Blodau piws hardd, ond miliynau o hadau peryg

Mae Blaenau Ffestiniog yn enwog am y tomennydd llechi. Ond mae’r tipiau ar ddwy ochr y A470 i’r gogledd o Ffestiniog yn newid. Mae mwy a mwy o Rhododendron ponticum yn ymledu drostyn nhw. 

Wrth gwrs, gellid honni eu bod yn edrych yn wych ym mis Mai gyda’u blodau trawiadol piws. Ond yn anffodus, mae ‘na broblem! 

Mae’r Parc Cenedlaethol wedi adnabod y Rhododendron fel un o'r rhywogaethau ymledol mwyaf trafferthus yn Eryri.

Rhaid pwysleisio, nad yw’r status quo yn opsiwn. Os na wnawn ni weithredu, nân nhw ymledu ymhellach ac ymhellach, hyd nes bod yr holl ardal yn frith o Rhododendron. Ydyn ni’n wir eisiau hynny?

Mi gafodd Rhododendron ei gyflwyno i wledydd Prydain o Iberia yn y deunawfed ganrif, fel llwyn addurniadol ond hefyd i ddarparu gorchudd ar ystadau hela. Yn anffodus, mae'n ffynnu yn hinsawdd llaith gogledd Cymru ac ers dros ganrif bellach, mae o wedi bod yn ymledu allan o reolaeth. 

Mi all un planhigyn gynhyrchu hyd at filiwn o hadau bob blwyddyn.

Y broblem yw bod y planhigyn hwn yn wenwynig i fywyd gwyllt. Yn y flwyddyn 65 Cyn y Cyfnod Cyffredin, cafodd byddin Rufeinig o dan Pompey ei wenwyno fel eu bod nhw’n methu ymladd yn effeithiol, ar ôl bwyta mêl o wenyn a oedd wedi peillio planhigion Rhododendron. Heddiw mae'n lledaenu ar draws Eryri, gan ddisodli cynefinoedd brodorol sy'n cynnal cyfoeth o bryfed ac adar, fel y frân goesgoch a’r gôg, gyda chanopi trwchus na all gynnal llawer o fywyd gwyllt o gwbl.

Mae cyrff amgylcheddol megis Parc Cenedlaethol Eryri, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Choed Cadw wedi gwario ffortiwn yn rheoli Rhododendron ponticum ar eu tir. Ond yma ar ein tomenni llechi, mae'n broblem wirioneddol. Oherwydd ansefydlogrwydd y llechi, nid yw’n hawdd mynd atyn nhw. Beth fedrwn ni ei wneud i reoli'r ffynhonnell enfawr o hadau yma, a allai ledaenu’r peryg yma i ardaloedd eraill? A fyddai modd i gyrff megis Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Eryri, Cyngor Gwynedd, Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru a Llechwedd gydweithio i reoli’n Rhododendron? A fyddai modd plannu coed eraill, coed brodorol fel bedw yn lle?

Wrth baratoi’r erthygl hon, nes i ysgrifennu at nifer bobl a chyrff sy’n ymwneud â’r cwestiwn. Calonogol oedd derbyn neges yn ôl oddi wrth Michael Bewick, Rheolwr Gyfarwyddwr J W Greaves & Sons Ltd, sy’ biau Llechwedd yn pwysleisio ei fod o’n deall fod hyn yn fater pwysig a’i fod o’n hapus i wneud yr hyn a fedr wneud i’w ddatrys. Ychwanegodd fod profiad yn dangos fod y broblem hon yn anos i’w datrys nag y gall ymddangos ar y dechrau. 

Mae Megan James, Swyddog Bioamrhywiaeth Parc Cenedlaethol Eryri yn dweud: 

“Credaf bydd y broblem o reoli Rhododendron ponticum yn y Parc yn cymryd sawl sefydliad ac unigolion i gyd-weithio efo'i gilydd ar les rhywogaethau brodorol Cymru.” 

Ac mae hi’n ychwanegu: 

“Credaf fod gobaith yma i weld newid a chynnydd yn y nifer o rywogaethau brodorol yn Eryri gan ffocysu ar waredu rhywogaethau ymledol fel Rhododendron ponticum.”

Mae Jennifer Heard o Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn dweud: 

“Mae Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn cydnabod bod Rhododendron ponticum yn broblem ar safleoedd ledled Gogledd Cymru... Rydym yn ymwybodol bod Parc Cenedlaethol Eryri wedi gwario tua £2.2 miliwn rhwng 2018 a 2024 ar ei reolaeth. Lle mae cyllid ar gael, dylid rheoli Rhododendron ponticum mewn modd strategol, gan ddefnyddio technegau arfer gorau fel y rhagnodir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. 
Byddem yn argymell annog rhywogaethau coed brodorol i wladychu'r llethrau. Byddai bedw, fel gwladychwr cynnar, yn sicr yn briodol i ddechrau, ond efallai hefyd griafolen, collen a draenen wen. Gellid plannu rhywogaethau eraill fel derwen mes di-goes, helyg a phinwydd yr Alban lle mae amodau'n caniatáu. Fodd bynnag, efallai y byddai'n well gadael i'r rhywogaethau arloesol ymsefydlu'n gyntaf i wella amodau er mwyn ychwanegu rhywogaethau eraill yn y dyfodol. Hefyd, gan y gallai'r tir fod yn anodd ac o bosibl yn beryglus i weithio arno, efallai y byddai gwasgaru hadau yn hytrach na phlannu'n fwyaf priodol, gan adael i adfywio digwydd yn fwy naturiol. Mae rhai coed yn ymsefydlu'n naturiol (gan gynnwys rhywogaethau conwydd anfrodorol a allai fod yn annymunol) felly mae'n werth ystyried a ellir gwasgaru hadau cyflymu'r broses hon.”

Oes gennych chi, ddarlenwyr Llafar Bro, syniadau am hyn? Ydan ni eisiau’r planhigion hyn ymledu trwy’r ardal? Ac os nad ydan ni, beth ddylen ni wneud yn eu cylch?   

- - - - - -  

Erthygl (a llun) gan Rory Francis, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2026

 

Aethnen Goll Bro Ffestiniog?

Ydych chi erioed wedi gweld coeden sy’n troi’n felyn aur llachar yn yr hydref, ei dail yn crynu’n ysgafn yn y gwynt? Efallai eich bod wedi pasio aethnen – un o goed brodorol prinnaf Cymru – heb sylwi.

Aethnen ar lan Afon Bowydd ger Ysgol Maenofferen. Llun- Paul W

Credir bod yr aethnen wedi bod yn rhan o dirwedd Bro Ffestiniog ers miloedd o flynyddoedd. Heddiw, fodd bynnag, mae’n brin iawn. Mae’r goeden hynafol hon nid yn unig yn brydferth, ond hefyd yn hynod bwysig i fioamrywiaeth: mae’n cynnal pryfed, adar a chreaduriaid bach sy’n dibynnu arni am fwyd a lloches. Pan fyddwn yn colli aethnen, rydym yn colli darn o’n hetifeddiaeth naturiol – a’r bywyd gwyllt sy’n dod gyda hi.

Mae ambell aethnen yn tyfu ar dir Ysgol Maenofferen, ac o leiaf bedair arall wedi’u darganfod yn yr ardal. Nawr, mae prosiect cymunedol ar droed i’w hadfer. Bydd y coed yn cael eu clônio gan Dr Jenny Wong, yna eu eu magu ym Meithrinfa Goed Tanygrisiau, ac yna – os aiff popeth yn ôl y cynllun – byddant yn barod i’w plannu ar ein llethrau lleol erbyn Tachwedd eleni. Gan eu bod yn tyfu’n gyflym, gallent drawsnewid rhannau o’r dirwedd mewn ychydig flynyddoedd yn unig.

Ond mae angen eich help chi arnom.

Ydych chi’n gwybod am aethnen arall yn y fro? Edrychwch am ei dail crwn sy’n crynu yn y gwynt (gweler y llun o’r ddeilen). Cysylltwch â ni a helpwch i sicrhau bod yr “aethnen goll” yn dod o hyd i’w lle unwaith eto ym Mro Ffestiniog.  

Gyda’n gilydd, gallwn adfer coeden frodorol, cefnogi bioamrywiaeth, a gadael etifeddiaeth werdd i’r genhedlaeth nesaf.

Meg Thorman, Y Dref Werdd
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

> Darn blog am aethnen Stiniog o 2012

 

Senedd Stiniog -Mawrth 2026

Adnewyddu’r Parc Sglefrio
Fe gynhaliodd Cyngor Tref Ffestiniog gyfarfod arbennig ym mis Chwefror i bennu praesept ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Penderfynwyd neilltuo £100,000 i adnewyddu’r Parc Sglefrio, sydd wedi bod ar gau ac yn segur am sawl blwyddyn oherwydd fod yr hen offer wedi dirywio ac yn berygl. Mi fydd y Cyngor yn ariannu hwn trwy dynnu arian o’r balansau, gan gyfyngu’r codiad yn y praesept i 4%, sef mwy neu lai lefel chwyddiant. Mi fydd y Cyngor hefyd yn trio codi cymaint â phosibl o’r arian ar gyfer y Parc Sglefrio o grantiau, er mwyn cadw cymaint â phosibl o’r arian hwn ar gyfer gwelliannau a blaenoriaethau eraill yn y fro.   

