgyn yn ei gynorthwyo ac yn gwthio'r wagen i fyny, daeth Mr Spooner yn sydyn i'w cyfarfod mewn cerbyd pwrpasol a bu agos iddynt a mynd i wrthdrawiad. Wedi rhybuddio RD a throi ei wagen i gei Cwmorthin aeth Mr Spooner ymlaen ar ei daith tuag adref.' 

Cyfrifid grug gwyn yn lwcus a byddai ambell ŵr y ffordd fawr neu sipsi yn ei werthu ar ochr y stryd neu o dŷ i dŷ. Er eu bod yn dweud fod grug gwyn yn brin ac yn anodd ei ganfod, gallaf ddweud fy mod wedi taro ar beth unwaith neu ddwy, ar ein mynyddoedd lleol ac wedi rhoi rhyw ychydig ohono yn fy nghôt i ddod adref.. ac efallai mai dyna yw'r rheswm pam fy mod mor lwcus ac yn byw mewn plasdy mawr allan yn y wlad efo llond côd o arian!

Tusw o rug gwyn ymysg y porffor, a'r Rhinog Fawr yn y cefndir. Llun- Paul W

------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2002.

[Dolen i ail ran trafodaeth Steffan ar y pwnc yma -Mawnogydd]

[Dolen i erthygl gan Iwan Morgan sydd hefyd yn cyfeirio at do brwyn]

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dyddiau Blin

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd rhywbeth yn broffwydol yn adroddiad gohebydd newyddion Trawsfynydd yn ei golofn ar 14 Gorffennaf 1917 yn Y Rhedegydd. Oherwydd y newyddion drwg rheolaidd am golledion difrifol ymysg milwyr o’r ardal, roedd yr ysbryd rhyfelgar, Prydeinig gynt wedi oeri cryn dipyn erbyn hyn. Roedd realiti’r sefyllfa ar y ffrynt yn dod yn fyw i bobl Trawsfynydd, fel pob ardal arall, wrth i’r newyddion trist am y colledion amlhau. Ceisiodd y gohebydd gyfleu teimladau’r trigolion, eu pryderon, a’u gobeithion am ddiwedd buan i’r rhyfel.

Roedd yn gweld y cyfnod fel:

“Dyddiau Blin – Dyna ydyw hanes y dyddiau hyn yn yr ardal hon fel pob un arall, pawb megis a’i anadl yn ei ddwrn, yn ofni cael newydd drwg o faes y rhyfel, am ei bod yn wybyddus fod amryw o’n bechgyn anwyl yn yr ymladd ffyrnig sy’n mynd ymlaen yn Ffrainc. Gobeithiwn y goreu, ac os digwydd i’r wermod ddod i’r cwpan, gweddiwn am i Dduw roddi nerth yn y dydd blin i’w dal, ac i allu dweyd gyda Glanystwyth-
 
Mae calon Tad tu ôl i’r fraich
    Sy’n cynnal baich y byd.
Rhoddwn ein holl ymddiried ynddo ef, a’n holl ofal arno ef.”

Alun Mabon

Cyhoeddodd y papur fwy o luniau o’r bechgyn lleol a gollwyd yn y brwydro. Yn eu mysg roedd llun o Alun Mabon Jones, Dinas Road, yr hwn a laddwyd flwyddyn ynghynt, ar 12 o Orffennaf, 1916. Yn ychwanegol i’r llun, yr oedd pennill er cof an Alun, gan ei wraig a’i blant.

Roedd pedwar llun o’r milwyr colledig i’w weld yn y rhifyn hwnnw, a phob un wedi colli eu bywydau ym mrwydr Coedwig Mametz yng Ngorffennaf 1916. Cynhwyswyd lluniau eraill o filwyr lleol oedd yn gwasanaethu gyda’r fyddin dramor hefyd. Cyhoeddwyd llythyrau o gydymdeimlad gan swyddogion milwrol â theuluoedd rhai o’r milwyr a laddwyd hefyd, fel y gwelid yn rheolaidd ar dudalennau’r wasg.

Diddorol oedd darllen hanes aelodau Band of Hope Capel Bowydd yn y Blaenau yn cynnal eu picnic blynyddol ar ben Bwlch Gorddinan, neu’r ‘Crimea’ ar lafar. Cariwyd y plant ieuengaf i’r safle mewn moduron, rhywbeth digon prin y cyfnod hwnnw. Wedi mwynhau’r picnic, difyrrwyd y mynychwyr gan David Francis, y telynor dall, a chaneuon gan Dewi Mai a Miss Smith. Cafwyd adroddiadau gan y plant, ac anerchiad gan y Parchedig Enoch Jones, oedd wedi gorfod dringo i fyny i ben y bwlch, fel gweddill yr oedolion. Gorffennwyd y cyfarfod trwy ganu’r anthem genedlaethol, ond ni ddatgelir p’run ai anthem Cymru, ynteu un Prydain oedd honno.

Ar yr 21ain o Orffennaf 1917, cyhoeddodd Y Rhedegydd lythyr o Leeds gan un o ‘Stiniog a oedd yn un o’r rhai a symudodd o’r ardal i ddilyn gyrfa mewn gwaith clai yn y dref honno. Yn amlwg, yr oedd y fro fabwysiedig at ddant ambell un o’r hanner cant a mwy a ymfudodd yno ychydig wythnosau ynghynt. Meddai’r llythyrwr: ‘Sonnir gan rai mai aros yma wnaent, a chael eu teuluoedd i fyw yma…’ Felly, roedd pryderon llawer o ddinasyddion Blaenau Ffestiniog am ddyfodol y dref, yn dod yn fyw, ac ergyd arall i obeithion o weld adferiad yn yr hen ffordd o fyw wedi darfod ar frwydrau’r Rhyfel Mawr.

