Rhifyn Digidol Ebrill 2020

MAE NEWID YN CHANGE MEDDAN NHW...

Ac mae pob un ohonom yn sicr yn gweld newid byd go iawn ar hyn o bryd.
Er i ni fedru darparu rhifynnau ar ffurf pdf i danysgrifwyr cyn hyn, dyma’r rhifyn cyntaf sy’n cael ei gyhoeddi’n ddigidol yn unig.

Lawr-lwythwch rifyn EBRILL o wefan Bro360.

Roedd rhywun yn darogan heddiw y cymer hi 6 mis cyfa’ crwn i fywydau pawb ddychwelyd i’r drefn arferol ar ôl gofid covid 19.

Ond tybed ydi hi’n ddoeth dychwelyd yn llwyr i’r hen drefn sy’n cael ei disgrifio gan rai fel bywyd materol, hunanol, a chyfalafol? Ai gwirion fyddai anwybyddu’r rhybudd clir yma mae’r ddaear wedi’i roi i ni, a dilyn yr un trywydd yn y dyfodol?


Dim ond un daear sydd gennym; ‘Nid oes Planed B’ fel dywed y slogan! Ond rydym wedi bod yn byw a gor-ddefnyddio adnoddau ein byd fel tae gennym ni ddau ddaear a hanner i’w sbario!
Calla dawo’r bregeth mae’n siwr gen i. Mae yna bobl yn galaru, ac eraill yn pryderu’n arw; mae hynny’n anochel.

Feiddiwn ni, trwy hyn i gyd, holi os oes yna ymylon arian i’r cymylau duon o gwbl? Oes yna fanteision i’r hunan-ynysu? Wel, oes. Yn fy achos i, mae’n gyfle i dreulio amser efo’r teulu; chwarae gêm a sgwrsio wrth y tân; darllen ambell lyfr sydd wedi aros yn hir am sylw; ail-edrych yn gyffredinol ar be’ sy’n bwysig mewn bywyd. Bu’r haul yn help garw wrth gwrs. Medru mynd i’r ardd a mwynhau gwylio rhyfeddod y gwanwyn yn deffro. Gwenyn a glöynod byw ymysg y blodau cynnar; telor yr helyg a’r siff-saff yn ôl o’r Affrig; a pharatoi at hau ychydig o hadau eto.

Mae’r gymuned arbennig hon wedi tynnu at ei gilydd fel bob tro, i drefnu gwirfoddolwyr i nôl neges ar ran y rhai sydd ddim yn medru piciad allan, ac i ofalu bod y banc bwyd yn parhau i roi cefnogaeth i’r rhai sydd fwya’i angen o.

Daeth grŵp Gweplyfr/Facebook Côr-ona yn llwyddiant ysgubol dros nos bron, a channoedd o ganeuon wedi eu gosod i godi calonnau 38 mil o wylwyr a dilynwyr! Mae nifer o’r cantorion yn rai lleol –ewch am sbec, ac mi fedrwch ymgolli am oriau o fwynhad a chwerthin bob yn ail. Mae ‘Cerddi Corona’ yn grŵp difyr arall os ydi’n well gennych farddoniaeth.


Difyr oedd gweld y lluniau o Fenis yn dangos y dŵr yn loyw glir yn y camlesi yn’de. Ar ôl dim ond ychydig ddyddiau o gyfyngu symudiadau pobl a busnesau yng Nghymru, roedd Afon Bowydd i’w gweld yn glir fel grisial o waelod yr ardd acw. Welis i mohoni mor lân â hyn yn yr ugain mlynedd ers inni brynu’r tŷ. Ac efo’r hedfan masnachol bron a dod i ben yn llwyr, a llawer llai o geir ar ein ffyrdd, gallwch fentro bod yr aer yn lanach nag y bu, a llawer llai o garbon yn cael ei ryddhau i ddylanwadu ar ein hinsawdd. Hefyd, mae llawer yn gweld -o’r diwedd- be mae ‘austerity’ ac ideoleg gyfalafol gwleidyddion Prydain wedi’i wneud i’r gwasanaeth iechyd a’n gwasanaethau cyhoeddus eraill ni.
Rhesymau da dros beidio ‘mynd nôl i normal’ ar ôl i’r feirws ceroma fynd o’ma! Gawn ni weld os gymrwn ni’r cyfle...

Rhifyn yn llawn erthyglau sydd gennym y tro hwn. Mae nifer o’r colofnwyr rheolaidd wedi cyfrannu erthyglau fel bob tro, ac mae llawer o awduron gwadd wedi cyfrannu darnau difyr iawn hefyd. Diolch i bawb am eu cefnogaeth. Gobeithio y cewch chi ryw gysur a mwynhad yn y darllen.

Yn y cyfamser gyfeillion, daliwch i gredu.

Geiriau a lluniau: Paul W

Y Golofn Werdd -gwenyn

TRI PHETH A FFYNNA AR DES — GWENITH, A GWENYN, A MES.

Yn ôl pob adroddiad, mae gwenyn mêl Cymru (a thramor) wedi dioddef yn arw yn y blynyddoedd diweddar. Lleuen o’r enw varroa, plaladdwyr, a llygredd sy’n bennaf gyfrifol mae’n debyg, ac mae’n sicr fod cyfres o hafau gwlyb wedi rhoi halen ar y briw i heidiau gwan hefyd.