Tref Ddiwylliant 2026
Roedd Gwenlli Evans o Gwmni Bro Ffestiniog wedi trefnu i fynychu’r cyfarfod i siarad am gyflwr Stryd Fawr y Blaenau. Wnaeth hi gyfeirio at Westy’r Queens yn ogystal a hen siop Lewis. Beth y gellir wneud eu cylch? Mi ofynnodd y Cyng. Dafydd Dafis ba hawliau sydd gan y Cyngor Tref i roi pwysau ar y bobl sy biau’r adeiladau hyn i’w defnyddio? Ydy’r waliau a’r toeau’n ddiogel? 

Roedd pob aelod o’r Cyngor yn awyddus i fynd i’r afael â’r broblem. Aethpwyd ymlaen i drafod y cyfle i Flaenau Ffestiniog gael ei dynodi fel Tref Ddiwylliant y DU, gan fod Llywodraeth y DU wedi gwahodd ceisiadau a’r Aelod Seneddol Liz Saville Roberts wedi tynnu sylw’r Cyngor at y cyfle hwn. A oes modd defnyddio’r cyfle hwn i sicrhau fod y safleoedd hyn yn cael eu datblygu a’u defnyddio? 

Yn y pendraw, cytunwyd i ffurfio is-bwyllgor arbennig i drafod hyn, gyda Chwmni Bro yn cymryd rhan. Dafydd Walter gynigiodd hwn gyda Morwenna Pugh yn eilio. Roedd pawb yn cytuno fod eisiau cydweithio i gael y gorau o hyn. 

Gwella bioamrywiaeth yn Sgwâr Ocli
Mae anghydfod wedi codi am gynlluniau’r Cyngor Tref i ddefnyddio grant o Bartneriaeth Natur Gwynedd i blannu coed ffrwythau ar ran o Sgwâr Ocli, yn ogystal â dôl flodau gwyllt a gwrych traddodiadol wedi ei blygu. Yn anffodus, doedd dim ymgynghoriad wedi digwydd gyda thrigolion y Sgwâr ymlaen llaw ac roedd nifer ohonyn nhw anhapus iawn i weld fod ffens ddwbl wedi ymddangos ar hyd un ochr y Sgwâr. Roedd hwn wedi cael ei godi i amddiffyn y gwrych newydd yn ystod ei flynyddoedd cyntaf. Roeddwn i, y Cyng. Rory Francis, wedi rhoi cynnig i lawr i drefnu cyfarfod safle gyda thrigolion a Hywyn Williams o’r Bartneriaeth i drafod hyn. Ddywedodd y Cyng. Mark Thomas fod y ffens yn y lle anghywir beth bynnag, gan y byddai rhan o’r polyn trydan o fewn y gwrych oni bai fod y ffens yn cael ei symud. Cytunwyd i drefnu cyfarfod safle.            

Pobl ifanc yn gwirfoddoli
Derbyniwyd llythyr oddi wrth yr elusen GISDA, sy’n cefnogi pobl ifanc rhwng 14-25 oed, yn gofyn a fyddai modd i rai o’r bobl ifanc wneud gwaith gwirfoddol gyda’r Cyngor Tref. Dywedodd y Cyng. Morwenna Pugh fod hwn yn syniad gwych a mi gynigiodd y Cyng. Dei Mur y dylid gwahodd rhywun o GISDA i ddod i gyfarfod efo’r Cyngor i drafod y manylion. Cafodd y syniad hwnnw ei gymeradwyo. 
- - - - - - - - - - 

Addasiad o'r golofn reolaidd a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026

 

Cofio 'Dyn yr Adar'

Ted Breeze Jones (1929-1997)

Ar safle Gweilch y Glaslyn ger Llanfrothen ym mis Mawrth 2025 penderfynwyd, mewn cyfarfod arbennig o aelodau Cymdeithas Ted Breeze Jones dod â gweithgareddau ffurfiol ac aelodaeth o’r Gymdeithas i ben.

Cymdeithas dilyn adar oedd hyn yn bennaf, yn trefnu ymweliadau i wahanol lefydd i weld adar ac i gael ambell i ddarlith. Roedd y Gymdeithas yn anrhydeddu Ted a’r gwaith a wnaeth ar hyd y blynyddoedd yn magu ymwybyddiaeth tuag at natur a bywyd gwyllt, a’i ddiddordeb pennaf oedd mewn adar a thyfodd yn awdurdod arnynt gan gyhoeddi llyfrau ar adar a chymryd rhan mewn rhaglenni radio i rannu gwybodaeth amdanynt. 

Ganwyd Ted yn ardal Cae Clyd, Manod. Bu farw ei fam pan oedd yn 10 oed a bu farw ei dad yn fuan wedyn. Symudodd rhyw filltir i fyny'r ffordd i'r Blaenau, lle cafodd ei fagu gan ei fodryb a'i ewythr, Martha a Humphrey Williams, yn 8 Stryd Dorfil. 

Wedi gadael coleg, cafodd swydd fel athro yn Nhrawsfynydd ym 1950, ac yna yn Ysgol Maenofferen, ym 1952 ac yna symudodd i Ysgol Manod ym 1962. Ac yn sicr bydd nifer o’r darllenwyr yn ei gofio yn un o’r ysgolion hyn. Pan sefydlwyd Clwb Camera Blaenau Ffestiniog codwyd Ted yn Gadeirydd arno. Daeth galw mawr am ei wasanaeth fel darlithydd a theithiodd hyd a lled gogledd Cymru yn arbennig yn dangos sleidiau i gymdeithasau lleol.

 

Rhwng 1966 a 1997 cyhoeddodd tua 30 o gyfrolau ac erthyglau di-ri mewn gwahanol gylchgronnau. Cynhaliai ddosbarthiadau WEA ac Efrydiau Allanol Prifysgol Bangor ac ymhen amser daeth yn llais cyfarwydd iawn ar radio a theledu.

Cefais y fraint o’i gael yn athro arnaf yn Standard III, Ysgol y Bechgyn (bryd hynny) Maenofferen. Dyddiau braf oedd dyddiau Ysgol Maenofferen, lle mae llyfrgell y dref bellach… athrawon gwych gyda Frank Roberts, Manod yn Standard II, Mrs Roberts, Llwyngell yn Standard IV a Tom Evans Tŷ’r Ysgol y prifathro, yn Standard V.

Yn ogystal roedd cartref Ted Breeze yn groes i’r ffordd i’m cartref i yn 40 Heol Dorfil. Yng nghefn y tŷ roedd yn cadw caets mawr le'r oedd adar wedi eu clwyfo yn cael eu trin ganddo ac yn aml roeddem fel plant yn mynd draw yno i weld yr adarfa. Dod ar draws aderyn wedi brifo, yna at Ted Breeze Jones fyddan ni yn mynd a fo. Yn y dosbarth yn Ysgol Maenofferen roedd yn cynnal a chadw Bwrdd Natur yng nghornel yr ystafell ac roedd croeso i unrhyw un ddod a blodyn neu ddeiliach ac yn y blaen i ychwanegu at y casgliad. Caed gwersi natur yn reit gyson a hyn i gyd yn Gymraeg wrth gwrs. Gwell fyth fyddai’r teithiau cerdded i lawr i Gwm Bowydd i chwilio am nythod ond fyw i ni eu cyffwrdd … dim ond dysgu amdanynt … dysgu enwau blodau a choed … roeddem yn lwcus iawn i gael y fath athro yn yr ysgol gynradd.

Y Moelwynion o lan Afon Glaslyn. Llun Bywyd Gwyllt Glaslyn

Yn y cyfarfod uchod, penderfynwyd gwneud rhodd sylweddol o goffrau’r Gymdeithas tuag at ymgyrch Gweilch y Glaslyn i brynu darn o dir ar lannau'r Glaslyn er mwyn ymestyn maint safle gwylio’r gweilch a darparu llwybr cerdded ar hyn lannau’r afon. Penderfynwyd hefyd, i gadw peth arian wrth gefn er mwyn codi cofeb i Ted, gyda chydweithrediad cyfeillion Bywyd Gwyllt y Glaslyn, rhywle ar y darn tir newydd. Mae’r gofeb bellach yn y broses o gael ei chynllunio a’i gwireddu. Bydd hyn y deyrnged ardderchog i Ted ac i gofio amdano. Naturiaethwr o fri. Mae’n siŵr y daw mwy o wybodaeth maes o law ynglŷn â’r gofeb.

TVJ 

- - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025

 

Hwb -Sgwrsio ac Adfer

Newyddion o’r HWB Cymunedol

Mi fu'n ddechrau digon rhyfedd i’r flwyddyn newydd gyda’r chyfyngiadau yn ôl mewn grym. Mae’n amser rhwystredig i lawer, ble mae aros adref yn gallu achub bywydau ond ar yr un pryd yn cael effaith negyddol ar yr ysbryd. Mae diffyg gallu gweld teulu, ffrindiau, cymdogion a chyd-weithwyr yn galed a gobeithiwn yn fawr y bydd ein hymdrechion i atal lledaeniad pellach o’r firws y tro hyn yn ddigon i osgoi cyfnod clo arall yn y dyfodol.

