Dydd Mawrth Crempog a’r Ynyd

Eleni, 2025, dathlwyd yr Ynyd rhwng 2 Mawrth a Mawrth 4ydd, a dydd Mawrth Crempog (neu Ddydd Mawrth Ynyd fel y’i gelwir yn ogystal) yn syrthio ar Fawrth 4ydd. Dydd Mawrth Crempog yw'r diwrnod o flaen Dydd Mercher y Lludw yn y calendr Cristnogol. 

Daw'r gair Cymraeg 'Ynyd' o'r gair Lladin initium ('cychwyn'), cyfeiriad at agosáu'r Grawys. Fe'i gelwir yn Mardi Gras mewn llawer o wledydd Catholig, sef "Dydd Mawrth Tew", gan ei bod yn arfer bwyta bob math o fwydydd bras a danteithion cyn dechrau ar y carnifal lliwgar blynyddol. Wedi’r elwch y deuai’r tawelwch gyda gwasanaethau eglwysig dwys Dydd Mercher y Lludw pan dynnir croes ludw ar dalcen y ffyddloniaid gan yr offeiriad fel arwydd o edifeirwch. Arfer cyffredin yn nefodau’r Iddewon gynt. 

Yr oedd yr Eglwys yn y Canol Oesau yn cadw ympryd deugain niwrnod cyn y Pasg, sef Y Grawys, i goffáu ympryd a themtiad Crist yn y Diffaethwch. Roedd y Grawys yn cael ei gymryd o ddifrif calon ac yn ôl gofynion yr Eglwys roedd yn rhaid i’r ffyddloniaid ymwadu rhag bwyd maethlon er mwyn canolbwyntio ar baratoi eu meddyliau: 'ymadroddion eu genau a myfyrdod eu calonnau', yn ogystal â'u cyrff, 'y temlau sanctaidd', ar gyfer defodau dwys Y Groglith. Ni chynhwysid y Suliau cyn y Pasg yn yr ympryd ac felly dechreuai’r ymprydio ar ddydd Mercher - Dydd Mercher Lludw.

Felly, cyfnod yw’r Ynyd i fwyta gweddillion bwyd a waherddid yn ystod Y Grawys a hefyd dathlu... cael parti mawr cyn y dyddiau blin. Pwy sydd heb glywed am ddathliadau lliwgar y Mardi Gras yn Sydney, Rio neu New Orleans? Mae’r ‘gras’ neu saim yn dal yn rhan o’n dathliadau ni yng Nghymru er bod y lard yn gyndyn o ymddangos yn ein dyddiau iach ni! Ac mae’r dyddiad hwn yn dal i weld pobl Stiniog yn estyn am eu padelli ffrio i wneud crempog.

Yn draddodiadol, gwaherddid wyau, lard neu saim, menyn, llefrith ac wrth gwrs cigoedd yn ystod Y Grawys. Nid fel heddiw pan fo’r Grawys yn gyfle i beidio bwyta siocled am 40 niwrnod hwyrach! Gwamalu yw hyn debyg… ond mae’r oes, ac yn sicr crefydd, wedi newid wrth gwrs!

Rhoddid cig weithiau yn y grempog yn y gorffennol. Yng ngogledd Lloegr gelwid dydd Llun yr Ynyd yn Collop Monday - y dydd olaf i fwyta cig cyn Y Grawys.

Roedd hwn yn hen draddodiad wrth gwrs, ond pylu wnaeth y diddordeb yn ystod y ganrif ddiwethaf. Sonnir fel y byddai trigolion y wyrcws yn cael eu troi allan ar ddydd Calan a dydd Mawrth Crempog i fynd i hel - fel rheol, yn ôl y dystiolaeth, cawsant lond eu boliau... ac mae crempog yn llenwi boliau gwag neu'n gwneud i rywun deimlo’n llawn beth bynnag. Roedd boliau llawn yn arbed arian i reolwr yr wyrcws yn ogystal! 

Ceir cyfeiriadau at wneud crempog:

Dydd Mawrth Ynyd
Crempog bob munud

Ceir sawl cyfeiriad yng ngogledd Cymru at blant yn ‘blawta a blonega’, sef hel blawd a saim er mwyn gwneud crempog. Mae rhai o’r rhigymau sy’n gysylltiedig â hel crempog - y rhai fyddai plant yn eu llafarganu ar y rhiniog unwaith y byddant wedi cael y perchennog i ateb y drws - yn dal yn gyfarwydd megis hon:

Wraig y tŷ a’r teulu da
A welwch chi’n dda roi crempog?
A lwmp o fenyn melyn mawr
Fel ’raiff i lawr yn llithrig;
Os ydych chwi yn wraig led fwyn,
Rhowch arni lwyn o driog.
Os ydych chwi yn wraig led frwnt
Rhowch arni lwmp o fenyn;
Mae rhan i’r gath, a chlwt i’r ci bach
A’r badell yn grimpin grempog!

Llafarganwyd y rhigwm hwn i mi gan wraig o’r Manod a fagwyd yn ardal Aberdaron ar ddiwedd y 19eg ganrif a byddai yn mynd o gwmpas yn canu hon ar ddydd Mawrth crempog yn yr ardal honno.

Dyma rigwm a boblogwyd gan Gymru’r Plant, rhigwm a gasglwyd o’r traddodiad llafar ond a olygwyd ar gyfer ei chyhoeddi. Daeth y rhigwm yn enwog, ac felly’r gampwraig grempog Modryb Elin Enog, a oedd yn enw cyfarwydd ar aelwydydd Cymru yn y gorffennol:

Modryb Elin Enog
Os gwelwch chi'n dda gai’i grempog?
Cewch chithau de a siwgr brown
A phwdin lond eich ffedog
Modryb Elin Enog
Mae ’ngheg i'n grimp am grempog
Mae Mam rhy dlawd i brynu blawd
A Siân rhy ddiog i nôl y triog
A ’nhad  rhy wael i weithio
Os gwelwch chi'n dda ga’i grempog?

Fel y dirywiodd yr arfer cedwid y rhigymau ar dudalennau cylchgronau megis Cymru’r Plant ond dim sôn am sut y defnyddid hwy yn wreiddiol. Newidiwyd beth arnynt i’w gwneud yn fwy deniadol. Cofnodwyd y rhigwm hwn a gasglwyd yn Stiniog tua 1890:

Os gwelwch chi’n dda gai’i grempog,
Os nad oes menyn yn y tŷ
Gai’i lwyad fawr o driog.
Mae mam rhy dlawd i brynu blawd
A ’nhad rhy ddiog i weithio.

Soniodd Lewis Morris (yn y 18fed ganrif) am blant sir Fôn yn cyrraedd adref yn hwyr yn y bore – ni ddylid hel crempog, na hel Calennig ar ôl hanner dydd wrth gwrs – a’u hwynebau’n drwch o saim a thriog o’u safnau hyd eu clustiau!

Heddiw mae gwneud crempog yn dal yn draddodiad ac wele, yn y siopau lleol, - heb enwi'r un - ceir bargian, dau baced o gymysgfa i wneud crempog am bris un. Pwy fasa’n meddwl am wneud crempog allan o baced a dim ond angen ychwanegu dŵr neu lefrith? Tyda ni wedi mynd yn ddiog! Mae’r amser wedi newid ond mae’r grempog yr un mor flasus. Y gamp fwyaf wrth gwrs yw fflipio’r grempog... ei thaflu o’r badell i’r awyr a’i chael i droi a glanio’n ôl yn ddiogel yn y badell a’i phen i lawr. Mae pob plentyn a phob plentyn hŷn wrth eu boddau efo’r gamp hon! Beth am gael cystadleuaeth fflipio crempog… mae’r rhain yn boblogaidd bellach ac yn ddull i godi arian at elusen neu jyst fel dipyn o hwyl!

Yr un mor draddodiadol yw ryseitiau crempog. Gelwir y grempog Gymreig draddodiadol heddiw yn ‘crepe’ (yn y siopau a’r bwytai o leiaf) - term sy’n gwahaniaethu’r grempog Gymreig oddi wrth y crempogau bach tewion hynny sydd mor boblogaidd yn America ac yma a elwid yn Scotch pancakes.

Dyma un rysáit draddodiadol a gesglais gan wraig o Danygrisiau rhyw ddeugain mlynedd yn ôl:

RYSÁIT CREMPOG HEN FFASIWN GYMREIG
Mae angen:
4 owns o flawd plaen
Pinsiad o halen
1 ŵy
Hanner peint o lefrith
Lard ar gyfer ffrio (os meiddiwch!)

