Stolpia- Y Nadolig

COEDEN NADOLIG

Er bod yr arferiad o addurno'r Goeden Nadolig yn dyddio’n ôl i’r 16eg Ganrif yn rhai o wledydd Ewrop, megis Yr Almaen, Estonia a Latfia, ni ddaeth y ffasiwn hwn yn boblogaidd ym Mhrydain tan yr 1840au, a than y cyflwynodd y tywysog Albert, gŵr y frenhines Fictoria, yr arferiad ym mhalasdai y teuluoedd brenhinol. Pa fodd bynnag, cydiodd y traddodiad ymhlith y cyfoethog drachefn, ac o fewn dim o amser roedd y werin bobol wedi’u dilyn.

Ond, tybed pa bryd y daeth yr arferiad i blwyf Ffestiniog? Wel, efallai y bydd yr aralleiriad hwn o’r North Wales Chronicle yn ateb y cwestiwn:

Ar ddydd Gwener 25, Ionawr 1861 cynhaliwyd yr Ŵyl Coeden Nadolig gyntaf a welwyd yn Ffestiniog yn Ysgol Genedlaethol Ffestiniog a Maentwrog (h.y. Ysgol Penrallt Goch). Addurnwyd yr ystafell Ysgol ar raddfa eang dan oruchwyliaeth merched o’r gymdogaeth, a phan ddaeth tywyllwch y noswaith arddangoswyd coeden nobl a osodwyd y tu ôl i’r llenni wedi eu haddurno ag anrhegion gan ryfeddu’r plant. Roedd oddeutu cant o blant yno i gyd, a phob un yn llygad-dystion i achlysur nas gwelwyd ei debyg o’r blaen.Ymatebodd y plantos wrth ei gweld trwy glapio eu dwylo yn eiddgar. Wrth gwrs, roedd amryw o bwysigion yr ardal yn bresennol, megis teulu’r Rheithordy, teulu Casson, Blaen y Ddôl, teulu Chessell, Penmount, ayyb. Cafodd y plant anhregion, te a theisennau, yng nghwmni’r gwahaddedigion, a diwrnod gwerth i’w gofio.

Y mae hi’n edrych yn debyg iawn mai yn ein haddoldai yr arddangoswyd y rhai cynharaf yn ein bro. Dyma enghraifft o’r 1880au. 

Coeden Nadolig. Prydnawn ddydd Sadwrn diweddaf, yn Assembly Room, Blaenau, dangosid coeden Nadolig, er budd i eglwys y Bedyddwyr (Calfaria), i leihau y ddyled drom sydd ar yr addoldy. Yr oedd yno dair coeden yn llawn o anrhegion yn ôl gwerth y tocynau. (Baner ac Amserau Cymru, 29 Rhagfyr, 1886).

Erbyn yr 1950au roedd bron pob tŷ yn yr ardal efo coeden Nadolig o fath a cheid rhai mewn te partis ar gyfer y plant yn y capeli a’r ysgolion a chan wahanol gymdeithasau y fro. Dyma un enghraifft:

Plant gweithwyr Chwareli Oakeley a Lord yn cael te parti Blwyddyn Newydd yng Ngwesty’r Frenhines (Y Queens) yn 1956 a’r goeden Nadolig yn y cefndir.

 

EISTEDDFODAU'R NADOLIG

Bu Eisteddfodau’r Nadolig yn boblogaidd iawn ar un adeg yn ein hardal, yn enwedig yr un gan yr Annibynwyr. Nid yn unig y cynhelid rhai yn ein haddoldai a’n neuaddau, byddid yn cynnal rhai yn ein chwareli, hefyd. Dyma ambell enghraifft o’r blynyddoedd 1879 ac 1910, gyda’r Awdl Bryddest yn un o’r prif gystadlaethau yn yr eisteddfodau.

Sylwer ar ffugenwau’r ymgeiswyr yn y gystadleuaeth,- y mae sawl un digon digrif yn eu plith ac oni byddai’n braf cael gweld eu cynnyrch ? Credaf i rai o’r eisteddfodau hyn barhau hyd at yr 1940au, os nad yn ddiweddarach. Tybed a yw rhai o’n darllenwyr yn cofio mynychu rhai ohonynt ac yn gallu rhannu eu hatgofion am yr hyn a ddigwyddai ynddynt? 

O.N. - Diolch i bawb sydd wedi cymryd diddordeb yn y golofn tros y flwyddyn. Gobeithio cewch chi i gyd. NADOLIG LLAWEN a LLAWER OHONYNT .

Steffan ab Owain
- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2024

Stolpia- hel calennig

Pennod arall o gyfres Hynt a Helynt Hogia’r Rhiw yn y 50au, gan Steffan ab Owain.

Erbyn hyn mae diwrnod cyntaf y flwyddyn wedi bod, a hynny am byth bythol. Wrth gwrs, y mae sawl Dydd Calan wedi mynd heibio ers yr 1950au, ac mae’r byd wedi gweld newidiadau mawr ers y dyddiau hynny. Un o’r pethau hynny yw’r hen draddodiad o ‘hel Calennig’, sef galw o gylch cartrefi cyfagos i geisio am rodd gan y preswylwyr. Ar ôl rhoi cnoc ar y drws, byddid yn cyfarch y perchennog a geiriau tebyg i’r canlynol:

‘Calennig a Chalennig
A Blwyddyn Newydd dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Blwyddyn Newydd dda i chi’.