HWB - o'r chwith i'r dde- Non, Nina a Lauren

Sgwrs

Er i’r prosiect chwe mis yr oeddem yn ei redeg o fis Gorffennaf 2020 ddod i ben, mae ein cynllun cyfeillio, Sgwrs, yn parhau. Mae’r cynllun yn un gwerthfawr iawn yn sgil yr effeithiau uchod a chroesawn i unrhyw un ymuno fel cyfeilliwr neu fel ffrind. Gall galwad fer wythnosol fod yn gymaint o gysur i rai. Yn ystod y tri mis ers cychwyn y cynllun, gwnaed dros 88 awr o sgwrsio. Hoffwn gymryd y cyfle hwn i ddiolch o waelod calon i’r gwirfoddolwyr sydd eisoes wedi cofrestru ac yn gwneud galwadau cyson. Os hoffech chi ymuno â Sgwrs i dderbyn neu i roi galwad, cysylltwch (manylion isod).

Prosiect Adferiad

Rydym bellach yn gweithio ar ein hail brosiect, sef prosiect adferiad, lle byddwn yn defnyddio natur a’r awyr agored fel ffordd naturiol i leddfu rhywfaint ar broblemau cynyddol yr ydym yn eu gweld, fel iselder, pryder ac unigrwydd. Rydym yn eithriadol o lwcus ym Mro Ffestiniog o gael byw mewn ardal mor hardd gyda digonedd o ddewis o lefydd i fynd i ymlacio a denig oddi wrth bopeth. 

Bydd ein cynllun yn cael ei weithredu ar y cyd â gweddill tîm y Dref Werdd gan geisio cynnwys elfennau o’r Pum Ffordd at Les ym mhob cyswllt, sef:

1.    Cysylltu
2.    Bod yn fywiog
3.    Bod yn sylwgar
4.    Dal ati i ddysgu
5.    Rhoi

Ein nod yw gallu cynnig rhywbeth i bawb o bob oed ac rydym yn awyddus iawn i gael eich syniadau chi ar gyfer unrhyw weithgareddau. Ffoniwch neu e-bostiwch (manylion isod).

Rydym hefyd yn gwneud apêl am bobl yn y gymuned fyddai’n hapus i rannu eu sgiliau ag eraill - rydym yn ymwybodol fod ein bro yn llawn o bobl wybodus a thalentog ac yn ystod y cyfnod anodd yma, byddai’n wych pe bai rhai ohonoch yn hapus i wneud sesiynau rhannu sgiliau byr ar-lein, gyda’n cefnogaeth ni wrth gwrs. Gall hyn olygu rhannu straeon am yr ardal, rhannu sgiliau celf a chrefft, unrhyw beth a dweud y gwir!

Cynllun Digidol

Mae ein cynllun digidol hefyd yn parhau felly os nad oes gennych chi declyn ac yr hoffech gael cymorth i fynd ar-lein, cysylltwch.

Os oes gennych ddiddordeb bod yn rhan mewn unrhyw ffordd, cysylltwch â Non ar 07385 783340 neu non@drefwerdd.cymru.
 

Cynllun Gweithredu Amgylcheddol Lleol

Mae bron i ddwy flynedd wedi mynd heibio ers i Gyngor Gwynedd ddatgan argyfwng hinsawdd. Mae cynghorau wedi ymrwymo i weithredu er mwyn gostwng eu hallyriadau carbon ac i weithio gyda phartneriaid a chymunedau i daclo’r effaith y mae newid hinsawdd yn ei gael ar ardaloedd lleol. 

Mae’r Dref Werdd am gychwyn gweithio ar Gynllun Gweithredu Amgylcheddol Leol i gael deall beth sy’n bwysig i bobl Bro Ffestiniog a sut i fynd ati i wneud gwahaniaeth. 

 

Os hoffech chi fod yn rhan, cysylltwch â Nina ar 07950 414401 neu e-bostiwch nina@drefwerdd.cymru. Mae croeso i bawb fod yn rhan.
-------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2021

Stolpia -Coelion Byd Natur

Rwyf wedi crybwyll amryw o bethau eisoes ynglŷn â hen goelion ym myd natur pan oeddem yn hogiau yn yr 1950au, megis yr un am godi llyffant i fyny oddi ar y ddaear ac yntau yn gallu gweld i mewn i’ch ceg a chyfrif eich dannedd. Os cofiwch, y canlyniad a fyddai i’r dannedd oll syrthio allan o’ch ceg a deuai rhai pren yn eu lle.

Llyffant Dafadennog
 Os codid llyffant dafadennog, neu ‘lyffant Dafydd Enog’, chwedl rhai, (sef y llyffant du) i chwilio am berl yn ei ben ceid peth wmbredd o ddefaid (dafadennau) ar eich dwylo, yn enwedig os poerai'r creadur arnoch. Yn wir, byddai llawer ohonom ni yn dioddef gyda defaid ar ein dwylo pan oeddem yn blant, a hynny heb inni erioed gyffwrdd mewn yr un llyffant. Wrth gwrs, roedd sawl ffordd i geisio cael gwared ohonynt, megis gwlychu pen fflachen (matsien) a’i rwbio ar y ddafad, neu rwbio tysan, neu ddarn o facwn arnynt a’u claddu wedyn. Byddai rhai yn taro eu llaw yn nŵr y crwc yn efail y gof er mwyn ceisio cael gwared arnynt.

Malwod duon
 Os byddai un yn digwydd sathru yn ddamweiniol ar falwen ddu, neu wlithen ddu mewn gwirionedd, byddai’n sicr o ddod yn law, h.y. os nad oedd hi’n bwrw glaw yn barod, wrth gwrs. Clywais sawl un yn dweud ers talwm bod rhai plant y gwahanol enwadau crefyddol yn sathru arnynt yn fwriadol pan fyddai’r Gymanfa yn digwydd gan enwad arall er mwyn iddi hi ddod yn law a difetha eu diwrnod! Pwy fuasai’n meddwl y byddai plant bach yr Ysgol Sul, a fyddai fel angylion yng ngolwg llawer, yn meddwl am ffasiwn beth, ynte?

Nadroedd
Byddem yn credu hefyd os byddai gwas y neidr yn hedfan ogylch ein lleoedd chwarae y byddai neidr yn sicr o fod gerllaw, ac yn aml iawn, eid i chwilio amdani hi.
Clywais rai o’r hen bobl yn dweud y byddai rhai gweision ffermydd yn dal nadroedd yn y cynhaeaf gwair a stwffio baco siag ‘Baco’r Bryniau’ i lawr eu safnau a’i gwddf  nes eu bod yn gwingo ac yn ymdroelli fel pethau gwirion ar hyd y caeau. Dywedir hefyd bod y baco mor gryf fel y byddai’n ddigon i ladd y neidr mewn ychydig funudau. Nis gwn os yw hyn yn wirionedd ai peidio, ond dyna’r math o agwedd a feddai'r hen bobl gynt tuag at nadroedd a llawer o anifeiliaid eraill, ynte ?
Peth arall a ddywedid gan yr hen werin oedd, ni fedrai brathiad gwiber ladd ffwlbart gan nad oedd y gwenwyn yn amharu arno o gwbl. Tybed ac ydyw hyn yn wirionedd ? 

Geifr
Byddai gweld geifr gwyllt yn dod i lawr o’r mynyddoedd a’r clogwyni yn arwydd o dywydd mawr neu dywydd stormus, ac os yw geifr dof yn fwy anystywallt nag arfer ac yn bwyta blaen y borfa ceir glaw o fewn dim. Byddai llawer o’r hen bobl hefyd yn credu’n gryf bod llaeth gafr yn llawer gwell na llefrith buwch a llaeth dafad. Fe welwch yn y llun geifr gwyllt ar Graig y Wrysgan

Lwc ac Anlwc
Coel arall gan ein teidiau a’n neiniau oedd yr un am y gog yn canu am y tro cyntaf a'r angen inni gofio troi'r arian a fyddai yn ein poced er mwyn cael lwc a phres gweddill y flwyddyn. Ond, yn ôl rhai, os nad oedd gennych yr un geiniog yn eich poced, wel, dyna a fyddai eich hanes wedyn tan y gwanwyn dilynol.

Un o’r coelion y byddem am y cyntaf yn ceisio cael blaen ar weddill ein ffrindiau oedd gweld dafad ddu ymhlith y rhai gwyn a gwaeddi ‘Dafad ddu, lwc imi’, neu yn y gwanwyn ‘Oen bach du, lwc dda imi’ ac y byddai’n rhaid i’r oen bach eich wynebu i gael lwc iawn. Yn ôl rhai o’r hen bobl ‘dwy frân ddu, lwc dda imi’ oedd yr hen goel mewn gwirionedd, ac ‘un frân ddu, braw imi’. Dyma rai eraill a glywid yn lleol ers talwm; Os digwyddwch freuddwydio am wiwerod cewch lwc dda a dod i arian a chyfoeth. Os bydd gwenoliaid yn dewis nythu dan fondo eich tŷ, neu un o’r rhactai, cewch lwc dda a hapusrwydd.

Cofiwch os gwelwch un bioden, i gris-croesi eich hunan, neu fe ddaw rhyw anlwc i'ch cyfarfod. Roedd croesi llwybr wenci yn anlwcus iawn, a’r peth gorau a fyddai cymryd llwybr arall, neu i droi’n ôl yn gyfan gwbl. Os croesid eich llwybr gan ysgyfarnog, deuai anlwc fawr i’ch rhan hefyd a byddai’n rhaid oedi gweddill eich siwrnai. Yn ddiau, y mae llawer mwy o enghreifftiau tebyg, efallai y cawn glywed amdanynt.  

Hanes y Twnnel Mawr

Gan imi orfod siomi nifer ohonoch y llynedd oherwydd nifer cyfyngedig y gyfrol ar hanes y Twnnel Mawr rwyf wedi penderfynu ei hailargraffu. Diolch yn fawr i bawb a’m cefnogodd. Cofiwch, y cyntaf i’r felin y bydd hi eto!