Offer:
Padell ffrio fach
Chwisg
Plât

1.Rhidyllwch y blawd a'r halen i mewn i fowlen.
2. Curwch yr ŵy a'r llefrith.
3. Yn raddol, ychwanegwch yr ŵy a'r llaeth at y blawd. Curwch yn dda.
4. Cymysgwch nes y bydd gennych gytew (batter) llyfn. Defnyddiwch y chwisg i wneud hyn.
5. Toddwch ychydig o lard (neu olew erbyn hyn) mewn padell ffrio. Gofalwch nad oes gormod o saim.
6. Tolltwch ychydig o'r cytew i'r badell gan wneud yn siŵr fod y cytew yn gorchuddio gwaelod y badell. Coginiwch am 1-2 munud nes i'r grempog setio. (Gellir ychwanegu cwrens wrth goginio'r ochr gyntaf.) Defnyddiwch gyllell balet i ryddhau'r ochrau. Trowch y grempog drosodd, trwy ei fflipio i’r awyr os medrwch!
7. Coginiwch eto am 1-2 munud. Trowch y crempogau ar blât cynnes ac ychwanegwch sudd lemwn a siwgr yn ôl y gofyn.
Tecwyn Vaughan Jones
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025

Briwsion: Blas y Môr

Ychydig o hyn, llall, ac arall am hen arferion prynu a gwerthu Bro Stiniog, o nodiadau’r diweddar Emrys Evans.  

Blas y tir gawsom ni yn rhifyn Gorffennaf-Awst.

Er nad ydi Stiniog -wrth reswm- ar yr arfordir, roedd cynnyrch y môr serch hynny yn medru bod yn bwysig iawn yng nghynhaliaeth y boblogaeth ar ambell dymor. Pytiau am gynnyrch y môr sydd i ail hanner y gyfres fer yma felly.

Siopau a chludo

Ar ddechrau’r ugeinfed ganrif ‘roedd degau o siopau rhwng tre’r Blaenau a phentre Llan Ffestiniog, i gyfarfod a gofynion y boblogaeth mewn bwyd a nwyddau eraill, ac ambell i unigolyn wedi gweld bwlch mewn marchnad a gwneud ceiniog neu ddwy o elw – ond rhaid i’r hyn oedd ganddynt fod yn hawdd i’w gludo i ddrws y tŷ.

Cocos
Hyd at ddiwedd dauddegau’r ganrif ddiwethaf byddai casglwyr cocos Penrhyndeudraeth yn dod i fyny i Stiniog yn eithaf cyson i werthu cocos.  Unwaith eto, trol a mul ddefnyddid i’w cludo, a byddent yn gwerthu’n dda.  Y mesur ar gyfer eu gwerth fyddai hen botyn deubwys marmalêd, a’i lond i’r ymyl: tua tair ceiniog. Erbyn hyn mae unrhyw sôn  am “Gocos Penrhyn” wedi darfod mwy neu lai yn llwyr, a’r enw (dirmygus braidd) “Cockle town” a roddid ar y lle hefyd wedi peidio a chael ei ddefnyddio, a mynd yn anghof.

Tywod
‘Roedd cael carped neu ddarnau o fatiau wedi ei taenu yma ac acw ar lawr y tŷ yn rhywbeth diethr iawn hyd at dauddegau’r ganrif diwethaf.  Crawiau o lechen oedd ar y lloriau’n aml, gydag ambell i dŷ â theils ar y llawr, ac eraill â llawr pridd.  Yng nghof Taid Manod (John H. Evans) byddai hynny oddeutu pymtheg mlynedd olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg a blynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif.  Deuai gwraig o Benrhyndeudraeth, yn arwain trol a mul yn llawn tywod i fyny i ‘Stiniog i werthu tywod o dŷ i dŷ.  Gwerthai’r tywod am ddimai y bwcedaid, ac arferai’r gwragedd ei daenu dros loriau eu tai.      

Pennog
Ar un adeg bu ‘Penwaig Nefyn’ yn enw, neu’n ymadrodd cyffredin ac enwog iawn.  Byddai heidiau ohonynt i’w cael oddi ar yr arfordir, a dal mawr arnynt.  Cymaint, yn ôl hanes, fel eu bod yn cael eu defnyddio fel gwrtaith i’r tir ar adeg or or-lawndra. Pan fyddai helfeydd da i’w cael byddai troliau’n llawn penwaig yn dod cyn belled â Stiniog i’w gwerthu o dŷ i dŷ, ac o siop i siop.  Yn y siopau gwneid llond dysgl bridd fawr o ‘bennog picl’ ohonynt.  Rhoddid y bowlen ar gownter y siop.  Deuai rhai yno i’w prynu efo plât dyfn neu ddysgl, er mwyn cael llwyaid neu ddwy o’r ‘grefi’ oedd efo’r pennog.  ‘Roedd hyn yn bryd bwyd digon di-drafferth, a blasus iawn.  Codid dwy geiniog neu ddwy a dimai am bob un.  Aeth sawl blwyddyn heibio bellach ers pan y clywyd gweiddi ar hyd y stryd “Penwaig Nefyn –ffresh o’r môr!”  (Tydi’r heidiau pennog ddim i’w cael oddi ar Nefyn erbyn hyn, a dywedir mai’r rheswm am hynny yw oherwydd fod pobl yn nyddiau llawnder mawr wedi eu defnyddio yn wrtaith, a bod hynny wedi digio Duw.)  

Lledod
Byddai lledod yn arfer cael eu dal yn afon Dwyryd efo tryfer.  ‘Roedd nifer wrthi ar ochrau Penrhyndeudraeth a Thalsarnau o’r aber.  Pan y ceid helfa dda yna gwelid rhai o’r gwragedd neu aelodau o’u teuluoedd yn Ffestiniog yn eu cynnig ar werth.   Yn Nhalsarnau ceid hanner dwsin neu fwy yn cyd-weithio, ac yn ei lyfr “Clicio’r Camera” mae gan Ted Breeze Jones ddisgrifiad o’u dull.

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022  

(heb y llun, gan PaulW)

 

BRIWSION: Blas y Tir

Ychydig o hyn, llall, ac arall am hen arferion prynu a gwerthu Bro Stiniog, o nodiadau’r diweddar Emrys Evans. Diolch i’r teulu am ganiatâd i’w cyhoeddi. Bu’r Sioni Winwns yn y newyddion yn ddiweddar, gan fod eu cyfnod yn gwerthu eu cynnyrch yng Nghymru wedi dod i ben, diolch mae’n debyg i fiwrocratiaeth Brecsit aballu. Roedd y Sionis ‘lleol’ yn un o’r meysydd yr oedd Emrys wedi sgwennu amdanyn nhw, ymysg ei gofnodion am yr ardal.

Nionod o Lydaw
Yn yr hydref deuai dynion o bob oed trosodd o Lydaw i werthu nionod, a deuent o ddrws i ddrws i gynnig cadweini i wraig y tŷ. Golygfa ddigon cyffredin oedd gweld y ‘dyn nionod’, ei iau dros ei ysgwydd a chwech neu wyth cadwyn yn hongian ar ei dau ben yn curo’r drysau.  Wrth ymyl, yn pwyso ar wal byddai ei feic, a rhagor o gadweini arno.  Swllt a dimai fyddai pris cadwan o nionod yn y dau-ddegau a’r tri-degau.  Fel arfer yr un rhai fyddai’n dod bob blwyddyn.  A’r un dyn fyddai’n dod i’r Manod am sawl blwyddyn.  Llydaweg neu Ffrangeg fyddai eu hiaith, a gwnai rhai ymdrech i gael rhywfaint o grap ar y Gymraeg. Cynigiai un oedd yn dod o gwmpas y Manod yn y dyddiau cynnar ei nionod gyda’r cwestiwn: “Nionod, Mari Bach?”   ‘Roedd pob merch yn ‘Mari Bach’ ganddo, ac aeth pobl i’w alw yntau yn ‘Nionod Mari bach’.   Yr unig gyfnodau pryd y collwyd cael nionod Llydaw oedd blynyddoedd y ddau Ryfel Byd – 1914-1918 a 1939-1945, gan na allent hwylio drosodd i Gymru     

 

Tatws Morfa Bychan
‘Roedd blas arbennig ar rhain, a byddai disgwyl eiddgar am weld ceffyl a throl tyddynwr neu ddau arferai ddod i fyny i’r ardal yn flynyddol, a buan iawn y byddai’r newydd yn mynd o dŷ i dŷ i gyhoeddi eu bod wedi cyrraedd. Gan fod Morfa Bychan ar wastad y môr ‘roedd pethau’n aeddfedu’n gynharach nag yn ardal Ffestiniog.  Wedi bod yn bwyta hen datws drwy’r gaeaf, amheuthyn iawn oedd cael tatws newydd yn y gwanwyn.  Ond hefyd, ‘roedd blas cwbl arbennig iddynt.  Y rheswm am hyn, medd rhai, oedd am eu bod yn cael ei tyfu mewn pridd tywodlyd a gwymon y môr wedi ei roi yn y rhychau yn wrtaith. Ond ‘roedd ansawdd arbennig i’r dysen hefyd – ‘roedd lliw cochaidd ar ei chroen, ac yn dysen sych a blawdiog. Oherwydd hyn gelwid hwy yn “Tatws Cochion Bach Morfa Bychan”.

