Calan a Chalennig

STOLPIA

Blwyddyn Newydd Dda, a Dydd Calan Hapus!

Rŵan, pam yr ydym yn ei alw yn Ddydd Calan, meddech chi? Wel, yn ôl yr arbenigwyr, tarddiad y gair ‘calan’ yw’r gair calandae neu kalandae a ddaw o’r iaith Lladin, sef gair am ddiwrnod cyntaf pob mis o’r flwyddyn.

Bu hyn mewn defnydd am bob mis yng Nghymru gynt, ond bellach y tri pennaf yw Dydd Calan, Calan Mai, sef diwrnod cyntaf mis Mai, a ‘Calan Gaeaf’ am Dachwedd 1.

Gair sy’n tarddu o’r gair calan yw ‘calennig’, sef anrheg neu rodd a geir ar Ddydd Calan, neu ar yr adeg hon o’r flwyddyn. Hyd at tua dechrau’r 1960au roedd ‘hel calennig’, neu ‘hel clennig’ ar lafar, ar ddechrau’r flwyddyn, sef galw o dŷ i dŷ yn eich ardal i ofyn am anrheg yn hen draddodiad yma ac yn y siroedd mwyaf Cymreig. 

Heddiw, y mae’r gair yn hollol ddieithr i ran fwyaf o’r oes bresennol. Cofiaf fel y byddem ni’r hogiau yn y Rhiw a Glan y Pwll yn hel clennig yn yr 1950au, ac anelu’n gyntaf am y cartrefi hynny gyda’r modd mwyaf a wneid gan amlaf, er y byddid yn cael mwy gan y trigolion tlotaf yn aml. 

Fel arfer, rhyw ychydig o gnau, minciag, cyflath neu oren a dderbynnid oddi wrth y cyfranwyr  a byddem yn ddiolchgar amdanynt. Os cofiaf yn iawn, dyma’r rhigwm a glywid gennym pan eid o ddrws i ddrws:

Calennig a chalennig a Blwyddyn Newydd dda

neu 

Calennig a Blwyddyn Newydd Dda, Llond y tŷ o dda.

Pa fodd bynnag, os gwrthodid rhoi clennig i ni, ac yn enwedig gan y rhai a fyddai braidd yn sarrug a phiwis efo ni, byddid yn ei adrodd fel hyn:

Blwyddyn newydd ddrwg, Llond y tŷ o fwg 

- a gwadnu hi oddi yno am y tai nesaf a chyn 12:00 pan fyddai’r amser hel wedi dod i ben. Deallaf y byddid yn canu neu’n adrodd fel hyn yn ambell ardal:

Calennig yn galonog
I blant bach sydd heb un geiniog

Dyma un arall:

Y nghlennig, y nghlennig, Blwyddyn newydd dda i chwi, 

Meistr a meistres a phawb trwy'r tŷ, 

Welwch chwi'n dda roi Calennig i mi, Calennig!

- - - - 

RHOD Y RHIGYMWR

Dyma ni wedi cyrraedd dechrau blwyddyn arall, a dyma fanteisio ar y cyfle i ddymuno blwyddyn newydd ddedwydd dda i bob un ohonoch.

Wrth fynd yn hŷn, mae’r duedd i edrych yn ôl ar yr hen ddyddiau yn dod yn naturiol i mi.
Yr arferiad ar fore Dydd Calan fyddai mynd o gwmpas y pentre i hel calennig. Mae’n debyg fod fy chwaer a minnau ymysg y rhai olaf o Gorris i wneud hynny. Byddai’n rhieni’n ein rhybuddio rhag mynd i ambell le, gan y bydden ni eisoes wedi derbyn calennig gan y sawl a drigai yno. 

Ychydig geiniogau gaem ni ran fynychaf. Byddem yn ffodus ambell dro o gael chwe cheiniog neu swllt, ond weithiau, fe gaem ni ddeuswllt neu hanner coron - oedd yn swm sylweddol o arian bryd hynny. Y pennill fydden ni’n ei lafarganu oedd:

‘Fy nghlennig i, fy nghlennig i
A blwyddyn newydd dda i chi.
Mi godais yn fore, mi gerddais yn ffyrnig
At dŷ Musus ....... i ofyn am glennig.
Unwaith, dwywaith, teirgwaith,
A blwyddyn newydd dda i chi.’