Ychydig iawn o anrhegion a ddeuai Siôn Corn i amryw ohonom yn dechrau’r pumdegau a chofio hefyd mai cyflogau bychain a enillai’r rhan fwyaf o weithwyr ein chwareli'r adeg honno.  Pa fodd bynnag, roedd hi’n amser cyffrous arnom ni’r plant yr un fath, ac edrychem ymlaen yn eiddgar at y Nadolig yn ogystal â Dydd Calan.

Y Fari Lwyd yn aros am rhywun i alw... (Llun- Paul W)

Gan amlaf anelai rhyw dri, neu bedwar ohonom, am y cartrefi gyda thipyn o gyfoeth ynddynt, megis tai swyddogion y chwarel, tai athrawon ac ambell dŷ siop efallai.  Ond, os nad oeddem wedi codi’n fore, byddai dim llawer o groeso i’w gael gan breswylwyr y tai oherwydd byddai rhai o’r plant eraill wedi galw yno o’n blaenau. Ambell dro, byddai rhai a atebai’r gnoc ar y drws yn ddigon cwta gyda ni ar ôl inni eu cyfarch gyda’n geiriau ‘Calennig a Ch'lennig’, ac os digwyddent wrthod rhoi dim inni byddid yn brasgamu oddi yno a bloeddio:

‘Calennig a Chalennig a Blwyddyn Newydd Ddrwg...
A llond eich tŷ o fwg!’

Cofiaf fynd adre’ ambell Ddydd Calan gyda’m pocedi yn llawn cnau, ac ambell oren fach, neu afal yn fy llaw.  Yn aml iawn, wedi derbyn y rheiny gan bobl nad oedd mor gefnog yn ein cymdeithas. 

Cofiaf hefyd inni gael cyflaith (cyflath ar lafar) gan un neu ddau, er nad ‘cyflaith’ go iawn mohono chwaith, ond slapiau o daffi triog du, a blas ychwaneg arno!  Weithiau byddem yn cael siocled bach tenau a minciag fel dolly mixtures, neu daffi melyn rhad. Oedd, roedd Dydd Calan Ionawr fel diwrnod Nadolig arall inni. Gyda llaw, bu bron imi anghofio dweud, roedd hel calennig yn dod i ben am hanner dydd, ac ni fyddai neb yn ateb y drws inni, na rhoi dim ar ôl yr amser penodedig.

Diddorol oedd darllen y pwt canlynol am ardal Tanygrisiau yn y Rhedegydd am y flwyddyn 1907 ynglŷn â hel calennig:

“Un ffordd boblogaidd ymhlith y plant i dreulio rhan o’r diwrnod ydyw ‘Hel calennig’.Beth bynnag am ddechreuad yr arferiad hwn, y mae’n amlwg ei fod erbyn hyn yn dreth drom ar lawer yn ein hardaloedd, yn gymaint felly nes peri bod masnachdai, &c yn gauad hyd hanner dydd, er mwyn gael heddwch. Os felly, onid gwell fyddai rhoddi yr arferiad i lawr trwy gadw y plant gartref ? Yn sicr roedd y plant yn wrthrychau tosturi a chydymdeimlad dydd Mawrth diwethaf, pan yn gwibio yn ôl a blaen trwy yr eira toddedig i geisio calennig, a hynny yn ofer mewn llu o enghreifftiau”.

Y mae hi’n amlwg ei bod yn anodd hel calennig hyd yn oed tros gan mlynedd yn ôl, heb sôn am yr 1950au. Os cofiaf yn iawn, y tro olaf imi weld un yn hel calennig o ddrws i ddrws oedd tua 12 mlynedd yn ôl, a dim ond un bachgen bach ar ben ei hun oedd hwnnw.  Y mae’r arferiad bellach wedi ei ddwyn gan noswaith Calan Gaeaf gyda’i 'thric neu drȋt' a gwisgo fel gwrachod a bwganod o bob math, onid yw?

Wel, os na gawsoch chi galennig eleni, gobeithio y cewch chi Flwyddyn Newydd Dda.
Steffan ab Owain.
----------------------------------

Addasiad o erthygla a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2019 (heb y llun).

Stolpia -Hosan Nadolig

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Fel yr amrywiaeth o bethau a geid yn yr hen hosan Nadolig gynt, dyma gynnwys y golofn y tro hwn. Dechreuaf gyndag un neu ddau o gofnodion difyr a darewais arnynt wrth chwilio am hanes ein tref a’n hardal yn y dyddiau a fu.

Y Goeden Nadolig
Gan ei bod hi’n nesau at y Nadolig efallai bydd y nodyn hwn o ddiddordeb.

Ym mis Ionawr 1861 cafwyd te parti yn Ysgol Genedlaethol Llan Ffestiniog a mwynhaodd y plant eu hunain yn iawn. Roedd coeden Nadolig wedi ei gosod yn yr ystafell gydag anrhegion o bob math arni hi. Bum yn meddwl, tybed pa bryd y daeth y goeden Nadolig gyntaf i’n hardal?

Yn ôl pob sôn, ni ddaeth gosod coeden Nadolig yn y tŷ yn beth poblogiadd iawn tan ar ôl yr 1850au, ac felly, nid oedd ‘Stiniog ymhell iawn ar ôl y ffasiwn gyda hyn o beth.