Yn ychwanegol i’r llythyr hwnnw, yr oedd erthygl am Gymry Swydd Durham, oedd yn trafod gweithwyr o ardal ‘Stiniog a gyflogid mewn chwarel galch yn Spennymoor. Dywedwyd eu bod yn fodlon iawn ei byd yn eu cynefin newydd. Yn ddiau, bu i sawl teulu o’r Blaenau, droi cefnau ar eu henfro, a phenderfynu ymsefydlu yn yr ardaloedd hyn o Loegr wedi’r rhyfel, er mawr golled i Gymru a’r iaith Gymraeg.
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
---------------------------------------------------

Cofiwch y bydd cyfrol Vivian Parry Williams, 'Stiniog a'r Rhyfel Mawr' ar werth cyn diwedd y flwyddyn am £10. Anrheg Nadolig gwerth chweil!

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -priodi, boddi, a phoeni am y chwareli

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ynghanol yr holl bryderon am golledion ac effaith y rhyfel ar yr ardal, clustnodwyd tudalen gyfan o’r Rhedegydd ar hanes priodas y Cadben Carey Evans, Llys Meddyg, ac Olwen Lloyd George, merch y prif weinidog, yn rhifyn 23 Mehefin 1917 o’r papur. Priodwyd y pâr yn Llundain ychydig ddyddiau ynghynt, a chafwyd adroddiad o’r achlysur gan Elfed. Aeth y beirdd dros ben llestri gyda’u cyfarchion. Cerdd ugain pennill, ‘I Carey ac Olwen’, yn llenwi dwy golofn gyfan oedd gan R.R.Morris ar eu cyfer. ‘Doedd Caerwyson ddim am adael i’r achlysur fynd heibio’n ddi-sylw ychwaith, wrth anfon ei gerdd hirfaith yntau, 12 pennill i’r papur.

Dau englyn ‘Cyflwynedig i Dr Carey Evans a Miss Olwen Lloyd George' oedd gan Elfyn i’r cwpwl ifanc. Yn ychwanegol, roedd lluniau o’r ddau yn gynwysedig gyda’r holl gyfarchion.

Humphrey Price

Ond newyddion trist a gafwyd yng ngholofn newyddion Llan Ffestiniog yn yr un rhifyn. Hanes cwêst ar gorff y Preifat Humphrey Price, Bron Goronwy, a gollodd ei fywyd wrth ymdrochi yn Llyn Dubach y Bont oedd yna. Cafwyd ychydig fanylion yn ymwneud â’r drychineb honno. Llongyfarchwyd Thomas E.Jones, gorsaf-feistr, am nofio’r llyn, a dod o hyd i’r corff, gan R.Guthrie Jones, dirprwy-drengolydd y sir. Bu’n chwilio’r dyfroedd am awr, nes dod o hyd i’r corff, a’i gael i’r lan. Ond er ceisio adfer bywyd Humphrey, ofer fu ei ymdrechion. Adref ar ychydig dyddiau o seibiant o’r fyddin oedd Humphrey, pan aeth i drafferthion wrth nofio gyda chyfaill yn Llyn Dubach y Bont, nid nepell o’i gartref, a boddi.

Daeth rhifyn olaf Mehefin 1917 o’r Rhedegydd ar y 30ain o’r mis a mwy o newyddion drwg am golledigion a chlwyfedigion milwyr o ‘Stiniog a’r fro. Cafwyd lluniau o dri a gollwyd, Gunner Collwyn M.Roberts, Preifat William Henry Williams, a laddwyd yn Ffrainc, a Phreifat Humphrey Price, fel y nodir uchod.

Cafwyd syniad o’r teimladau ynglŷn â sefyllfa’r diwydiant llechi mewn llythyr gan y bardd a’r llenor, Glan Tecwyn yn yr un rhifyn. Dan bennawd ‘Chwarelwyr Gogledd Cymru’ roedd Glan yn apelio ar y darllenwyr weithredu i arbed y diwydiant chwarelyddol lleol. Roedd yn annog codi dirprwyaeth o’r gweithwyr a’r perchenogion i geisio cael achubiaeth. Awgrymodd hefyd i holl chwarelwyr gogledd Cymru, lle bynnag y byddent, i ddeisebu’r llywodraeth ar ran yr ardalaoedd oedd yn dioddef yn ddifrifol oherwydd arafwch yn y fasnach lechi. Gorffennodd ei lith gyda’r geirau ymddiheurol:

‘Maddeued Meistr a gweithiwr am fy hyfdra, ond mae gennyf ddyledus barch i fyd y chwarelwr fel mae’n anhawdd tewi.’

Poeni am newyddion a fyddai’n peryglu’r diwydiant chwarelyddol oedd Glan Tecwyn. Roedd gwybodaeth fod gwaith newydd yn sir Gaerhirfryn yn gwneud defnyddiau gwahanol ar gyfer toi catrefi wedi ei sefydlu yno, a hynny’n codi pryderon i ddyfodol y fasnach lechi.  
--------------------------------------------------
         
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'Cymry bach yn gwaedu...'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd adroddiadau wythnosol yn Y Rhedegydd dan bennawd ‘Y Rhyfel’, oedd yn dilyn hanesion brwydrau’r rhyfel mewn rhannau eraill o’r byd. Llenwid tudalen gyfan yn rheolaidd hefyd gan adroddiadau am golledigion a chlwyfedigion o ddalgylch y papur, ynghyd â llythyrau a darnau o farddoniaeth i gofio am rai a gollwyd o’r fro. ‘Ein Milwyr’ oedd testun y colofnau hynny, ac un milwr o’r ardal a enwid yn rhifyn 5 Mai 1917 oedd y Preifat John Jones, Dolau Las, Tanygrisiau, a fu farw dramor yn dilyn salwch. Cafwyd tipyn o hanes John, fel llawer o’r milwyr eraill o dro i dro. Roedd yn briod, a nifer o blant ganddo. Cyn ymuno â’r fyddin, roedd yn athro ysgol Sul yng nghapel Carmel, Tanygrisiau, ac yn uchel ei barch yno. Gadawn i’r gohebydd gwblhau’r adroddiad.
‘Cyfeiriai yn barhaus yn ei lythyrau adref at y gobaith y caffai ddychwelyd i wlad ei enedigaeth ac i’w aelwyd. Wrth anfon anrheg fechan i’w briod y Nadolig dywedai ei brofiad mewn dau bennill o’i eiddo, a dyma’r pennill olaf.