---------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2020

Stolpia -Atgofion am Greaduriaid Natur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Yr oedd byw a thyfu i fyny yn Rhiwbryfdir yn niwedd yr 1940au a’r 1950au yn addysg am fyd natur yn ei hun. Ymhlith y pethau cynharaf yr wyf yn ei gofio am greaduriaid ein cynefin y pryd hynny yw gweld ambell lygoden fawr, un neu ddau o lwynogod ac amrywiaeth o adar bach.

Y fi a’r hen dŷ bach

Neidr ynteu llygoden?
Y cof cyntaf sydd gennyf o weld llygoden fawr oedd yn yr hen dŷ bach (toiled) ymhen draw yr ardd yn 2 Bryn Dinas pan roeddwn tua phedair, neu bum mlwydd oed. 

Sut bynnag, meddyliais yn wir mai neidr oedd hi, gan mai gweld ei chynffon yn ysgwyd yn ôl a blaen o dan sedd y toiled a wnes i ddechrau. 

Wedi mynd i’r tŷ dywedais wrth fy nhad bod neidr yn y closet, ond ar ôl iddo fynd draw yno a thynnu un pren o ochr y sedd, mi welais yr hen lygoden fawr yn ei sgrialu oddi yno am ei bywyd.

Dro arall, gwelais glamp o lygoden fawr yn dod o ochr y cwt ieir yng ngwaelod yr ardd, ac yn cario rhywbeth fel gwelltyn yn ei cheg.

Y tro hwnnw, mi es i nôl y gath o’r tŷ a’i rhoi ger y twll lle roeddwn wedi gweld y llygoden yn diflannu iddo, ond nid oedd gan yr hen gath fymryn o ddiddordeb yn y dasg o’i dal hi a cherdded yn ôl i’r tŷ a wnaeth.
 

Cefnau tai’r lein a’r ffens grawiau, tai Bryn Dinas, Glandulyn a Chapel Rhiw (MC).

 

Carchar Llwynog
Cedwid ieir gan amryw o drigolion Rhiwbryfdir yn yr 1950au ac o dro i dro byddai yr hen Sion Blewyn Coch yn cymowta ac yn prowla o gylch y lle yn ystod y nos yn y gobaith o gael tamaid blasus.Wel, un bore, ac fel yr oeddwn yn codi o’m gwely, dyma fi’n clywed coblyn o glec fawr o ymyl Cae Joni (Cae Dolawel) a thu ôl i’r tai lein (Heol Glanypwll ) tros y ffordd. Ar ôl cyrraedd y drws ffrynt roedd amryw o’n cymdogion allan yn holi beth â oedd wedi digwydd. 

Er mwyn cael gwybod mwy aeth rhai ohonom i gefnau tai lein, ac yno gwelsom yn union beth oedd y rheswm am yr ergyd. Roedd llwynog wedi mynd yn sownd rhwng dwy grawen y ffens grawiau a fyddai yno, ac yn methu’n lan a dod yn rhydd. Roedd y creadur wedi ei garcharu rhyngddynt.Yn y cyfamser, roedd rhywun wedi galw am Llew Dwyryd, Neuadd Wen, a fyddai’n hela, ac roedd yntau wedi saethu’r llwynog yn gelain. Golygfa braidd yn ddychrynllyd oedd hi i ni’r plant y bore hwnnw.

Gwennol Ddu yn yr oedfa
Dwy stori arall sy’n dod i’m cof, ond y tro hwn, y ddwy ohonynt am adar. Byddai gwenoliaid duon, jacdoeau, ac adar to yn nythu dan bondo Capel Rhiw  pob gwanwyn, neu ddechrau’r haf, pan roeddem ni’n hogiau. Cofiaf i un wennol ddu, rywdro yn yr 1960au cynnar, weithio ei hun i mewn i’r capel ar ddydd Sul a phenderfynu hedfan ogylch y lle. Ceisiwyd ei dal gan rai o’r blaenoriaid cyn i oedfa’r hwyr ddechrau, ond roedd hi allan o’u cyrraedd, ac yn rhy gyflym iddynt o beth goblyn , ac felly, bu’n hedfan uwch ein pennau trwy’r oedfa, ac yn sgrech-wichian pob hyn a hyn. 

Ceisiodd y gweinidog gystadlu ei orau glas â’r wennol ddu a’i sŵn, ond rhywfodd, ni chredaf iddo lwyddo, gan i’r wennol ollwng anrheg o’i phen ôl a glaniodd hwnnw ar ysgwydd un o’r aelodau, ac wrth gwrs, aeth rhai ohonom i biffian chwerthin am y peth. Bu honno yn noswaith bythgofiadwy yn y capel i ni’r hogiau.

Cyw Jac-do efo cof da
Cofiaf dro arall, a phan oeddem yn preswylio yn rhif 2 Dwyryd Teras yn yr 1960au - tŷ Albert heddiw-  roeddwn yn cerdded i lawr  heibio Capel Rhiw, ac o fewn dim tynnwyd fy sylw gan ddynes at gyw jac-do a oedd wedi syrthio o’i nyth yn uchel oddi ar ochr y capel. Gan ein bod ni’r hogiau yn bur dda gydag adar, ac amryw ohonom wedi cadw colomennod am sbelan go lew, gofynnwyd imi os gallwn wneud rhywbeth i helpu’r cyw druan. Gwelwn nad oedd y cyw yn ddigon tebol i hedfan yn ôl, a bron yn amhosib imi ei roi yn ôl yn y nyth gan ei fod mor uchel, daeth  jaco adref gyda mi.

Edrychais ar ei ôl am ryw dair wythnos, ei fwydo a glanhau ei gratj, a cheiso ei gadw rhag gwneud sŵn tros y lle. Daeth yn ei flaen yn bur dda, ac er mwyn gweld os yr oedd wedi cryfhau digon  cafodd ryddid i geiso hedfan yn yr atig. Bu wrthi yn hedfan am ychydig funudau yno a phenderfynais ei ollwng bore drannoeth, ac felly, mi es i a fo i ben uchaf yr ardd yng nghefn y tŷ a’i ryddhau. Chwifiodd ei adenydd a hedfan  yn weddol uchel, ond yr hyn a synnwyd fi yn fwy na dim oedd ei weld yn anelu yn syth am Gapel Rhiw. Tybed sut oedd jaco yn cofio mai yn fanno oedd ei gartref ? Mae’n rhaid ei fod a chof da, ‘doedd ?       
----------------------------------- 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol y cyfnod clo ar gael am ddim ar wefan Bro360

Trem yn ôl -Y Llwynog

Erthygl arall o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'. Y tro hwn o gyfres 'Colofn Bywyd Gwyllt' Ken Daniels.

Y llwynog
 
Mae llawer o storïau wedi’u hadrodd sy’n sôn am gyfrwystra’r llwynog sy’n anodd iawn eu coelio. Mae’n rhaid bod llawer ohonynt yn wir neu buasai’r llwynog wedi diflannu fel y blaidd. Bu’n rhaid iddo newid ei ddull o fyw mewn llawer lle.

Ceir enghreifftiau ohono’n chwilio am fwyd yn agos i dai. Yn ystod gaeaf caled iawn rai blynyddoedd yn ôl diflannodd llawer o gathod o’r ardal yn y nos. Yn y bore dywedodd llawer o bobl wrthyf fod ôl traed llwynog yn yr eira yn eu gerddi. Mae’n debyg mai llwynog oedd wedi bwyta’r cathod oherwydd prinder bwyd. Dywedodd heliwr profiadol wrthyf hefyd iddo weld darnau o grwyn cathod mewn daear llwynog.

Mae bwyd y llwynog yn amrywio llawer, cwningod a llygod o bob math, ac yn yr haf bydd yn bwyta ffrwythau. Gwelais un oedd yn bwyta llus a oedd yn tyfu ar graig serth. Mae’n bwyta chwilod a malwod a bydd yn cipio ambell i oen pan fydd cenawon yn y ddaear. Ond mae gen i ofn fod y llwynog druan yn cael y bai am lawer drwg a wna’r brain tyddyn.

Bywyd digon unig mae’r hen lwynog yn ei hoffi. Ym mis Rhagfyr bydd yn paru ac ar noson leuad ddistaw clywir y ci llwynog yn cyfarth a’r llwynoges yn ei ateb gyda sgrech o’r ochr arall i’r cwm. Yn fuan ar ôl hyn bydd y pâr yn hela gyda’i gilydd.

Yn niwedd Mawrth neu ddechrau Ebrill bydd y llwynoges yn geni pedwar neu bump o genawon, yn aml mewn hen ddaear cwningod neu ryw dwll o dan graig. Yn syth ar ôl i’r cenawon ddechrau bwyta a mentro allan o’r ddaear bydd y teulu i gyd yn symud i gartref mwy diogel o dan feini mawr neu domen hen chwarel.

Dywedodd bugail wrthyf iddo ddod ar draws llwynoges gydag un ar ddeg o genawon, sy’n beth anghyffredin iawn. Ond beth oedd wedi digwydd oedd bod ffermwr wedi saethu llwynoges rhyw hanner milltir i ffwrdd ac roedd y llwynoges arall wedi cario’r cenawon fesul un yr holl ffordd at ei chenawon ei hunan.

