Showing posts with label Colofn Werdd. Show all posts
Showing posts with label Colofn Werdd. Show all posts

20.6.16

Y Golofn Werdd -gwenyn


TRI PHETH A FFYNNA AR DES — GWENITH, A GWENYN, A MES.

Yn ôl pob adroddiad, mae gwenyn mêl Cymru (a thramor) wedi dioddef yn arw yn y blynyddoedd diweddar. Lleuen o’r enw varroa, plaladdwyr, a llygredd sy’n bennaf gyfrifol mae’n debyg, ac mae’n sicr fod cyfres o hafau gwlyb wedi rhoi halen ar y briw i heidiau gwan hefyd.

Ni welais yr un wenynen fêl yn yr ardd acw'r llynedd, a phan sylweddolais hynny, mi wthiodd hyn gwch i’r dŵr, heb imi sylwi’n llawn ar y pryd. Dros y misoedd nesaf, cefais sgyrsiau difyr iawn efo Dafydd Yoxall a fu’n cadw gwenyn yn lleol, ac arweiniodd hyn yn y pen draw at fynd ar gwrs undydd ‘Cyflwyniad i Gadw Gwenyn’ ar safle fferm Prifysgol Bangor, yn Henfaes, Abergwyngregyn, ganol Mehefin eleni [2010]. Cefais ddiwrnod wrth fy modd yn fanno, yn dysgu am wenyn. Wyddoch chi er enghraifft mae dim ond llond llwy de o fêl bydd un wenynen yn gynhyrchu yn ystod ei bywyd? A hynny wedi golygu miloedd o filltiroedd o hedfan.


Amcangyfrifir bod traean o fwyd pobl y byd yn ddibynnol ar beillio gan bryfetach fel gwenyn.
Mae un peth yn sicr: cafwyd tywydd gwell o lawer hyd yma yn 2010, gyda nifer yn adrodd am gnydau da o fêl yn y cychod yn barod.

Ddiwedd Mehefin, cefais y pleser o gwrdd â Mr Frank Roberts, Conglywal; gŵr sydd wedi cadw gwenyn ers dros hanner canrif. Roedd yn barod iawn ei gyngor ac yn hael iawn ei amser, a chefais dreulio orig efo fo yn archwilio un o’i gychod, yma ym mro Ffestiniog. Dyna fraint oedd cael edrych i mewn i’r cwch, a hwnnw’n berwi efo gwenyn prysur, pob un a’i swyddogaeth ei hun: rhai wedi dod ‘nôl efo neithdar, eraill efo paill; rhai’n bwydo’r genhedlaeth nesaf a rhai’n amddiffyn y mynedfeydd.  
“Mae ‘na tua 30,000 o wenyn yn y cwch yma, a phob un mor bwysig â’i gilydd!” meddai.

“Dwi’n dal i gael pigiad o dro i dro” meddai wedyn, ac wrth gwrs pan mae gwenyn yn pigo, mae’n gwneud yr aberth eithaf gan farw wrth amddiffyn ei dylwyth. Tynnodd fy nghoes nad oeddynt yn hoff o’r lliw coch, a finnau wedi cyrraedd mewn crys rygbi Cymru, ond bu’n ddigon bonheddig i roi benthyg côt wen imi, a gyda’i osgo pwyllog, a pherthynas amlwg efo’i wenyn rhoddodd hyder i mi sefyll ynghanol y prysurdeb heb ofni unrhyw beryg’.  Er gwaetha’ cael eu tarfu gennym, roedd gwres yr haul, ynghyd ag ychydig o fwg, wedi rhoi’r gwenyn mewn hwyliau da iawn, diolch i’r drefn!

Roedd ganddo bymtheg o gychod ar un adeg, ond bellach cariad at y gwenyn sy’n ei ysgogi, yn hytrach na’r awydd i gynaeafu eu mêl.

Pan mae’r tywydd yn dda yn y gwanwyn, mae’r gwenyn yn medru hel mwy o stôr o fwyd, ac efo hynny daw’r gallu a’r awydd i gynyddu’r boblogaeth trwy heidio. “Dwi’n dod yn ddyddiol rŵan, gan obeithio medru eu dal” meddai, wrth ddangos cell brenhines newydd ar un o’r fframiau; “maen nhw’n heidio’n aml i’r goeden ‘sgawen acw”.

Mi fydd yr haid yn ffurfio cychiad newydd o wenyn ganddo wedyn.

Os nad ydi gwenynwr eisiau cynyddu’i gychod, gallai rwystro’r gwenyn rhag magu brenhines newydd a heidio, achos yn ôl Frank: “mae colli haid o wenyn, a hwythau’n cario pwysi o fêl efo nhw i’w bwydo, yn torri calon rhywun!”