Nid i aros mi obeithiaf
Na, rwy’n dod yn ôl;
Ar fy aelwyd eto cwrddaf
 chwi eto’n ôl;
Cofiwch blant, eich cymeriadau,
Cedwch hwy yn bur,
Gwyddoch am fy holl deimladau
Sydd yn llawn o gur.

Mewn Roll of Honour arall o golledigion dalgylch Y Rhedegydd, a gyhoeddwyd yn rhifyn 5 Mai o’r papur, gwelir fod enwau 76 o golledigion y rhyfel o’r fro arni. Ac yr oedd nifer fawr o enwau i’w hychwanegu at y rhestr drist honno cyn diwedd y Rhyfel Mawr.
Eto, ar y dyddiad hwnnw, dywedodd y papur fod y tywydd sych yr wythnos honno wedi rhoi cyfle gwerthfawr i’r ‘ffermwyr a thai ddalwyr (householders) yn gyffredinol i roddi yr had yn y ddaear, yr hwn yn ol pob tebyg y byddwn mewn mawr  angen am dano yn y dyfodol agos'.    

Yn rhifyn 1 Mai 1917 o'r Herald Cymraeg, cwynion a godwyd mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig oedd yn dwyn y sylw. Cwyno am brisiau cig yn yr ardal oedd y cynghorwyr, a phenderfynwyd anfon cŵyn swyddogol i'r perwyl hwnnw at Reolwr y Bwyd yn y Senedd. Roeddynt yn methu deall sut yr oedd swyddogion y fyddin yn gallu prynu cig am 9½c y pwys tra byddai trigolion 'Stiniog yn gorfod talu swllt a chwech y pwys amdano. Gorffenwyd yr adroddiad megis 'Y mae rhywun yn manteisio yn rhywle.'

Cynhaliwyd  Gŵyl Lafur y chwarelwyr ar y dydd Llun cyntaf o Fai, a chafwyd gorymdaith drwy'r dref. Fel arwydd o gefnogaeth i'r gweithwyr, penderfynodd masnachwyr y Blaenau gau'r siopau am un 'or gloch y prynhawn hwnnw. Tua'r un adeg, cafwyd gwybodaeth am ferched yn trin y tir yn Llan Ffestiniog, ac yn cael canmoliaeth am eu gwaith da. Ond roedd gohebydd yr adroddiad yn ddi-flewyn-ar-dafod yn ei feirniadaeth o'r drefn. Meddai: 'Y mae angen llawer rhagor yma trwy fod amaethyddiaeth yn y cylch bron wedi ei gwaedu yn wyn trwy waith yr awdurdodau milwrol yn galw'r gweithwyr i ffwrdd.'

‘R’oedd adroddiad Y Rhedegydd ar 12 Mai 1917 o’r Ŵyl Lafur a gynhaliwyd yn y Blaenau ar y Llungwyn yn agoriad llygaid i’r darllenwyr, yn sicr. Yn dilyn llithoedd canmoliadwy am uchel-swyddogion y lluoedd arfog, ac am wleidyddion yn gyffredinol, o ddechrau’r rhyfel, yr oedd yr adroddiad hwn yn drawiadol. Wedi blynyddoedd o ddarllen eitemau unllygeidiog rhai gohebwyr am ran ambell arweinydd yn ymwneud â’r rhyfel, yr oedd darllen hanes yr areithio radicalaidd ar lwyfan yr ŵyl lafur honno fel chwa o awyr iach. Yn amlwg, nid oedd mwyach orfodaeth ar siaradwyr cyhoeddus gadw at ganllawiau na sensoriaeth unrhyw swyddfa ryfel. Roedd gwirioneddau’n cael eu dweud yn ddi-flewyn-ar-dafod gan y siaradwyr dewr o radicaliaid y diwrnod hwnnw.

Ymysg y siaradwyr, roedd y Parch. D.F.Roberts yn datgan sylwadau miniog a dadleuol, wrth ddweud, ‘…Yr oedd dyfodol y byd yn nwylo’r werin, rhaid i wahaniaethau milwrol ddarfod’ meddai. Ac wedi i’r werin-bobl eilun addoli David Lloyd George ers cyhyd, yr oedd y Parchedig Roberts yn dweud ei ddweud o ddifri amdano. ‘Yr oedd perygl i’r Prif Weinidog feddwl mai set o beli golff oedd egwyddorion, ac fod angen set wahanol i’r bendefigaeth. Yr oedd perygl i Filitariaeth gloi gwerin am ganrif arall…’

Wedi gwrando ar sylwadau rhyfelgar rhai fel y Parch. John Williams, Brynsiencyn ac eraill yn pregethu am yr angen  i fynd i ryfel, ac ar i fechgyn lleol aberthu eu bywydau dros Brydain a’i brenin, roedd geiriau’r  Parch.Roberts i’w croesawu. Un arall fu’n areithio yn yr Ŵyl Lafur honno oedd y Cynghorydd Rhys J.Davies, o Fanceinion, a oedd yn amlwg yn radical o’r iawn ryw. Dywedodd yntau eiriau teimladwy iawn, a fyddent yn groes i egwyddorion llawer o gefnogwyr Lloyd George a’r frenhiniaeth. Meddai:

Gwasga i galon y cyfarfod mai yr un oedd calon mam yr Almaenwr a’r Cymro. Nid oedd gan werin y gwledydd ddadl i’w phenderfynu, a’i ffordd i ddelio a rhyfeloedd yw rhoddi brenhinoedd ac Arglwyddi yn y First Line Trenches, a byddai darfod am ryfel ar unwaith. Ond nid felly yr oedd pethau. Cymry bach oeddynt yno yn gwaedu i farwolaeth, a’r bendefigaeth yn eu gwthio i hyny, a Chymro yn ben ar y Llywodraeth. Ofnai nad oedd y Cymro yn cynrychioli enaid Cymru…
---------------------------------------------

O.N.  Tybed a oes gan rai o ddarllenwyr Llafar Bro lun neu ddau a fyddent yn barod i’w rhannu â mi, i’w cynnwys yn fy nghyfrol arfaethedig ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr’. Mae’r gyfrol yn trafod hanes cyfnod rhyfel 1914-18 yn nalgych y papur hwn, a hoffwn gael lluniau perthnasol o ddigwyddiadau’r cyfnod yn yr ardal o ‘Stiniog/Trawsfynydd/Maentwrog. Cydnabyddir yn ddiolchgar pob llun a ddefnyddir yn y gyfrol. Os ydych yn barod i fenthyg llun i’w gopïo, a fyddech mor garedig â chysylltu â fi os gwelwch yn dda, drwy ffonio 831814, neu ebostio vivian.williams[AT]btinternet.com.  Gyda llawer o ddiolch o flaen llaw.   -Vivian.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a'r Rhyfel Mawr- colledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Difyr oedd darllen hanes William Jones, Bryntryweryn, Trawsfynydd, ar ei ymweliad â gwersyll milwriol Litherland, lle roedd rhai o fechgyn y pentref yn cael eu hyfforddi cyn gadael am y ffrynt. Un o’r newydd-ddyfodiaid yno oedd y bardd adnabyddus, Hedd Wyn, ac roedd William yn awyddus iawn i’w gyfarfod. Ymhen dim, fe’i harweinwyd o amgylch y gwersyll, a chael ei anfon i Hut Hedd Wyn, a chael croeso mawr gan y bardd.

Roedd y gŵr ifanc yn amlwg wedi setlo’i mewn y dda yno. Cymaint felly, fel y cyfansoddodd englyn am Wersyll Litherland i William Jones. Cyhoeddodd Y Rhedegydd yr hanes, a’r englyn ar y 3ydd o Fawrth 1917.

Gwel wastad Hutiau’n glwstwr, a bechgyn
Bochgoch yn llawn dwndwr;
Ag o’i wedd fe ddwed pob gŵr –
Dyma aelwyd y milwr.

Yn rhifyn 6 Mawrth 1917 o'r Herald, datgelwyd i'r Captain Evan Jones, erbyn hyn, Plas Cwmorthin,
gyfrannu £5 tuag at gronfa i gael cofgolofn i golledion y rhyfel o'r cylch. Ychydig wyddai Evan Jones ar y pryd y nifer uchel o enwau dynion o'r fro fyddai'n cael ei harysgrifio ar y gofeb arfaethedig honno. Os oedd dinasyddion y fro mor barod i gynnig eu gwasanaeth er budd 'eu gwlad', nid felly yr ymateb i'r alwad am roddion ar gyfer codi cofeb i golledigion y rhyfel. Ond, rhaid oedd ystyried y sefyllfa economaidd  yn yr ardal ar y pryd, gyda chymaint o ddynion allan o waith, neu wedi ymuno â'r fyddin. Fel y dywed gohebydd y North Wales Chronicle yn ei golofn 'Y Golofn Gymreig: O'r Moelwyn i'r Betws', 23 Mawrth:

Sibrydir mae pur araf ar y cyfan y daw rhoddion i law ar gyfer cofeb dewrion Ffestiniog. Dymunol fuasai gweled mwy o fywyd yn y mater. Mae ein bechgyn wedi aberthu popeth er ein mwyn ni, a'r lleiaf peth a allwn ninnau wneud yw ceisio bwrw ein ceiniogau prin i'r drysorfa er cael cofeb deilwng ohonynt ymhob ystyr. Hyderwn y penderfyna pawb wneud ei oreu yn y dyfodol.

Cyhoeddodd Y Rhedegydd dri llythyr hirfaith a anfonwyd gan filwyr o’r ardal oedd yn gwasnaethu gyda’r fyddin ar 17 Chwefror 1917. Byddai llythyrau o’r fath yn cael eu trosglwyddo gan deuluoedd y milwyr, ac ar brydiau’n llenwi mwy nag un dudalen o’r papur. Roedd ceisio cynnwys yr holl lythyrau, lluniau ac erthyglau yn ymwneud â’r milwyr yn sicr o fod yn anodd i’r golygyddion. Oherwydd prinder papur yn gyffredinol, roedd y papurau newyddion wedi gorfod lleihau nifer y tudalennau am gyfnod yn ystod y rhyfel. Nid yn unig y cynhwysai’r Rhedegydd erthyglau wythnosol am ddatblygiadau’r brwydro, roedd hefyd  dudalen reolaidd gyda naws leol arni, dan bennawd ‘Ein Milwyr’.

Yn ychwanegol, gwelid newyddion lleol yr ardaloedd eraill oedd yn nalgylch y papur, ynghyd â nifer o eitemau eraill. Yng ngholofn ‘Ein Milwyr’, cafwyd hanes y colledigion, a’r milwyr o’r fro a anafwyd, ynghyd â lluniau y rhai a laddwyd, ac eraill oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Croesawyd milwyr oedd adref ar leave o’r fyddin, a chafwyd geiriau dwys gan y golygydd yn aml, megis rhain, yn rhifyn 24 Mawrth 1917:

‘Boed cysgod y Nefoedd dros eu bywydau gwerthfawr wedi yr elent yn ôl i’r drin ofnadwy.’

Cyhoeddodd Y Rhedegydd restr o enwau’r milwyr o’r ardal a gollodd eu bywydau yn y rhyfel, y Roll of Honour yn y Saesneg, gyda dros drigain  o enwau arni hyd at yr adeg honno. Gwelwyd rhestrau eraill gyda llawer mwy o enwau’r colledigion hynny dros y misoedd dilynol.