Seintiau
Yn ddiweddar iawn deuthum ar draws hanes Seintiau y Dyddiau Diweddaf (sef y Mormoniaid) yn cynnal cyfarfodydd crefyddol ym mhlwyf Ffestiniog yn yr 1840au. Dyma frasgyfieithiad o un adroddiad a ymddangosodd mewn papur newydd Saesneg am Fehefin 1846:

Yn ddiweddar, ymwelodd gwr o Dde Cymru a berthynai i Seintiau y Dyddiau Diweddaf ag ardal Ffestiniog. Dydd Sadwrn anerchodd dorf luosog yn y stryd yn Ffestiniog. Yna, bore Sul aeth draw at y chwareli, ac am hanner awr wedi pedwar bu’n siarad am oddeutu awr.

Deallaf bod amryw o drigolion ein plwyf wedi ymuno â’r Mormoniaid yn ystod y cyfnod hwn. Byddai’n ddiddorol cael clywed mwy o’u hanes, oni byddai? Oes un ohonoch ag ychydig o’u hanes yn yr ardaloedd hyn?


Lliain ‘molchi gwyneb
Y mae’n rhyfedd fel y mae prinder geiriau am rai pethau yn y Gymraeg, a dewis da am ambell beth arall. Holais amryw o gyfeillion a chydweithwyr yn ddiweddar beth yw eu henw nhw ar y lliain bach a ddefnyddir i ymolchi’r wyneb.

Yr enw a ddefnyddiaf fi arno yr ‘bretyn gwlanen’. Y mae’n amlwg fod nifer o enwau eraill arno yng Ngwynedd,  hefyd. Dyma rai o’r atebion a dderbyniais: cadach ymolchi … cadach gwlanen … gwlanen fach …gwwlanen ymolchi … clwt ymolchi. Tybed a oes gennych chi enw gwahanol arno?


Arlunydd o’r Manod
Beth amser yn ôl, pan oeddwn yn taflu golwg ar dudalennau’r Herald Cymraeg am Ionawr 19, 1926 deuthum ar draws enw David R. Hughes, arlunydd o’r Manod. Dyma’r tro cyntaf imi ddod ar draws ei enw ef. Tybed a ŵyr un o’r darllenwyr rywfaint o’i hanes ac ambell enghraifft o’i luniau, efallai?


Wel, dyna ni flwyddyn arall bron a chyrraedd ei therfyn, a rhag ofn imi anghofio a dweud:

NADOLIG LLAWEN I CHI I GYD!

Addasiad o erthygl amddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2005.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl geiriau ar y dde.

[Lluniau -Paul W] 

Rhod y Rhigymwr -Me a Gar An Rosen Wyn

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Tachwedd 2016

Rydw i’n ysgrifennu’r golofn cyn cychwyn yn blygeiniol am Falmouth, Cernyw, gyda Chôr Meibion Ardudwy.

Tynnwyd sylw Elwen Jones, gohebydd newyddion Trawsfynydd a minnau at gân beth amser yn ôl, gan Haf Madoc (gynt o’r Traws), sy’n byw i lawr yn nhref Bridgewater, Gwlad yr Haf. Mae hi’n aelod o Gôr Cymysg yn y rhan honno o’r wlad, ac yn niwedd mis Mai, bu’r côr yn cadw cyngerdd ar y cyd â Chôr Meibion o Gernyw.

O glywed yr arweinydd yn cyhoeddi eu bod am ganu cân yn y Gernyweg, yn dwyn y teitl ‘An Rosen Wyn’, moelodd Haf ei chlustiau, ac ar ddiwedd y cyngerdd, aeth yn syth ato i’w holi ynglŷn â hi, gan nodi bod ei theitl mor debyg yn y Gymraeg. Llwyddodd i gael copi o’r trefniant, ac fe’i hanfonodd i Elwen, a’i rhoddodd yn ei dro i minnau. Gan y gwyddwn fod Côr Ardudwy’n mynd ar daith yno, fe fu inni ei chyflwyno i’r aelodau, a’r gobaith ydyw ei chanu yng Nghernyw mewn TAIR iaith:


Me a gar ân rosen wyn,
Mar whek mar dek del di fhee,
An rosen wyn, mar splan mar vrin tin,
A threy tha gof oma the vee.

Ken sa pan welles ow whe gol
Eeth es ta mar dek avel ros;
Mes lem min mar thêr lw tha ve jeth,
Mar wyn avel rosen may thos.

O sylwi ar sawl cymal yn y pennill Cernyweg, gall rhywun weld y tebygrwydd. Cymerer, er enghraifft, y llinell agoriadol ‘Me a gar an rosen wyn’ ... ‘Mi a garaf y rhosyn gwyn’; a dyna ‘mar dek’ (’mor deg’), ‘pan welles’ (‘pan welais’) ac ‘an rosen wyn’ ei hun.

Dyma fel yr gosodais y penillion mewn mydr ac odl yn y Gymraeg:

Fe garaf y rhos a’i ysblander,
Mor wyn yw ag ewyn blaen lli,
Hwn dyfa yn hardd, mae’n nhegwch fy ngardd,
Ac yn nhlysni ei wedd gwelaf di.

Pan gwrddais di gynta, f’anwylyd,
Roedd gwrid o liw’r rhos ar dy rudd,
Ond nawr mae dy wyneb yn welwach,
A gwawr rhosyn gwyn ar dy rudd.