Llefrith
Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd byddai gwas ffarm Can Coed Isa yn dod i fyny o Faentwrog i Ffestiniog mewn trol a cheffyl i werthu llefrith. Byddai’r llefrith mewn dwy ‘sten lefrith enfawr ym mhen blaen y drol, ac yn cael ei fesur mewn peintiau a chwartiau. ‘Roedd hwn yn lefrith oedd wedi ei odro y bore hwnnw. ‘Roedd y gwas yn arddwr hefyd, ac yn eu tymor deuai a llysiau a ffrwythau yn y drol i’w gwerthu.  A chan fod tir Maentwrog yn fwy ffrwythlon, a phethau’n aeddfedu’n gynt nag yn ‘Stiniog, ‘roedd galw mawr am y llysiau hyn. 

Er fod ambell i rai lleol yn gwneud eu bywoliaeth drwy werthu llefrith o dŷ i dŷ, ac ambell i ffarm hefyd â rownd lefrith ganddi, ‘roedd gwas Can Coed Isa wedi gwneud ei le yng nghanol y cyfan a chyda’i siar o gwsmeriaid ffyddlon.  Yn yr hydref, pan fyddai’n adeg chwarae concyrs, byddem ni fel hogia yn closio at was Can Coed.  Gwyddem fod coeden gastanwydden neu ddwy ar y ffarm a bydden yn gofyn iddo ddod a rhai i ni.  Gwnai hynny, hefyd, chwarae teg iddo.

Llaeth Enwyn
Dydd Sadwrn -y bore yn amlach na dim- y deuai ffarmwr Pen y Bont, Gellilydan, gyda’i drol a cheffyl i werthu llaeth enwyn o gwmpas y tai.  Bu’n dod yn wythnosol felly yn ystod dauddegau a thridegau y ganrif ddiwethaf, ac eithrio ambell i fwlch pan fyddai’r gwartheg ddim yn llaetha’n ddigon da.  ‘Roedd ei laeth enwyn yn arbennig o dda a blasus – “yn fwyd ac yn ddiod” fel y dywedid.  Dyna fyddai ein ‘gwin’ ni gyda chinio dydd Sul. Gwneid ‘shot’ ohono hefyd ar gyfer te o’r chwarel ar dywydd poeth. 

Cig
Oherwydd cyflwr amaethyddiaeth mae llawer o ffermwyr wedi arall gyfeirio, ond nid rhywbeth newydd ydy hyn.  Byddai ambell i ffarmwr yn gwneud hynny ganrif a mwy yn ôl.  Arferai tenant Fferm Truan yng Nghwm Tryweryn droi’n gigydd ar ddyddiau Gwener a Sadwrn – Gwener i ladd a pharatoi y cig, a’r Sadwrn i ddod i dre’r Blaenau i’w werthu.  Bu’n gwneud hyn yn rheolaidd am lawer blwyddyn. Gan mai byw ar eu hadnoddau eu hunain fyddai ffermydd yn gyffredinol, ‘roedd ffermwyr wedi arfer lladd anifeiliaid i’w defnydd eu hunain.  Un cam ymhellach oedd ei gynnig ar werth i’r cyhoedd, a gwneud elw o hynny.   Golygfa gyffredin ar y Sadwrn oedd car a cheffyl y cigydd/ffermwr o flaen tŷ ni, ac yn galw mewn tai eraill o gwmpas.  Gan fod perthynas rhwng teulu Truan a’n teulu ni– ‘roedd gwraig Truan yn chwaer i nain (Hannah) , mam fy mam.      
(Y tro nesa: Blas y Môr)

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2022  

(heb y llun, gan PaulW)

Ail hanner: BLAS Y MÔR
 

Gorwelion Bro

Cynllun ‘Skyline’ Bro Ffestiniog
Nid oedd archfarchnadoedd yn bodoli pan oedd ein neiniau a’n teidiau ni yn blant. ‘Roedd gan bob tref ambell i siop fach arbenigol yn gwerthu eitemau wedi’u mewnforio a mwy yn gwerthu cynnyrch mwy lleol. ‘Roedd gan bron bob cartref eu gardd gefn i dyfu ffrwythau a llysiau.

Roeddynt yn gwneud eu jam a’u cyffeithiau eu hunain. ‘Roedd rhai hyd yn oed yn bragu cwrw neu win. Ac yn helpu ei gilydd pan oedd yn amser cynaeafu a rhannu llwyddiannau a methiannau ei gilydd. Ychydig iawn o gemegau oedd yn y bwyd bryd hynny, a thechnegau amaethyddol diwydiannol ddim ond yn syniadau gan rai.

I dorri stori hir yn fyr - ‘roedd ein systemau bwyd yn fwy iach, yn fwy blasus ac yn fwy cadarn. ‘Roedd mwy o fioamrywiaeth, a llai o broblemau iechyd meddwl neu alergeddau bwyd.

Dyma genhadaeth prosiect Skyline ym Mro Ffestiniog: 

i ddod â’r bwyd, y tanwydd a’r wybodaeth yn ôl i’r cymunedau ble ‘roeddynt yn ffynnu. Gyda’n gilydd, rydym yn datblygu gardd fasnachol weithredol ac effeithlon, menter goed tân fforddiadwy a chynaliadwy, yn ogystal â chanolfan sgiliau traddodiadol er mwyn dysgu’r hen ffyrdd i’r cenedlaethau newydd.

(Llun gan BroCast Ffestiniog)

   Mae banc coed Coed Call wedi ei sefydlu i geisio mynd i’r afael â thlodi tanwydd yn yr ardal. Rydym yn ddiolchgar iawn i gwmni J.W. Greaves, Llechwedd, am fenthyca darn o dir ger Pant yr Afon i ni, tra mae Cyngor Gwynedd a Pharc Cenedlaethol Eryri yn rhoi tunelli o goed sydd wedi eu torri ar dir cyhoeddus i ni. Byddwn yn prosesu’r rhain gyda chymorth gwirfoddolwyr ac yn eu sychu mewn siediau wedi’u hadeiladu’n bwrpasol ar eu cyfer. 

   Bydd y mwyafrif o’r coed yma yn cael eu rhoi allan am ddim i’r rhai sy’n dioddef tlodi tanwydd, a’r gweddill yn cael eu gwerthu i helpu eraill dalu biliau nwy, olew neu drydan.

   Mae ein cynlluniau i’r dyfodol yn cynnwys caffael a rheoli darn o goedwig gan Gyfoeth Naturiol Cymru er mwyn gwneud ein banc coed yn gynaliadwy yn yr hir dymor.

 Rydym yn croesawu rhoddion o goed tân, ac mae gennym staff sydd wedi’i hyfforddi i dorri a symud coed sydd wedi disgyn. Cysylltwch gyda ni am fwy o fanylion.

Ail ran prosiect Skyline Bro Ffestiniog yw’r Ganolfan Sgiliau Traddodiadol, ger llwybrau beicio Antur Stiniog. Mae 25 tunnell o Ffynidwydden Douglas o Lyn Efyrnwy wedi ei brynu, a byddwn yn eu torri i adeiladu ‘cwt crwn’ wythonglog gyda tho tywyrch i'w ddefnyddio i ddysgu sgiliau traddodiadol fel gwaith coed irlas, cerfio, gwneud basgedi a llawer mwy. Ein bwriad yw gwerthu’r profiadau hyn i ymwelwyr er mwyn ariannu cyrsiau am ddim i bobl leol.

Mae’n debyg mai’r trydydd prosiect yw’r mwyaf uchelgeisiol. Rydym yn bwriadu creu rhwydwaith o brosiectau garddio fyddai’n cynhyrchu digon o ffrwythau a llysiau i fwydo’r dref. Tra’i fod yn nod uchelgeisiol iawn, drwy gefnogaeth prosiect Skyline, rydym yn credu ei fod yn nod hollol realistig, ac erbyn 2032, rydym am i Fro Ffestiniog fod yn hunangynhaliol mewn cynhyrchu ffrwythau a llysiau.
Nid yn unig fydd hyn yn help i daclo tlodi bwyd a gordewdra, ond hefyd yn gyfle ychwanegol i roi profiadau garddio i bobl a phlant y dref - rhywbeth sydd â buddion enfawr i iechyd meddwl. Byddwn yn adeiladu sied ar ein safle yn y Manod, gyda thân coed cynnes i bobl gael eistedd o’i amgylch neu i blannu hadau neu i brosesu’r cynhaeaf.

Wedi ei ariannu gan Lywodraeth Cymru, ac mewn partneriaeth â’r Dref Werdd, byddwn yn datblygu'r gwaith mewn tri safle o amgylch Blaenau Ffestiniog dros yr haf.

Bydd cymorth gwirfoddolwyr yn hanfodol ar gyfer y prosiectau, ac fe fyddant yn cael eu gwobrwyo gyda barbeciws penigamp a phaneidiau diddiwedd, heb sôn am y wybodaeth galonogol eu bod yn cyfrannu tuag at rywbeth mor gadarnhaol yn eu cymuned.

Os hoffech chi gael clywed mwy neu wirfoddoli, ewch i www.drefwerdd.cymru neu ffoniwch 01766 830082.