Pedwar brawd y teulu Smart o'r Blaenau fu'n gwasanaethu yn y Rhyfel Mawr. Ted, Arthur, Wil Norman ac Archie (taid Elwyn Willliams, Stryd Dorfil)  Diolch i Elwyn am y llun.

Fel un a fu'n recriwtio chwarelwyr i ymuno â chatrawd o fwynwyr i dwnelu dan ffosydd yr Almaenwyr, byddai'r Cadben Evan Jones yn sicr o gymeradwyo'r ffaith fod cynrychiolwyr o'r Gwasanaeth Cenedlaethol wedi bod o amgylch y fro tua'r adeg hon i ddosbarthu taflenni i annog pobl i gynnig eu gwasanaeth er budd y wladwriaeth. Meddai'r North Wales Chronicle ar 23 Mawrth

'Dywedir nad oes ond ychydig iawn yn gwrthod rhoddi eu henwau fel yn barod i wneud rhyw wasanaeth neu gilydd i'r wlad yn nydd ei chyfyngder.'

Ysgrifenodd Lifftenant-Gyrnol C.H.Darbyshire, Penmaenmawr, lythyr i'r un rhifyn o'r papur, gyda'r newyddion fod recriwtio chwarelwyr ar gyfer y Quarry Battalion yn mynd ymlaen yn dda iawn. Yr oedd yn bersonol yn hawlio'r fraint honedig o recriwtio dros ddau gant o'i gyd-chwarelwyr, a'u hanfon i Ffrainc. Ychwanegodd fod angen mwy o chwarelwyr i ymuno â'r fataliwn honno.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

’Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Milwr Llwyd

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Adroddwyd yn y North Wales Chronicle ar Chwefror 2ail 1917 fod hen chwarelwr o Stiniog yn ddig o glywed fod merched erbyn hynny yn cael eu cyflogi mewn banciau, swyddfeydd cyhoeddus, ffatrioedd arfau, fel condyctors ar drafnidiaeth gyhoeddus ac mewn swyddi y byddai dynion yn arfer eu gwneud. Honnai y byddai menywod yn cael eu gweld yn y chwareli lleol yn fuan.

Ond y diwydiant amaeth oedd mewn peryg' yn Nhrawsfynydd, wrth i'r Herald adrodd ar 6 Chwefror 1917 fod amryw o lafurwyr amaethyddol y pentref wedi eu galw i'r fyddin yr wythnos honno, a disgwylid i ragor gael yr alwad i ymuno 'ar fyrder'.

Un o'r rhai hynny a orfodwyd i listio tua'r adeg hon oedd Hedd Wyn. Cawn gadarnhâd o hynny yn yr Herald Cymraeg eto yn rhifyn 27 Chwefror o'r papur. Dan bennawd
'Y BARDD O DRAWSFYNYDD - HEDD WYN YN FILWR LLWYD'
dywedwyd ei fod wedi cyrraedd gwersyll Litherland, ger Lerpwl erbyn hynny. Cafwyd gwybodaeth hefyd iddo gipio'r wobr am hir a thoddaid yn eisteddfod Gwylfa ym Manod. I'r perwyl hwnnw, cyhoeddwyd darn yn un o bapurau Cymraeg y cyfnod oedd yn cwestiynu ambell ddatganiad gan Lloyd George.

Diddorol oedd darllen yr eitem yn Y Darian, papur radical a gyhoeddwyd yn Ne Cymru, yr unig bapur Cymraeg yn y rhanbarth hwnnw ar y pryd. Dyma ddywedodd 'Casnodyn' yn ei golofn ddychanol, ddeifiol, 'O'r Gogledd' ar yr 8fed o Fawrth, 1917, a dyfynnaf isod, yng ngeirfa’r cyfnod, fel ym mhob dyfyniad:

"Yr aradr yw ein gobaith, ebr ein Prif-Weinidog y nos o'r blaen. Ac eto hyrddiwyd y bardd Hedd Wyn, Trawsfynydd, a fagwyd rhwng cyrn yr aradr, ac a ŵyr yn well na neb dieithr sut i drin meysydd ei gartref, i'r gwersyll milwrol ger Lerpwl! Rhaid iddo adael yr aradr i ddysgu trin gwn. A chwynai Cynghorwr o Leyn, ym Mhwllheli, y dydd o'r blaen, bod ganddo dri march segur yn ei ystabl am na fedrai ddod o hyd i ddynion cymwys i'w dilyn. Sut, gan hynny, y mae'r aradr yn obaith inni?"

Ac i gadarnhau ei sylwadau miniog, ychwanegodd,

"Bygythir cau chwarelau Meirion ac Arfon. Os gwneir hynny difethir bywoliaeth milwyr. Hyderir y gellir atal yr aflwydd chwerw hwn. Lol i gyd yw disgwyl i hen chwarelwyr fedru troi'n was ffarm. Cystal a fai gynnyg troi teiliwr yn grydd, neu saer maen yn 'watsmecar'. (Croeso i chi chwerthin.)"

Roedd Y Rhedegydd wedi cynnwys adroddiad yn rhifyn 10 Chwefror o’r papur am ymadawiad Hedd Wyn am y fyddin wrth sôn am gyngerdd y V.T.C. yn y neuadd yn Nhrawsfynydd:

"Cynhaliwyd y cyngherdd uchod o dan amgylchiadau dipyn yn siomedig, trwy i’r llywydd penodedig fethu dod; …Hefyd yr oedd ein harweinydd poblogaidd Hedd Wyn yn absennol, trwy iddo gael ei alw i fyny i ymuno a’r fyddin ddechreu yr wythnos…"

----------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

'Stiniog a'r Rhyfel Mawr -gorfodaeth a cholledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
           
Er mai newyddion drwg am golli milwyr ar feysydd y gad oedd yn llenwi tudalennau'r papurau newyddion y cyfnod, yr oedd heintiau megis y ffliw yn achosi trafferthion i ddarllenwyr y papurau hefyd. Fel yr adroddwyd yn yr Herald Cymraeg ar 6 Ionawr 1917, yr oedd anhwylderau blin eraill bron bob amser yn dilyn ymosodiad o'r ffliw.