Ym misoedd yr haf bydd y teulu yn chwalu a phawb yn mynd ei ffordd ei hun.
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 1983, ac yna yn llyfr Pigion Llafar a gyhoeddwyd i nodi'r milflwyddiant yn 2000. Bu yn rhifyn Mawrth 2016 hefyd, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.

Gwynfyd -y goedwig yn deffro

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro.

Mae’n rhyfeddol ‘tydi sut mae swn coedwig yn medru newid o fewn ychydig wythnosau. Heb imi fynd yn rhy ddiflas a chanu tiwn gron bob blwyddyn tua’r adeg yma, mi ddywedai o ar ddechrau’r tipyn colofn ‘ma: ydi, mae’r gwanwyn ar gyrraedd ac mae’r ddaear yn brysur ddeffro. Dyna fo, mi ‘dwi’n ddyn hapusach rwan i mi gael dweud fy nweud!

Tua diwedd Ionawr mi oeddwn i yn rhyfeddu pa mor ddistaw oedd coedwig Rallt Glan Wiliam ym Maentwrog ‘ma. Am yn hir iawn doedd dim smic i’w glywed o’r canghennau, na robin na dryw yn trydar ar lawr.

Ymhellach draw yn y tyfiant, cyffro o’r diwedd; cyffylog yn neidio i’r awyr mewn braw ac ar yr un pryd yn rhoi braw i mi wrth iddo hedfan i’r pellter yn igam-ogamu rhwng y bonion. Mae ei liw yn golygu mai golygfeydd byr a chyflym fel hyn a geir gan amla’, gan ei fod yn anodd ei weld ymysg y dail crîn, ac mae’n aros yn llonydd hollol nes yr eiliad olaf, (yn arbennig mewn cyfnod oer fel a gafwyd eleni, er mwyn arbed egni).

Bum munud wedyn, wrth eistedd am eiliad ddiog, daeth swn o’r tu ôl i mi, tu hwnt i wal gerrig bylchog. Swniai yn debyg i fyddin fechan yn gorymdeithio trwy’r dail sych, ond doedd dim golwg o enaid byw na dafad yn unman, felly dyma fentro taro ‘mhen dros y wal am fysnês. Haid o adar oedd yno, yn synhwyro am bryfetach dan y dail â’u pigau, ac yn eu troi fesul un gan wneud cryn dwrw ar y cyd. Coch dan adain oedd y rhain -tua deugain ohonynt gydag ambell geiliog mwyalchen yn gwledda ochr yn ochr â nhw.

Llun coch dan adain, gan Andreas Trepte CC BY-SA 2.5. Defnyddir dan drwydded Comin Wicimedia.

Tua’r un maint a’r fronfraith yw’r coch dan adain, gyda cheseiliau coch yn rhoi iddynt eu henw, ag aeliau gwyn yn eu gwahaniaethu; ymwelwyr ydynt i Gymru dros y gaeaf, ac mae nhw eisioes yn llai niferus wrth iddynt ddychwelyd i’r cyfandir i fagu.

Erbyn Dydd Gwyl Dewi, ‘roedd coedwigoedd y fro fel byd gwahanol. Mae ceiliogod sawl rhywogaeth bellach yn hawlio eu clwt o dir yn swnllyd, er byddai yn decach disgrifio rhai fel peraidd, yn arbennig y fronfraith gyda’i amrywiaeth wych o nodau.

Mae’r titw mawr yn hawdd i’w adnabod pan yn ailadrodd ei enw: ‘ti-tw ti-tw ti-tw’ ond gall hefyd ddrysu gyda sawl cân a galwad gwahanol. Ni fydd yn hir nes fydd mwy o gantorion yn cyrraedd o’r Affrig i hawlio eu lle yn ein milltir sgwar ni, ac mae’r cyfnod yma yn un cyffrous ym myd natur, felly allan a ni i’w fwynhau!

cyffylog - woodcock
coch dan adain - redwing
bronfraith - song thrush
titw mawr - great tit

 -------------------------------------------------------


Addaswyd o erthygl gan Paul Williams, a ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 1997.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Gwynfyd- arwyddion gwanwyn

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro.

Mae'r dydd wedi 'mestyn dipyn eisioes, ac mi fyddwn yn troi'r clociau eto mewn dim. Yn y cyfamser, mae natur yn rhoi rhyw ragolwg inni o'r gwanwyn i ddod.


Yng Ngheunant Llennyrch ar ddiwrnod bendigedig, ddiwedd y mis bach, yr oedd yn dechrau swnio fel gwanwyn eto, gyda cheiliog titw benddu ym mrigau uchaf derwen yn croesawu ymwelwyr i'r warchodfa efo'i diwn gron cerddorol.

Y lleiaf o'n titwod, goroesodd y gaeaf trwy fwyta pryfetach sy'n byw dan risgl coed. Mae pâr wedi ymweld â'r ardd acw hefyd drwy'r misoedd oer i fwyta cnau a hadau.


Wrth nesáu at y Rhaeadr Du 'roedd swn gwyllt yr afon yn boddi cân yr adar bach tu ôl imi, ac 'roedd dafnau o wê a gwybed cynnar yn disgleirio yn yr haul o'm blaen. Ar y llwybr mae'r deri ifanc yn dal yn styfnig yn eu dail crîn cyn cael gorchudd newydd, ac ar y cyll, mae'r cynffonnau wyn bach -blodyn gwrywaidd y goeden- wedi agor yn llawn (wrth eu taro yn ysgafn gellid gweld y paill yn disgyn ac yn gwasgaru yn y gwynt).

Rhaeadr Ddu

Ar ddiwrnod braf arall yr un wythnos yng Ngoed Cymerau Isaf, 'roedd dail suran y coed yn dechrau gwthio trwy'r haen o ddail ar lawr y goedwig. Mae'r dail ar ffurf tair calon, ac yn agor yn ddyddiol i fanteisio ar wres yr haul i gynhyrchu bwyd; bydd yn blodeuo tua diwedd y mis yma neu ddechrau Ebrill. Ar y llawr hefyd a thros y waliau cerrig 'roedd y gwyddfid yn ymledu gyda rhai dail newydd eisioes wedi ymddangos. Bydd rhaid aros tan Mehefin serch hynny, i'r blodyn a'i arogl hyfryd ymddangos.

Tydw i heb weld grifft llyffant eto, ond fel tystiolaeth i bryderon gwyddonwyr am newid hinsawdd cafwyd wyau ym mis Tachwedd 1995 ar benrhyn mwyaf deheuol Prydain, y Lizard, yng Nghernyw.

Bydd y genau goeg neu fadfall y dŵr ar eu mwyaf lliwgar rwan tra'n chwilio am gymar. Yr oedd hwn yn gyfnod cyffrous i ni fel plant, yn chwilio am yr amffibiaid yma ar y gors bach, ac uwchben Fron Fawr, dau safle sydd bellach wedi eu llenwi a'u sychu, hanes sy'n gyffredin i lawer o ardaloedd, felly'n arwain at ddirywiad lleol mewn bywyd gwyllt.

Tua'r adeg yma y llynedd y gwelais, trwy lwc pur, garlwm yn ei gôt gaeaf gwyn yn croesi'r ffordd o 'mlaen, a blaen du ei gynffon yn amlwg, ac yn ystod eira olaf Chwefror yr es i felly, i ben Graig Gyfynys y tu ôl i'r atomfa, i edrych am ei olion ar lawr. Er chwilio dyfal, a chanfod olion cwningod a llwynog, ni chefais lwc y tro hwn. Ond 'roedd yr olygfa tua moelydd gwyn 'Stiniog, a'r bwncath a chigfran yn galw uwchben yn gysur ar ddiwrnod braf arall.
------------------------------------

Addaswyd o erthygl gan Paul Williams, a ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 1996. 
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Lluniau- Paul W, Rhagfyr 2015

O Lech i Lwyn- llygedyn o haul

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Y tro hwn, erthygl gan Vivian Parry Williams, o rifyn Chwefror 1999.

Tydw' i heb benderfynu yn iawn p'run ai hanesydd/archaeolegwr gyda diddordeb mewn byd natur ydw'i, ynteu ryw gyw o naturiaethwr sy'n ymddiddori yn hanes ac archaeoleg y fro. Beth bynnag, byddaf yn crwydro'r llechweddau a'r mynyddoedd 'ma gydag un lygad ar y llawr rhag colli ryw olion hanesyddol o bwys, neu i geisio darganfod hen greiriau o ddyddiau gynt, a'r llygad arall tua'r wybren i geisio sylwi ar ambell aderyn prin a'i ryw.

Felly y bu ryw dro yn Ionawr; y ddaear yn galed dan draed a barrug y nos wedi gadael ei ôl ar y tir fel cynfas wen- sefyllfa ddelfrydol i olrhain y safle gyn-hanes ym Mron Manod ar y ffordd i fyny o Gae Clyd. Roedd olion gweddillion y muriau a amgylchynai'r safle yn sefyll allan yn glir gyda'r llwydrew arnynt. Wedi aros ennyd i synfyfyrio a rhyfeddu at ddewis gwych ein cyndadau o safle i fyw ynddo, a synnu'r un pryd na fu, hyd y gwn, unrhyw archwiliad archaeolegol i'r safle hynafol hon, rhaid oedd symud ymlaen.

Cwm Teigl. Llun- Paul W.