Er na bu iddi ymddangos mewn casgliad o hen ganeuon o Gernyw, fe’i rhoddwyd ar gof a chadw gyntaf oll gan Peter Kennedy, a glywodd Charlie Jose’n ei chanu yn y ‘Napoleon Inn’, ym mhentre’ pysgota Boscastle, yng nghogledd y sir, ym 1975. Oherwydd ei bod yn cynnig ei hun i harmoni anffurfiol, byrfyfyr, fe’i mabwysiadwyd gan nifer o grwpiau a chorau yng Nghernyw ers hynny. Fel y caneuon ‘Little Lize’ a ‘Maggie May’, mae’n debyg iawn i’r gân hon weld golau dydd dros yr Iwerydd yn America, ond go brin iddi gael ei gwisgo â diwyg cystal ag a roddwyd iddi fel ‘Rhosyn Gwyn Cernyw’.

Gan mod i wedi hoffi’r trefniant lleisiol gymaint, fe benderfynais ei ddefnyddio ar gyfer llunio geiriau Nadoligaidd eu naws i Feibion Prysor, er mwyn gallu ei chyflwyno’n ddigyfeiliant yn y plygeiniau y byddant yn cymryd rhan ynddyn nhw’r Nadolig yma.

Er pob gwasgfa ariannol a ddaw yn sgîl  ‘Brexit’, ac ar waetha’r newyn a’r tlodi a ddaw yn sgîl rhyfeloedd a thrais, mae’n bur debyg mai parhau i wario wnawn ni’r Nadolig hwn eto:

NADOLIG A DDAETH  ...  i’w chanu ar y gân o Gernyw ... ‘AN ROSEN WYN’

Cytgan:
   
Yn llety yr ych mewn cadachau,
Mewn tlodi y caed Aer y Nef;
Rhoed preseb yn grud i Geidwad y Byd
Ar y gwellt draw ym Methlehem dref.

Nadolig a ddaeth unwaith eto
 rhwysg ei ruthradau a’i rwn,
Ymuno wnawn ninnau’n y dathlu,
Mwynhau yr holl firi a’r sŵn ...

Y mae’r hysbysebu’n ddiddiwedd,
A llawn temtasiynau yw’r sgrin,
Ein denu i wario gawn ninnau
Ar lwyth o ddanteithion a gwin ...

Ar waetha’ pob her a bygythiad
Fe fydd ‘rhen Siôn Corn siŵr o ddod,
Pa ots fod miliynau mewn angen,
I’n plant, ond y gorau sy’i fod ...

Mae arian ar gael i’n digoni,
A hwn gaiff ei wario yn rhydd,
Mewn gobaith y gallwn ni dalu
Yn ôl i’r benthyciwr rhyw ddydd ...
--------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2016.
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r  ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -Hel Mâg

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn, o rifyn Rhagfyr 2005.

Mae Cymdeithas y Cambrian wedi penderfynu hel mâg eto eleni ar gyfer y ddeorfa ym Mron y Manod. Yn ogystal â hynny mae yna ymdrech i fagu diddordeb yn y gwaith yma yn yr aelodau ieuanc, trwy fynd a hwy i’r llynnoedd lle cesglir y mâg, ac i’r ddeorfa, iddynt weld beth sydd yn digwydd yn y fan honno.

Canmoladwy iawn, yn wir. Dyma un ffordd o feithrin aelodau a fydd o werth i’r Gymdeithas yn y dyfodol.

Byddai mis Tachwedd, a mis Rhagfyr hefyd yn eithaf aml, yn adeg brysur iawn pan oedd pedair deorfa gan y Gymdeithas a’r rheini i’w llenwi â mâg.

Faint o aelodau ieuengaf y Gymdeithas, tybed, sy’n gwybod y byddai gan y Gymdeithas bedair deorfa ar un adeg? Roedd un wrth droed y llwybr i Gwmorthin, lle gwelir ei hadfeilion o hyd. Yn Chwarel y Llechwedd yr oedd un arall, ac un arall eto wrth yr afonig sy’n llifo y tu isaf i Awelon yn Highgate, Llan Ffestiniog. Ym mhen draw Cae Clyd wrth Fron y Manod y mae’r bedwaredd, a’r unig un erbyn hyn, sy’n dal i gael ei defnyddio.

Fe fu deorfa ar lan Llyn y Manod hefyd, lle mae’r afon yn gadael y llyn, ym mlynyddoedd cynnar Cymdeithas y Cambrian.

Yn y ffosydd y byddid yn dal y pysgod ar gyfer eu godro hyd ychydig flynyddoedd yn ôl, ond erbyn hyn rhoir rhwydi i lawr dros ddiwrnod neu ddau er mwyn dal y pysgod i’w godro.

Diddorol fyddai cael gwybod sawl mil o bysgod bach sydd wedi eu magu yn neorfeydd y Gydmeithas dros y blynyddoedd.

Hen Lun
Yn ddiweddar bum yn ddigon ffodus i gael gafael ar dri neu bedwar o hen luniau a dynnwyd, fuaswn i feddwl, rywbryd tua dechrau dau-ddegau y ganrif ddiwethaf. Lluniau du a gwyn ydynt o rai o bysgotwyr yr ardal yn y cyfnod hwnnw.

Dros amser roedd y lluniau wedi gwanhau fel eu bod braidd yn aneglur, ond llwyddodd Gareth, fy mab-yng-nghyfraith, gyda’i gyfrifiadur, i’w hadfer i’r hyn oeddent yn wreiddiol.