Ond roedd materion eraill yn poeni trigolion yr ardal yn ychwanegol. Oherwydd i'r Swyddfa Ryfel ddechrau gorfodi gwŷr priod i ymrestru â'r lluoedd arfog, roedd perchenogion a swyddogion y chwareli lleol yn pryderu am ddyfodol y chwareli bychain. Nid oedd y diwydiant yn angenrheidiol ar gyfer galwadau'r Swyddfa Ryfel, yng ngolwg yr awdurdodau.

Llun- Mrs Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug

Ni chafwyd lawer o sôn am Lewis Davies, Y Gloch, y cyn-swyddog recriwtio, ers i orfodaeth filwrol ddod i rym flwyddyn ynghynt. Ond cyhoeddwyd llongyfarchiadau’r Rhedegydd iddo yn rhifyn 20 Ionawr 1917. Roedd Davies wedi ei benodi’n Gynrychiolydd Milwrol dros Feirionnydd. A daeth mwy o ganmoliaeth iddo ar dudalennau’r papur yr wythnos ddilynol. Fe’i dyrchafwyd yn 1st Lieutenant gan yr awdurdodau milwrol. Mewn gorfoledd amlwg, meddai’r gohebydd

‘Bydd o hyn allan yn gwisgo gwisg filwrol, ac mewn swydd uchel ac anrhydeddus dan y Goron. Da gennym ei longyfarch, a dymunwn ei lwydd eto yn y dyfodol. Bydd i’w adnabod bellach fel Lietuenant Davies.’

Yn yr un rhifyn, daeth newyddion i law fod William Jones Penny wedi cyrraedd adref am ychydig o seibiant o’r ffosydd. Dyma’r dyn oedd i’w weld yn clodfori’r rhyfel ar dudalennau’r Rhedegydd ychydig wedi dechrau’r brwydro yn Awst 1914. Byddai ei alwad ar fechgyn Stiniog i ymuno yn fyw yng nghof y darllenwyr, yn sicr, gyda’i eiriau teyrngarol Saesneg, 'England for ever, Britons to the fore' yn ceisio codi ysbryd y darpar-filwyr rheiny. Ond yr oedd Wil Jôs Penny wedi gweld effaith y rhyfel yn bersonol, ac wedi gwasanaethu yn y ffosydd ers tro. Fel y dywed gohebydd y papur, yn sillafiadau ac ieithwedd y cyfnod:

'Da genym gael croesawu William Jones Penny adref, wedi bod ohono yn Ffrainc am amser maith; ac wedi gweld bethau anrhaethadwy…ond feallai y daw amser pan y ceir rhoi trafod iddynt oll.'

Ond er iddo edrych yn eitha’ da, roedd golwg ‘syn ac yn drist ei wedd i fesur, a phwy na fyddai felly, wedi bod yn y fath gethern ofnadwy’, chwedl gohebydd y papur. Oedd, roedd realiti’r sefyllfa ddychrynllyd y brwydro wedi dod â’r rhyfel yn fyw iawn i Penny. Byddai darllen hefyd am hanes y nifer fawr o golledigion Stiniog y Rhyfel Mawr ar dudalennau’r Rhedegydd wedi newid ei farn am yr ymladd, yn sicr. Cofnodwyd am y colledigion rheiny yn wythnosol yn y papur lleol hwn, a gweddill y wasg Gymreig.

Daeth adroddiad yn y North Wales Chronicle ar 26 Ionawr 1917 â gwybodaeth am sut yr oedd apeliadau gan ambell un am esgusodiad rhag cael ei alw i'r fyddin yn cael eu trin gan aelodau Tribiwnlys Apêl Dyffryn Conwy. Roedd gŵr gweddw o Gwm Penmachno yn weithiwr yn chwarel Bwlch Slatars, sydd wedi'i lleoli tua thair milltir serth o daith rhwng y Cwm a safle’r gwaith. Dyfynnir o'r adroddiad isod, yn yr iaith y'i cofnodwyd:

'David Williams, Dyfnant Terrace, Cwm Penmachno, quarryman (35) a widower with two children, applied for conditional exemption. He said he worked at Manod Quarry, Festiniog, and walked all the way home every night. The Military Represenatative: "Just the man for the Army, a good marcher" (laughter). Appeal refused. Not to be called up until February 28th.'

----------------------------
Ymddangosodd yn rhifyn Ionawr 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

‘Stiniog â’r Rhyfel Mawr -Cofio ac Aros

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Byddai newyddion am filwyr 'ar goll' yn gadael ansicrwydd mawr ymysg teuluoedd. Tra byddai gobaith yn aros gartref mai wedi eu cymryd yn garcharorion fyddai hanes rhai, yr oedd y gobaith yn lleihau wrth i'r wythnosau a misoedd fynd heibio heb gael newyddion da. Dyna ddaeth i ran teulu o'r ardal ddiwedd 1916.

(Diolch i Nita Thomas am y llun)

Yn rhifyn 16 Rhagfyr 1916 o'r Rhedegydd cyhoeddwyd llun o'r Lefftenant Griffith Davies, Cae'r Ffridd, Tanygrisiau, ynghyd ag adroddiad byr amdano. Roedd llythyr wedi cyrraedd i'w rieni gan y Swyddfa Ryfel yn cadarnhau nad oedd gobaith bellach fod eu mab yn dal yn fyw, ac yntau ar goll ers 15 mis. (Daeth gwybodaeth yn ddiweddarach i Lefftenant Griffith, o'r 12fed Fataliwn o'r Gatrawd Gymreig, golli ei fywyd ym mrwydr Loos, Ffrainc ar 2 Hydref 1915.)    