Wil Gritten
- - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2022

Stolpia -Tri chan mlynedd yn ôl

(MWY NEU LAI!)
Pennod o gyfres Steffan ab Owain

Tybed a ydych wedi meddwl am funud faint o newid sydd wedi bod ar ein byd, ein gwlad a’n hardal ers tri chan mlynedd yn ôl ... mwy neu lai.  Wel, beth am inni deithio’n ôl i’r gorffennol am ysbaid er mwyn gweld sut le a beth a oedd yma y pryd hynny.  Yn gyntaf, ac union* dri chan mlynedd yn ôl roedd rhyfel yn rhyngnu ymlaen yn Sbaen.  Gallwch fentro fod rhyfel yn rhywle, oni allwch?  Yn 1703, cafodd y bobl gyffredin newyddion da pan ddilewyd y dreth a fyddai am gofnodi eu henwau yn y cofrestri plwyf.  Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach dyfeisiwyd peiriant ager i bwmpio dŵr gan Thomas Newcomen.  Yn 1706 daeth y newyddiadur hwyrol cyntaf allan yn Llundain, sef ‘The Evening Post’.  Yn y flwyddyn 1708 cododd gwrthryfel Jacobiaidd yn yr Alban ac yn 1709 asiwyd y Ddeddf Hawlfraint gyntaf drwy’r senedd .... Gwaetha’r modd!!

Oddeutu dechrau’r ddeunawfed ganrif dim ond rhyw 80,000 o dai oedd yng Nghymru, ac amcangyfrifir fod tua 400,000 o boblogaeth yma.  Wel, am braf, ynte?  Digon araf deg oedd bywyd pob dydd yn yr amseroedd hyn ... dim tensiynau ... dim ‘stress’ ... wel, yn sicr, dim cymaint ag y sydd heddiw.  Wrecsam oedd tref fwyaf Cymru ac Aberhonddu oedd yr un gyfoethocaf yn ôl y son.

Hyd at ddechrau’r cyfnod hwn, tir agored oedd bron ymhob man yng Nghymru – roedd yr hawl i dramwyo – ‘right to roam’ – yn bodoli yr adeg honno, bid sicr, a gallai anifail, pe bae eisiau a neb yn ei wylio, gerdded o ben mynydd uchel i lawr i lan y môr heb fawr o drafferth gan mai ychydig iawn o gloddiau a oedd wedi eu codi yma pryd hynny.

A throi ein golygon yn nes adref rwan.  Poblogaeth plwyf Ffestiniog oddeutu tri chanmlynedd yn ôl oedd tua 460, ac yn y flwyddyn 1700 ganwyd deuddeg (12) o blant yma a bu farw deuddeg o bobl.  Ni phriododd neb yn ein plwyf yn ystod y flwyddyn 1704 na’r blynyddoedd 1709 a 1710 chwaith.  Cofier, nid oedd siop o fath yma tan agorwyd siop ‘Meirion House’ tua 1726.  Efallai mai i Siop Penmorfa yr ai ambell un cyn hyn, a thaith beryglus oedd honno hyd yn oed ar yr adegau gorau.  Prif gynhaliaeth y trigolion oedd cig eu da byw ac ychydig o geirch, ac mewn degawdau diweddarach ceid ychydig o haidd a thatws, efallai.

Erbyn y flwyddyn 1780 ceid tua 54 o ffermydd a thyddynnod yn ein plwyf ac un neu ddau o fythynnod, megis Bwth y Cleiriach a’r Ysgol Newydd, efallai.  Talai lle fel Plas Dolymoch rent neu dreth o tua £30 y flwyddyn, Bron y Manod £9 a Llwyn y Gell £3.  Cofier, nid oedd pawb yn dlawd, ac os edrychwn ar rai o ewyllysiau pobl y plwyf gwelwn nad oeddyn ar glemio, fel y dywedir.  Er enhraifft, yn 1729 gadawodd Robert Cadwaladr, Cwm Bywydd gymaint o £40 yn ei ewyllys i’w ferch Catherine, £15 i’w ferch Elen a £5 i’w ferch Margaret, a’r gweddill i’w wraig, a chredwch chi fi roedd hyn yn dipyn o arian yn y 18fed ganrif.  Wel, dyna ni wedi cael cipolwg bach sydyn ar fywyd tri chan mlynedd yn ôl.

Tybed faint ohonoch chi a fyddai’n fodlon newid lle efo pobl yr oes honno?

------------
*Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2002.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde
(Os yn darllen ar ffôn, rhaid dewis 'web view'.)

[LLUN- Lleucu]

Stolpia -Bwyd Chwarel

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Bwyta yn y chwarel gynt
Nid oes dwywaith amdani hi bod bwyd a diod chwarelwyr yr oes bresennol yn dra gwahanol i’r hyn a geid yn nyddiau cynnar y diwydiant llechi. O beth ddeallaf, y mae gan rai o chwareli’r oes hon gaban neu ffreutur glân a chysurus gyda chegin fodern a dewis da o fwyd ffres a maethlon ar gyfer y gweithlu. Wrth gwrs, roedd pethau yn dra gwahanol yn oes ein teidiau a’n hendeidiau, onid oeddynt?

Yn ôl hanes cynnar chwarel y Manod cwynodd William Pritchard ym mis Hydref 1804 nad oedd gan y gweithwyr unman i ymochel tywydd garw’r gaeaf nac unlle gyda tho arno i fwyta eu bwyd. Druan ohonynt, ddywedaf i, a phwy a fuasai’n eu beio am wrthod gweithio dan ffasiwn amodau ar lecyn sydd dros 1600 troedfedd uwchlaw arwynebedd y môr. Yn dilyn, ceir agweddau eraill o fywyd ein hen chwarelwyr.

Y fasged fwyd
A ydych wedi meddwl sut y byddai’r hen chwarelwyr yn cario eu bwyd i’w gwaith cyn dyddiau’r tun bwyd neu’r bocs bwyd, fel y tueddir i’w alw heddiw. Ar un adeg, edrycha’n debyg iawn fod rhai o’r chwarelwyr yn cludo eu bwyd i’r gloddfa mewn basged. Dyma hanesyn ‘digrif-ddwys’ am y pwnc o Hunangofiant Robert Williams, Cae Engan, Llanllyfni a ymddangosodd yn Cymru O.M. Edwards am y flwyddyn 1899:

Bore Oes Chwarelwr 1813-1839 ....... ‘Ar ôl hynny, aeth fy nhad i weithio i Gloddfa’r Lôn at David Griffith, Ty Mawr. Yr unig beth hynod wyf yn gofio a gymerodd le tra yno oedd i lwmp ergyd ddisgyn ar fasged bwyd David Griffith tra roedd fy nhad ac yntau yn bwyta ganol dydd. Gweithio yr oeddynt ar ben y domen uwch ben llyn Nantlle heb yr un wal. Clywsant swn ergyd yn y chwarel ac edrychasant i fyny, a gwelsant lwmp mawr yn hofran yn yr awyr uwch eu pennau. Codasant i fyny ar y foment, a chiliasant o’r ffordd gorau y gallent, a disgynnodd yntau ar y fasged bwyd oedd ar y pentwr llechau oedd fy nhad wedi eu hollti i David Griffith i’w naddu. Gan hynny roedd rhwng y ddau yn y fan yr oeddynt yn gweithio. Malodd y fasged a’r bwyd yn chwilfriw, ynghyd a’r pentwr llechau. Cefais i ddarnau o’r gwyneb a’r gwaelod o’r fasged i wneud trol bach.’

Wel, mae’n rhaid fod rhagluniaeth fawr y nef yn gwenu ar y ddau y diwrnod hwnnw, onid oedd?

Y Piser bach
Ceir ambell gyfeiriad hefyd mewn hen atgofion am ein chwareli at ddefnyddio piser neu ‘biser bach’ i gario ymborth y chwarelwr. Daw’r enghraifft canlynol o gyfrol un a dreuliodd rhan gyntaf ei yrfa yn rhybelwr bach yn Chwareli Cilgwyn a Dorothea, Dyffryn Nantlle, ond fel sawl un arall, a adawodd y chwarel a mynd i’r weinidogaeth yn ddiweddarach, sef Y Parchedig Owen G. Owen ‘Alafon’ (1847-1916).

‘Rhoddir yma yr hyn y dywed traddodiad oedd englyn cyntaf y bardd. Pan yn fachgen ieuanc yn gweithio yn Chwarel y Cilgwyn yn ôl arfer y chwarelwyr, dygai ei fwyd yn y “piser bach”. Un diwrnod anghofiodd ei lwy ac fel hyn yr ymfflamychodd:

     A oes dim llwy yn y llys, - er chwilio
          A chwalu’n ofalus;
     Gwyddoch yn dda nad gweddus
     Bodio bwyd â bawd a bys.