Mae’r cacwn (bymbl-bîs) yn niferus eto yn yr ardd eleni, yn peillio’r ffa a’r pys am ddim i mi; mae’r gwenyn meirch yn hel pren o’r polion i adeiladu nyth yn rhywle eto, ac er mawr cyffro gwelais un wenynen fêl hyd yma hefyd. ‘Un wenynen ni wna haf’ efallai, mae Frank yn pryderu am eu prinder.

Mae cadw gwenyn yn hen, hen grefft wrth gwrs -roedd cyfreithiau Hywel Dda’n rhestru’r gosb am ddwyn mêl, gan awgrymu ei werth, a heddiw mae’r awdurdodau yn sylweddoli gwerth poblogaethau o wenyn Cymreig yn y frwydr yn erbyn clefydau newydd, gyda Phrifysgol Bangor yn arwain yr ymchwil.

Gyda lwc bydd gwenyn mêl Cymru yma i aros a ffynnu. Diolch yn fawr i Mr Frank Roberts am roi cipolwg imi ar y grefft, ac i Mrs Roberts hefyd am ei pharodrwydd i rannu lluniau a hanesion. 

Mae gan Gymdeithas Gwenynwyr Meirionnydd wefan dda iawn, ac maent yn gwahodd aelodau newydd i ymuno â’u gweithgareddau. Beth amdani? Mae gen’ i’n sicr awydd…cawn weld. Cefais fy nhemtio ymhellach pan holais Frank Roberts os oedd cadw gwenyn mor uchel â Stiniog, ac mewn lle mor wlyb, yn anoddach na llawr gwlad? Ei ateb parod, â’i wyneb yn goleuo oedd: “Ydi, ond w’sti be? Galli di ddim curo mêl grug o lethrau’r Manod Bach, a chei di mo hwnnw lawr wrth y môr!”

Yn union.


------------------------------------------
Erthygl gan Paul Williams a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2010.

Lluniau PW.

17.9.15

Y Golofn Werdd -Slumod!

Un mewn cyfres o erthyglau amgylcheddol a drefnwyd gan brosiect Y Dref Werdd, y tro hwn o rifyn Medi 2010.

YSTLUMOD YN ERYRI gan Kate Williamson
Maen debyg bod ystlumod ymysg y mwyaf anghyfarwydd ond diddorol o'r holl grwpiau o famaliaid. Ond eto mae'n debyg mai nhw sy'n dod i gysylltiad fwyaf â phobl, a hyd yn oed yn rhannu ein cartrefi.

Er eu bod nhw yn edrych ac yn ymddwyn yn hollol wahanol i bobl, mae ystlumod a phobl yn perthyn i'r un teulu o anifeiliaid - y mamaliaid. Mae gennym i gyd groen blewog (rhai yn fwy nag eraill!), yn geni epil byw sy'n bwydo ar lefrith y fam ac mae gennym waed cynnes.

Mae 16 math o ystlum ym Mhrydain, a tua 14 ohonynt i'w cael yma yn Eryri. Mae'r rhain yn amrywio o un o'n mamaliaid lleiaf, yr ystlum lleiaf -y 'pipistrelle', sydd ddim ond yn pwyso gymaint â phisyn punt, i fyny i'r ystlum mwyaf - y 'noctule' sydd tua'r un maint â bochdew. Mae pob un math o ystlum ychydig yn wahanol i’w gilydd, maent yn bwydo ac yn byw yn eu ffordd arbennig eu hunain. Yng Nghymru, mae pob un ystlum yn bwydo ar bryfaid, ond mewn rhannau eraill o'r byd mae yna ystlumod sydd yn bwydo ar ffrwythau, pysgod a hyd yn oed gwaed!

Ystlumod yw'r unig famaliaid sy'n hedfan. Dychmygwch fod eich bysedd mor hir a'ch corff chi, gyda chroen yn ymestyn rhwng pob bys ac yna allan o'ch ochr reit lawr at eich ffêr, Mi fyddai gennych 'ddwylo-adenydd', tebyg iawn i ystlum.

A wyddoch chi fod yr ystlum lleiaf yn bwyta'r gwybed bach sydd i'w gweld mor aml yn ein gerddi? Mae un yn gallu bwyta hyd at 3000 0 wybed bach mewn noson. Dyma'r union math 0 anifail hoffwn i gael yn fy ngardd i!

Yn lle dibynnu ar eu llygaid i ffeindio'r pryfetach, mae ystlumod yn gweiddi mewn llais main -rhy fain i'n clustiau ni eu clywed- ac yna'n clustfeinio am yr atsain sydd yn sboncio'n ôl o'i ysglyfaeth. Mae'r 'llun sain' maent yn ei dderbyn yn ôl mor fanwl gywir, maent yn gallu darganfod mosgito bychan yn hedfan mewn ystafell fel y fagddu heb daro i mewn i unrhyw beth arall.