Daeth gwybodaeth hefyd mai mab y bardd lleol, Bryfdir, y Preifat W.Emyr Jones oedd yn fuddugol mewn cystadleuaeth lenyddol a gynhaliwyd i dorri ar unffurfiaeth bywyd mewn Rest Camp yn Ffrainc. Enillodd y Preifat Jones ar gyfansoddi traethawd byr ar 'The social and commercial advantages of opening the Dardanelles.'

Dyma'r cyfnod y dechreuwyd rhedeg trên gweithwyr o'r Blaenau i Ddolgarrog, i weithio yn y gwaith alwminiwm yno. Roedd y gohebydd yn gresynu yn y sefyllfa ar y pryd, oherwydd mai rhedeg trenau i'r dref hon fyddai'n arferol cyn y rhyfel, meddai, yn hiraethus am y dyddiau hynny,

Gresyn na fyddai modd dod a rhyw ddiwydiant i gadw yn fyw ardal boblog fel Blaenau Ffestiniog, yr hon ardal a ddyrchafwyd hyd y nef mewn breintiau addysgol a chrefyddol, ac mae ei mynyddoedd yn hawlio sylw pob gwlad yn eu cyfoeth o lechfaen...Prysured dyddiau gwell i ni, a diwydiannau newyddion i roddi bywyd eto yn y fro lengar.

Er y pryderon am effeithiau'r Rhyfel Mawr ar gymdeithasau'r ardal, ac i nifer o ddigwyddiadau a arferid eu cynnal gael eu dileu ar dechrau’r helyntion, roedd ambell eisteddfod yn dal i gael eu cynnal yn y fro. Penodwyd Hedd Wyn yn un o feirniaid Eisteddfod Nadolig y Blaenau y flwyddyn honno, ffaith a gydnabyddwyd gan ohebydd Y Rhedegydd gyda’r geiriau ‘Well done yn wir!’

Yn yr un rhifyn o’r papur hwnnw, ar 23 Rhagfyr 1916, cyhoeddwyd hysbyseb ynglŷn â’r rheol am gau’r llenni blackouts ar ffenestri tai yn y dref. Dan bennawd amlwg Screening the Lights, ychwanegwyd:

"In order to have an uniform rule to announce the Statutory Time each evening for screening of Lights in this District, a short blast with the Fire Alarm will be given 2 hours after sunset (Sundays Excluded)"

Mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig fis Rhagfyr 1916, penderfynwyd cychwyn Cronfa Dewrion Ffestiniog. Erbyn hyn, fel y gwelid, yr oedd awyrgylch jingoistaidd misoedd cyntaf y rhyfel wedi newid i un oedd yn cydnabod realiti'r sefyllfa, wrth i'r milwyr gael eu lladd wrth y miloedd ar y ffrynt, a nifer fawr o fechgyn 'Stiniog a'r cyffiniau yn eu mysg. Dyma ddywedwyd wrth sefydlu'r gronfa:

"...Meiddiwn ddweyd hefyd nad oes blwyf wedi gwneyd ei ran yn well na Ffestiniog yn y rhyfel bresennol. Yr ydym oll fel plwyfolion wedi aberthu ein cyfran deg mewn aberth a dioddef caledi a chanlyniadau alaethus y Rhyfel. Mae maes y frwydr hefyd mewn gwahanol rannau o'r byd wedi ei gysegru a gwaed ein meibion ieuainc goreu, ac y mae bylchau yn nheuluoedd y plwyf yn dwyn tystiolaeth ddistaw ond hyawdl i'r aberth a brofwyd. Yn awr, y ddyledswydd odidocaf adewir i ninau gyflawni yw gwneuthur coffadwriaeth ein dewrion yn fendigedig, nid yn unig i'r oes bresenol, eithr i'r oesau sydd eto i ddyfod."

Y bwriad ar y pryd oedd codi cofeb mewn man cyhoeddus ar gofgolofn yn ddibynnol ar swm y Gronfa. Ychwanegwyd fod 'bonheddwyr lleol', pwy bynnag oeddynt, wedi addo cyfrannu tuag at y gronfa. Aeth y gohebydd ymlaen yn athronyddol...

"Cyfnod o golli yw amser y Rhyfel wedi bod i ninau, ond disgwyliwn ennill llawer drwyddi, ac uwchlaw popeth enillion i'n dewrion y parch ac anrhydedd a deilyngant. Derbynir pob rhodd gan y Trysorydd neu un o'r Swyddogion."

Tybed beth a ddywedai'r cynghorwyr rheiny, ac eraill a fu'n ddiwyd godi arian tuag at gael cofeb haeddiannol i'r bechgyn a aberthwyd - yr Ysbyty Coffa a godwyd er cof amdanynt - petaent wedi rhagweld y diffyg parch i'r aberth hwnnw gan aelodau'r Bwrdd Iechyd a fu'n gyfrifol o gau'r ysbyty ymhen llai na chanrif?

I gyfleu'r eilunaddoli a fodolai ymysg dosbarth gweithiol yr ardal hon tuag at David Lloyd George, cyhoeddwyd copi o lythyr a anfonwyd iddo gan Hugh Thomas, ysgrifennydd Ciniawdy 'B', Chwarel Maenofferen. Gwelir y llythyr yn rhifyn olaf Y Rhedegydd am 1916, ar y 23ain o Ragfyr.

Llythyr o ddymuniadau gorau aelodau'r tŷ bwyta iddo. Roedd y geiriau'n adlewyrchu meddylfryd chwarelwyr 'Stiniog ar y pryd, a'u hedmygedd o'r prif-weinidog newydd.

'Dringasoch bob cam o'r ffordd, nes cyrhaedd o honnoch uchaf yr ysgol, a chawsoch eich hunan yn teithio yn y cerbyd agosaf i'r Brenin...'