Y fasged a’r piser
Deuthum ar draws y cofnod nesaf ‘ma mewn ymateb i Atgofion Ned Pugh am Chwarel Braich y Cafn (Chwarel Penrhyn heddiw) a ymddangosodd yn y Drych. Cyhoeddwyd yr ymateb dan y teitl Chwarelwrs yr Hen Amser ym Maner ac Amserau Cymru, Chwefror 9, 1895. Yn yr hanesyn hwn cawn gyfeiriad diddorol at fwyd y chwarelwr a’r ddeupeth a enwir uchod, yn ogystal a hanes hen gyfaill tebol:

‘Ein bwyd ni fyddai powliad o frowas bara ceirch, am y safai llwy ynddo i frecwast, cilcen torth a lwmp o fenyn yn y fasged bren, a phiseriad o laeth tew fel grual. Pan agorem y cauad, byddai caenen o rew dros ei wyneb yn y gaeaf, er hynny, yfem ef. Ond y mae rhain yn sgrythu yn y cytiau yma. ‘Does ryfedd fod yr oes yn mynd yn wanach. Ychydig o ddynion welwch chi yn awr fel Robin y Fron. Yr oedd Robin yn ddwy lath a dwy fodfedd yn nhraed ei sana, ac yn mesur chwech a deugain o dan ei geseiliau, a’r un faint yn union yn ei dynewyn. Yr oedd yn rholyn crwn fel coeden’

Gan mai cyfeirio at chwareli Arfon y mae’r dyfyniadau uchod, mae’n rhaid imi fod yn blwyfol unwaith eto a gofyn, tybed a wyddoch chi am enghriefftiau o chwarelwyr ‘Stiniog yn cario eu bwyd mewn basged neu biser i’w gwaith? (I’w barhau)

Ymholiad
Ymholiad bach i orffen. Yn gyntaf, pwy all dweud wrthym beth yw cynnwys ‘Pwdin Stiniog’ neu’r Ffestiniog Pudding a grybwyllir mewn hen lythyr yng nghasgliad Rheilffordd Ffestiniog?
------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2005.
Dilynwch gyfres Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl geiriau ar y dde.

Llun -Paul W.

Bonjour Blaenau

Erthygl gan Sharon Jones, am fyw yn Ffrainc, a phwysigrwydd teimlo’n rhan o gymuned. 
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd yn trafod ein perthynas efo Ewrop.


Pan ddeffrais ar y 24ain o Fehefin a chlywed bod pobol Prydain wedi pleidleisio i fynd allan o’r Undeb Ewropeaidd mi wnes i grio. Yn wreiddiol o’r Blaenau,  mi wnes i symud i Ffrainc pan gafodd Rhodri, fy ngŵr, swydd yn CERN ger Genefa.

Antur dwy flynedd oedd hi i fod ond ugain mlynedd a phedair o genod yn ddiweddarach ac rydym yn dal yn byw yn Thoiry, pentref yng ngorllewin Ffrainc. Mae’r ardal fach yma o Ffrainc yn ryngwladol iawn gan ei fod yn agos i Genefa, ble mae pencadlys Ewropeaidd y Cenhedloedd Unedig, pencadlys Sefydliad Iechyd y Byd, CERN, y Groes Goch a sawl cwmni byd eang.

Un o’r pethau cyntaf wnes i ar ôl symud i Ffrainc oedd cael gwersi Ffrangeg. Yn tyfu fyny yn y Blaenau roedd gas gen i’r mewnfudwyr di-Gymraeg nad oedd yn gwneud unrhyw ymdrech i ddysgu’r iaith, nid oeddwn i am fod yn un o rheiny yn Ffrainc. Yn y flwyddyn gyntaf felly, un o fy amcanion oedd gallu cyfathrebu o ddydd i ddydd yn Ffrangeg. Erbyn hyn dwi eithaf rhugl fy Ffrangeg ond nid yw hyn yn golygu ‘mod i wedi colli fy Nghymraeg.

Cymraeg yw iaith y cartref, a’r iaith mae’r plant yn siarad rhyngddynt. Mae’r blynyddoedd o weiddi “Pa iaith yn y tŷ ferched?” wedi talu! Yn ogystal a’r Gymraeg mae’r merched yn rhugl yn Ffrangeg a Saesneg a’r ddwy hynaf yn dysgu Sbaeneg a Tseinïaidd yn yr ysgol. Yn Thoiry mae’n naturiol i gwrdd â theuluoedd ble mae sawl iaith yn cael ei siarad ar yr aelwyd, a clywyd cymysgedd eang o ieithoedd tra’n aros am y plant tu allan i’r ysgol.

Mae'n fraint i mi fod gennai erbyn hyn ffrindiau o nifer o wledydd ledled Ewrop. Trwyddyn nhw dwi’n cael golwg ar eu diwylliant a dysgu am wahanol arferion. Wyddoch chi, er enghraifft, taw traddodiad un rhan o’r Almaen yw rhoi torth o fara a phot o halen yn anrheg symyd tŷ? A’i bod yn draddodiad yn Denmarc i ddawnsio rownd y goeden Nadolig ar ôl bwyta Cinio Dolig? Ac mae’r Ffrancwyr yn ysgwyd dwylo neu roi cusan ar foch pawb pan fyddant yn cyrraedd a gadael y gwaith, gall hynny gymryd drwy’r bore os oes lot o gydweithwyr gyda chi!

Fel gallwch ddychmygu mae bwyd yn rhan bwysig o fywyd yma yn Ffrainc. Yn cantîn yr ysgol mae’r plant yn cael 4 cwrs – salad i ddechrau, prif gwrs, caws a phwdin. Ond mae digon o amser ganddynt i’w fwyta gan bod dwy awr o egwyl ganddynt i gael cinio. Dwi wedi cael y fraint o flasu danteithion o sawl gwlad yn Ewrop ac wedi cyflwyno danteithion Cymreig fel cacen gri a bara brith mam i’m ffrindiau. Mae’r “apero” (aperitif) cyn swper bron mor bwysig a’r swper ei hun. Yn wir mae ffrindiau i ni o’r Swisdir wedi cario potel o win a gwydrau i fyny i ben mynydd er mwyn cael yr apero sanctaidd yma cyn picnic! A dros y blynyddoedd mae rhai o’r arferion gwahanol hyn wedi dod yn arferion yn ein teulu bach ni hefyd.

Sharon, Fflur, Rhodri, Bethan, Rhian, ac Eiry (gydag ymddiheuriad i Eiry fod y wasg wedi gollwng ei henw o rifyn Medi)

Un peth sydd wedi bod yn bwysig iawn i mi yw dod yn rhan o’r gymuned yma yn Thoiry. Yn dod o Blaenau ble mae bywyd cymunedol mor gryf, roedd hyn yn rhywbeth yr oeddwn yn fethu yn fawr iawn ar y dechrau. Mi ddwedodd rhywun wrthyf bod y Ffrancwyr fel cneuen coco – tu allan bron yn anhreiddiadwy (h.y. anodd i ddod i adnabod), ond unwaith rydych chi drwy'r gragen galed, mae’r tu fewn yn felys a meddal. Dyna’n wir yw fy mhrofiad i.

I mi mae bod yn rhan o Ewrop yn golygu derbyn a chyd fyw. Os byw mewn gwlad arall yna mae rhaid cydnabod a derbyn y traddodiadau lleol tra’n ceisio cyfrannu i’r gymuned drwy ein cefndir gwahanol ein hunain. Mae gan bawb yr hawl i fod yn wahanol a ni ddylia’r gwahaniaeth hyn gael ei weld fel bygythiad. Yn hytrach fe ddylid ei weld fel rhywbeth sy’n medru cyfoethogi ein bywydau ein hunain.
---------------------------------------------

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Colofn y Merched -rysetiau hafaidd

Pennod flasus arall o gyfres Annwen Jones

Hufen ia iogwrt a ffrwythau

8 owns o eirin Mair neu gwsberins
8 owns o fafon neu gyrains coch
12 owns o iogwrt naturiol
4 llwy fwrdd o siwgr brown

Coginiwch yr eirin Mair mewn ychydig ddŵr am tua 15-20 munud (neu rhowch yn y meicrodon am 6 munud ar y pwer uchaf).

Gwnewch ‘puree’ o’r ffrwythau i gyd, ac yna ychwanegwch yr iogwrt. Cymysgwch eto gan roi’r siwgr i mewn i felysu. Rhowch mewn tun bas a rhewi hyd nes yn caledu o amgych yr ochrau.

Curwch yn dda eto ac yn ail rewi.

Sorbet cyrains duon

Pwys o gyrains duon
6 owns o siwgr
2 lwy de o sudd lemwn

Cogniwch y ffrwythau hefo 6 llwy fwrdd o ddŵr nes yn feddal. Rhowch drwy’r gogor.

 Rhowch y siwgr mewn hanner peint o ddŵr a berwch am 10 munud. Oerwch ac ychwanegwch y sudd lemwn.

Cymysgwch hefo’r puree cyrains duon a’i wneud i fyny i beint a chwarter efo dŵr. Gorchuddiwch, a rhewi am ¼ awr.

Curwch a’i rewi eto am yr un amser.
Yna gwnewch yn yr un modd am y trydyd tro.