Mewn gwledydd fel Cymru, mae ystlumod yn gaeafgysgu, sydd yn golygu eu bod yn mynd i gysgu o gwmpas mis Hydref hyd at y gwanwyn. Maent yn gaeafgysgu mewn llefydd sydd yn aros yn oerllyd, gan leihau gwres eu corff fel eu bod nhw yn gallu para'n fyw ar lai o fwyd a dim ond deffro bob hyn a hyn i yfed neu i symud i rywle arall.

Yn ystod yr haf, pan maent yn effro ac yn geni rhai bach mae arnynt angen rhywle cynhesach. Mae rhai ystlumod yn byw mewn tai yn ystod yr haf ac eraill mewn tyllau mewn coed. Mae o'n bosib eich bod chi yn rhannu eich cartref chi gydag ystlumod a ddim yn ymwybodol ohono. Gallant fyw mewn bylchau bychan rhwng y teils ar y to neu yn yr atig.

Beth fedrwch chi wneud i helpu ystlumod?
Plannwch flodau a llwyni sydd yn denu pryfaid a gwyfynnod.
Gosodwch flychau ystlumod yn eich gardd.

Os ydach yn ffeindio lle mae ystlumod yn clwydo, gadewch i rywun fel Grŵp Mamaliaid Eryri wybod ond peidiwch a'u cyffwrdd. Mae ystlumod wedi'i diogelu gan y gyfraith, mae angen trwydded arnoch i ymyrryd â nhw ac mae rhai yn gallu cario heintiau.

Chwiliwch am fanylion cyswllt Grŵp Mamaliaid Eryri neu Grŵp Mamaliaid Gwynedd ar y we.


29.7.12

Colofn Werdd


Rhan o’r GOLOFN WERDD, o rifyn Gorffennaf 2012

PENHWYAID PRYSOR gan Rhys Llywelyn, Llawrplwyf Traws
Rwan fod y tymor wedi cyrraedd mae’r rhai hynny ohonom sy’n bysgotwyr wedi dadorchuddio’r gwialenni a’r tacl a fu dan glo dros y gaeaf. Falle bod rhai hefyd wedi bod wrthi’n cawio neu glymu plu drwy nosweithiau hir y gaeaf ac yn frwd i weld os yw’r creadigaethau newydd am ddenu dalfa dda'r tymor hwn.
Mae Meirionnydd yn ardal gyfoethog i’r pysgotwr, mae’n hafonydd yn cael eu poblogi gan yr eog a’r sewin sy’n dod i’n llednentydd i fwrw’i had a’r llynnoedd yn gartre parhaol i’r brithyll.
Datblygiad cyffrous yn Llyn Trawsfynydd yw’r twf diweddar yn nifer a maint y penhwyad neu’r peic (Esox lucius) sy’n byw yn y llyn. Mae rhai yn dweud fod hwn wedi ei gyflwyno i’r llyn yn ddiweddar tra bod eraill yn credu ei fod wedi bod yno erioed, ond fod y gwresogi o’r pwerdy wedi effeithio’n andwyol ar eu niferodd tan yn ddiweddar. Beth bynnag yw tras y pysgodyn hwn mae’n sicr ei fod yn cynnig sialens newydd i bysgotwyr lleol neu’r rheiny sy’n ymweld â’r ardal.

GARDDIO
Cyflwynwyd gwobrwyon BLAENAU YN EI BLODAU ddydd Sul, Gorffennaf 15fed yn Swyddfeydd Cymunedau’n Gyntaf / Y Dref Werdd, Yr Hen Co-op, 49, Stryd Fawr.
Dyma rai o’r enillwyr:
Pen-gardd 2012- Barbara Hayes
Gardd lysiau- cydradd: Dafydd a Marian Roberts; Patrick Murphy
Gardd fechan- Martin Couture
Gardd Natur- Peta, John a Wilfred
Ysgol Manod

Rhandir llwyddianus Patrick
Rhandiroedd -Mae’n braf gweld y mwyafrif o’r rhandiroedd wedi cael eu trin erbyn hyn. Mae o’n waith caled, gyda’r safle yn wlyb iawn a charegog yr un pryd! Ond be mae rhywun yn ddisgwyl ar gors, sydd wedi ei llenwi efo llechi yn ‘de?! Yn ara’ deg mae mynd ymhell medden nhw, felly cawn weld sut fydd y safle’n datblygu dros y blynyddoedd nesa’. Diolch i griw’r Dref Werdd am eu gwaith yn sefydlu’r lle. I’r rhai sydd eisiau dilyn y datblygiadau yno, mae dau o’r garddwyr yn blogio am eu profiadau yn weddol reolaidd:
Ar Asgwrn y Graig  yn Gymraeg, a
Gardd Organic Lynda yn Saesneg.