--------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2016.                      
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Tachwedd 1916 yn Ffrainc

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg nifer o lythyrau'r milwyr a ymddangosodd yn rhifyn 11 Tachwedd 1916 o'r Rhedegydd, roedd un gan Bob Williams, i'w chwaer yn Rhesdai Tanyclogwyn, ac yntau’n glwyfedig mewn ysbyty ar y pryd. Gwelir ynddo bryderon milwr a oedd wedi profi erchyllterau brwydr y Somme. Gadawn i Bob ddweud ychydig o'r hanes:

'Wel, anwyl chwaer, y lle y bu ein Bataliwn ni er dechreu yr ymosodiad mawr ydoedd ar y Somme, yn ymdaro o gwmpas lle a elwir Thiepval...'

Aiff Bob ymlaen i ddisgrifio’r frwydr enbyd a wynebodd...'Lladdwyd ein Cadben a phedwar Sergeant...' ac yna cyfeirio at yr hyn ddigwyddodd  iddo.

'Tarawodd un darn o shrapnel ar dop fy helmet, ac aeth drwodd, gan fy nharo yn anymwybodol am tua phum munud...a phan ddois ataf fy hun yr oeddwn yn gorwedd ar ben cyrff meirw, rhai ohonynt wedi eu malu yn dost...Yr oeddwn agos wedi fy mygu gan waed...'

Yn rhifyn 11 Tachwedd hefyd y cyhoeddwyd y newyddion drwg a dderbyniodd y prifardd Elfyn a'i wraig, wrth glywed fod eu mab, y Preifat Salisbury Hughes wedi ei glwyfo yn Ffrainc. Byddai hynny yn ergyd ychwanegol i'r ddau, oedd wedi bod yn dioddef o salwch blin yr adeg honno.

Ond newyddion gwell a gyhoeddwyd yng ngholofn newyddion lleol Trawsfynydd. Roedd athrawon yr ysgolion lleol wedi gwneud casgliad ymysg ei gilydd, ac wedi anfon y swm o 10/- (50c) i gronfa'r Daily News i gael prynu pwdin Nadolig i'r milwyr. Casglwyd 5/= (25c) yn Ysgol y Cyngor; 3/= (15c) yn yr Ysgol Eglwysig a 2/= (10c) yn Ysgol Bronaber.

Yng ngholofn newyddion y Blaenau ar 11 Tachwedd, gwelwyd geiriau lliwgar, teimladwy'r gohebydd yn adrodd megis, yng ngeirfa a sillafiadau’r cyfnod:

Mae sŵn y gauaf yn y Cwm, y crinddail yn cwrcydu ym monau'r prysgwydd, a'r bryniau wedi dechreu gwisgo eu gwyn. Trist meddwl fod ein bechgyn wrth y miloedd heb do uwch eu pennau ond y lasnef lydan, na goleu, ond y lloer ddiserch, na chysgod ond y ffos a gloddiant. Boed y Nef yn garedig wrthynt, druain, tra maent allan yn ymladd ein brwydr ni, a brwydrau rhyddid a chyfiawnder.

Roedd yr hysbyseb ar dudalen flaen rhifyn 18 Tachwedd o'r Rhedegydd yn cynnig rhywbeth newydd yn y dref. Meddai'r geiriau apelgar,

Dalier Sylw! Bydd Busnes FISH AND CHIPS yn Shop New Road yn cael ei agor Dydd Sadwrn nesaf, gan Mrs Roberts, Islyn, Manod Road. Byddis yn  ddiolchgar am bob cefnogaeth gan y cyhoedd.

Ar yr un adeg cafwyd gwybodaeth fod nifer o ddigwyddiadau yn cael eu cynnal yn yr ardal er budd Cronfa Cysuron y Milwyr yn lleol. Diddorol hefyd oedd yr alwad am fforddolwyr i fynd i drwsio ffyrdd yn Ffrainc. Byddai'n demtasiwn i nifer fawr fynd, yn enwedig os byddai ymrestru i'r fyddin yn nesáu at ambell un.  Fel y dywed yr hysbyseb:

Y mae galwad ar ddynion heb fod dros 50 oed, ewyllysgar, i fyned i Ffrainc i drwsio ffyrdd. Ni byddant yn ŵyr arfog. Telir i labrwyr cyffredin 3/= y dydd, heblaw bwyd a llety a ddarperir gan y fyddin, y rhai a dalant hefyd y seperation allowance arferol. Telir i Foreman o 4s.6c. i 6s.8c. y dydd a'r allowances uchod.

Lewis Y Gloch

Wedi cyfnod o fisoedd heb air o sôn am Lewis Davies, Siop y Gloch, y cyn-swyddog recriwtio yn
nalgylch Ffestiniog, daeth newyddion yn Y Rhedegydd, ar 18 Tachwedd eto, ei fod wedi ei benodi i swydd newydd. Roedd yr awdurdodau milwrol wedi ei anfon i Gorwen fel cynrychiolydd ar Dribiwnlys Edeyrnion, dros dro, yn absenoldeb James Sheriff, Crogen Hall, Llandrillo, oedd yn wael.

Bu i'r Tribiwnlys hwnnw wasanaethu rhwng 1 o'r gloch hyd at 8.30 p.m., a gwrandawyd ar 63 o achosion dros y cyfnod hwnnw. Yn ôl y gohebydd, rhoddwyd gair da i Davies gan y tribiwnlys, a'r apelyddion am ei ddull teg o ddelio â'r achosion.

Er i Dribiwnlys Meirionnydd, a gynhaliwyd yn y Blaenau ddiwedd Tachwedd 1916, barhau am ddau ddiwrnod, a dwsinau o ddynion ifainc, o bob rhan o'r sir yn ymddangos, dim ond un o'r plwyf hwn a wynebai'r panel. Ond er i Evan William Jones, 19 oed, o fferm Hafoty Fawr, Cwm Cynfal roddi cais am esgusodiad, gwrthodwyd ei apêl.
-------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2016.                       
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.