Roedd hi’n demtasiwn gennym, os na ddeuai neb at y drws, i weiddi:

'Blwyddyn newydd ddrwg, a llond y tŷ o fwg!'

Cofiwn fynd i dŷ rhyw hen wreigan i ganu calennig. Doedd honno ddim yn enwog am ei glanweithdra, ond yn hen beth ffeindia’n fyw. Rhoddodd fagiad o gyflaith inni. Wedi diolch iddi a ffarwelio, rhoesom ychydig o’r taffi triog yn ein ceg. Roedd yn siwgr i gyd. Hwnnw wedi cydio yng ngwaelod y sosban a blas llosgi mawr arno. Wrth redeg i lawr y ffordd, ffling gafodd y cwdyn cyflaith dros y clawdd i gae Dafydd Tynewydd. Am hen blant anniolchgar yntê!

Symudodd rhyw frawd a chwaer di-Gymraeg i Fryn Awel yn y pentref, gerllaw i dŷ ein hewyrth a’n modryb. Daethom ninnau i ryw lun o’u hadnabod o’r herwydd. Roedd cael pobl o’r fath yn beth amheuthun yn niwedd y pumdegau pan oedd pawb bron yng Nghorris yn siarad Cymraeg. Mae pethau wedi newid yn syfrdanol yn y pentref bellach.

Ar fore Dydd Calan 1960, aethom i fyny’r grisiau cerrig at eu tŷ, a chyflwyno pennill Saesneg a ddysgodd rhywun i ni, ar yr alaw - o bob un dan haul - ‘Gwnewch Bopeth yn Gymraeg’:

‘The road is very dirty,
My shoes are very thin,
I haven’t got a pocket
To put my penny in.
If you haven’t got a penny,
A ha’penny we will do,
If you haven’t got a ha’penny,
Well God bless you!’

Daeth yr hen fachgen at y drws gan ddweud wrthyn ni nad oedd ganddo geiniog yn ei feddiant, felly, dyma roi dime bob un inni. Y flwyddyn wedyn, pan aethom i Fryn Awel, dyma ganu’r un pennill, gyda’r llinellau canol wedi eu diwygio:

‘If you haven’t got a shilling,
A sixpence we will do!’

Digon ydy dweud nad atebodd y brawd y drws i blant mor bowld!
Pennill arall i’w adrodd ar fore Dydd Calan y cofiwn ein Mam yn ei ddysgu i ni oedd hwn:

‘Calennig i mi, calennig i’r ffon,
Calennig i’w wario y flwyddyn hon,
Calennig i mam am glytio fy sane,
Calennig i nhad am drwsio fy sgidie.’

 
- - - - -
Rhannau o ddwy erthygl -gan Steffan ab Owain ac Iwan Morgan- a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2025

 

Stolpia- hel calennig

Pennod arall o gyfres Hynt a Helynt Hogia’r Rhiw yn y 50au, gan Steffan ab Owain.

Erbyn hyn mae diwrnod cyntaf y flwyddyn wedi bod, a hynny am byth bythol. Wrth gwrs, y mae sawl Dydd Calan wedi mynd heibio ers yr 1950au, ac mae’r byd wedi gweld newidiadau mawr ers y dyddiau hynny. Un o’r pethau hynny yw’r hen draddodiad o ‘hel Calennig’, sef galw o gylch cartrefi cyfagos i geisio am rodd gan y preswylwyr. Ar ôl rhoi cnoc ar y drws, byddid yn cyfarch y perchennog a geiriau tebyg i’r canlynol:

‘Calennig a Chalennig
A Blwyddyn Newydd dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Blwyddyn Newydd dda i chi’.