Dip Siocled

2 bar siocled a thaffi meddal
4 owns o siocled plaen
5 owns o hufen dwbwl

Torrwch y siocled i gyd a’i doddi efo’r hufen tros bowlen neu sosban o ddŵr berw. Defnyddiwch yn gynnes hefo ffrwythau’r haf i’w towcio ynddo.
----------------------------------------

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Lluniau- Paul W

Y Golofn Werdd -gwenyn

TRI PHETH A FFYNNA AR DES — GWENITH, A GWENYN, A MES.

Yn ôl pob adroddiad, mae gwenyn mêl Cymru (a thramor) wedi dioddef yn arw yn y blynyddoedd diweddar. Lleuen o’r enw varroa, plaladdwyr, a llygredd sy’n bennaf gyfrifol mae’n debyg, ac mae’n sicr fod cyfres o hafau gwlyb wedi rhoi halen ar y briw i heidiau gwan hefyd.

Ni welais yr un wenynen fêl yn yr ardd acw'r llynedd, a phan sylweddolais hynny, mi wthiodd hyn gwch i’r dŵr, heb imi sylwi’n llawn ar y pryd. Dros y misoedd nesaf, cefais sgyrsiau difyr iawn efo Dafydd Yoxall a fu’n cadw gwenyn yn lleol, ac arweiniodd hyn yn y pen draw at fynd ar gwrs undydd ‘Cyflwyniad i Gadw Gwenyn’ ar safle fferm Prifysgol Bangor, yn Henfaes, Abergwyngregyn, ganol Mehefin eleni [2010]. Cefais ddiwrnod wrth fy modd yn fanno, yn dysgu am wenyn. Wyddoch chi er enghraifft mae dim ond llond llwy de o fêl bydd un wenynen yn gynhyrchu yn ystod ei bywyd? A hynny wedi golygu miloedd o filltiroedd o hedfan.

Amcangyfrifir bod traean o fwyd pobl y byd yn ddibynnol ar beillio gan bryfetach fel gwenyn.
Mae un peth yn sicr: cafwyd tywydd gwell o lawer hyd yma yn 2010, gyda nifer yn adrodd am gnydau da o fêl yn y cychod yn barod.

Ddiwedd Mehefin, cefais y pleser o gwrdd â Mr Frank Roberts, Conglywal; gŵr sydd wedi cadw gwenyn ers dros hanner canrif. Roedd yn barod iawn ei gyngor ac yn hael iawn ei amser, a chefais dreulio orig efo fo yn archwilio un o’i gychod, yma ym mro Ffestiniog. Dyna fraint oedd cael edrych i mewn i’r cwch, a hwnnw’n berwi efo gwenyn prysur, pob un a’i swyddogaeth ei hun: rhai wedi dod ‘nôl efo neithdar, eraill efo paill; rhai’n bwydo’r genhedlaeth nesaf a rhai’n amddiffyn y mynedfeydd.  
“Mae ‘na tua 30,000 o wenyn yn y cwch yma, a phob un mor bwysig â’i gilydd!” meddai.

“Dwi’n dal i gael pigiad o dro i dro” meddai wedyn, ac wrth gwrs pan mae gwenyn yn pigo, mae’n gwneud yr aberth eithaf gan farw wrth amddiffyn ei dylwyth. Tynnodd fy nghoes nad oeddynt yn hoff o’r lliw coch, a finnau wedi cyrraedd mewn crys rygbi Cymru, ond bu’n ddigon bonheddig i roi benthyg côt wen imi, a gyda’i osgo pwyllog, a pherthynas amlwg efo’i wenyn rhoddodd hyder i mi sefyll ynghanol y prysurdeb heb ofni unrhyw beryg’.  Er gwaetha’ cael eu tarfu gennym, roedd gwres yr haul, ynghyd ag ychydig o fwg, wedi rhoi’r gwenyn mewn hwyliau da iawn, diolch i’r drefn!

Roedd ganddo bymtheg o gychod ar un adeg, ond bellach cariad at y gwenyn sy’n ei ysgogi, yn hytrach na’r awydd i gynaeafu eu mêl.

Pan mae’r tywydd yn dda yn y gwanwyn, mae’r gwenyn yn medru hel mwy o stôr o fwyd, ac efo hynny daw’r gallu a’r awydd i gynyddu’r boblogaeth trwy heidio. “Dwi’n dod yn ddyddiol rŵan, gan obeithio medru eu dal” meddai, wrth ddangos cell brenhines newydd ar un o’r fframiau; “maen nhw’n heidio’n aml i’r goeden ‘sgawen acw”.

Mi fydd yr haid yn ffurfio cychiad newydd o wenyn ganddo wedyn.

Os nad ydi gwenynwr eisiau cynyddu’i gychod, gallai rwystro’r gwenyn rhag magu brenhines newydd a heidio, achos yn ôl Frank: “mae colli haid o wenyn, a hwythau’n cario pwysi o fêl efo nhw i’w bwydo, yn torri calon rhywun!”

Mae’r cacwn (bymbl-bîs) yn niferus eto yn yr ardd eleni, yn peillio’r ffa a’r pys am ddim i mi; mae’r gwenyn meirch yn hel pren o’r polion i adeiladu nyth yn rhywle eto, ac er mawr cyffro gwelais un wenynen fêl hyd yma hefyd. ‘Un wenynen ni wna haf’ efallai, mae Frank yn pryderu am eu prinder.

Mae cadw gwenyn yn hen, hen grefft wrth gwrs -roedd cyfreithiau Hywel Dda’n rhestru’r gosb am ddwyn mêl, gan awgrymu ei werth, a heddiw mae’r awdurdodau yn sylweddoli gwerth poblogaethau o wenyn Cymreig yn y frwydr yn erbyn clefydau newydd, gyda Phrifysgol Bangor yn arwain yr ymchwil.

Gyda lwc bydd gwenyn mêl Cymru yma i aros a ffynnu. Diolch yn fawr i Mr Frank Roberts am roi cipolwg imi ar y grefft, ac i Mrs Roberts hefyd am ei pharodrwydd i rannu lluniau a hanesion. 

Mae gan Gymdeithas Gwenynwyr Meirionnydd wefan dda iawn, ac maent yn gwahodd aelodau newydd i ymuno â’u gweithgareddau. Beth amdani? Mae gen’ i’n sicr awydd…cawn weld. Cefais fy nhemtio ymhellach pan holais Frank Roberts os oedd cadw gwenyn mor uchel â Stiniog, ac mewn lle mor wlyb, yn anoddach na llawr gwlad? Ei ateb parod, â’i wyneb yn goleuo oedd: “Ydi, ond w’sti be? Galli di ddim curo mêl grug o lethrau’r Manod Bach, a chei di mo hwnnw lawr wrth y môr!”

Yn union.


------------------------------------------
Erthygl gan Paul Williams a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2010.

Lluniau PW.

Blwyddyn iach

Pennod arall o gyfres 'Colofn y Merched' gan Annwen Jones.

Blwyddyn Newydd Dda i chi gyd a dyma’r cyfle delfrydol i chi fod mewn siap perffaith, yn gorfforol ac yn feddyliol.  Gorffennwch y siocledi, y mins peis a’r pwdin plwm, gwyliwch yr holl ffilmiau a’r holl sdwnsh yr ydych wedi eu recordio tros yr Wyl ac yna dechreuwch baratoi at fod yn ddynes newydd.

I helpu’r corff:

1.    Bwytewch yn iach.  Sicrhewch fod digon o ffrwythau a llysiau yn eich deiet.  Fe ddylech fod yn bwyta tua 5 darn o ffrwythau a llysiau mewn diwrnod.  Mae diod o sudd ffrwythau yn cyfrif fel un.

2.    Bwytwch llai ar bethau megis cacennau a bisgedi a phwdins melys.

3.    Defnyddiwch llai o saim ond byddwch yn ofalus.  Mae’r corff angen peth, yn arbennig yr hyn a elwir yn ‘essential fatty acids’.  Fe’i ceir mewn cnau a hadau megis blodyn yr haul a phwmpen.

4.    Os ydych angen colli pwysau yna gwnewch hynny’n ara deg.  Mae colli tua hanner stôn mewn wythnos yn ormod o lawer.  Peidiwch a llwgu eich hun, bwytewch yn gall.

5.    Gwnewch ymarferiadau.  Os wnewch chi gychwyn yn ddigon buan yn y flwyddyn ni fydd yn rhaid i chi godi am 6 y bore i wneud ryw awr neu fwy o aerobics cyn mynd i’r gwaith.  Mae hyn yn swnio’n fwy o artaith na dim ond fe ymddengys fod llawer yn ei wneud!  Fe ddylai tua hanner awr dair gwaith yr wythnos fod yn ddigonol (h.y. ar ôl gwaith!)

6.    Gofalwch am eich croen.  Heddiw mae’n rhaid amddiffyn y croen rhag mwg, yr haul a’r llygredd sy’n yr awyr.  Felly prynwch hylif croen da, un sy’n cynnwys SPF uchel ac sy’n cynnwys yr hyn a elwir yn ‘anti-oxidant’.

7.    Byddwch yn ofalus iawn yn yr haul.  Mae’n bwysig cael peth ohono er mwyn cael fitamin D a theimlo’n well.  Ond peidiwch a llosgi.