Ni welais yr un wenynen fêl yn yr ardd acw'r llynedd, a phan sylweddolais hynny, mi wthiodd hyn gwch i’r dŵr, heb imi sylwi’n llawn ar y pryd. Dros y misoedd nesaf, cefais sgyrsiau difyr iawn efo Dafydd Yoxall a fu’n cadw gwenyn yn lleol, ac arweiniodd hyn yn y pen draw at fynd ar gwrs undydd ‘Cyflwyniad i Gadw Gwenyn’ ar safle fferm Prifysgol Bangor, yn Henfaes, Abergwyngregyn, ganol Mehefin eleni [2010]. Cefais ddiwrnod wrth fy modd yn fanno, yn dysgu am wenyn. Wyddoch chi er enghraifft mae dim ond llond llwy de o fêl bydd un wenynen yn gynhyrchu yn ystod ei bywyd? A hynny wedi golygu miloedd o filltiroedd o hedfan.

Amcangyfrifir bod traean o fwyd pobl y byd yn ddibynnol ar beillio gan bryfetach fel gwenyn.
Mae un peth yn sicr: cafwyd tywydd gwell o lawer hyd yma yn 2010, gyda nifer yn adrodd am gnydau da o fêl yn y cychod yn barod.

Ddiwedd Mehefin, cefais y pleser o gwrdd â Mr Frank Roberts, Conglywal; gŵr sydd wedi cadw gwenyn ers dros hanner canrif. Roedd yn barod iawn ei gyngor ac yn hael iawn ei amser, a chefais dreulio orig efo fo yn archwilio un o’i gychod, yma ym mro Ffestiniog. Dyna fraint oedd cael edrych i mewn i’r cwch, a hwnnw’n berwi efo gwenyn prysur, pob un a’i swyddogaeth ei hun: rhai wedi dod ‘nôl efo neithdar, eraill efo paill; rhai’n bwydo’r genhedlaeth nesaf a rhai’n amddiffyn y mynedfeydd.  
“Mae ‘na tua 30,000 o wenyn yn y cwch yma, a phob un mor bwysig â’i gilydd!” meddai.

“Dwi’n dal i gael pigiad o dro i dro” meddai wedyn, ac wrth gwrs pan mae gwenyn yn pigo, mae’n gwneud yr aberth eithaf gan farw wrth amddiffyn ei dylwyth. Tynnodd fy nghoes nad oeddynt yn hoff o’r lliw coch, a finnau wedi cyrraedd mewn crys rygbi Cymru, ond bu’n ddigon bonheddig i roi benthyg côt wen imi, a gyda’i osgo pwyllog, a pherthynas amlwg efo’i wenyn rhoddodd hyder i mi sefyll ynghanol y prysurdeb heb ofni unrhyw beryg’.  Er gwaetha’ cael eu tarfu gennym, roedd gwres yr haul, ynghyd ag ychydig o fwg, wedi rhoi’r gwenyn mewn hwyliau da iawn, diolch i’r drefn!

Roedd ganddo bymtheg o gychod ar un adeg, ond bellach cariad at y gwenyn sy’n ei ysgogi, yn hytrach na’r awydd i gynaeafu eu mêl.

Pan mae’r tywydd yn dda yn y gwanwyn, mae’r gwenyn yn medru hel mwy o stôr o fwyd, ac efo hynny daw’r gallu a’r awydd i gynyddu’r boblogaeth trwy heidio. “Dwi’n dod yn ddyddiol rŵan, gan obeithio medru eu dal” meddai, wrth ddangos cell brenhines newydd ar un o’r fframiau; “maen nhw’n heidio’n aml i’r goeden ‘sgawen acw”.

Mi fydd yr haid yn ffurfio cychiad newydd o wenyn ganddo wedyn.

Os nad ydi gwenynwr eisiau cynyddu’i gychod, gallai rwystro’r gwenyn rhag magu brenhines newydd a heidio, achos yn ôl Frank: “mae colli haid o wenyn, a hwythau’n cario pwysi o fêl efo nhw i’w bwydo, yn torri calon rhywun!”

Mae’r cacwn (bymbl-bîs) yn niferus eto yn yr ardd eleni, yn peillio’r ffa a’r pys am ddim i mi; mae’r gwenyn meirch yn hel pren o’r polion i adeiladu nyth yn rhywle eto, ac er mawr cyffro gwelais un wenynen fêl hyd yma hefyd. ‘Un wenynen ni wna haf’ efallai, mae Frank yn pryderu am eu prinder.

Mae cadw gwenyn yn hen, hen grefft wrth gwrs -roedd cyfreithiau Hywel Dda’n rhestru’r gosb am ddwyn mêl, gan awgrymu ei werth, a heddiw mae’r awdurdodau yn sylweddoli gwerth poblogaethau o wenyn Cymreig yn y frwydr yn erbyn clefydau newydd, gyda Phrifysgol Bangor yn arwain yr ymchwil.

Gyda lwc bydd gwenyn mêl Cymru yma i aros a ffynnu. Diolch yn fawr i Mr Frank Roberts am roi cipolwg imi ar y grefft, ac i Mrs Roberts hefyd am ei pharodrwydd i rannu lluniau a hanesion. 

Mae gan Gymdeithas Gwenynwyr Meirionnydd wefan dda iawn, ac maent yn gwahodd aelodau newydd i ymuno â’u gweithgareddau. Beth amdani? Mae gen’ i’n sicr awydd…cawn weld. Cefais fy nhemtio ymhellach pan holais Frank Roberts os oedd cadw gwenyn mor uchel â Stiniog, ac mewn lle mor wlyb, yn anoddach na llawr gwlad? Ei ateb parod, â’i wyneb yn goleuo oedd: “Ydi, ond w’sti be? Galli di ddim curo mêl grug o lethrau’r Manod Bach, a chei di mo hwnnw lawr wrth y môr!”

Yn union.


------------------------------------------
Erthygl gan Paul Williams a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2010.

Lluniau PW.