Rhoddais un o’r lluniau i mewn yn y golofn y mis diwethaf, fel y cofiwch chi efallai, llun o Owen Roberts, Llys Tegid, y Manod, a elwid ar lafar yn Now Lord.

Yn y llun sydd gyda’r nodyn yma gwelir Owen David Owen yn pysgota oddi ar y cwch yn Llyn Bach y Gamallt. Mae’n bosibl dweud hynny gan fod Cerrig y Llwynog i’w gweld yn y cefndir.

Roedd O.D. Owen yn ŵr i Kate Owen, ac yn dad i John Hugh, ac arferent a byw yn y tŷ pellaf yn rhes tai Penffordd Goch, Cae Clyd. Brawd hŷn iddo oedd John Owen ‘rHen Hafod yr ydw’i wedi crybwyll ei enw yn y golofn yma o dro i dro. Roedd ef yn gawiwr plu da iawn, ac mae rhai plu wedi eu henwi ar ei ôl – fel, er engraifft, Troellwr Mawr ‘rHen Hafod, a Rhwyfwr Pen Gwyrdd ‘rHen Hafod.

Cyfrifid O.D. Owen, neu Now Bach ‘rHen Hafod fel yr oedd yn cael ei alw’n gyffredin, yn un o’r pysgotwyr pluen gorau yn ei gyfnod. Ond doedd o ddim yn cawio plu, ond yn dibynnu ar ei frawd a Dafydd Dafis Penffridd am y rheini. A physgota yn golygu cymaint iddo, mae hi’n rhyfedd rywfodd na fuasai wedi cymryd at y grefft o gawio plu, a’i frawd, yr Hen Hafod, wrth law i’w roi ar ben y ffordd.

Tynnwyd y llun yma cyn i welingtons a waders ddod yn gyffredin, a’r hyn sydd am draed O.D. Owen yw esgidiau gwaith trymion, fel a wisgid i fynd i’r chwarel. I gadw ac i arbed godrau ei drowsus mae ganddo ‘putees’, fel a wisgai milwyr, am ran isaf ei goesau.

Rhywbeth arall a welir yn y llun yw nad oedd O.D. Owen yn tynnu ei lein i mewn hefo’r llaw chwith, fel y gwnawn ni heddiw, er mai genwair o ryw naw i ddeg troedfedd sydd ganddo. Yr adeg hynny arferent a thaflu lein llawer byrrach nag a wnawn ni, gan roi bywyd yn y plu yn fwy hefo blaen yr enwair.
Mae aros a sylwi ar hen lun o’r natur yma yn ddifyr ac yn ddidorol iawn yn aml. Efallai y daw cyfle i gynnwys y lluniau eraill yn y golofn sgotwrs rhywbryd yn y dyfodol.

Cwestiwn!
Tybed a oes rhywun yn gwybod a oes yna enw ar y chwarel fychan sydd wrth droed y clogwyn ym mhen isaf Llyn Mawr y Gamallt? Hoffwn yn fawr wybod beth ydyw.

NADOLIG LLAWEN i holl sgotwrs y fro ac i holl garedigion ‘Llafar Bro’. Dymuniadau gorau am wyliau dedwydd a phleserus.

Dro yn ôl bum drwy rai o hen rifynnau Y Rhedegydd – papur bro ein hardal ar un adeg – a tharo ar englyn ar gyfer y Nadolig gan Dr. Robert Roberts (Isallt), Llywydd Cymdeithas Enweiriol y Cambrian yr adeg hynny. Fe’i lluniwyd ar gyfer Nadolig 1904.

‘Nadolig llawen eleni – heb groes
Ac heb graith i’ch poeni;
Iechyd a Blwydd Dda ichi
Fo’n dod, yw f’erfyniad i.’

Beth yn fwy fedr rhywun ei ddymuno ar gyfer yr adeg yma o’r flwyddyn, onide?
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2005.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Plygain Dalgylch Llafar Bro

Erthygl gan Pegi Lloyd Williams a Tecwyn Vaughan Jones am hen draddodiad y Plygain, a thraddodiad newydd cynnal y gwasanaeth unigryw ym Mro Ffestiniog.

[<--  Cofiwch am wasanaeth Plygain eleni!] 

Croesawyd Gwasanaeth Y Blygain Dan yr Hen Drefn i Eglwys y Bowydd am y tro cyntaf, ar y 29ain o Dachwedd y llynedd. Mae i’r traddodiad Cymreig hwn hanes godidog.

Mewn llawer rhan o Gymru, golygai’n wreiddiol godi’n gynnar iawn ar ddydd Nadolig er mwyn mynychu’r gwasanaeth Plygain yn eglwys y plwy’.

Amrywiai awr y Blygain rhwng 3 a.m a 6 a.m, ac i aros am y gwasanaeth byddai pobl ifanc yn enwedig, yn ymhél â phob math o arferion i ddifyrru eu hunain.  Cred rhai mai o'r gair Lladin pullicantio y daw'r gair 'plygain', sef  'ar ganiad y ceiliog'; cred eraill mai o'r gair 'plygu' y daw. Mewn rhai mannau, arferai'r bobl wneud cyflaith i ddisgwyl yr adeg cychwyn. Roedd yr oriau yma cyn y plygain, felly, yn rhai cymdeithasol iawn. 