8.    Gofalwch eich bod yn cael yr holl brofion mae merched i fod i’w cael yn y clinigau merched.  Ewch am y prawf ceg y groth a byddwch yn sensitif i unrhyw newidiadau’n y bronnau.

Y mis nesaf – sut i gadw’r meddwl mewn siap.
----------------------------------

Cyhoeddwyd yn rhifyn Ionawr 1999.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. 
Llun PW

Colofn y Merched

Pennod arall o gyfres Annwen Jones.

Beth am roi trît iawn i rywun y Nadolig yma – rhowch felysion cartref iddynt mewn hosan ddeniadol!

Tryffls rym (12)

75g o siocled tywyll
1 llwy de o hufen
1 melynwy
15g o fenyn
2 lwy de o rym
Fermicelli siocled

Torrwch y siocled i fowlen sydd uwchben sosban o ddŵr berw ysgafn.  Peidiwch a gadael i’r dŵr gyffwrdd â’r fowlen.

Unwaith bydd y siocled wedi toddi symudwch oddi ar y gwres.

Ychwanegwch yr hufen, ŵy, menyn a’r rym, a curwch y gymysgedd nes yn dew fel pâst.

Gwnewch beli bach o’r gymysgedd a’u rholio mewn fermicelli.

Melysion a llun: Leisa. Twt lol, heb ddilyn y rysait!

Melysion Siocled a chnau coco

225g o gnau coco
100g o siwgwr eisin
Can bach o lefrith ‘condensed’ (200g)
250g o siocled plaen, neu lefrith

Fe fydd angen papur cwyr arnoch i roi’r melysion arno.

Cymysgwch y cnau coco a’r siwgr a’r llefrith.  Os yw’r cnau coco’n sych iawn yna defnyddiwch lai ohono rhag i’r melysion fynd yn rhy galed.

Gwnewch beli bach o’r gymysgedd.

Toddwch y siocled mewn powlen uwchben sosban o ddŵr berw ysgafn.  Rhowch y peli bach yn y siocled, codi pob un â fforch a’u rhoi ar y papur cwyr i’r siocled galedu.

Rhowch mewn papur melysion neu mewn bocs wedi ei addurno â phapur Nadolig.  Gorchuddiwch gyda ‘cling film’.

--------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Rhod y Rhigymwr -'Steddfod Steshon

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Hydref 2015.

Rydw i wedi cael yr anrhydedd o dafoli cystadlaethau’r Adran Farddoniaeth yn ‘Steddfod Steshon, Trawsfynydd eleni. Hoffwn longyfarch y pwyllgor, nid yn unig am ddewis testunau teilwng, ond am ddenu cynifer i gystadlu. Derbyniwyd ugeiniau o linellau coll a brawddegau safonol, yn ogystal â nifer o englynion a thelynegion. Daeth dwy gân gocos i law ar y testun ‘BLEW’ ynghyd â nifer o geisiadau ar gyfer llunio llinell goll ar gyfer ‘Steddfod Steshon Hydref 2016.


Testun yr englyn oedd ‘GARETH BALE’ – gŵr ifanc y bu i ni fel cenedl ymhyfrydu ynddo gan mai


O’r tri englyn a ddaeth i’r gystadleuaeth, un ‘Ian Rush’ a ddyfarnwyd yn orau:

 
Ein harwr, a’r gŵr gorau yn y byd
Gyda’r bêl, a’i sgiliau
A’i gryfder drwy’n hamserau’n
Creu clasur i’r bur hoff bau.




‘BWYTA’N IACH’ oedd testun yr englyn ysgafn, a daeth pedwar o rai pur dda i law. Llwyddodd ‘Delia Smith’ i restru a chynganeddu enwau nifer o fwydydd yn effeithiol – dwn i ddim pa mor iach ydyn nhw’i gyd chwaith, ond anelwyd at ein rhybuddio rhag bwyta fferins wrth gloi:


Ymenyn, ffowlyn a ffa, - wynwyn, sôs,
Tun o sŵp a ‘fala’,
‘Shredded Wheat’ a ‘Ryvita,’
Wyau, dwy dorth, DIM da-da.

A dyma ymgais bur smala eto gan ‘Miaw’:

‘Rhen Fal sy’n byw ar salad, - ‘Utterly
Butterly’ a phanad;
Niblo rhyw bali tablad –
Llaeth sgim, hi a Tim, ‘nen tad!

Er mai ‘dŵr o botel’ a ystyrir iacha’, ac nid ‘dŵr tap’ (neu ‘o biben’), hoffais y smaldod, y rhybudd, a’r rhwyddineb sy’n rhediad englyn ‘Slim Jim’:

Afiach yw tywallt hufen – i dy de,
Gwell ‘di dŵr o biben;
Pigoglys a letysen
A fwynhei os am fyw’n hen.
----------------------------
fo oedd pêl-droediwr druta’r byd pan drosglwyddwyd o i Real Madrid yn Sbaen yn Haf 2013, a hynny am y swm anferthol o oddeutu £85 miliwn o bunnoedd! Mae o dan ychydig o straen yn ei glwb ar hyn o bryd, ond mae ei gampau dros Gymru wedi’n cyfeirio ni ar y trywydd i gyrraedd pencampwriaeth bêl-droed gydnabyddedig am y tro cyntaf ers 1958!

Daeth saith o delynegion i law, ar y testun ‘HEDDWCH.’ Gwastad ar y cyfan oedd y safon, ond roedd dwy yn sefyll allan, sef, eiddo ‘Irfon’ a ‘Hiraethus’. Hoffais y symlrwydd sy’n nhelyneg ‘Hiraethus’.  Mae’r bardd yn dychwelyd i fro’i febyd ac yn canfod yr heddwch yn yr hiraeth. Er i’r thema gael ei amlygu dro ar ôl tro dros y blynyddoedd, hoffais yn fawr sawl delwedd a grëwyd:

HEDDWCH

Af ‘nôl i fro fy mebyd
O sŵn a dwndwr byd,
Cael modd i ymdawelu
Fan yma gaf o hyd.

Yn hedd y bwthyn unig
Mae’r rhosyn blannodd Mam
Ar ben y clawdd yn tyfu,
Heb arno unrhyw nam.

Ac er bod sbwriel stormydd
Yn cuddio twll y clo,
Fan yma sydd yn nefoedd
I agor drws y co’.

Cael tiwnio’r glust i donfedd
Yr hen fforddolion gynt
Fu yma’n herio bywyd
Mewn haul a glaw a gwynt.

Caf hedd yng nghwm tawelwch
I weld golygfa dlos
Wrth roddi pwys penelin
Ar fregus iet y clos.

************

Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


*Llun trwy Comin Wikimedia, gan Jon Candy, Caerdydd (DSC01950) [CC BY-SA 2.0]  Gareth Bale yn erbyn Gwlad Belg, Mehefin 2015.

Pobl y Cwm- bywyd a bwyd

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.   Rhan 5 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Cyn i mi gyrhaedd llawn fy neng mlwydd oed rwyn cofio gweld tair arch yn mynd o aelwyd Bron Goronwy. Y cyntaf oedd yr ieuengaf o'r plant, geneth fach dri mis oed. Cofiaf yn iawn i mi ei gweld  yn ei harch fach a gown gwyn amdani, ac adnod ar gerdyn yn ei llaw 'Gadewch i blant bychain ddyfod ataf Fi'. Un arall oedd John fy mrawd, bu farw trwy ddamwain pan yn un-ar-ddeg oed. Cofiaf y geiriau oedd ar caead ei arch:

'O dof yn waglaw at y Groes
Glynaf wrthi trwy fy oes'.

A'r drydydd oedd fy anwyl Fam fy hunan. Ffarweliodd â ni yn wraig ifanc 43 mlwydd oed, gan adael priod ac wyth o blant ar ei hôl, a pedwar wedi ei rhagflaenu. Diwrnod du a thrist a digalon oedd y diwrnod hwnw a'r colled yn fawr, er nad oeddwn i ar y pryd yn sylweddoli hyny, ond gwelais ei heisiau laweroedd o weithiau ar ôl hyny.

Ie, 'cledd â min yw claddu mam'. Er hyn i gid, lle i ddiolch sydd genyf. Gofalodd Tad yr amddifad 'am un i fod yn Dad a Mam i ni', ac mi fu fy nhad felly, yn wir ystyr y gair yn dad ac yn fam i'w blant. Wrth edrych yn ôl heddyw i'r blynyddoedd pell hyny, rwyf yn sylweddoli y fath gyfrifoldeb ddaeth i ran fy nhad yn ddyn ifanc 44 oedd, yr aberth, a'r cysgod, a'r gofal a fu ganddo drosom fel plant ieuanc. Do cafodd fy nhad nerth y Nef i fynd yn mlaen trwy ras a chariad Duw yn Iesu Grist.