Prif bwrpas y daith oedd i geisio darganfod a oedd y sogiar (socan eira, neu gaseg y ddrycin yn enwau eraill arni; fieldfare yn Saesneg) wedi cyrraedd godre'r Manod Mawr fel arfer i dreulio'r gaeaf yn ein cwmni. Dros y blynyddoedd fe welid heidiau ohonynt yn hedfan o lwyn i goeden, yn eu dull brysur hwy i fwydo ar aeron y fro.

Wedi pasio heibio adfail Bryn Eithin a Chae Canol, heb glywed cân 'run aderyn, na gweld dim ond ambell wylan neu bâr o frain tyddyn yn dadlau â bwncath, roeddwn yn dechrau digalonni, ac yn credu pob gair a ddywedodd yr adarwr Iolo Williams ar raglen deledu'r noson gynt am leihad enbyd mewn rhifau adar. Ond wrth ddringo'r gamfa o ffordd Cwm Teigl i gyfeiriad Hafod Ysbyty cododd f’ysbryd wrth weld haid o sogieir yn pigo'r ddaear yn y pellter, ac wrth i mi nesau, yn codi yn eu dwsinau gyda'i gilydd, gan lanio o goeden i goeden.

Ychydig ymhellach, cael y wefr o wylio pedwar nico yn pigo'r hynny oedd yn weddill o hadau o goesyn asgell truenus yr olwg. Wedi croesi afon Gamallt tu ôl i Hafod Ysbyty, troediais drwy drwch o eira caled cyn belled â Sarn Helen, ac wedi olrhain yr hen ffordd am ychydig, troi yn ôl tuag adre' yn hamddenol.

Gweld fod y piod yn niferus yng nghoed Hafod Ysbyty fel arfer. Gwrandewais ar gri wylofus bwncath uwch Gae Canol, gan dybio fod llawer mwy o'r adar ysglyfaethus hyn o gwrnpas rwan nag oedd pan oeddwn yn fachgen? Cefais gip sydyn ar ddryw bach yn sboncio i dwll yn y c1awdd gerllaw, a sylwi ar ambell fwyalchen yng nghanol drysni'r drain wrth i mi anelu tuag at Fryn Eithin yn ôl. Daeth haid arall o sogieir i chwilio am aeron ar y coed drain uwch Fron Manod i godi 'nghalon eto.

Roeddwn wedi f'argyhoeddi fod bywyd gwyllt y fro yn dal mor fyw ag erioed. Wrth edrych tua'r machlud fflamgoch dros aber y Ddwyryd ar derfyn p'nawn hyfryd, teimlais yn ddigon bodlon fy myd wrth droedio'n ôl am Gae Clyd. Wrth i'r dydd ymestyn wedi troad y rhod, rhyfedd pa effaith gaiff ryw lygedyn o haul ar ddyn a natur ynte?
-------------------------------------------


Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn -Adar Coed Cymerau

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Y tro hwn, erthygl gan y diweddar Ken Daniels, o rifyn Tachwedd 1998.

Delor y cnau, gan Ken Daniels

Coedydd Cymerau
Ychydig wythnosau yn ôl, ar brynhawn heulog a braf, mi es am dro i un o’m hoff lecynnau – Coedydd Cymerau. Roedd y rhan fwyaf o ymwelwyr y byd adar wedi cychwyn ar eu taith yn ôl i’w cartrefi gaeaf, ond er hyn roedd digon i’w weld.

Mi es i lawr y llwybr sydd yn arwain tua’r Swch ac yno gwelais ddringwr bach a delor y cnau, yn brysur chwilio am bryfaid a chopynod ar foncyff coed.

Yna gwelais y gnocell fraith fwyaf, a hwn hefyd yn chwilio’n brysur am bryd o fwyd ar hen fedwen fregus.

Ar y ffordd yn ôl trwy’r coed clywais fwncath yn galw. Edrychais i fyny trwy’r brigau. Roedd tri yn hedfan mewn cylch uwch fy mhen – dau oedolyn a chyw a oedd wedi ei fagu gerllaw.

Gwarchodfa Coed Cymerau. Llun- Paul W, 1af Rhagfyr 2015

Ar ôl cyrraedd hen bont Cymerau eisteddais ar y clawdd am seibiant, gan gadw llygaid ar yr afon am y siglen lwyd a bronwen y dŵr. Ni welais yr un o’r ddwy y tro hwn. Mi fyddai glas y dorlan i’w gweld yma amser maith yn ôl, pan oedd yr hen afon tipyn glannach nac yr ydyw heddiw.

Pan oeddwn ar gychwyn o’r fan hon, tynnwyd fy sylw gan aderyn bychan yn mynd am y coed pinwydd yn gyflym iawn, a gwalch glas yn ei erlid.

Cofnodir chwe-deg a phedair o wahanol rhywogaeth o adar yng Nghoedydd Cymerau, gydag wyth-ar-ugain o’r rhain wedi nythu yno o dro i dro, a rhai ohonynt yn anghyffredin iawn.
------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn- adar y Migneint

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Erthygl gan y diweddar Emrys Evans o rifyn Hydref 1998.

Hanner milltir, fwy neu lai, yw hyd y ffordd oddi wrth y Tŷ Ciper (a welir ar ochr y ffordd fawr rhwng Llan Ffestiniog ac Ysbyty Ifan) hyd at lan Llyn Conwy. Ar bob llaw mae’r Migneint maith a’r rhan yma ohono yn rugog iawn. Torrir ar yr undonnedd yma gan ambell i bant corsiog a chlwt gweiriog, tra gwthia ambell i faen a chreigan lwydaidd i olau dydd drwy’r mawn. Pantiog a thyllog a digon garw yw’r fordd yma at y llyn, ac nid doeth, os oes gan rhywun rywfaint o feddwl o’i gar, yw mynd yn rhy wyllt ar hyd-ddi. Felly, pwyll piau hi. Ac, mae gan hynny ei fanteision. O fynd yn araf y mae rhywun yn sylwi mwy ar yr hyn sydd o’i gwmpas. Er yn undonog ac er yn unlliw iawn ar bob llaw i’r olwg, eto ...

Un diwrnod ychydig flynyddoedd yn ôl, wrth araf ddilyn y ffordd a cheisio osgoi y tyllau mwyaf, a rhyw daflu golwg o gwmpas yr un pryd; o ganol y grug ar ychydig o godiad tir ac o fewn rhyw bumllath i’r ffordd, cododd aderyn mawr brown-dywyll ei liw. Aderyn ysglyfaethus, heb amheuaeth. Golwg cwta, brysiog, yn unig a gafwyd arno, nad oedd wedi diflannu dros gefnen o’r tir. Roedd yn fwy na’r un aderyn ysglyfaethus a welais i o’r blaen. Eryr euraidd? Rwy’n credu mai dyna ydoedd, wedi crwydro o’i gynefin yn y gogledd. Gwelwyd, hefyd, gan gyfaill, yn ystod yr un dyddiau, a’i ddisgrifiad ohono yn cydfynd â’r hyn a welais innau.

Tair blynedd yn ôl crwydrodd rhai  o farcutiaid coch canolbarth Cymru, wedi rhywfaint o lwyddiant ar fagu eu cywion, yn fwy i’r gogledd. Gwefr oedd gweld rhai ohonynt o gwmpas Llynnoedd y Morwynion a’r Gamallt, ond eu gweld o bell, yn unig, wrth iddynt hedfan. Yna, un diwrnod, wrth fynd ar hyd y ffordd am Lyn Conwy a dod i olwg hen faen llwyd-ddu rhyw gan-llath o’r ffordd, canfod barcud yn gorffwys arno.

Stopio’r car heb ei ddychryn na’i anesmwytho, a chyda’r gwydrau ei wylio’n hir ac yn hamddenol. Cael cyfle i nodi patrymwaith ei liwiau a’i blu; gwledda’r llygaid ar yr aderyn hardd a phrin yma, aderyn dieithr i’n hardal. Yna, fel pe wedi rhoi digon o gyfle imi gael golwg iawn arno, heb unrhyw ffwdan na brys lledodd ei adain a chodi i ehedeg. Yn osgeiddig, yn feistr perffaith ar ei gyfrwng, difalannodd i gyfeiriad y llyn. Gwefr ar wefr yn wir.

Mis Awst diwethaf, wrth falwena ar hyd y ffordd, y tro yma oddi wrth y llyn a thuag at y Tŷ Ciper, cododd adernyn o ochr y ffordd. O’r cip arno a gefais gwelais mai aderyn ysglyfaethus ydoedd, ond un bychan, maint brych y coed, sef un o’r bronfreithod. Symudai’r car mor araf fel yr arhosodd yn ei unfan bron ohono’i hun.

Disgynnodd yr aderyn ar garreg rhyw ddecllath tu draw, gan ymroi i fwyta rhywbeth yr oedd wedi’i ddal. Fedrwn i ddim gweld beth oedd ganddo, ond roedd yr aderyn ei hun yn berffaith eglur drwy’r gwydrau. Y cefn yn llwyd-las gweddol dywyll; y frest yn felynaidd gyda stribedi tywyll ar hyd-ddi, a’r gynffon yn las-lwyd a bariau tywyll arni. Iar y cudyll bach heb unrhyw amheuaeth. Y lleiaf o’r holl hebogiaid. Aderyn prin iawn. Bu yno, fel petai hi ddim yn ymwybodol o gwbl fy mod i’n ei gwylio, am rai munudau, gan roi cyfle heb ei ail i’w gweld y glir a medru nodi ei lliwiau, ei maint a phopeth ynglŷn â hi. Munudau o hyfrydwch pur, a’r rheini’n rhai gwefreiddiol.