Yng nghefn gwlad deuai pobl o’r mannau mwyaf anghysbell yn y plwy’ i’r Blygain. Yn aml cludent eu canhwyllau a’u lampau eu hunain er mwyn goleuo’r eglwys yn yr oriau tywyll. Yn Llanfyllin ceid canhwyllau arbennig at y Plygain ac yn Nolgellau gwisgid y canhwyllau â chelyn ac yn Llanfyllin câi cannoedd o ganhwyllau eu gosod yn agos i’w gilydd. Ym Maentwrog, caent

"eu gosod mewn tyllau ymhen polion neu byst ysgafn a sicrheid wrth gôr yma ac acw yn yr adeilad."

Mae gwasanaeth y Blygain yn oroesiad o’r gwasanaeth Nadoligaidd oedd yn bodoli cyn y Diwygiad Protestanaidd ac yn wreiddiol fe’i cysylltid â gwasanaeth cymun a gynhelid yn hwyrach ar fore Nadolig.

Dywed J. Lloyd Williams (1854 1945) am blygain Eglwys Sant Doged ger Llanrwst:

"Er bod y clochydd yn gofalu am ganhwyllau, byddai rhai o’r cantorion yn mynd â’u canhwyllau eu hunain i’r gwasanaethau, er mwyn cael digon o olau i weld y copïau ysgrifen y canent oddi arnynt; ac i ddal y canhwyllau gofelid am fynd â digon o glai yn lle canwyllbrennau."

A dyma ddisgrifiad William Payne o blygain Dolgellau tuag 1850:

Yn awr y mae'r eglwys yn wenfflam; yn awr o dan ei sang, gorff, ystlysau, oriel; yn awr wele Siôn Robert, y crydd troed-gam, a'i wraig, gan ddod i lawr o'r sedd ganu i ran isaf a blaenaf yr oriel, yn taro bob yn ail y garol hirfaith a'r hen ffefryn yn disgrifio Addoliad y Brenhinoedd a'r Doethion, a'r Ffoad i'r Aifft, ac anfadrwydd ofnadwy Herod. Hollol ddistaw yw'r tyrfaoedd ac wedi ymgolli mewn edmygedd.... A'r gweddïau trosodd, cychwynna'r cantorion eto ragor o garolau, cantorion newydd, hen garolau mewn unawdau, deuawdau, triawdau, cytganau, yna distawrwydd yn y gynulleidfa, wedi ei dorri ar seibiau priodol gan rwystrus furmur yr hyfrydwch a'r gymeradwyaeth, nes rhwng wyth a naw, a newyn yn dweud ar y cantorion, y mae'r Plygain drosodd a thery'r Clych ganiad llawn.

I ddieithryn mae’r Plygain yn brofiad anarferol. Am tua dwyawr, mae’r gwasanaeth yn gyfan gwbl yn nwylo’r carolwyr. Does dim rhaglen a does dim cyhoeddwr, ond, yn eu tro, daw partïon o garolwyr ymlaen yn ddistaw i ganu. Ar gyfartaledd ceir tua wyth i bedwar ar ddeg o bartïon ac mae rhywun yn debygol o glywed tua ugain i ddeg ar hugain o garolau gwahanol, i gyd yn Gymraeg.

Carolau Y Blygain
Fel arfer mae'r caneuon Plygain mewn cynghanedd o dri neu bedwar llais. Yn wreiddiol, partïon o ddynion yn unig oedd yn cymryd rhan ac roedd y cantorion yn dod o'r un teulu. Gan fod cymaint o benillion i’w cofio, yna cedwid copi o’r geiriau mewn llyfr ymarfer. Benthyciad o gân werin boblogaidd oedd yr alaw yn aml ac fe’i cenir yn ddigyfeiliant bob amser. Ymhlith y beirdd enwocaf am lunio carolau plygain mae Huw Morus (Eos Ceiriog), Jonathan Huws a Walter Davies (Gwallter Mechain). Ar ddiwedd y gwasanaeth daw y dynion ymlaen i gyd-ganu Carol y Swper ac i fanteisio wedyn ar y wledd fydd yn aros amdanynt.

Mae’r Plygain yn un o’n traddodiadau gwerin sydd ar gynnydd unwaith eto.

Yn Eglwys y Bowydd y llynedd, roedd y rhan agoriadol yng ngofal y Parch Anita Ephraim ac ymunodd y gynulleidfa i ganu carol a chyhoeddi ‘Mae’r Blygain yn awr yn agored’. Cymerwyd rhan gan Lowri ac Awel Jones, Capel Bowydd; Parti Bethel, Llan Ffestiniog; triawd - Derfel Roberts, Patrick Young ac Iwan Morgan; unawdau gan Emyr Pugh, Llanuwchllyn ac Iwan Morgan; Côr Cymysg Blaenau Ffestiniog a’r Cylch; a Meibion Prysor, Trawsfynydd.

Cafwyd blas annisgwyl ar y traddodiad gwreiddiol pan gollwyd y trydan am sbel a phan fu’n rhaid i’r plygeinwyr chwilio am lampau a chanhwyllau. Ond byr fu’r toriad.  Yn bresennol yn y cyfarfod roedd cynrychiolaeth o holl eglwysi’r cylch gan gynnwys yr Esgob Edwin Regan, Eglwys San Magdalen, a’r Parch David Brownridge, Eglwys Dewi Sant. Ni allai’r Tad Deiniol fod yn bresennol. Mrs Wenna Francis Jones oedd yn cyfeilio i’r canu cynulleidfaol.