Ffermio oedd fy nhad y pryd hyny, ac yn gweithio yn y chwarel er mwyn cael y ddau ben llinyn ynghyd i fagu ei griw. Fy chwaer hynaf 21 oed gymerodd y cyfrifoldeb cynta i gadw ty i nhad, ac edrych ar ein holau ni fel plant, ond bwlch go anodd i'w lenwi oedd lle mam i ni i gid. Ond oedd rhaid mynd yn mlaen i'r tywyllwch eithaf.

Yr oeddem yn byw ar ffarm, felly cawsom ein magu ar ddigon o fwyd plaen, a digon o awyr iach. Dim moethau, ond dillad cynes, a rhai wedi ei patchio rhan amla. Gan ein bod yn corddi, byddai digon o fenyn fresh, llaeth a llefrith ac wyau i ni, a cig mochyn wrth ben y llawr, a beef wedi ei biclo i wneyd potes a lopscows. Ambell i iâr, sgwarnog a gwningen, ac ambell i growsyn a hwyaden wyllt.

Ar ddiwedd yr wythnos y byddem yn cael cig ffresh o le cigydd, a phen dafad ar Iau, a'r galon. Dyna wledd i ni. Gwneyd y bara cartre a bara ceirch a torth felen ac ambell i torth frith. Digon o datws a moron a sweeds trwy'r flwyddyn - yn aml berwi tatws trwy crwyn, a'i tywallt i ddesgl ar ganol y bwrdd, am y cynta i ruthro iddynt, hefo dwylaw a rheini yn boeth a cig mochyn a llaeth enwyn hefo nhw.

Y Cyfnod Rhwng Deg ac Ugain Oed

Cyfnod pwysig a phryderus, ie, a pheryglus hefyd i bob bachgen a geneth yw'r arddegau. Roedd yn rhaid i mi fel llawer un arall deithio ffordd hon, heb gyngor mam, ei gofal a'i chysgod a'i chariad yn fwy na dim. Ac er i mi yn aml syrthio i laid a baw temtasiwn, cefais Dad yr amddifad yn noddfa ac yn borth i mi yn mhob cyfyngder, ac ni bu arnaf eisiau dim.

Roedd crwydro mynyddoedd a'r ffriddoedd a'r caeau wrth fy modd ac yr oeddwn yn gwybod am bob llyn, afon a nant a pistyll yn y gylch. Byddem fel plant i gid yn hoff o anifeiliaid. Roedd gan bob un o honom ei hoff anifail, y ci, y gath, y gaseg winia, y fuwch lonydd a'r oen swgi, ac ambell i iar mor ddof, os gwelai ddrws y bwtri yn agored doi i'r fasged ddillad i ddodwy wy, a dyna hefyd gyfle yr hen ddafad ddrwg i weld y ddesgl datws o dan y fainc, a dyna i chwi llanast a difrod. Ond chware teg iddynt, yr oeddynt yn gyfeillion mawr i ni plant.

Yr oeddem hefyd yn ffrindiau mawr hefo mochyn. Lawer i bnawn poeth pan fydda mochyn yn y lawnt byddem ni yn ei grafu a'i gosi nes y gorweddai yn swp ar lawr ac yn estyn ei goesau ir haul a ninau ar ol hyny yn ei olchi hefo dwr sebon. Yntau yn rhochian ac yn rhochian, ac yn gwneyd rhyw lygad bach hanner cau arnom i ddiolch yn fawr i ni. Rhyfedd fel mae dyn ac anifail yn gallu cymeryd at eu gilydd os byddwch garedig wrth y creadur.
--------------------------


Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


[Celf gan Lleucu Gwenllian]

 

Tynnu dwr i'r dannedd

Catrin Roberts gyfrannodd hwn i'r Y Golofn Werdd nol yn y gwanwyn, i gyd-fynd ag ymgyrch CEGIN BRO FFESTINIOG y Dref Werdd, i'n hannog i hel, tyfu a chreu ein bwydydd ein hunain yn lleol.

                                                             (Llun gan Duncan Brown. Lle^n y Llysiau)

Tydi chwyn ddim yn chwyn os yr edrychwch arnynt mewn ffordd wahanol medd rhai!

Wel oddeutu 4 mis yn ôl gyda'r caeau a’r lonydd yn euraidd gyda dant y llew cefais inna newydd wedd ar y blodyn hardd hwn... Nid chwyn mohono i mi bellach ond blodyn gwerthfawr. Dechreuodd hyn i gyd wrth i ddwy ohonym drafod rhaglen a welsom ar y teledu lle’r oedden nhw’n gwneud marmalêd dant y llew ..... pwy glywodd am ffashiwn beth wir! Beth am rhoi cynnig arni ein hunain a chynnig i bwy bynnag sydd am ymuno yn y hwyl ddod hefo ni.

Doedd gennym ni ddim clem beth oedd o'n blaenau, ac wedi denu un mentrus arall i ymuno â ni a chael cynnig defnyddio ei chegin, dyma drefnu cwrdd a bwrw ati y penwythnos hwnnw. 

Wel am ddiwrnod gwerth chweil, a hollol annisgwyl....

Tra'n hel y blodau o bob cornel o'r ardd, hyd y lonydd i gyd a chyrraedd gardd arall dyma ddechrau siarad gyda'r perchennog oedd yn holi pam yr oedden yn hel. Wedi gwirioni cynnigodd i ni hel yn ei gardd hithau hefyd. A felly bu, a thra yn ei gardd hi dechreuom siarad â'r mab sydd yn cadw cwpwl o ieir, a’i diwedd hi oedd cael mynd o’no efo wy ffresh yr un hefyd!

Aethom yn ein blaenau i gael popeth yn barod i wneud y marmalêd, gydag un arall wedyn yn penderfynu ymuno â'r hwyl. 

Wedi cinio cartref bendigedig penderfynom fod angen mynd am dro bach i ni gael ysgogi rhywfaint ac i fyny a ni hyd lonydd a chaeau Cwm Teigl. Wrth gerdded a chloncian cawsom dipyn o hanes y fro, ac ambell i doriad bach yma ac acw i blannu'n ein gerddi ein hunain, heb son am ddod ar draws llwybrau newydd.

Yn ôl i'r gegin, berwi a throi y sosban .... gan deimlo ychydig fel y gwrachod yn Macbeth, ond llawer hapusach ein byd. Ar ddiwedd y fenter, wedi potio ein marmalêd dant y llew euraidd, gyda gwen mawr ar ein hwynebau eisteddom i lawr am baned bach wedi ei llawn haeddu a tholc o fara cartref yr un, menyn yn toddi, a haen o farmalêd ar ei ben. Dyma'r foment mawr ..... fydda ni yn ei fwynhau ..... a bois bach roedd wir yr yn fendigedig, fel mêl! 

Dyna syndod, a dyma pan troiodd y chwyn yn rhywbeth llawer mwy gwerthfawr!

Yn dilyn hyn fe es i ymlaen i wneud sawl jam a marmalêd gwahanol, a phob un, rhaid dweud, yn llawer mwy blasus na'r rhai dwi wedi brynu'n y siopau!

Rydym yn meddwl rwan am ymgynyll eto, o bosib i wneud jam criafol ac afalau surion ...... ac wrth gwrs, mae'r cynnig yno i chi ymuno gyda ni yn yr hwyl. Dewch yn llu gyda'ch syniadau am ba bethau eraill y gallwn fynd ati i’w gwneud.

 Marmalêd Dant y Llew

Rysait gan Catrin Roberts

500g  creiddiau a chroen afalau neu afalau wedi cwympo wedi'u torri'n fras

500g croen ffrwythau (lemwn, oren , grawnffrwyth di-gŵyr) wedi'u torri'n fras
100g petalau dant y llew  (Y ffordd hawddaf i dynnu’r petalau yw torri’r darnau melyn efo siswrn)
Siwgr

1. Rhowch yr afalau, croen sitrws a hanner y petalau mewn sosban fawr. Ychwanegwch ddigon o ddŵr i orchuddio - tua 1.5 litr. Dewch i fudferwi a'i goginio yn araf am 45-60 munud. Bydd hyn yn meddalu’r ffrwythau ac yn rhyddhau'r pectin gwerthfawr. Trowch y ffrwythau mewn i fag mwslin a gadewch am ychydig oriau i ddiferu (dros nos os yn ymarferol).

2. Mesurwch yr hylif wedi'i hidlo a phwyswch 450g o siwgr am bob 600ml o hylif. Dychwelwch i'r sosban; dewch a fo i ferwi ac ychwanegwch y siwgr. Cymysgwch nes toddi yna berwch yn gyflym heb ei droi, nes cyrraedd pwynt setio (tua 10 munud).

Cymysgwch weddill  y petalau'r i mewn.

3. Tynnwch oddi ar y gwres a'i droi mewn un cyfeiriad nes bod unrhyw swigod neu lysnafedd ar y wyneb wedi diflannu a'r petalau wedi'u  dosbarthu yn dda. Arllwyswch i mewn i botiau jam glân a seliwch ar unwaith gyda chaeadau.

4. Os yw’r petalau’n codi i'r wyneb tra rydych yn aros i'r jeli setio, gadewch iddo  oeri ychydig cyn troi y pot yn gyflym i ailddosbarthu'r petalau.