Ychydig iawn o anrhegion a ddeuai Siôn Corn i amryw ohonom yn dechrau’r pumdegau a chofio hefyd mai cyflogau bychain a enillai’r rhan fwyaf o weithwyr ein chwareli'r adeg honno.  Pa fodd bynnag, roedd hi’n amser cyffrous arnom ni’r plant yr un fath, ac edrychem ymlaen yn eiddgar at y Nadolig yn ogystal â Dydd Calan.

Y Fari Lwyd yn aros am rhywun i alw... (Llun- Paul W)

Gan amlaf anelai rhyw dri, neu bedwar ohonom, am y cartrefi gyda thipyn o gyfoeth ynddynt, megis tai swyddogion y chwarel, tai athrawon ac ambell dŷ siop efallai.  Ond, os nad oeddem wedi codi’n fore, byddai dim llawer o groeso i’w gael gan breswylwyr y tai oherwydd byddai rhai o’r plant eraill wedi galw yno o’n blaenau. Ambell dro, byddai rhai a atebai’r gnoc ar y drws yn ddigon cwta gyda ni ar ôl inni eu cyfarch gyda’n geiriau ‘Calennig a Ch'lennig’, ac os digwyddent wrthod rhoi dim inni byddid yn brasgamu oddi yno a bloeddio:

‘Calennig a Chalennig a Blwyddyn Newydd Ddrwg...
A llond eich tŷ o fwg!’

Cofiaf fynd adre’ ambell Ddydd Calan gyda’m pocedi yn llawn cnau, ac ambell oren fach, neu afal yn fy llaw.  Yn aml iawn, wedi derbyn y rheiny gan bobl nad oedd mor gefnog yn ein cymdeithas. 

Cofiaf hefyd inni gael cyflaith (cyflath ar lafar) gan un neu ddau, er nad ‘cyflaith’ go iawn mohono chwaith, ond slapiau o daffi triog du, a blas ychwaneg arno!  Weithiau byddem yn cael siocled bach tenau a minciag fel dolly mixtures, neu daffi melyn rhad. Oedd, roedd Dydd Calan Ionawr fel diwrnod Nadolig arall inni. Gyda llaw, bu bron imi anghofio dweud, roedd hel calennig yn dod i ben am hanner dydd, ac ni fyddai neb yn ateb y drws inni, na rhoi dim ar ôl yr amser penodedig.

Diddorol oedd darllen y pwt canlynol am ardal Tanygrisiau yn y Rhedegydd am y flwyddyn 1907 ynglŷn â hel calennig:

“Un ffordd boblogaidd ymhlith y plant i dreulio rhan o’r diwrnod ydyw ‘Hel calennig’.Beth bynnag am ddechreuad yr arferiad hwn, y mae’n amlwg ei fod erbyn hyn yn dreth drom ar lawer yn ein hardaloedd, yn gymaint felly nes peri bod masnachdai, &c yn gauad hyd hanner dydd, er mwyn gael heddwch. Os felly, onid gwell fyddai rhoddi yr arferiad i lawr trwy gadw y plant gartref ? Yn sicr roedd y plant yn wrthrychau tosturi a chydymdeimlad dydd Mawrth diwethaf, pan yn gwibio yn ôl a blaen trwy yr eira toddedig i geisio calennig, a hynny yn ofer mewn llu o enghreifftiau”.

Y mae hi’n amlwg ei bod yn anodd hel calennig hyd yn oed tros gan mlynedd yn ôl, heb sôn am yr 1950au. Os cofiaf yn iawn, y tro olaf imi weld un yn hel calennig o ddrws i ddrws oedd tua 12 mlynedd yn ôl, a dim ond un bachgen bach ar ben ei hun oedd hwnnw.  Y mae’r arferiad bellach wedi ei ddwyn gan noswaith Calan Gaeaf gyda’i 'thric neu drȋt' a gwisgo fel gwrachod a bwganod o bob math, onid yw?

Wel, os na gawsoch chi galennig eleni, gobeithio y cewch chi Flwyddyn Newydd Dda.
Steffan ab Owain.
----------------------------------

Addasiad o erthygla a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2019 (heb y llun).