Os mai ond bob yn hyn a hyn y mae ‘sêr’ fel y rhain i’w gweld, y mae rhai mwy cyffredin i'w gweld yn aml, aml. Hyd yn oed ym mhwll y gaeaf, pan mae y rhan fwyaf o adar yr ucheldir wedi cilio dros dro i lawr gwlad neu dros y môr, y mae y cigfrain i’w gweld fel rhyw garpiau duon uwchben y grug. Nid yw noethwynt y gaeaf na brathiad y rhew yn ei gyrru hwy ym mhell o’u cynefin. Ond, fel mae’r gaeaf yn gorfod rhoi lle i’r gwanwyn, mae yna ailboblogi ar y rhannau ‘diffaith’ yma o’r Migneint.

Yn ei ôl y daw gwas y gog, o dir is, ac yna tinwen y garn o dros y môr; yn ei amser daw pibydd y dorlan, neu Wil dŵr i rai ohohom, wedi treulio’r gaeaf yn aber rhyw afon neu o dramor. Wrth eu cwt, ‘Daw gwennol lwyd a gwanwyn’ i nythu ac i fagu yn y Tŷ Ciper.

Rhyw hanner milltir o ffordd bantiog a thyllog y mae’n anoeth gyrru’n rhy wyllt arni....


----------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llun- cudull bach,  Comin Wikimedia. 
Cydnabyddiaeth:  Ómar Runólfsson (Merlin - Falco columbarius - Smyrill) [CC BY 2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.0)], via Wikimedia Commons

Y Golofn Werdd -Slumod!

Un mewn cyfres o erthyglau amgylcheddol a drefnwyd gan brosiect Y Dref Werdd, y tro hwn o rifyn Medi 2010.

YSTLUMOD YN ERYRI gan Kate Williamson
Maen debyg bod ystlumod ymysg y mwyaf anghyfarwydd ond diddorol o'r holl grwpiau o famaliaid. Ond eto mae'n debyg mai nhw sy'n dod i gysylltiad fwyaf â phobl, a hyd yn oed yn rhannu ein cartrefi.

Er eu bod nhw yn edrych ac yn ymddwyn yn hollol wahanol i bobl, mae ystlumod a phobl yn perthyn i'r un teulu o anifeiliaid - y mamaliaid. Mae gennym i gyd groen blewog (rhai yn fwy nag eraill!), yn geni epil byw sy'n bwydo ar lefrith y fam ac mae gennym waed cynnes.

Mae 16 math o ystlum ym Mhrydain, a tua 14 ohonynt i'w cael yma yn Eryri. Mae'r rhain yn amrywio o un o'n mamaliaid lleiaf, yr ystlum lleiaf -y 'pipistrelle', sydd ddim ond yn pwyso gymaint â phisyn punt, i fyny i'r ystlum mwyaf - y 'noctule' sydd tua'r un maint â bochdew. Mae pob un math o ystlum ychydig yn wahanol i’w gilydd, maent yn bwydo ac yn byw yn eu ffordd arbennig eu hunain. Yng Nghymru, mae pob un ystlum yn bwydo ar bryfaid, ond mewn rhannau eraill o'r byd mae yna ystlumod sydd yn bwydo ar ffrwythau, pysgod a hyd yn oed gwaed!

Ystlumod yw'r unig famaliaid sy'n hedfan. Dychmygwch fod eich bysedd mor hir a'ch corff chi, gyda chroen yn ymestyn rhwng pob bys ac yna allan o'ch ochr reit lawr at eich ffêr, Mi fyddai gennych 'ddwylo-adenydd', tebyg iawn i ystlum.

A wyddoch chi fod yr ystlum lleiaf yn bwyta'r gwybed bach sydd i'w gweld mor aml yn ein gerddi? Mae un yn gallu bwyta hyd at 3000 0 wybed bach mewn noson. Dyma'r union math 0 anifail hoffwn i gael yn fy ngardd i!

Yn lle dibynnu ar eu llygaid i ffeindio'r pryfetach, mae ystlumod yn gweiddi mewn llais main -rhy fain i'n clustiau ni eu clywed- ac yna'n clustfeinio am yr atsain sydd yn sboncio'n ôl o'i ysglyfaeth. Mae'r 'llun sain' maent yn ei dderbyn yn ôl mor fanwl gywir, maent yn gallu darganfod mosgito bychan yn hedfan mewn ystafell fel y fagddu heb daro i mewn i unrhyw beth arall.

Mewn gwledydd fel Cymru, mae ystlumod yn gaeafgysgu, sydd yn golygu eu bod yn mynd i gysgu o gwmpas mis Hydref hyd at y gwanwyn. Maent yn gaeafgysgu mewn llefydd sydd yn aros yn oerllyd, gan leihau gwres eu corff fel eu bod nhw yn gallu para'n fyw ar lai o fwyd a dim ond deffro bob hyn a hyn i yfed neu i symud i rywle arall.

Yn ystod yr haf, pan maent yn effro ac yn geni rhai bach mae arnynt angen rhywle cynhesach. Mae rhai ystlumod yn byw mewn tai yn ystod yr haf ac eraill mewn tyllau mewn coed. Mae o'n bosib eich bod chi yn rhannu eich cartref chi gydag ystlumod a ddim yn ymwybodol ohono. Gallant fyw mewn bylchau bychan rhwng y teils ar y to neu yn yr atig.

Beth fedrwch chi wneud i helpu ystlumod?
Plannwch flodau a llwyni sydd yn denu pryfaid a gwyfynnod.
Gosodwch flychau ystlumod yn eich gardd.

Os ydach yn ffeindio lle mae ystlumod yn clwydo, gadewch i rywun fel Grŵp Mamaliaid Eryri wybod ond peidiwch a'u cyffwrdd. Mae ystlumod wedi'i diogelu gan y gyfraith, mae angen trwydded arnoch i ymyrryd â nhw ac mae rhai yn gallu cario heintiau.

Chwiliwch am fanylion cyswllt Grŵp Mamaliaid Eryri neu Grŵp Mamaliaid Gwynedd ar y we.

Gwynfyd -gwybedog brith

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro; y tro hwn o rifyn Mehefin 1997:

J648663.
Tydi o ddim yn edrych yn fawr o ddim nac ydi, ond efo rhywfaint o lwc mi fydd y rhif unigryw yma yn ein galluogi i ddilyn hynt a helynt, a dysgu mwy am fywyd un o gywion gwybedog brith diweddaraf y fro. Erbyn i’r Llafar eich cyrraedd, mi fydd y cyw a’i saith brawd a chwaer wedi hen adael y nyth, gan eu bod eisioes tua 12 diwrnod oed pan rhoddwyd modrwy am eu coesau ar y 4ydd o Fehefin. Tydi’r cywion ddim y pethau delia welsoch chi erioed a bod yn onest, ac ni fydd eu plu mor drawiadol a’u rhieni am tua blwyddyn.

Fel bron ymhob achos, y ceiliog yw’r tlysaf gyda phen a chefn du a thalcen, brest a streipen adenydd claerwyn, tra bod yr iar yn frown a gwyn, ond yr un mor amlwg a hawdd i’w ‘nabod.

Ceiliog gwybedog brith- oddi ar Wikimedia Commons

Dwi wedi cael y fraint eleni o fedru dilyn datblygiad y boblogaeth leol o’r aderyn arbennig yma. Gwelais geiliog cyntaf y tymor yn weddol gynnar, a hynny ar y 10fed o Ebrill wrth droed deheuol Cadair Idris; ‘roedd ymysg y cyntaf i gyrraedd mi dybiwn. Mae’r ieir yn dilyn o’r Affrig ychydig wedyn, ac ar yr 2il o Fai mi fu’m ar y cyntaf o hanner dwsin ymweliad â gwarchodfa Coedydd Maentwrog, gyda Wil Jones, Croesor, i wneud arolwg o flychau nythu yno.

Yr oedd sawl nyth wedi ei godi, yn gwpan twt o wair, dail, a mwsog, ag ambell iar wedi dechrau dodwy. Erbyn y drydedd ymweliad roedd dros ddwsin nythiad o saith neu wyth o wyau hyfryd glas, -yr union olygfa a ysgogodd ddiddordeb ym myd natur ynof yn wreiddiol yn fy ieuenctid, wrth fynd efo 'nhad i Bandy Coch, Ysbyty Ifan, gyda cholofnydd natur Yr Odyn, Griff Elis.

Ar yr ymweliad olaf -diwrnod braf gyda theloriaid yn canu uwch ein pennau, a’r gnocell fraith fwyaf yn chwibanu yn ddyfn yn y goedwig- cafwyd bod 18 blwch allan o 50 wedi eu defnyddio gan y gwybedog, a 10 gan ditws, a’r gweddill yn wag, sydd yn debyg iawn i’r patrwm a gafwyd yno ers gosod y blychau ddechrau’r saithdegau.

Coedydd Maentwrog, yn dal i ddenu gwybedogion. Mehefin 2015, llun PW

Tyllau naturiol mewn coed, fel twll cainc neu dwll cnocell yw dewis traddodiadol yr adar yma i godi nyth, ac er mai coedydd derw gorllewin Cymru yw eu cadarnle ar Ynys Prydain, credir i’w niferoedd gynyddu yn ail hanner y ganrif hon oherwydd defnydd eang o flychau nythu. Mae un blwch ar wal cwt ym Mhenygwndwn wedi llwyddo i ddenu pâr i nythu ynddo er enghraifft, cryn bellter o’r coed agosaf.