Estynnwyd croeso a phaned cyn troi am adref, gyda chwiorydd gwahanol eglwysi’r dref yn gweini. Diolchwn i swyddogion Eglwys Bowydd am estyn croeso mor dwymgalon, ac eisoes mae cynlluniau ymlaen at blygain 2016, ar Nos Sul cynta'r Adfent, y 27ain o Dachwedd, yng Nghapel y Bowydd am 7 o'r gloch. 
--------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2016 (addaswyd i adlewyrchu'r dyddiadau).
Edrychwch am erthyglau eraill am y Blygain efo'r ddolen isod, neu roi Plygain yn y ffenest chwilio ar y dde.

Nadolig Llawen!

Dyma ddymuno Nadolig dedwydd iawn a chofion cynnes i'n darllenwyr i gyd!

Mwynhewch rifyn Rhagfyr efo paned neu sherry bach o flaen y tân. Mae'n rifyn sy'n llawn i'r entrychion o erthyglau a lluniau, atgofion a chyfarchion.

Cofiwch bod modd tanysgrifio i gael Llafar Bro trwy'r post yn rhad iawn. Dyma anrheg Nadolig hwyr perffaith i aelod o'ch teulu neu ffrindiau oddi-cartref. Neu be gewch chi'n well fel Calennig gwerthfawr?!

Gobeithio y cewch chi i gyd, ac y gaiff ein cymuned ni hefyd, flwyddyn newydd lewyrchus a chofiadwy iawn.

Colofn y Merched

Pennod arall o gyfres Annwen Jones.

Beth am roi trît iawn i rywun y Nadolig yma – rhowch felysion cartref iddynt mewn hosan ddeniadol!

Tryffls rym (12)

75g o siocled tywyll
1 llwy de o hufen
1 melynwy
15g o fenyn
2 lwy de o rym
Fermicelli siocled

Torrwch y siocled i fowlen sydd uwchben sosban o ddŵr berw ysgafn.  Peidiwch a gadael i’r dŵr gyffwrdd â’r fowlen.

Unwaith bydd y siocled wedi toddi symudwch oddi ar y gwres.

Ychwanegwch yr hufen, ŵy, menyn a’r rym, a curwch y gymysgedd nes yn dew fel pâst.

Gwnewch beli bach o’r gymysgedd a’u rholio mewn fermicelli.

Melysion a llun: Leisa. Twt lol, heb ddilyn y rysait!

Melysion Siocled a chnau coco

225g o gnau coco
100g o siwgwr eisin
Can bach o lefrith ‘condensed’ (200g)
250g o siocled plaen, neu lefrith

Fe fydd angen papur cwyr arnoch i roi’r melysion arno.

Cymysgwch y cnau coco a’r siwgr a’r llefrith.  Os yw’r cnau coco’n sych iawn yna defnyddiwch lai ohono rhag i’r melysion fynd yn rhy galed.

Gwnewch beli bach o’r gymysgedd.

Toddwch y siocled mewn powlen uwchben sosban o ddŵr berw ysgafn.  Rhowch y peli bach yn y siocled, codi pob un â fforch a’u rhoi ar y papur cwyr i’r siocled galedu.

Rhowch mewn papur melysion neu mewn bocs wedi ei addurno â phapur Nadolig.  Gorchuddiwch gyda ‘cling film’.

--------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Peldroed. 1950-51

Chweched ran y gyfres am 'hanes y bêldroed yn y Blaenau'.

"O hyn ymlaen", meddai Vivian Parry Williams, wrth i'r bennod yma ymddangos yn Llafar Bro yn rhifyn Chwefror 2005, "bydd  adroddiadau manwl Ernest Jones o hanes timau pêl-droed y Blaenau [yn ymddangos fesul tymor] o 1950-51 hyd at dymor olaf y clwb yn 1985-86.  Dyfynnir yn gyfan, air-am-air o gofnodion Ernest".

1950-51: 
Tymor tîm Rod Gilmour oedd hwn.  Tymor Meirion Roberts, sgoriwr awchus o'r Rhyl.  Tymor y brodyr Eddie a Cyril Cole, Wrecsam.  Chwaraeodd Gilmour ymhob un o'r 46 gemau, a sgoriodd Meirion Roberts 52 o weithiau.  Yr oedd wrth ei fodd cyfarfod y bêl fel y deuai oddi wrth yr asgellwyr chwim, Bryn Jones a Billy Bagnell.  Sgoriwyd 122 gôl mewn 46 gêm.

Cyril Jones, Rod Gilmour ac Ellis Jones oedd yn rheoli canol y cae i'r Blaenau, a'r mewnwyr oedd Albert Shepherd a Paddy Cavanagh.  Alan Riley oedd yn y gôl, gyda Eddie Cole a Jack Griffiths yn gefnwyr.  Daeth Cyril Cole i'r tîm yn ddiweddarach.  Yn absenoldeb Riley bu David Neville Davies, Trawsfynydd, yn cadw gôl.  Bechgyn lleol eraill a fu yn y tîm o dro i dro oedd Ronnie Jones, Gwyn Morgans, David W.Thomas, William Jones, Robert Evan Jones, Eric Rough a Billy Parry.