Gwynfyd- crwydro

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro.
 
Pur anaml y bydd neb yn cadw at eu haddewidion calennig, ond ar ôl Nadolig diog yn y tŷ 'cw, dwi am geisio crwydro rhywfaint o Wynedd, ac efallai ymhellach, yn ystod Ionawr a'r mis bach.

Dyma ychydig o syniadau am weithgareddau a dyddiau allan:
Cysylltir y goeden ywen â mynwentydd yn aml a chredir i bobl gynnar Ewrop, fel y Celtiaid, blannu'r coed bytholwyrdd yma ar eu safleoedd cysegredig, cyn i'r cristnogion godi eu haddoldai ar yr un safleoedd. Mae enghreifftiau gwych yn yr ardal hon, yn arbennig ym mynwent Maentwrog, ond gellir gweld coeden hynaf Cymru ger eglwys Llangernyw. Credir iddi fod dros 4000 o flynyddoedd oed.

Bydd nifer ohonom wedi tynnu’r addurniadau 'Dolig i lawr erbyn y 6ed -Gwyl Ystwyll- gan gynnwys yr uchelwydd (mistletoe). Dyma blanhigyn arall a ystyriwyd yn sanctaidd gan yr hen Gymry, ac mae'n ymddangos ei fod yn prinhau trwy Brydain. Tyfu ar goed derw a choed afalau y mae yn bennaf, ac mae’r Gymdeithas Fotanegol wrthi yn cynnal arolwg o'i ddosbarthiad, felly chwiliwch rwan tra bo'r coed heb eu dail.

Ym Mhen Llŷn ceir hen goel bod y brain yn priodi ar y 18fed o Ionawr, ac mae Porth Ceiriad yn un lle da i wylio aelod o'r teulu hwn, y frân goesgoch. Enw arall ar yr adar yma yw brân Arthur, ar ôl chwedl fod ysbryd y brenin yn byw ynddynt. Mae'r frân bellach wedi ei gyfyngu i'r gwledydd Celtaidd a De Ewrop, ond er nad yw wedi magu yng Nghernyw ers 1947*, mae'n cael ei ystyried yn aderyn 'cenedlaethol' yno o hyd.

Dafydd yn edmygu Pendraw'r Byd ac Ynys Enlli. Llun Paul W.

Mae'r olygfa tuag Ynys Enlli o'r Mynydd Mawr ym mhen pellaf Llŷn yn un cofiadwy iawn, ond gorau oll os byddech ddigon ffodus i fedru gwylio hebog tramor yn hela dros y creigiau yno.

Ar y 24ain o Ionawr, 1283 ildiodd y Cymry gastell Dolwyddelan i fyddin Edward y 1af; beth am daith yno eleni?

Ar y 25ain mae Gŵyl Santes Dwynwen, nawdd sant y cariadon. Mae Ynys Llanddwyn ym Môn, lle ceir weddillion eglwys Dwynwen yn safle arbennig hefyd, lle mae'n bosib gweld y fulfran werdd yn ogystal â’i gefnder, y bilidowcar.

Eglwys Santes Dwynwen, Ynys Llanddwyn. Llun Paul W.

Gwelir rhai planhigion prin yno yn y gwanwyn, ond mae'r cyfnod cyn hynny yn gyfle i ymweld ag ardaloedd prydferth Gwynedd heb ddod ar draws y pla deugoes hwnnw, -twristiaid!!

Mae'r 25ain hefyd yn Ddydd Sant Paul pryd rhagwelir y tywydd am weddill y flwyddyn...

Fel arfer, mae gan Gymdeithas Edward Llwyd raglen lawn o deithiau bob bore Sadwrn: manylion ar eu GWEFAN. Felly hefyd Glwb Mynydda Cymru: GWEFAN.
----------------------------

* Mae'r brain coesgoch wedi bod yn magu eto yng Nghernyw ers 2002. 

Ymddangosodd yr erthygl uchod yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1996.

Awdur cyfres Gwynfyd ydi Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.