Rhoddwyd modrwyon ar 68 o gywion gan Dafydd Thomas, modrwywr trwyddedig, ar y 4ydd, a dwy ar ieir oedd yn gori; ‘roedd 28 cyw yn rhy ifanc i’w modrwyo a 23 ŵy eto i ddeor. Amrywia oed y cywion o tua deuddydd i ddeuddeng niwrnod oed. Gadawant y nyth ar ôl bythefnos, ac erbyn yr hydref mi fydd y rhan fwyaf ohonynt yn ddigon cryf i ddychwelyd i wres deheudir Affrica am y gaeaf, cyn dychwelyd i fagu cywion eu hunain.

Efallai y byddaf yn ddigon lwcus i weld J648663 yn gori wyth o wyau prydferth glas yn y flwyddyn 2000 ar ôl hedfan i’r Affrig a dychwelyd i Gymru fach dair gwaith.

Dyna ryfeddod natur.  Dyma wynfyd.

Paul Williams
------------------------------

Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen 'Gwynfyd' isod.

Gwynfyd- pryfeta

Ymddangosodd cyfres 'Gwynfyd' am dair, bedair blynedd yn y nawdegau, yn trafod bywyd gwyllt a llwybrau troed ein bro. Dyma ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Mai 1996, yn crwydro ym Maentwrog.


Un o ddyddiau hyfrytaf y gwanwyn fu'r pumed o Ebrill, ac felly yr es i dow dow a dilyn fy nhrwyn yng nghoedydd Maentwrog. Wrth gychwyn dros y ffordd i Dafarn Trip ar lan Llyn Mair, mae'r cilomedr cyntaf trwy blanhigfa gonifferaidd, ond mae'r llwybr yn un llydan ac agored, felly'n caniatau i ddigon o oleuni gyrraedd y llawr.

Yma y gwelais löyn byw cyntaf y flwyddyn -peunog- yn torheulo ynghanol y llwybr. Treuliodd beth amser wedyn yn hedfan hyd a lled ei diriogaeth, yn fflachio ei lygaid ffug a esblygwyd i ddrysu neu ddychryn adar. Mae'r peunog yn un o'n glöynod sydd yn treulio'r gaeaf fel oedolyn, felly y genhedlaeth yma fydd yn cynhyrchu'r glöynod y gwelwn yn ein gerddi o fis Gorffennaf ymlaen; mae'r lindys du, blewog i'w gweld ar ddail poethion yn ystod Mehefin -daw hyfryd fis....

Gloyn peunog (mantell paun)- llun PW

Wrth gadw at ochr chwith y wal, daw'r llwybr i lannerch braf lle'r oedd glöynod eraill yn hedfan ymysg y gweiriau tal; yr adain garpiog a'r iar fach amryliw, dau arall sy'n gaeafu fel oedolion (imago) ac yn manteisio ar wres achlysurol yr haul i fwydo a chanfod cymar.

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy'n berchen ar y tir yma a Choed Bronturnor, a fydd cyn bo hir efallai yn ffurfio rhan o 'Ardal Cadwraeth Arbennig' Coedydd Maentwrog, cynllun newydd gan y Gymuned Ewropeaidd i ddynodi cynefinoedd naturiol gwerthfawr i'w gwarchod.

Mae'r llwybr yn mynd yn ei flaen tua Coed y Bleiddiau a'r Dduallt (ac at Ystradau), ond troi i'r dde wnes i ar hyd y wal gerrig, a thrwyddo yn ôl i'r blanhigfa lle'r oedd dryw eurben a thitwod yn canu yn y brigau uchaf. Ymhen ychydig mi ddewch at barth lle mae'r canopi trwchus yn agor i ddatgelu rhyw lys Ifor Hael o furddun. Yma 'roedd suran y coed yn tyfu ymysg y mwsog' a'r cerrig, a'r mieri a'r brigau yn fwrlwm gan hedfan hwnt ac yma a chanu gwyllt ceiliog dryw bach, efallai yn amddiffyn y nyth yr oedd wedi, neu yn ei godi. Es yn fy mlaen rhag ei ddigio a dod at gronfa fechan, sydd erbyn Mehefin yn le da i wylio sawl math o was neidr.

O'r pwll yma gallwch droi i'r dde ac ail ymuno â'r llwybr gwreiddiol, neu gerdded ymlaen i mewn i Goed Ty Coch, hyd at y ffordd fawr uwchben gwesty'r Oakely Arms. Bu'r Ymddiriedolaeth yn clirio Rhododendron ponticum o'r goedlan yma y llynedd, ond eisioes mae llwyni ifanc yn tyfu yma eto. Mae ceisio difa'r pla yma yn Eryri (sydd yn cynhyrchu miloedd o hadau i bob blodyn) fel aredig tywod, ond mae'r clirio llynedd wedi gwneud gwahaniaeth mawr i dyfiant llawr y goedwig, ac ar lethr yn wynebu'r de, yng ngwres yr haul 'roedd chwilen prydferth a elwir yn Saesneg, green tiger beetle, sydd yn olygfa doniol wrth hela pryfed bychan, mae'n hedfan pellter bach ac yna rhedeg o le i le i'w dal -hwn mae'n debyg yw'r rhedwr cyflymaf ymysg pryfetach Ynys Prydain! Mae ei gorff yn
wyrdd llachar gyda marciau melyn arno, a genau dychrynllyd yn ei wneud yn drawiadol iawn.
---------------------

Paul Williams oedd awdur cyfres Gwynfyd.Bydd mwy o erthyglau yn dilyn o dro i dro.

Gwynfyd- Un wennol...

Mae erthyglau am fywyd gwyllt ein bro wedi ymddangos o dro i dro ers sefydlu Llafar Bro ym 1975. Ymddangosodd cyfres 'Gwynfyd' gan Paul Williams am dair, bedair blynedd yn y nawdegau. Dyma ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 1996, yn dathlu dyfodiad y gwanwyn.

Dyma yn bendant gyfnod gorau'r flwyddyn i mi. Mae'r cefn gwlad yn dechrau adfywio, ac ymwelwyr (nace, dim twristiaid!) yn dechrau cyrraedd eto.

Erbyn dyddiad cyhoeddi rhifyn Mawrth, yr oedd wyau llyffant wedi ymddangos mewn llawer o byllau, a gwelais glwstwr yn uchel iawn ar lethrau Moel Hebog. Erbyn cyhoeddi'r rhifyn yma, mae'n debyg y bydd cryn dipyn o wennoliaid wedi cyrraedd y fro; mae ambell aderyn unigol wedi ei weld ar yr arfordir ers canol Mawrth.

Gwennoliaid yn nythu mewn gweithdy yn Stiniog. PW

Y ceiliogod sy'n teithio cyntaf o'u safle gaeafu yn ne Affrica, gyda'r ieir yn dilyn, a dychwelant i'r un ardal bob blwyddyn. Mae'r adar yma yn treulio rhan helaeth o'r dydd yn yr awyr, ac felly un o'r golygfeydd rhyfeddaf ohonynt yw eu gwylio yn plymio dros wyneb llyn neu afon i yfed. Os cawn haf poeth a sych eto eleni, safle da i wylio hyn fydd Llyn Trawsfynydd: mae llwybr delfrydol ar draws argae Hendre Mur (rhwng y clwb cymdeithasol a chanolfan ymwelwyr yr atomfa) a enwir ar ôl un o'r ffermydd a foddwyd wrth greu y llyn yn y 1920au.

Hefyd yn cyrraedd yn ôl i'r ardal fydd gwennol y bondo, ac erbyn mis Mai, y wennol ddu, sydd yn debyg, ond ddim o'r un teulu.

Faint ohonom fydd wedi clywed y gog erbyn i hwn ymddangos dybed? Mi glywais ddeunod y ceiliog am y tro cyntaf ym 1995 ar Ebrill y 14eg yng Nghernyw.

Golygfa a'm plesiodd ym mis Mawrth oedd pâr o wyachod mawr copog yn eu plu haf yn cynnal 'dawns' paru ar lyn Traws. Treuliodd y ddau ugain munud yn nofio at eu gilydd tra yn ysgwyd eu pennau a siglo eu gyddfau o ochr i ochr, cyn i'r iar hedfan yn isel dros y dŵr a disgwyl i'r ceiliog ei dilyn, a dechrau'r ddawns eto.

Mae ceiliogod gylfinir wedi bod yn galw gyda'r nos ym mis Mawrth, uwch ben Heol Jones a Fron Fawr, i hawlio eu tiriogaeth. Dyma aderyn arall sydd wedi dioddef dirywiad oherwydd sychu tiroedd a phori mwy dwys; er enghraifft yn ôl yr RSPB, magodd 15 pâr ar y Migneint ym 1977, ond erbyn 1994 dim ond 7 pâr nythodd.

Taith ddifyr y mis yma fyddai i Gastell y Bere yn ne Meirionnydd. Ar y 25ain o Ebrill 1283, ildiodd y Cymry eu castell olaf i fyddin Lloegr ar ôl marwolaeth Llywelyn ein Llyw Olaf. Gerllaw, mae Craig Aderyn, lle gwelir mulfrain (neu bilidowcars) yn clwydo cryn bellter o'r môr, ac hefyd cyfle i weld y frân goesgoch a'r hebog tramor.

Cofiwch hefyd, mai rwan, cyn i'r coed ddeilio yw'r amser gorau i weld adar eraill fel y gwybedog brith a'r tingoch.