Aeth y tîm dros Glawdd Offa yn Rhagfyr i wynebu Croesoswallt mewn gêm Cwpan Cymru.  Roedd hi'n dywydd gaeafol iawn ac ni allodd cefnogwyr selog fynd yno.  Galwyd am John Arthur Jones i chwarae, ac yr oedd un arall lleol yn y tîm hefyd, William Jones. Drwy groen eu dannedd yr enillodd Croesoswallt 3-2.

Yn syth ar ôl y gêm honno roedd yn amser i fynd i Borthmadog i chwarae ar Ddydd Nadolig ac yr oedd amryw o fylchau yn y tîm - digwyddai rhyw anffawd neu gilydd i'r tîm yn aml iawn pan fyddai angen fod gryfaf yn erbyn yr 'hen elynion', Porthmadog, ac ar Nadolig 1950 yr oedd Cyril Cole a Shepherd yn absennol ac fe alwyd am Robert Evan Jones ac Ernest Williams, ac wrth gwrs, Porthmadog a orfu, 3-0.

Byddai gemau Nadolig yn erbyn Porthmadog yn draddodiadol gynhyrfus ac yr oedd hi bron yn arferol i'r gemau fod yn hwyr yn cychwyn,  Cofiaf un achlysur pan oedd y dyrfa yn difyrru eu hunain drwy ganu dan arweiniad y tenor mwyn, Edgar Williams.  Tenor adnabyddus arall a fynychai y seiadau hynny ar y Traeth oedd Arthur Williams, Talsarnau, ac nid wyf yn siwr a ymgymrodd ef â'r arwain ar un achlysur pan oedd Stiniog yn hwyr yn cyrraedd.

Ronnie Jones, bachgen lleol a sgoriodd ganfed gôl y Blaenau yn 1950-51 mewn gêm yn ebyn Caernarfon yn Ebrill 1951.  Cyfarfu Blaenau a Phort wyth gwaith yn ystod 1950-51 gyda'r Blaenau yn ennill deirgwaith, Porthmadog ddwywaith, a thair yn gyfartal.  Roedd canlyniad felly yn amheuthun i'r Blaenau yn erbyn y Port ond fe gawn sylwi ar yr ystadegau yn nes ymlaen.

Ym 1950-51 cyfarfu'r timau mewn tair cystadleuaeth cwpan.  Er sgorio 79 mewn gemau Cynghrair Glannau y Gogledd ni allodd Stiniog ddringo yn uwch na'r bumed safle erbyn diwedd y tymor.  Yn erbyn Pwllheli y gwnaethant waelaf, ac yr oedd y Rhyl yn fwgan iddynt hefyd.

Mae'n werth nodi y clybiau oedd yn y Gynghrair ym 1950-51: Bangor, Bethesda, Caernarfon, Conwy, Bae Colwyn, Fflint, Caergybi, Cyffordd Llandudno, Llanrwst, Llandudno, Penmaenmawr, Porthmadog, Pwllheli, Rhyl, Treffynnon, Stiniog.

-------------------

Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar ddolen 'Hanes y bêldroed yn y Blaenau', isod neu yn y Cwmwl geiriau ar y dde.

 

Coch yr aeron ar y celyn

Erthygl gan un o'n golygyddion ni, Tecwyn Vaughan Jones, ar un o arferion hynafol y Nadolig, sef dod a phlanhigion bytholwyrdd i'r tŷ yn ystod y gaeaf.

Celyn. Llun PW

 Ystyriai ein hynafiaid fod rhywbeth arbennig yn perthyn i blanhigion oeddynt nid yn unig yn cadw’u dail dros y gaeaf ond hefyd yn dwyn ffrwyth, pan fo byd natur yn gyffredinol wedi hen fynd i gysgu.

Fe’u hystyrid fel symbolau o fywyd tragwyddol a dethlir eu hynodrwydd trwy ddyfeisio pob math o ddefodau i geisio ffrwyno arbenigrwydd y planhigion er mwyn budd bywyd pob dydd. Maent yn symbol o lwc a hapusrwydd ac yn sicr credid fod eu presenoldeb yn bendithio’r tŷ. 

Gyda dyfodiad Cristnogaeth condemniodd yr Eglwys gynnar y fath ofergoeledd a phaganiaeth … ond roedd hen ddefodau wedi eu gwreiddio’n ddwfn ac yn y diwedd bu raid i’r Eglwys dderbyn eu presenoldeb ond iddynt gael rhoi ystyr Cristnogol i’r defodau cysylltiedig.

Ystyrid hi’n weithred anlwcus iawn i ddod a’r planhigion hyn i’r tŷ cyn noswyl Nadolig … ddaw dim da i’r tŷ na’r teulu pe gwneid hyn.  Yn draddodiadol roedd yr Ŵyl Nadolig neu’r Gwyliau fel y’i gelwid yn parhau am ddeuddeng niwrnod a rhaid, yn ddefodol felly, ddifa’r bythwyrdd ar 6ed o Ionawr  yn ddi-ffael neu unwaith eto ddod ac anlwc ar y tŷ. 

Sut i’w difa? … yn ôl rhai dylid eu gadael i wywo a phydru tu allan i’r tŷ ac eraill rhaid oedd eu llosgi a chadw’r lludw dros y flwyddyn i ddod. Faint sy’n arfer yr hen ddefod yma erbyn heddiw a faint sy’n temtio ffawd trwy addurno yn rhy gynnar a thynnu’r addurn i lawr cyn y 6ed ?